میراث آیینی

مرکز منطقه‌ای میراث ناملموس در ایران

hosseinn — Mon, 12 Nov 2012 23:03:19 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی - با افتتاح مرکز منطقه‌ای میراث ناملموس از سوی سازمان یونسکو در ایران، اکنون این کشور می‌تواند به پایگاهی برای مطالعات در زمینه فرهنگ‌ها، دانش‌های سنتی و مراسم آیینی در منطقه آسیای غربی و مرکزی تبدیل شود.

پیش‌تر و در سال ۱۳۸۹ توافقنامه‌ای میان سازمان میراث فرهنگی ایران و یونسکو برای ایجاد این مرکز منطقه‌ای امضاء شده بود. سرانجام در آبان‌ماه امسال، نخستین نشست شورای حکام این مرکز در تهران برگزار شد و پس از آن، این مرکز کار خود را آغاز کرد.

میراث ناملموس، رویکرد جدید یونسکو به فرهنگ انسانی

میراث ناملموس اصطلاحاً به آن بخش از میراث فرهنگی انسانی گفته می‌‌شود که کمتر شامل جنبه‌‌های مادی و ملموس مانند معماری است. این میراث می‌تواند شامل آیین‌ها، دانش‌های سنتی و بومی، سنت‌های شفاهی و روایی ماننند نقالی و داستان‌سرایی، موسیقی، رقص و آواز، آیین‌های اجتماعی و گروهی و هر مهارت و صنعت و هنر دیگری باشد که در طول سده‌ها در میان گروهی از انسان‌ها و از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته است.

سازمان یونسکو از سال ۲۰۰۳ و با تدوین یک معاهده جهانی با نام «معاهده حفاظت از میراث ناملموس» اقدامات جدیدی را برای شناخت و حفاظت این بخش از ثروت‌های فرهنگی آغاز کرد. پیش از این، توجه یونسکو به طور عمده متوجه حفاظت از میراث ملموس شامل آثار معماری و هنری بود، اما این معاهده زمینه شناخت و پاسداشت آن بخش از فرهنگ انسانی را که ممکن است کمتر مورد توجه باشد فراهم می‌کند. اکنون در کنار فهرستی که برای ثبت آثار معماری و محوطه‌های باستانی وجود دارد، فهرست دیگری برای ثبت میراث ناملموس جهان نیز به وجود آمده است.

وظایف مرکز منطقه‌ای در ایران

مرکز منطقه‌ای جدیدی که کار خود را در ایران آغاز کرده است، در زمینه شناسایی، مستند کردن، ثبت و حفاظت از میراث ناملموس در کشورهای واقع در آسیای غربی و مرکزی فعالیت می‌کند. به گفته معاون دبیرکل یونسکو، این مرکز چهارمین مرکزی است که پس از ژاپن، چین و کره جنوبی در آسیا تأسیس شده و قرار است تمام فعالیت‌‌های آن سه مرکز دیگر را در خود پوشش دهد، به همین دلیل از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. محور‌های فعالیت این مرکز در ایران عبارتند از: افزایش مطالعات علمی و فنی و شناسایی میراث ناملموس در منطقه، تقویت همکاری میان کشورهای عضو در این مرکز در ارتباط با میراث ناملموس مشترک، به روز نگاه داشتن بانک‌های اطلاعاتی، جمع‌آوری و پردازش اطلاعات حقوقی و اداری میان کشورهای عضو، فعالیت‌های حفاظتی، برگزاری کارگاه‌های آموزشی و کنفرانس، و اطلاع‌رسانی به دبیرخانه معاهده ۲۰۰۳ یونسکو در زمینه حفاظت از میراث ناملموس.

مسئولان سازمان میراث فرهنگی ایران افتتاح این مرکز یونسکو را بسیار مهم ارزیابی کرده و آن را به عنوان دست‌آوردی مهم در کارنامه خود تلقی می‌کنند. ایران تاکنون توانسته تعدادی از آیین‌‌ها و دانش‌های سنتی خود را در فهرست جهانی میراث ناملموس در سازمان یونسکو به ثبت برساند. نقالی، دانش‌های سنتی لنج‌سازی و دریانوردی در خلیج فارس، موسیقی بخش‌های خراسان، آیین‌های پهلوانی و زورخانه‌ای، قالی‌بافی سنتی در استان فارس، قالی‌بافی سنتی در کاشان، تعزیه و ردیف موسیقی ایرانی جزو پرونده‌هایی هستند که ایران موفق به ثبت آن‌ها شده است. به جز این‌‌ها، پرونده نوروز نیز به طور مشترک توسط ایران و شش کشور دیگر در این فهرست جهانی به ثبت رسیده است.

چالش‌های میراث آیینی

از آنجا که میراث فرهنگی ناملموس با برخی از آدب و رسوم، سنت‌های اجتماعی و آیین‌های قومی گره خورده است، ثبت آن می‌‌تواند گاهی به بحث‌های مختلف دامن بزند و دیدگاه‌های مخالف و موافق را رو در روی یکدیگر بنشاند.

