بحران و تحریم

آیا بودجه جنگی در راه است؟

Mon, 09 Apr 2012 18:34:46 +0000

حمید مافی

حمید مافی - تعدادی از نمایندگان مجلس، پیش از اینکه لایحه پیشنهادی دولت به مجلس برسد خواستار تدوین بودجه برای شرایط بحرانی شدند.

اگر چه این نمایندگان بیشتر دغدغه‌شان، تحریم‌های اقتصادی اعمال شده علیه ایران از سوی غرب و امریکا بود اما به نظر می‌رسد که جمهوری اسلامی نگران درگیری نظامی احتمالی در منطقه هم هست.

شاید برای همین است که رئیس دولت در هنگام ارائه لایحه پیشنهادی دولت به مجلس، اعلام کرد که بیشترین میزان افزایش در اعتبارات دفاعی و نظامی کشور صورت گرفته است.

به گفته محمود احمدی‌نژاد، اعتبار دفاعی و امنیتی کشور در مقایسه با سال گذشته بیش از ۱۲۷درصد رشد داشته است. البته این افزایش تنها در بودجه رسمی کشور است چرا که بخشی از بودجه نهادهای نظامی در ایران محرمانه است و هیچ کس اطلاع دقیقی از میزان اعتبار این نهاد‌ها ندارد.

کاهش درآمدهای دولت و افزایش بودجه دفاعی

دولت در شرایطی بودجه نهادهای نظامی و امنیتی را افزایش داده است که به نظر می‌رسد به خاطر اعمال تحریم‌های نفتی و بانکی با کاهش درآمد روبه‌رو شود. چنانچه تحریم‌های نفتی ایران تداوم پیدا کند دولت بیش از ۸۰ درصد از درآمدهای مستقیم خود را در معرض خطر خواهد دید.

با این حال تصمیم گرفته است تا به منظور تقویت بنیه دفاعی کشور در برابر تهدیدهای احتمالی، اعتبار فصل دفاعی و امنیتی کشور را ۱۲۷ درصد افزایش دهد.

چنانچه تحریم‌های نفتی ایران تداوم پیدا کند دولت بیش از ۸۰ درصد از درآمدهای مستقیم خود را در معرض خطر خواهد دید. با این حال تصمیم گرفته است تا به منظور تقویت بنیه دفاعی کشور در برابر تهدیدهای احتمالی، اعتبار فصل دفاعی و امنیتی کشور را ۱۲۷ درصد افزایش دهد

این افزایش اعتبار با استقبال کمیسیون سیاست خارجی و امنیت ملی مجلس روبه‌رو شده است. به‌گونه‌ای که حشمت الله فلاحت پیشه، سخنگوی کمیته سیاست خارجی مجلس، گفته است: "افزایش اعتبار امنیتی کشور کاملا ضروری و یک تصمیم منطقی است."

حال چنانچه گفته‌های رئیس دولت صحت داشته باشد و اعتبار دفاعی کشور ۱۲۷ درصد افزایش یابد، اعتبار پیش‌بینی شده فصل امنیتی و دفاعی ایران در سال ۹۱ باید به ۴۳۸۳۹ میلیارد تومان رسیده باشد.

این اعتبار بر اساس سهمی که هر یک از نهادهای امنیتی و دفاعی کشور در بودجه سال ۹۰ برده‌اند، میان سپاه پاسدارن، نیروی انتظامی، ارتش، وزارت دفاع و وزارت اطلاعات کشور تقسیم خواهد شد.

در قانون بودجه سال گذشته، سپاه پاسداران بیشترین سهم را از اعتبار پیش‌بینی شده برای نهادهای امنیتی و دفاعی کشور برده است.

در قانون بودجه سال ۹۰ کشور مجموع اعتبار پیش بینی شده برای امور دفاعی و امنیتی کشور ۱۹۳۱۲ میلیارد و ۴۲۸ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان بوده است که ۳۶۳۷ میلیارد و ۴۶۳ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان آن به فصل نظم و امنیت عمومی اختصاص یافته و مابقی در فصل دفاعی کشور هزینه شده است.

بر اساس قانون بودجه سال گذشته، وزارت دفاع بیشترین سهم را در بودجه امور دفاعی و امنیتی کشور داشته است. بودجه این وزارتخانه در سال گذشته ۳۲۴۰ میلیارد و ۱۲۳ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان بوده است که ۱۴۲۴ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان آن به تقویت بنیه دفاعی کشور اختصاص یافته است.

همچنین از مجموع بودجه وزارت دفاع، ۲۰۰ میلیارد تومان نیز به حفظ توان تولید صنایع دفاعی کشور اختصاص یافته است. بودجه موسسه تحقیقات دفاعی این وزارت خانه هم ۶۹ میلیارد ۵۶۱ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان بوده است.

در قانون بودجه سال گذشته، سپاه پاسداران بیشترین سهم را از اعتبار پیش‌بینی شده برای نهادهای امنیتی و دفاعی کشور برده و کمترین سهم هم در نهادهای نظامی کشور به ارتش ایران اختصاص یافته است

مجموع بودجه دفاعی وزارت دفاع بر اساس قانون بودجه کشور در سال گذشته، ۱۶۹۴۰ میلیارد و ۶۱ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان بوده است.

کمترین سهم را هم در نهادهای نظامی کشور در سال گذشته به ارتش ایران اختصاص یافته است. بودجه سال گذشته ارتش ۲۶۸۲ میلیارد و ۵۸۵ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان بوده است که سهم ستاد مشترک ارتش از این اعتبار، ۲۶۸۷ میلیارد و ۵۶۵ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان بوده و مابقی بودجه ارتش به سازمان عقیدتی سیاسی و حفاظت اطلاعت این نهاد تخصیص یافته است.

سپاه سه برابر ارتش بودجه می‌گیرد

مجموع اعتبار سپاه پاسداران ایران در سال گذشته، ۹۴۸۱ میلیارد و ۱۴۵ میلیون تومان بوده است که معادل سه و نیم برابر بودجه ارتش است.

شش هزار میلیارد تومان از بودجه سپاه به قرار‌گاه سازندگی خاتم الانبیاء و ۵۳۴ میلیارد و ۵۰۲ میلیون و ۲۸ هزار تومان نیز به نیروی بسیج اختصاص یافته است. همچنین سهم نهاد نمایندگی ولی وفقیه در سپاه پاسدارن ۱۳ میلیارد و ۸۲۳ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان بوده است.

دانشگاه افسری امام حسین و دانشگاه جامع امام حسین که به سپاه وابسته هستند در مجموع ۱۲ میلیارد و ۸۰۷ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان از اعتبار ستاد مشترک سپاه را به خود اختصاص داده‌اند. بودجه ستاد سپاه نیز ۲۶۵۲ میلیارد و ۴۹۹ میلیون تومان بوده است که رقمی معادل کل بودجه اختصاص یافته به ارتش جمهوری اسلامی ایران است.

همچنین ستاد فرماندهی کل نیروهای مسلح نیز از اعتبار ۹۵ میلیارد و ۵۲۴ میلیون و ۴۰۰ هزار تومانی برخوردار بوده که ۶۲۰ میلیارد تومان آن اعتبار مرکز تحقیقات راهبردی ستاد فرماندهی کل نیروهای مسلح بوده است.

اعتبار شورای امنیت ملی هم ۲۶ میلیارد و ۸۸۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان و وزارت اطلاعات ۸۰۵ میلیارد و ۲۰ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان بوده است.

نیروی انتظامی نیز سال گذشته از اعتبار ۲۷۳۵ میلیارد و ۲۰۷ میلیون و ۵۰۰ هزار تومانی برخوردار بوده که ۴۲ میلیارد تومان آن اعتبار خرید تجهیزات نظامی و ۲۶۸۰ میلیارد تومان آن اعتبار ستادی نیروی انتظامی بوده است.

اعتبار‌های پنهان برای سپاه

این تنها اطلاعات منتشر شده درباره بودجه دفاعی و نظامی ایران است در حالی‌ که به نظر می‌رسد باید اعتبار نهادهای نظامی در ایران بیش از این باشد. چرا که سپاه هم اکنون تنها یک نهاد نظامی نیست بلکه دارای فعالیت گسترده اقتصادی و بزرگ‌ترین پیمان‌کار طرف قرارداد با دولت است.

سپاه پاسداران در حال حاضر با ۸۱۲ شرکت ثبت شده و ۱۷۰۰ قرارداد داخلی به بزرگ‌ترین غول اقتصادی ایران تبدیل شده است. هم اکنون سپاه پاسداران ایران به فعالیت در حوزه‌های بانکداری، راه و ساختمان سازی، سد سازی، استخراج نفت و ساخت پالایشگاه، حمل و نقل داخلی و بین المللی و تجارت مشغول است.