زمانی که مسأله ثبت آیین‌ها یا رسم‌هایی در میان باشد که در دنیای امروز مقبولیت خود را از دست داده‌اند یا با برخی از ارزش‌های کنونی در تضاد آشکار هستند، این قضیه می‌تواند بسیار حساسیت‌برانگیز باشد. چندی پیش در ایران مطرح شدن پرونده یک آیین سنتی به نام «خون ‌بس» مخالفت‌های بسیاری از فعالان اجتماعی را برانگیخت. مطابق این آیین، زمانی که بر اثر درگیری میان دو طایفه فردی به قتل می‌رسد، به منظور خاتمه درگیری و دور باطل انتقام، دختری از طایفه قاتل به ازدواج مردی از طایفه مقتول درمی‌آید تا این وصلت خانوادگی به خشونت‌ها خاتمه دهد. با این‌‌حال فعالان اجتماعی و فعالان حقوق زنان در ایران این آیین را ازدواج اجباری و مغایر با حقوق زنان دانسته و با ثبت آن در فهرست میراث ملی ایران مخالفت کردند. پس از این ماجراها، آتوسا مومنی، مدیرکل ثبت آثار در سازمان میراث فرهنگی ایران اعلام کرد از آنجا که آیین «خون بس» ضد حقوق بشر است، در فهرست میراث فرهنگی ایران ثبت نخواهد شد.

مطابق معاهده سال ۲۰۰۳ سازمان یونسکو، تنها آن دسته از میراث ناملموس شایسته پاسداشت هستند که با ارزش‌های کنونی حقوق بشر در تضاد نباشند. همچنین این آیین‌ها نیازمند احترام متقابل میان اقوام و گروه‌های مختلف اجتماعی است. در مقدمه معاهده سال ۲۰۰۳ یونسکو، صراحتاً از اسناد فعلی حقوق بشر، از جمله بیانیه جهانی حقوق بشر، مصوب سال ۱۹۴۸ سخن به میان آمده است. همچنین در بند دوم این معاهده و در ذیل تعریف مفهوم «میراث ناملموس» به ضرورت انطباق آن با موازین حقوق بشر اشاره شده است.

گنجاندن چنین قید و بندهایی در متن معاهده سال ۲۰۰۳ برای جلوگیری از ثبت آن دسته از آیین‌ها و سنت‌هایی است که می‌تواند نشانه‌ای از نقض حقوق انسانی، توهین، تبعیض یا آزارهای قومی، نژادی، عقیدتی یا جنسیتی باشد. به عنوان مثال در برخی آیین‌های کهن در بعضی از نقاط جهان، زنان پس از درگذشت همسرانشان به همراه آنان دفن یا سوزانده می‌شدند. گرچه مطالعات این دسته از آیین‌ها به کار مردم‌شناسان و مورخان می‌آید، اما معاهده سال ۲۰۰۳ یونسکو نمی‌تواند چنین آیین‌هایی را به عنوان میراث ارزشمند انسانی به ثبت برساند.

حفاظت از محوطه‌های میراث آیینی

Mon, 27 Feb 2012 08:03:22 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی - با متحول شدن مفهوم میراث فرهنگی در دهه‌های اخیر، دیگر فقط آثار مهم و باشکوه معماری و یا بقایای سکونتگاه‌های بشری نیستند که جزو میراث انسانی محسوب می‌شوند. اما گرچه در عرصه مفاهیم پیشرفت‌هایی وجود داشته است، هنوز دشواری‌های فراوانی برای حفاظت از محوطه‌‌هایی که دارای ارزش‌های فرهنگی و آیینی هستند اما هیچ اثر برجسته معماری در آنها به چشم نمی‌خورد وجود دارد.

این دشواری‌ها زمانی چند برابر می‌شود که بدانیم اصولاً در برخی از فرهنگ‌ها و نزد بومیان برخی مناطق اهمیت یک مکان تنها به واسطه وجود معماری خیره‌کننده یا اشکال به‌رسمیت شناخته‌شده هنری نیست.

این مکان‌ها می‌تواند شامل گورستانی کهن یا غاری ساده باشد که شاهدی است بر ‌به وجود آمدن یکی از زبان‌های از میان رفته، و یا کوهستانی که در اعتقادات بومیان، مکان فرود آمدن ارواح و روان‌هایی است که با خود برکت و افزونی را به طبیعت می‌آورند. و یا از آن هم ساده‌تر، محوطه‌ای بی‌هیچ اثر و بقایایی از معماری که طی سده‌ها و حتی هزاره‌ها، محل تجمع مردمان و برگزاری مراسمی ویژه بوده است.