اعتبار بودجه دفاعی و نظامی ایران باید بسیار بیشتر از رقم‌های اعلام شده باشد. چرا که سپاه هم اکنون تنها یک نهاد نظامی نیست بلکه دارای فعالیت گسترده اقتصادی و بزرگ‌ترین پیمان‌کار طرف قرارداد دولت با ۸۱۲ شرکت ثبت شده و ۱۷۰۰ قرارداد داخلی است

همچنین شرکت مخابرات ایران نیز پس از خصوصی‌سازی در اختیار شرکت‌های وابسته به سپاه پاسداران قرار گرفت. علاوه بر این وزارت نفت ایران هم تحت مدیریت رستم قاسمی از فرماندهان سپاه و رئیس پیشین قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاء قرار دارد.

این در حالی است که نهادهای وابسته به این نیروی نظامی، از دیگر ردیف‌های اعتباری بودجه نیز سهم می‌برند.

در سال گذشته، بسیج دانشجویی، بسیج دانش آموزی و گروه‌های جهادی جوانان در مجموع ۱۸ میلیارد تومان از اعتبار بخش کمک به شخصیت‌های کمک‌بگیر حقیقی و حقوقی را به خود اختصاص داده‌اند.

همچنین نمایندگان مجلس در نیمه‌های سال گذشته تصویب کردند که نیم درصد از مازاد درآمدهای نفتی کشور به بسیج اختصاص یابد. دولت ایران در سال گذشته هر بشکه نفت را ۵. ۲۱ دلار بیشتر از قیمت پیش بینی شده در قانون بودجه کشور عرضه کرد.

با این حال سپاه هیچ‌گاه در برابر بودجه اختصاص یافته به مجلس و نهادهای نظارتی کشور پاسخگو نیست. شورای نگهبان در سال‌های گذشته نهاد‌های زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی را از تحقیق و تفحص مصون کرده است.

افزایش ۱۲۷ درصدی نشانه چیست؟

بودجه دفاعی ایران از سال ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۷ کاهش یافته است. اما از سال ۱۳۸۸ دولت اقدام به افزایش بودجه دفاعی کشور کرده است.

بودجه دفاعی ایران در سال گذشته از افزایش دو درصدی برخوردار بوده در حالی که در سال ۸۹ به نسبت سال قبل، ۳۱ درصد افزایش یافته است. میزان افزایش بودجه نظامی کشور در سال ۱۳۸۸ به نسبت سال ۱۳۸۷ نیز یک درصد اعلام شده است.

در‌‌ همان سال نمایندگان مجلس در نامه‌ای به رئیس دولت خواستار افزایش بودجه نظامی کشور شدند. علاء الدین بروجردی رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس، بودجه نظامی کشور در سال ۸۷ را ناچیز خواند و از رئیس دولت خواست تا بنیه دفاعی کشور را تقویت کند.

افزایش ۱۲۷ درصدی بودجه ایران در حالی که تحریم‌های اقتصادی، وضعیت درآمدهای نفتی دولت را با ابهام روبه‌رو کرده است، بر اساس کدام منابع اعتباری صورت گرفته سوالی است که نمایندگان مجلس در بررسی لایحه پیشنهادی دولت باید به آن پاسخ دهند

یک سال پس از آن، بودجه دفاعی کشور رشد ۳۱ درصدی را تجربه کرد و در سال گذشته مجددا از رشد بودجه دفاعی کشور کاسته شد.

اما امسال پیش از اینکه نمایندگان تصمیم به افزایش بودجه نظامی کشور بگیرند، دولت اعتبار اختصاص یافته به نهادهای نظامی و امنیتی در بودجه پیشنهادی را به میزان ۱۲۷ درصد افزایش داده است.

چنان چه اظهارات رئیس دولت درست باشد، بودجه دفاعی ایران در سال جاری ۲۴۵۲۶ میلیارد تومان افزایش خواهد یافت و به ۴۳۸۳۹ میلیارد تومان خواهد رسید. افزایشی که به نظر می‌رسد همه کاستی‌های مورد اشاره نمایندگان در سال‌های گذشته نسبت به کسری بودجه امنیتی و نظامی کشور را جبران کرده است.

افزایش بودجه نظامی ایران در شرایطی صورت گرفته است که در ماه‌های گذشته، تهدیدهای روانی و لفظی حمله نظامی به ایران شدت گرفته است.

مقام‌های رسمی اسرائیل بار‌ها تهدید کرده‌اند که به تاسیسات هسته‌ای ایران حمله خواهند کرد. همچنین ایران هم در پی تهدید کشورهای غربی به تحریم نفتی و حمله نظامی، گفته است که به حملات و تهدیدهای صورت گرفته پاسخ خواهد داد.

فرمانده سپاه پاسدارن ایران و فرمانده کل ستاد نیروهای مسلح نیز پیش این کشورهای غربی و عربی منطقه را به بستن تنگه هرمز تهدید کرده بودند.

حال افزایش ۱۲۷ درصدی بودجه ایران در حالی که تحریم‌های اقتصادی، وضعیت درآمدهای نفتی دولت را با ابهام روبه‌رو کرده است، بر اساس کدام منابع اعتباری صورت گرفته سوالی است که نمایندگان مجلس در بررسی لایحه پیشنهادی دولت باید به آن پاسخ دهند.

نمایندگی که از افزایش اعتبار دفاعی کشور در لایحه بودجه استقبال کرده و آن را ضرورت پاسخگویی به تهدیدهای صورت گرفته از سوی دشمنان دانسته اند.

سال سخت در انتظار اقتصاد ایران

Tue, 27 Mar 2012 11:25:51 +0000

آغاز ۱۳۹۱؛

حمید مافی

اگرچه رهبر جمهوری اسلامی در پیام سالانه‌اش، سال ۱۳۹۰ را سال جهاد اقتصادی نامیده و از همه دستگاه‌های دولتی خواسته بود تا برای بهبود وضعیت اقتصادی کشور تلاش کنند، اما وضعیت موجود اقتصاد ایران در پایان سال، حکایت از وضعیت نامساعد اقتصاد ایران در این‌ سال داشت.

نه تنها شاخص‌های اقتصادی بهبود نیافت، بلکه برخلاف وعده‌های دولت برای کنترل نرخ تورم، رشد اقتصادی، بهبود وضعیت معاش مردم و کاهش شکاف طبقاتی، کنترل واردات، افزایش صادرات غیر نفتی و ایجاد فرصت‌های شغلی جدید و حمایت از تولید کنندگان داخلی، وضعیت در مقایسه با سال گذشته نشان‌دهنده پسرفت اقتصادی کشور بود.

اقتصاد نفتی ایران که بر اساس پیش‌بینی‌های صورت گرفته در برنامه پنجم توسعه می‌بایست از وابستگی‌اش به نفت بکاهد، بیش از گذشته به درآمدهای نفتی وابسته شد. وضعیت حاکم بر بازار جهانی نفت، این امکان را به دولت داد تا از درآمدهای مازاد برخوردار شود.

درآمدهای ارزی گم شده

دولت ایران در سال گذشته از محل فروش هر بشکه نفت ۵. ۲۱ دلار درآمد بیشتری به دست آورد. اگر چه بر اساس اعلام موسسات بین المللی، تولید نفت ایران کاهش یافت و میزان عرضه نفت ایران به بازار جهانی افت کرد، اما افزایش قیمت نفت این فرصت را به دولت داد تا کسری عرضه نفت خود را با افزایش قیمت جبران کند.

دولت هنوز میزان درآمدهای مازاد نفتی را اعلام نکرده است، اما چنانچه آمار فروش روزانه دو میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه در روز را به عنوان صادرات نفتی ایران بپذیریم، دولت ۱۸ میلیارد و ۴۵ میلیون و ۲۵۰ هزار دلار درآمد مازاد نفتی داشته است.

درآمدی که به روایت کمیسیون برنامه و بودجه مجلس، چهار میلیار دلار آن در شش ماهه نخست سال به خزانه واریز نشده و محل هزینه آن در دولت مشخص نیست.

آن‌گونه که رئیس دولت در آخرین روزهای سال گذشته به نمایندگان مجلس گفت، مابقی درآمدهای مازاد نفتی نیز به صندوق ذخیره ارزی واریز نشده است. چرا که محمود احمدی‌نژاد، گفته است که صندوق ذخیره ارزی خالی است.

این در حالی است که بر اساس برنامه سوم توسعه دولت موظف است که مازاد درآمدهای نفتی را به صندوق ذخیره ارزی واریز کند تا در شرایط بحرانی و کاهش قیمت نفت، اقتصاد کشور با التهاب روبرو نشود.

حال دولت نه تنها چنین نکرده بلکه نتوانسته است به تعهدات خود در قبال بخش خصوصی و دولتی عمل کند و هم‌اکنون بر اساس اعلام صاحبان صنایع، وزارت بهداشت و درمان سه هزار میلیارد تومان، صنایع لبنی ۳۰۰ میلیارد تومان، پیمانکاران برقی۷ هزار میلیارد تومان، بخش خصوصی پنج هزار میلیارد تومان و بانک مرکزی ۲۳ هزار میلیارد تومان از دولت طلبکار هستند.

این بدهی‌های کلان در شرایطی رخ داده که دولت با اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها وعده داده بود که بخشی از درآمدهای حاصل از هدفمندی یارانه‌ها را به بخش خصوصی و دولتی بپردازد. اما نه تنها چنین وعده‌ای عملی نشد بلکه دولت برای پرداخت یارانه‌های نقدی با کسری بودجه چهارده هزار میلیارد تومانی روبه‌رو شد.

رئیس دولت در آخرین روزهای سال گذشته به نمایندگان مجلس گفت که صندوق ذخیره ارزی خالی است. درحالی‌که بر اساس برنامه سوم توسعه دولت موظف است که مازاد درآمدهای نفتی را به صندوق ذخیره ارزی واریز کند تا در شرایط بحرانی و کاهش قیمت نفت، اقتصاد کشور با التهاب روبرو نشود

موسی الرضا ثروتی، عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس، پائیز امسال به خبرنگاران گفته بود: دولت در پایان سال با کسری بودجه چهل هزار میلیارد تومانی روبه‌رو خواهد شد.

به گفته این نماینده مجلس، دولت تنها توانسته است ۲۸ درصد بودجه عمرانی کشور را محقق کند. او گفته است: ۲۵ درصد از درآمدهای مالیاتی دولت نیز محقق نشده است و درآمدهای دولت از محل واگذاری شرکت‌های دولتی کمتر از ۲۰ درصد محقق شده که نشان دهنده کسری بودجه دولت است.

صادرات غیر واقعی

همچنین دولت مدعی شده است که در سال گذشته، صادرات غیرنفتی را افزایش داده و در مقابل واردات را کنترل کرده است. اما افزایش حجم واردات کالاهای مصرفی به کشور در سال گذشته انقدر افزایش یافته بود که رهبر جمهوری اسلامی در دیدار خود با اعضای هیات دولت، در هفته دولت خواستار کنترل و کاهش واردات به کشور شد.

بر اساس اعلام مرکز آمار ایران، در یازده ماه نخست سال جاری، ۵۵ میلیارد دلار کالا به کشور وارد شده است.

بر اساس اعلام رئیس کل گمرک ایران، شمش از آهن و فولاد غیرممزوج به ارزش ۲ میلیارد و ۱۳۲ میلیون دلار و سهم ارزشی حدود ۴ درصد، برنج به ارزش یک میلیارد و ۱۴۵ میلیون دلار و سهم ارزشی ۲ درصد و دانه ذرت دامی به ارزش یک میلیارد و ۹۲ میلیون دلار و سهم ارزشی حدود ۲ درصد، در صدر جدول اقلام وارداتی به ایران قرار دارند. علاوه بر این، مواد خوراکی، دارویی و بهداشتی و پوشاک دیگر اقلام عمده وارداتی به کشور هستند.

دولت همچنین مدعی شده است که صادرات کشور در سال گذشته افزایش یافته است. بر اساس اعلام گمرک، صادرات غیرنفتی ایران در یازده ماهه نخست سال گذشته به ۳۹ میلیارد دلار رسیده است. اما بررسی اقلام صادرات غیر نفتی کشور نشان می‌دهد که همچنان فراورده‌های نفتی و شبه نفتی سهم زیادی در سبد صادراتی ایران دارند.

آمارهای منتشر شده از سوی گمرک جمهوری اسلامی ایران نشان می‌دهد که ۵۷ درصد صادرات غیرنفتی کشور را «میعانات گازی» و «محصولات پتروشیمی» تشکیل داده است.

چنانچه کالاهای شبه نفتی را از صادرات غیرنفتی کشور کم کنیم، ارزش صادرات غیرنفتی کشور در یازده ماهه نخست سال گذشته به ۱۶ هزار و ۸۰۶ میلیون دلار خواهد رسید که گویای تراز تجاری منفی ۳۸ هزار و ۱۶ میلیون دلاری کشور است.

رکود در واحدهای تولیدی

اوضاع اقتصادی نامساعد کلان در ایران، گریبان واحدهای تولیدی و صنعتی و همچنین اقتصاد خانوار را هم گرفته است. به گونه‌ای که نمایندگان مجلس در سال گذشته چند مرحله نگرانی خود را از رکور واحدهای تولیدی و صنعتی اعلام کردند.

چنانچه این گفته وزیر صنعت، معدن و تجارت را بپذیریم که ۱۸ هزار واحد نیمه تمام صنعتی در کشور وجود دارد و همچنین به استناد گفته‌های نمایندگان مجلس، بپذیریم که ۷۰ درصد ظرفیت واحدهای صنعتی و تولیدی کشور، دچار رکود شده است، آن‌گاه وضعیت نامساعد اقتصادی کشور بیشتر به چشم خواهد آمد.

دولت که مدعی ایجاد ۵. ۲ میلیون فرصت شغلی در سال گذشته شده است، به گفته داریوش قنبری و غلامرضا محجوب، امکان حفظ شغل‌های موجود را نداشته و نتوانسته است به تعداد مشاغل از دست رفته، فرصت شغلی ایجاد کند

دولت که مدعی ایجاد ۵. ۲ میلیون فرصت شغلی در سال گذشته شده است، به گفته داریوش قنبری و غلامرضا محجوب، امکان حفظ شغل‌های موجود را نداشته و نتوانسته است به تعداد مشاغل از دست رفته، فرصت شغلی ایجاد کند.

این در حالی است که دولت نرخ بیکاری در سال گذشته را ۹. ۱۱ درصد اعلام کرده و رئیس دولت گفته است: چنانچه اجازه دهند دولت بیش از دو میلیون و پانصد هزار فرصت شغلی ایجاد خواهد کرد.

کار‌شناسان اقتصادی و نمایندگان مجلس، نرخ بیکاری اعلام شده از سوی دولت را با دیده تردید نگاه می‌کنند. مرکز پژوهش‌های مجلس، اعلام کرده است؛ با رشد اقتصادی موجود در کشور امکان ایجاد دو میلیون و پانصد هزار فرصت شغلی وجود ندارد. بر اساس گزارش این مرکز، در شرایطی که رشد اقتصادی کشور کمتر از سه درصد است دولت نمی‌تواند بیش از دو میلیون فرصت شغلی ایجاد کند.

با این حال دولت نرخ رشد اقتصادی کشور را ۳. ۷ درصد اعلام کرده است. بر اساس همین نرخ نیز، چنانچه هر یک درصد رشد اقتصادی، امکان ایجاد یکصد هزار فرصت شغلی را فراهم کند، دولت تنها امکان ایجاد هفتصد و سی هزار فرصت شغلی را داشته است.

البته همین نرخ رشد اقتصادی نیز از سوی نهادهای مرجع با دیده تردید نگریسته می‌شود. صندوق بین المللی پول، رشد اقتصادی ایران در بهترین حالت دو درصد اعلام کرده است.

بحران واحدهای تولیدی سبب افزایش بحران در واحدهای تولیدی شده است. به گونه‌ای که دبیر کانون هماهنگی شوراهای اسلامی کار، گفته است: ۶۰ درصد واحدهای تولیدی کشور در وضعیت بحرانی و یا در آستانه بحران قرار دارند.

همچنین نرخ تورم کشور در سال گذشته نیز افزایش یافت. در حالی که نرخ تورم در فروردین ماه ۹. ۱۳ درصد اعلام شده، به گفته دبیر کل بانک مرکزی نرخ تورم در اسفندماه سال گذشته به ۲۱ درصد رسیده است. البته شورای عالی اشتغال در بررسی کمترین رقم دستمزد برای سال آینده، نرخ تورم را ۲۵ درصد اعلام کرده که چهار واحد بیشتر از نرخ اعلام شده از سوی دولت است.

افزایش نرخ دلار و ارز در بازار نیز کاهش توان خرید مردم و همچنین توان بازرگانان ایرانی را به دنبال داشته است. این در حالی است که بازار ارز ایران همچنان ملتهب و کنترل بازار ارز از دست دولت خارج شده است.