در بخش‌های زیادی از قاره آمریکا، آفریقا، اقیانوسیه و آسیا چنین مکان‌هایی فراوان یافت می‌شود: محل‌هایی که گرچه از ارزش‌های فرهنگی و آیینی برخوردارند اما فاقد نشانه‌های بارز معماری هستند. حفاظت از چنین مکان‌هایی عملاً با دشواری‌های فراوانی رو‌به‌روست زیرا بسیاری اوقات در جریان طرح‌های توسعه این محوطه‌ها که نشانه‌های چشمگیر معماری، هنری و یا سکونتی ندارند به‌راحتی قربانی می‌شوند.

اکنون ده‌ها محوطه بسیار باارزش و متعلق به بومیان در کانادا و آمریکا در معرض خطر نابودی قرار گرفته‌اند. یکی از این محوطه‌ها که سر و صدای بسیاری نیز در خصوص آن برخواسته، محلی است به نام گلن کاو (Glen Cove) در ایالت کالیفرنیای آمریکا که از بیش از سه هزار و پانصد سال پیش محل گردهمایی بیش از صد قوم و قبیله مختلف از بومیان منطقه بوده و محل تدفین بسیاری از آنان آنجا قرار دارد. با این حال مدتی‌ست مقامات شهر واله‌یو (Vallejo) با توجیه اینکه این مکان توسعه نیافته است، قصد دارند آن را به پارک عمومی و به محلی برای پیک‌نیک اهالی شهر تبدیل کنند. طرحی که به عقیده بومیان، توهین‌آمیز است. جدال حقوقی میان ساکنان بومی و مقامات شهری بیش از یک دهه در جریان بوده اما سرانجام دادگاه به نفع شورای شهر رأی داده است. متقاعد کردن مقامات شهری برای آن که این «تکه زمین» را به حال خود رها کنند و در آن تأسیسات جدید به وجود نیاورند، ناممکن بوده است.

مثال دیگری که آن نیز مدتی است خبرساز شده، دریاچه «فیش لیک» یا «تاتان بینی» در استان «بریتیش کلمبیا» در غرب کاناداست. یک شرکت معدنی قصد دارد این دریاچه را تخلیه و آن را به محلی دائمی برای دفع و انباشت ضایعات حاصل از استخراج سنگ‌های معدنی تبدیل کند. اما چنین طرحی تبعات غیر قابل قبول و وحشتناکی برای بومیان منطقه (Tsilhqot'in) دارد. در حقیقت دریاچه ومناطق اطراف آن دارای ارزش‌های فرهنگی و آیینی برای این قوم است: در طول سده‌ها این دریاچه غذای آنها را تأمین کرده و به مکانی برای برگزاری مراسم آیینی‌شان تبدیل شده و مردگان خود را در زمین‌های نزدیک آن دفن کرده‌اند. اینجا مکانی است که هنوز نیز کودکان خود را برای یاد دادن فرهنگ بومی و روش‌های زندگی به کنار آن می‌آورند و همچنین غذا و گیاهان دارویی را از مناطق اطراف آن جمع‌آوری می‌کنند.

شرکت معدنی گفته است ماهیان دریاچه را به دریاچه‌ای مصنوعی در محل دیگری انتقال می‌دهد و نخواهد گذاشت تا تنوع زیستی منطقه از میان برود. اما آیا با خشکاندن یک دریاچه و ایجاد دریاچه‌ای مصنوعی در نقطه‌ای دیگر، حتی اگر تنوع حیاتی نیز حفظ شود، بخش مهمی از گذشته و فرهنگ یک قوم از میان نمی‌رود؟

به این فهرست می‌توان نام ده‌ها محوطه دیگر را در آمریکا و کانادا و یا دیگر نقاط جهان اضافه کرد. و این چالش جدیدی است برای مفهوم «میراث و ثروت‌های فرهنگی». زمانی که تنها با آثار فاخر معماری، و یا نمونه‌هایی برجسته از سکونتگاه‌های بشری رو به رو نیستیم، حفاظت بسیار دشوارتر می‌شود.

چنین محوطه‌هایی که از یک سو عمیقاً با طبیعت پیوند دارند و از سوی دیگر با فرهنگ، آیین‌های کهن و روش‌های متفاوت زندگی، تضمینی برای حفظ تنوع فرهنگی در سراسر جهان هستند، اما در همان حال به دلیل خصوصیاتشان با خطرات بیشتری تهدید می‌شوند.

در حالی که کمتر کسی در دنیا می‌تواند از نابودی یک بنای باشکوه معماری همراه با تزئینات خیره‌کننده نقاشی و یا گچبری دفاع کند، اما حفظ محوطه‌هایی این چنین که فاقد آثار ساخته شده هستند در برابر طرح‌های توسعه، به تلاش بیشتری نیاز دارد؛ تلاش‌هایی که از یک‌سو نیازمند قوانین جدید و از سوی دیگر نیازمند درک و دریافتی تازه از مفهوم میراث فرهنگی است.

در همین زمینه:

::بیژن روحانی در رادیو زمانه::