چشم انداز سال سخت

البته مشکل اقتصاد ایران تنها به این موارد محدود نمی‌شود. بلکه بر اساس گزارش صندوق بین المللی پول، رتبه ایران در وضعیت کسب و کار نیز افت داشته و میزان شفافیت اقتصادی کشور کاهش یافته است. سپاه پاسداران به عنوان یک نهاد نظامی، نقش بیشتری در اقتصاد رانتی و نفتی ایران پیدا کرده است.

اگر چه کشورهای آسیایی به عنوان مشتریان اصلی نفت ایران پیش از این اعلام کرده‌اند که واردات نفت از ایران را کاهش نخواهند داد اما چین به عنوان مهم‌ترین متحد نفتی ایران، در نظر دارد که میزان واردات نفت از ایران را به میزان ۲۰۰ هزار بشکه کاهش دهد

هم‌اکنون وزیر نفت از فرماندهان سپاه است و بیشتر قراردادهای عمرانی و تاسیساتی پالایشگاه‌های ایران در اختیار شرکت‌های وابسته به قرار‌گاه سازندگی خاتم الانبیاء قرار دارد. همچنین سپاه در بخش مسکن و راه‌سازی و مترو نیز فعال است. بسیاری از تحریم‌های اعمال شده بانکی علیه ایران به خاطر حضور سپاه و فرماندهان این نهاد نظامی در عرصه‌های نفتی و اقتصاد ایران است.

در چنین شرایطی اعمال تحریم‌های نفتی علیه ایران، سبب کاهش مشتریان نفتی ایران شده است. اگر چه کشورهای آسیایی به عنوان مشتریان اصلی نفت ایران پیش از این اعلام کرده‌اند که واردات نفت از ایران را کاهش نخواهند داد اما چین به عنوان مهم‌ترین متحد نفتی ایران، در نظر دارد که میزان واردات نفت از ایران را به میزان ۲۰۰ هزار بشکه کاهش دهد.

وزیر انرژی ترکیه نیز زمستان سال گذشته اعلام کرد؛ این کشور به دنبال یافتن منبع جایگزین برای واردات نفت و انرژی است. سریلانکا واردات نفت خود از ایران را متوقف کرده است و به گفته هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه امریکا، بلژیک، جمهوری چک، فرانسه، آلمان، یونان، ایتالیا، ژاپن، هلند، لهستان، اسپانیا و بریتانیا واردات نفت خود از ایران را به شدت کاهش داده‌اند.

این کاهش واردات در پی اعمال تحریم‌های بانکی و نفتی اعمال شده از سوی امریکا و اتحادیه اروپا علیه ایران صورت گرفته است. با این حال دولت ایران در لایحه بودجه‌ای که برای سال آینده به مجلس برده است، نه تنها پیامدهای تحریم را در نظر نگرفته بلکه وابستگی اقتصاد کشور به نفت را افزایش داده است.

غلام‌رضا مصباحی، رئیس کمیسیون ویژه طرح تحول اقتصادی کشور به خبرگزاری فارس گفته است: میزان وابستگی بودجه به نفت برای سال آینده افزایش یافته است.

او گفته است: درآمد نفت در بودجه در دو سطح در نظر گرفته شده که یکی میزان برداشت دولت از درآمد نفتی است که بیش از ۵۱ میلیارد دلار حق برداشت در نظر گرفته شده که نسبت به رقم ۵ .۵۳ میلیارد دلار قانون بودجه ۹۰ حدود سه تا چهار درصد کاهش نشان می‌دهد.

یک سقف دیگر برای بودجه در نظر گرفته شده که هر چه قیمت هر بشکه نفت از ۸۵ دلار افزایش یابد، به حساب خزانه واریز می‌شود که برای اهدافی که دولت پیش‌بینی کرده توسط بانک مرکزی برداشته شده و معادل ریالی آن به دولت پرداخت می‌شود.

آن گونه که از اظهارات رهبر جمهوری اسلامی در نخستین سخنرانی سال جدید به نظر می‌رسد، ایران علاقه‌ای به کاهش تنش‌های بین المللی ندارد و ادامه تنش در سیاست خارجی، می‌تواند وضعیت اقتصاد ایران را بحرانی‌تر از شرایط موجود کند

به گفته او، اولا مازاد درآمد نفت در لایحه بودجه سقف ندارد و بنابراین هر چقدر مازاد درآمد نفتی اتفاق افتاد، اتکای دولت به نفت افزایش می‌یابد و از طرفی امور یاد شده هیچ نیاز ارزی ندارد و نیاز آن‌ها ریالی است و به این معناست که بانک مرکزی اگر دلارهای نفتی را تبدیل به ریال کند، باعث پمپاژ نقدینگی و افزایش تورم در جامعه می‌شود.

مرکز پژوهش‌های مجلس نیز در گزارشی اعلام کرده است که وابستگی نفتی بودجه از ۲. ۴۲ درصد در سال گذشته به ۶. ۴۶ درصد در سال ۹۱ افزایش یافته است.

همچنین دولت پیش بینی کرده است که میزان صادرات کشور امسال به ۶۰ میلیارد دلار برسد. در همین حال واردات کشور نیز ۸۲ میلیارد دلار برآورد شده است. برآوردهایی که به نظر می‌رسد همچون آمارهای اعلام شده از سوی دولت غیرواقعی است.

در چنین شرایطی آن گونه که از اظهارات رهبر جمهوری اسلامی در نخستین سخنرانی سال جدید به نظر می‌رسد، ایران علاقه‌ای به کاهش تنش‌های بین المللی ندارد و ادامه تنش در سیاست خارجی، می‌تواند وضعیت اقتصاد ایران را بحرانی‌تر از شرایط موجود کند. چرا که از یک سو صندوق ذخیره ارزی خالی است و از سوی دیگر، درآمدهای نفتی ایران کاهش خواهد یافت.

کاهش درآمدهای نفتی دولت به معنای کسری بودجه بیشتر دولت و عدم تحقق بودجه عمرانی و همچنین عدم امکان تحقق اهداف پیش‌بینی شده در برنامه توسعه پنجم و سند چشم‌انداز است. چنین وضعیتی طبیعی است که تداوم رکود اقتصادی و تحمیل فشار مضاعف بر شهروندان را در پی داشته باشد.

بازی با آتش

Mon, 19 Mar 2012 02:34:53 +0000

سیاست خارجی ایران در سال ۱۳۹۰؛

مهدی تاجیک

تحریم و ترور و جنگ، تبدیل به واژه‌هایی آشنا و روزمره در خبرهای مربوط به ایران شده است. خبرهایی که تضاد فزاینده جامعه جهانی با جمهوری اسلامی را بازتاب می‌دهد و مارش جنگ را در فاصله‌ای نه‌چندان‌دور، از عرشه ناوهای مستقر در خلیج فارس و پایگاه‌های نظامی کشورهای همسایه به گوش می‌رساند.

برآیند تحولات سیاست خارجی ایران در سال گذشته را می‌توان با ملاحظه شدت تحریم‌ها و قوت یافتن خطر بروز جنگ تجزیه‌و‌تحلیل کرد. وضعیتی که در صورت استمرار نه فقط آتش جنگ را در ایران بلکه در منطقه شعله ور خواهد ساخت.

ت مثل تحریم

تصاویر فروشگاه‌هایی که قفسه‌های آن توسط شهروندان هراسان خالی شده بود، صف‌های طولانی خرید و فروش ارزهای خارجی در حوالی میدان فردوسی تهران، خبرهای هشدار دهنده درباره تعطیلی واحدهای تولیدی و تشویش قحطی قریب الوقوع، همگی از عوارض تحریم‌های جامعه جهانی علیه برنامه هسته‌ای ایران در سال جاری بود.

سالی که تحریم وارد بخش‌های استراتژیک اقتصاد ایران شد و علاوه بر بانک‌ها و موسسه‌های مالی به صنایع نفت و گاز و پتروشیمی تسری یافت و قلب اقتصاد وابسته به نفت جمهوری اسلامی را هدف گرفت.

در سال نود، تحریم وارد بخش‌های استراتژیک اقتصاد ایران شد و علاوه بر بانک‌ها و موسسه‌های مالی به صنایع نفت و گاز و پتروشیمی تسری یافت و قلب اقتصاد وابسته به نفت جمهوری اسلامی را هدف گرفت

نوسان‌های اقتصادی متعاقب اعمال این تحریم‌ها به‌حدی بود که "محمود بهمنی" رییس بانک مرکزی روز یکشنبه (21 آذر) گفت شرایط کشور شبیه "شعب ابی طالب"-وضعیت محاصره اقتصادی- شده است. او چندی بعد مورد عتاب "آیت الله خامنه‌ای" رهبر جمهوری اسلامی قرار گرفت که معتقد بود کشور در ثبات اقتصادی است و تحریم‌ها اثری بر اقتصاد نگداشته است.

گذشته از اظهار نظرهای رسمی آنچه در اتمسفر سیاسی و اجتماعی ایران قابل رویت است، تشویش و نگرانی عمومی نسبت به اثرات تحریم‌ها بر معیشت روزمره شهروندان است. شهروندانی که کوچک‌تر شدن سفره‌های خود را به چشم می‌بینند و مضیقه‌های روزافزون اقتصادی را درک می‌کنند.

قدرت‌های غربی می‌گویند که اگر مذاکره با جمهوری اسلامی به نتیچه‌ای نرسد این تحریم‌ها بازهم افزایش پیدا خواهد کرد. از آنجا که مقام‌های تهران هیچ نشانه امیدوارکننده‌ای مبنی بر تمایل به تجدید نظر در برنامه‌های هسته‌ای خود بروز نداده‌اند، بنابراین باید انتظار افزایش تحریم‌ها در سال آینده داشت.

تحریم‌هایی که احتمالا مهم‌ترین هدف آن، ایجاد مانع علیه جمهوری اسلامی برای فروش نفت به مشتریانش خواهد بود. این اتفاق گرچه بالارفتن قیمت نفت و در نتیجه فشار اقتصادی به غرب را در پی دارد اما حیات اقتصادی ایران را نیز دستخوش تلاطم خواهد کرد.

عقربه‌های ساعتِ جنگ

هشدار‌ها و اخطار‌ها درباره بروز جنگ با ایران شاید در نگاه اول از جنس بلوف‌های دیپلماتیک به قصد امتیازگیری به حساب آید اما ظاهرا این بار داستان متفاوت است. ایده جنگ با ایران یک بلوف نیست.

اسراییلی‌ها دارند روی تاکتیک‌های نظامی‌شان برای جنگ احتمالی کار می‌کنند و آمریکایی‌ها هنوز مرددند که در صورت بروز جنگ باید چه تدبیری اتخاذ کنند. هنوز مشخص نیست که چه میزان زمان تا بروز جنگ باقی مانده است.

روزنامه واشنگتن پست در روز جمعه (۱۴ بهمن) به نقل از "لئون پانته ا" وزیر دفاع آمریکا نوشته بود که اسراییل احتمالا در بهار سال ۱۳۹۱ به ایران حمله خواهد کرد. پانته‌ا البته این اظهارنظر منسوب به خود را تکذیب کرد اما نشانه‌های دیگری نیز وجود دارد که نشان می‌دهد اسراییل برای آغاز درگیری با ایران بی‌تابی می‌کند.

نخست وزیر اسراییل در دیدار روز با رییس جمهوری آمریکا به‌صراحت گفت که اسراییل زمان زیادی صبر نخواهد کرد و بر اساس منافع خود تصمیم‌گیری می کند. این سخن نوعی دهن‌کجی به کاخ سفید است که در شرایط کنونی حامی حمله به ایران نیست

"بنیامین نتانیاهو" نخست وزیر این کشور در دیدار روز دوشنبه (۱۵ اسفند) خود با "باراک اوباما" رییس جمهوری آمریکا به‌صراحت گفت که اسراییل زمان زیادی صبر نخواهد کرد و بر اساس منافع خود تصمیم‌گیری می کند.

این سخن نوعی دهن‌کجی به کاخ سفید است که در شرایط کنونی حامی حمله به ایران نیست. آمریکایی‌ها می‌گویند که باید به دیپلماسی فرصت بیشتری داد و منتظر ماند تا تحریم‌ها اثرات خود را بر حیات اقتصادی ایران بگذارد و مقام‌های جمهوری اسلامی را به تجدید نظر در سیاست‌هایشان وادارد. آخرین گزارش‌ها حاکی از این است که آمریکا توانسته است اسراییل را برای تاخیر در حمله به ایران متقاعد کند.

روزنامه "معاریو" چاپ اسراییل روز پنجشنبه (۱۸ اسفند) نوشته بود که تل آویو پذیرفته در ازای دریافت تسلیحات نظامی مدرن برای مدتی حمله به ایران را عقب بیاندازد.

این می‌تواند یک خبر نسبتا خوب باشد اما باید در نظر گرفت که بمب‌ها و تسلیحاتی که اسراییل از آمریکا خریداری می‌کند، احتمالا در جنگ با ایران کاربرد خواهد داشت. جنگی که در حال حاضر فقط زمان آن کمی به عقب افتاده است.

سرنخ هایی برای ترور

سالهاست که در لیست سیاه وزارت امورخارجه ایالات متحده از ایران به عنوان بزرگترین حامی تروریسم در جهان یاد می‌شود.

در سالی که گذشت بر سیاهه اتهام‌های ایران افزوده شد و ایران نیز در عوض، آمریکا، اسراییل و سایر سرویس‌های اطلاعاتی غرب را به انجام اقدام‌های تروریستی متهم کرد.

مهم‌ترین مورد از ادعاهای آمریکا درباره فعالیت‌های تروریستی ایران در ۱۹ مهر طرح شد و این کشور اعلام کرد که دو متهم به نام‌های "منصور ارباب سیر" و "غلام شکوری" و از اعضای تحت هدایت سپاه قدس با طریق پرداخت پول به قاچاقچیان مواد مخدر قصد داشته‌اند "عادل الجبیر"، سفیر عربستان درآمریکا را ترور کنند. به گفته مقامهای آمریکایی، نیروی قدس سپاه پاسداران برای انجام این عملیات در آمریکا مبلغ ۱۰۰ هزار دلار به حساب یک عضو کارتل مواد مخدر مکزیک فرستاده که وی مامور مخفی مواد مخدر آمریکا بوده است.

بر اساس ادعای آنها، این مبلغ بخشی از پیش‌پرداخت یک‌و‌نیم میلیون دلاری ایران برای هدف قرار دادن سفیر عربستان بوده است.

در سالی که گذشت بر سیاهه اتهام‌های ایران افزوده شد و ایران نیز در عوض، آمریکا، اسراییل و سایر سرویس‌های اطلاعاتی غرب را به انجام اقدام‌های تروریستی متهم کرد

مقام‌های ایران این ادعا را به شدت رد کردند اما اتهام چنان سنگین بود که نه فقط به تنش‌ها میان تهران-واشنگتن دامن زد بلکه بر روابط تیره تهران و ریاض سایه‌ای گستره‌تر از اختلاف افکند.

سه ماه بعد یعنی در ۲۱ دی ماه انفجار یک بمب دستی باعث مرگ "مصطفی احمدی روشن" معاون بازرگانی سایت هسته‌ای نطنز شد. او پس از سوار شدن بر اتومبیل شخصی خود مورد حمله تروریستی قرار گرفت.

مقام‌های ایران بلافاصله انگشت اتهام را به سمت آمریکا، انگلیس و اسراییل نشانه رفتند. آمریکا و انگلیس به شدت این اتهام را رد کرده اما اسراییل درباره آن سکوت کرد. یک روز بعد از این ترور،برخی تندرو‌ها در ایران مانند "حسین شریعمتداری" مدیرمسوول روزنامه کیهان خواهان مقابله‌به‌مثل ایران در حمله به اهداف اسراییلی شدند.

یک مقام امنیتی هم به خبرگزاری نیمه دولتی "فارس" گفت که "پاسخ ایران فرامرزی و فرا منطقه‌ای است و از این راهبرد تبعیت می‌کند که هیچ کدام از آمران و مباشران این پروژه‌ها هرگز در هیچ نقطه‌ای نباید احساس امنیت کنند".

کمتر از یک ماه بعد، عملیاتی تروریستی در گرجستان، هند و تایلند علیه اهداف اسراییلی صورت گرفت. مقام‌های جمهوری آذربایجان هم مدعی شدند که یک گروه تروریستی وابسته به ایران را که قصد حمله علیه اهداف اسراییل را داشته است دستگیر کرده‌اند. ایران اتهام دست داشتن در این ترور‌ها را رد کرد ولی مقام‌های تایلند و آذربایجان از بازداشت ایرانیانی خبر دادند که به گفته آنها در عملیات تروریستی مشارکت داشته‌اند.

این تنش‌ها تا همین جای کار بر روابط ایران و همسایگانش تاثیر گذاشته است و انتظار می‌رود که در آینده این تنش‌ها بازهم بیشتر شود.

انزوا در میان همسایگان

جمهوری اسلامی دارد تنها‌تر می‌شود. تنها متحد استراتژیک‌اش در منطقه یعنی رژیم بعث "بشار اسد" در آستانه سقوط قرار گرفته است و از دست رفتن این رژیم به معنای کاهش حوزه نفوذ منطقه‌ای ایران خواهد بود. روابط تهران با گروه فلسطینی حماس که کنترل غزه را در دست دارد نیز شکرآب شده است.

حماس از مخالفان دولت بشار اسد حمایت کرده و سران آن گفته‌اند که دیگر مانند سابق انتظار حمایت از تهران را ندارند. ترکیه نیز بر سر بحران سوریه با ایران اختلاف‌هایی جدی پیدا کرده است. دولت "رجب طیب اردوغان" اکنون بزرگ‌ترین حامی مخالفان رژیم اسد است و ابایی ندارد از اینکه به صراحت اسد را به واگذاری قدرت فرابخواند.

روابط تهران با گروه فلسطینی حماس که کنترل غزه را در دست دارد نیز شکرآب شده است. حماس از مخالفان دولت بشار اسد حمایت کرده و سران آن گفته‌اند که دیگر مانند سابق انتظار حمایت از تهران را ندارند

این کشور همچنین سپر ضد موشکی ناتو را در خاک خود پذیرا شده که هدف از آن مقابله با حمله‌های موشکی احتمالی ایران است.

این اقدام ترکیه یک نوع دهن‌کجی آشکار به مقام‌های جمهوری اسلامی محسوب می‌شود. وضعیت در میان همسایگان جنوبی ایران نیز تعریفی ندارد. بحرین و کویت در سالی که گذشت به تنش‌ها با ایران ادامه دادند و مدعی بازداشت گروه‌های جاسوسی وابسته به جمهوری اسلامی در خاک خود شدند.

امارات به تحریم‌های جامعه جهانی علیه برنامه هسته‌ای ایران پیوست و دردسرهای تهران برای ورود کالاهای مورد نیازش را دو چندان کرد. روابط با افغانستان و پاکستان هم مانند گذشته سابق کج‌دارومریز باقی مانده است.

ایران با دولت "حامد کرزای" روابط نسبتا خوبی دارد اما همچنان متهم است که نیروهای طالبان را برای برخورد با نیروهای ناتو تجهیز می‌کند و به مقام‌های دولتی کابل نیز برای ایستادن در مقابل دولت کرزای رشوه می‌دهد.

روابط با اسلام‌آباد هم متاثر از فعالیت گروه تروریستی "جندالله" در خاک پاکستان است و تهران هنوز نتوانسته است این همسایه شرقی‌اش را به برخورد شدید با این گروه متقاعد کند.

انتظار می‌رود که تنش‌های کنونی تهران با همسایگانش در سال آینده نیز امتداد یابد. نشانه‌ها حاکی است که فرارسیدن تحریم‌های سخت‌تر به افت بیش از پیش موقعیت ایران در منطقه می‌انجاد اما آنچه می‌تواند کل معادلات را به هم بزند، به صدا درآمدن ناقوس‌های جنگ است.

در چنین وضعیتی روابط ایران با همسایگانش دست‌خوش تلاطمی تمام عیار خواهد شد. ایران هشدار داده که در این صورت منافع آمریکا و اسراییل را در کشورهای منطقه مورد حمله قرار خواهد داد. این یعنی که باید انتظار بد‌ترین سناریو‌ها را هم داشت.

فروکش کردن شعله‌های جنگ احتمالی

Fri, 16 Mar 2012 02:45:17 +0000

دور جدید مذاکرات اتمی

علی افشاری

آخرین نشست شورای حکام آژانس حکام فصل جدیدی را در ماراتون هسته‌ای ایران گشود. این نشست در فضایی برگزار گشت که دور جدید مذاکرات بین گروه ۱+۵ و جمهوری اسلامی قرار است به‌زودی برگزار شود.

این مسئله ناکامی دو سفر اخیر بازرس ویژه آژانس اتمی به ایران و گلایه آمانو دبیر کل آژانش را تحت‌الشعاع قرار داد و امیدی تازه برای حل مسالمت آمیز بحران بین بازیگران جهانی خلق کرد.

مهمترین پسامد این نشست تقویت کننده، نتیجه گفت‌وگوی اخیر اوباما و نتانیاهو مبنی بر تداوم راهبرد دو مسیره دیپلماسی و تحریم و منتفی بودن جنگ، در بازه زمانی کوتاه مدت است. جنگ، برخلاف بالا گرفتن بحث‌اش در ماه‌های اخیر، ولی تا کنون تبدیل به واقعیت نشده است.

مخاطرات گوناگون جنگ ، طرفین درگیر با برنامه هسته‌ای حکومت، اعم از اسرائیل ؛ اروپا و آمریکا، را به استفاده از این گزینه به عنوان آخرین راه حل در شرایط اضطراری و به بن‌بست رسیدن کامل دیگر راه‌ها کشانده است.

در بین تصمیم‌گیران اصلی نظامی ، امنیتی و سیاسی در غرب ، جنگ با ایران به عنوان یک برنامه و هدف سیاسیِ از قبل در نظر گرفته شده، که به دنبال بهانه جویی است ، وجود خارجی ندارد. از دید آنها جنگ موقعی ناگزیر می‌شود، که شر بزرگ تری در پیش باشد.

تقریبا همه اضلاع مثلث آمریکا ، اروپا و اسرائیل رسیدن جمهوری اسلامی به توانایی فنی تولید بمب و دستیابی به جنگ افزار اتمی را خط قرمز می‌دانند و برای جلوگیری از ان حاضرند به گزینه حمله نظامی متوسل بشوند

تقریبا همه اضلاع مثلث آمریکا ، اروپا و اسرائیل رسیدن جمهوری اسلامی به توانایی فنی تولید بمب و دستیابی به جنگ افزار اتمی را خط قرمز می‌دانند و برای جلوگیری از ان حاضرند به گزینه حمله نظامی متوسل بشوند. اما در مقطع فعلی برآیند نظرات، کماکان دیپلماسی توام با فشار را کارساز می‌داند.

البته تداوم این وضعیت بستگی زیادی به واکنش‌های ایران و سرنوشت برنامه هسته‌ای آن و نتیجه مذاکرات پیش‌رو دارد. اما دلایلی وجود دارد که افق زمانی در دستورکار بودن دیپلماسی محکم، تا پایان سال۲۰۱۲ دستکم طول خواهد کشید.

تکیه‌گاه این پیش‌بینی بر شروع تحریم خرید نفت اروپا در ماه جون ، آسیب‌پذیری اقتصاد دنیا به افزایش ناگهانی و زیاد قیمت نفت ، تردید در توانایی عربستان و متحدانش برای جایگزین‌سازی به‌هنگام سهم ایران در بازار انرژی ، انتخابات ریاست جمهوری آمریکا در ماه نوامبر ، رضایت نسبی غرب از تاثیرات تحریم‌ها و عقب‌نشینی نسبی حکومت ایران از تهدید و برخورد تهاجمی و تاکید بر مذاکره و گفت‌وگو است.

در این میان مقام‌های اسرائیل بیش از همه بر طبل جنگ می‌کوبند. اما به نظر می‌رسد تلاش آنها ایجاد فشار بر غرب برای اعمال برخورد‌های تندتر و سخت‌گیری بیشتر بر ایران است. البته اسرائیل خود را در معرض آسیب‌پذیری مستقیم از ماجراجویی هسته‌ای ایران می‌بیند.

خوان اول مذاکرات حل ابهامات مربوط به پارچین است . در مراحل بعد توقف غنی‌سازی اورانیوم، توقف فعالیت سایت فردو و انتقال اکثر ذخیره اورانیوم غنی‌شده در ایران به خارج، موضوعیت پیدا می‌کنند

اما دیدگاه‌های مخالف جنگ یک‌جانبه در این کشور در بین نیرو‌های اطلاعاتی و سیاسی جدی است. طبق چند نظر سنجی انجام شده در این کشور حد اکثر ۳۵درصد شهروندان اسرائیلی از حمله نظامی اسرائیل بدون مشارکت آمریکا حمایت می‌کنند.

قریب به۲۰ درصد تحت هر شرایطی مخالف جنگ هستند و ۵۲ درصد از حمله مشترک با آمریکا دفاع می‌کنند. مئیر داگان رئیس سابق موساد معتقد است که حکومت ایران در اشل خودش و نه در سطح میانگین دولت‌های دنیا عقلانی عمل می‌کند لذا گزینه را رد می‌کند و در عوض سرمایه‌گزاری روی تغییر شرایط سیاسی در ایران را راهکار موثرتری می‌داند.

عقلانی بودن به این معناست که ستیزه‌جویی خارجی حکومت نامحدود نیست و هر آن که احساس کند با خطر جدی برای بقا مواجه است ، ترمز را می‌کشد. رفتار عاشورایی تنها در سطح شعار مطرح می‌شود و در کارنامه عملی سیاست خارجی جمهوری اسلامی چنین چیزی قابل مشاهده نیست و نشان می‌دهد که نسبت به فشار سنگین خارجی تاثیرپذیر است.

اما دامنه عقب‌نشینی هیچ‌گاه به معنای کنار گذاشتن کامل یاغی‌گری نبوده بلکه به تعلیق‌درآوردن بحران تا هنگام برطرف شدن خطر را دنبال کرده است. در حال حاضر اکثر کارشناسان ارشد اطلاعاتی اسرائیل هزینه‌های جنگ احتمالی را بیشتر از منافعش می‌دانند.

هدف نتانیاهو از سفر به آمریکا و اظهارات وزیر دفاع اسرائیل اطمینان از اراده جدی آمریکا برای تهاجم نظامی در صورت ناکامی دیپلماسی است

نتانیاهو پس از بازگشت از سفر واشنگتن نیز اعلام کرد که جنگ با ایران اجتناب‌ناپدیر نیست. در اصل هدف نتانیاهو از سفر به آمریکا و اظهارات وزیر دفاع اسرائیل اطمینان از اراده جدی آمریکا برای تهاجم نظامی در صورت ناکامی دیپلماسی است.

از دید اسرائیل انتقال سانتریفوژ‌ها به تاسیسات فردو و فعالیت این سایت در ظرفیت کامل خود به ایران برای تکمیل برنامه هسته‌ای خود مصونیت می‌بخشد. آنها می‌خواهند با ایجاد جنگ روانی و جدی کردن تهدید جنگ جلوی این رویداد را بگیرند. اما غرب به موازات تشدید تحریم‌ها هنوز به کارایی مذاکره می‌اندیشد.

منتها ثمربخشی مذاکرات نیازمند استفاده از تهدید جنگ به‌عنوان پشتوانه است. آمریکا می‌خواهد به تصمیم‌گیران اصلی در تهران نشان دهد که توانایی جنگ را دارد و در صورت لزوم از این گزینه استفاده می‌کند.

از این‌رو با انجام مانور‌های مختلف نظامی ، جنگ لفظی و اظهارات متنوع و بعضا متناقض مقامات نظامی و سیاسی در صدد ایجاد فشار برای راضی کردن ایران به مصالحه است. همچنین طرح‌های حمله نظامی احتمالی و واکنش در برابر تهدید‌های ایران چون بستن تنگه هرمز، در پنتاگون و دیگر نهاد‌های نظامی و امنیتی آمریکا در حال آماده شدن است . منتها این طرح‌ها فعلا جنبه آمادگی دارد نه عملیاتی.

حال پس از عقب‌نشینی ایران از مذاکرات مشروط ، مقامات غربی می‌خواهند تا تاثیر گزاری افزایش اقدامات تنبیهی را به صورت رودررو و گفت‌وگو‌های واقعی و پنهانی بیازمایند.

از دید غربی‌ها تحریم‌های کمرشکن می‌توانند با ایجاد گسترش شکاف بین مردم و حکومت و ایجاد اختلاف نظر در هیات حاکمه ، موثر واقع شوند.

محسن رضایی اخیرا در مصاحبه‌ای اعلام کرده بود که پس از افزایش بهای ریالی دلار ، برخی از مسئولان ضرورت مذاکره با آمریکا را مطرح کرده بودند. بدین‌ترتیب به نظر می‌رسد که تشدید مجازات‌های بین‌المللی توانسته ترک‌هایی در اجماع نظر بلوک قدرت پیرامون مدیریت منازعه هسته‌ای ایجاد کند.

اما حکومت ایران نیز استراتژی خودش را دارد. پیش از مذاکره رسما اعلام کرده است که به غنی‌سازی اورانیوم و تولید سوخت هسته‌ای ادامه می‌دهد. استفاده از عنصر زمان کماکان کارت اصلی بازی مذاکره کنندگان ایرانی است. آنها توافق بر سر مدالیته و چهارچوب مذاکره و تفاهم را به عنوان گام اول مذاکرات قبل از صدور اجازه برای بازدید مشروط از سایت پارچین مطرح کرده‌اند.

به نظر می‌رسد که شخص رهبری با دوری از نقطه درگیری می‌خواهد به صورت تاکتیکی و مقطعی از سطح تنش‌ها بکاهد اما در عین حال این پیغام را به غرب بدهد که تحریم‌ها بی‌فایده است

به نظر می‌رسد که بخش مسلط قدرت و به‌ویژه شخص رهبری با دوری از نقطه درگیری می‌خواهد به صورت تاکتیکی و مقطعی از سطح تنش‌ها بکاهد اما در عین حال این پیغام را به غرب بدهد که تحریم‌ها بی‌فایده است.

از دید آنان غرب و اسرائیل دشواری زیادی برای توسل به جنگ دارند .بنابراین ایستادگی در برابر فشار‌ها ، تداوم برنامه هسته‌ای، استفاده کنترل شده از تهدید‌های نظامی ، بزرگ‌نمایی اقدامات تلافی‌جویانه ، حضور فعال در جنگ روانی و پیدا کردن راه‌های دور زدن تحریم‌ها تا اثبات بی‌فایده بودن تحریم‌ها ، می‌تواند آنها را در شرایط بهتری برای مصالحه و کسب امتیاز دریافت تضمین امنیتی قرار دهد.

به گمان آنان ریسک زیاد جنگ باعث می‌شود تا غرب پس از استیصال در مواجهه با ناکارآمدی تحریم‌ها ، بهای بیشتری برای معامله با ایران بپردازد. مخالفت صریح روسیه با جنگ و افزایش تحریم‌ها از دیگر نقاط اتکای حکومت است.

البته روس‌ها بیشتر با طرح این مواضع می‌‌خواهند نقش موثرتری در معادلات جهانی مربوط به ایران پیدا کنند و امتیازات بیشتری در تعاملات خود به دست آورند. این دیدگاه که دردسر‌های برافروختن شعله جنگی دیگر در خاورمیانه، از ایران مجهز به بمب اتمی بیشتر است طرفدارانی در نیرو‌های سیاسی و امنیتی غرب نیز دارد.

بنابراین در چنین فضایی مذاکرات جدید آغاز می‌شود. موضوع کلیدی، سایت پارچین و گشودن آن به روی بازرسان آژانس است.

احتمال پاکسازی پارچین از مواد رادیواکتیو که با تکذیب شدید ایران همراه بود، نگرانی ایجاد کرده است. اما از آنجایی‌که تشعشعات رادیواکتیو قابل ازبین‌بردن نیست، جابه‌جایی‌های صورت‌ گرفته، ممکن است مربوط به محفظه فلزی مورد اشاره در گزارش ماه دسامبر آژانس باشد که مدعی شده بود در آنجا مواد منفجر قوی که معمولا برای شکافت اتم مورد استفاده قرار می‌گیرند ، آزمایش شده است.

این دیدگاه که دردسر‌های برافروختن شعله جنگی دیگر در خاورمیانه، از ایران مجهز به بمب اتمی، بیشتر است طرفدارانی در نیرو‌های سیاسی و امنیتی غرب نیز دارد

خوان اول مذاکرات حل ابهامات مربوط به پارچین است . در مراحل بعد توقف غنی‌سازی اورانیوم، توقف فعالیت سایت فردو و انتقال اکثر ذخیره اورانیوم غنی‌شده در ایران به خارج، موضوعیت پیدا می‌کنند.

به نظر نمی‌رسد که در تمام این حوزه‌ها توافق حاصل شود اما نتایج به گونه‌ای خواهد بود که ریسمان مذاکره پاره نشده و کماکان جنگ و برخورد نظامی در مرحله تهدید باقی بماند. به عبارت دیگر وضعیت ایران در ماه‌های آینده نه جنگ و نه صلح خواهد بود.

بررسی شرایط و عوامل مختلف نشان می‌دهد که مقامات جمهوری اسلامی بنای مصالحه در مقطع کنونی را ندارند و فقط می‌خواهند سطح تنش را کنترل کنند تا وضعیت بدتر نشود، مگر آنکه تاثیرات منفی تحریم‌ها و تشتت در حاکمیت آنها را به سمت توافقاتی نظیر اجلاس سعد آباد در سال ۱۳۸۲ و به‌ تعلیق در آوردن جنبه‌های حساس در برنامه هسته‌ای بکشاند.

"ترکمنچای ارزی"

Tue, 13 Mar 2012 02:02:49 +0000

اکبر فلاح‌زاده

بدبختی ایران در زمان حکومت قاجار فقط این نبود که مناطق حاصل‌خیزی از شمال ایران جدا شد، بلکه این هم بود که اعطای امتیازات تجاری خاص به خارجی‌ها سبب انحطاط سریع اقتصاد داخلی شد.

واردات بی‌رویه کالاها ازجمله پارچه‌های انگلیسی سبب از بین رفتن صنایع کوچک داخلی مانند صنعت نساجی شد.

کاهش ارزش پول ملی به دلیل ضعف و بی‌کفایتی دولت و خاصه‌خرجی‌ها، استقراض از بانکهای خارجی را درپی‌ داشت. برای این استقراض‌ها هم باید انواع امتیازات داده می‌شد و دولت برای تأمین امورات و مخارج دربار و ریخت‌وپاش‌هایش مقامات و مناصب را می‌فروخت.

این همه در حالی صورت می‌گرفت که ملت مشکل نان داشت و قحطی سال ۱۸۷۱میلادی هم صدها هزار نفر قربانی گرفت. اما حکومت عین خیالش نبود. آنها به هر قیمتی فقط می‌خواستند حکومت کنند و با دادن امتیاز‌های سیاسی و تجاری به دول خارجی از آنها برای حفظ حکومت خودشان تضمین می‌گرفتند.

کمتر ایرانی‌ای می‌توان یافت که از حکومت قاجار بر کشور احساس ننگ نکند. با این حال تسلای خاطر همه این است که آن دوران به تاریخ پیوسته و دیگر تکرار نخواهد شد.

اما بنا به نوشته سایت "بازتاب امروز" چیزی شبیه همین ماجراها همین حالا هم دارد به شکل و شیوه‌ای دیگر روی می‌دهد.

کمتر ایرانی‌ای می‌توان یافت که از حکومت قاجار بر کشور احساس ننگ نکند. با این حال تسلای خاطر همه این است که آن دوران به تاریخ پیوسته، اما چیزی شبیه همین ماجراها همین حالا هم دارد روی می‌دهد

کشورهای مختلف از تحریم و انزوای ایران به نفع خودشان سوء استفاده می‌کنند. چین یکی از این کشورهاست که به روش‌های گوناگون با سرکیسه کردن ایران کیسه خودش را پر می‌کند.

این تازه بخش کوچکی از سوء استفاده آنهاست، بهره‌برداری‌های استراتژیک آنها خیلی وسیع‌تر است؛ آنها از بحران اتمی و مناقشه آمریکا و غرب بر سر آن استفاده کرده‌اند تا یک جای دیگر دنیا - منطقه آسیا، پاسیفیک و دریای چین - جای پای خودشان را سفت کنند.

در معامله با حکومت اسلامی هم تا بخواهی کلاه‌برداری می‌کنند؛ بشکه بشکه نفت تحویل می‌گیرند و به جای دلار خروار خروار جنس بنجل چینی تحویل می‌دهند.

به نوشته سایت "بازتاب امروز"، تازگی‌ها گند یکی از این‌جور قراردادهای اقتصادی با چینی‌ها در آمده. مطابق این به اصطلاح قرارداد، دولت جمهوری اسلامی ایران در ازای نفت صادراتی از چین پول نمی‌گیرد، بلکه آن را نزد چینی‌ها گرو می‌گذارد تا به عنوان پشتوانه "ال سی"‌های خرید کالاها‌ی چینی مورد استفاده قرار گیرند.

ال سی (Letter of Credit =LC) یک اعتبار اسنادی است و در تجارت بین الملی اهمیت زیادی دارد. مطابق این اعتبار، بانک تعهد می‌کند که خریدار یک کالا مبلغ مورد درخواست فروشنده را در مدت معینی بپردازد و در صورت عدم پرداخت، بانک بر اساس اعتبار حساب خریدار آن‌ را پرداخت می‌کند.

باز کردن این اعتبار و اجرای آن در شریط تحریم اقتصادی با دشواری‌های زیاد روبه‌روست. دولتهای خارجی از این دشواریها به نفع معاملات خودشان استفاده می‌کنند.

در معامله با حکومت اسلامی هم تا بخواهی کلاه‌برداری می‌کنند؛ بشکه بشکه نفت تحویل می‌گیرند و به جای دلار خروار خروار جنس بنجل چینی تحویل می‌دهند

بنا به افشاگری سایت "بازتاب امروز" مطابق قردادی که ظاهراً سه سال پیش و به نحوی یک‌طرفه تنظیم شده، چینی‌ها می‌توانند پول خرید نفت ایران را پیش خودشان نگه دارند و با آن هر کاری دلشان خواست بکنند، بدون اینکه هیچ تعهدی به ایران بدهند. چنانچه با زیر و بالا شدن قیمت ارز، اصل پول هم دود بشود، مسئولیتی متوجه چینی‌ها نیست.

از این گذشته چینی‌ها برای گشایش ال سی، در حالی که پول خرید نفت ایران پیشششان است، حق بیمه یا حق خطرپذیری هم می‌گیرند.

آنها این مبلغ را با افزودن درصدی بر قیمت کالاهایشان دریافت می‌کنند. این پول واقعاً پول زور است. چون حق بیمه را معمولاً وقتی می‌گیرند که از پرداخت پول اطمینان نداشته باشند.

اما بنا به گزارش‌ها چین ۲۵ میلیارد دلار از سرمایه ایران را پیش خودش نگه می‌دارد و هیچ سودی هم به آن پرداخت نمی‌کند، تازه حق بیمه هم می‌گیرد.

چینی‌ها برای گشایش ال سی، در حالی که پول خرید نفت ایران پیشششان است، حق بیمه یا حق خطرپذیری هم می‌گیرند. آنها این مبلغ را با افزودن درصدی بر قیمت کالاهایشان دریافت می‌کنند. این پول واقعاً پول زور است

ناعادلانه بودن این قرارداد سبب شده که بسیاری از سایتهای ایرانی آن را با قرارداد ننگین ترکمانچای قیاس کنند.

عهدنامه ترکمنچای بعد از شکست ایران در دومین جنگ با روسها در ۱ اسفند ۱۲۰۶ (۲۱ فوریه ۱۸۲۸ ) بین دولت قاجار و روسیه امضا شد. بنا به این عهدنامه، خانات ایروان و نخجوان به روسیه واگذار شد.

روسیه علاوه بر گرفتن غرامت جنگی، اجازه عبور و مرور آزاد در دریای مازندران را هم گرفت. علاوه بر آن حق قضاوت کنسولی نیز به اتباع روسیه اعطا شد.

روسیه هم در عوض این همه امتیاز تعهد کرد از ولیعهدی عباس میرزا و کوشش در به‌ سلطنت‌ رساندن او پس از مرگ شاه حمایت کند. این قرارداد چنان یک‌طرفه و ظالمانه بود که بعد انقلاب ۱۹۱۷ و سرنگونی دولت تزاری، از سوی دولت جدید آن کشور لغو شد.

حق بیمه را معمولاً وقتی می‌گیرند که از پرداخت پول اطمینان نداشته باشند. اما بنا به گزارش‌ها چین ۲۵ میلیارد دلار از سرمایه ایران را پیش خودش نگه می‌دارد و هیچ سودی هم به آن پرداخت نمی‌کند، تازه حق بیمه هم می‌گیرد

سایت بازتاب درپایان خبر افشاگرانه خود خاطرنشان کرده که: "برای مشخص شدن ابعاد زیان کشور از محل این قرارداد، تنها به ذکر این نکته بسنده می‌کنیم که اگر این مبلغ هنگفت به جای سپرده گذاری نزد برادران چینی به خرید طلا اختصاص یافته بود، طی این مدت ارزش آن چندین برابر شده بود و علاوه بر آنکه اصل ۲۵ میلیارد دلار موجود بود، حدود ۵۰ میلیارد دلار دیگر که یارانه دو سال مردم است، سود عاید ایران شده بود."

این خبر چنان که انتظار می‌رفت جنجال به پا کرد و سبب شد که سایت را فیلتر کنند . جنجالی بودن این خبر از جمله به این دلیل بود که این رسانه نام قرارداد مورد اشاره را "ترکمنچای ارزی" گذاشته بود.

به گزارش کلمه، سایت خبر آنلاین نیز که اقدام به بازنشر خبر افشاگرانه مزبور کرده بود، این مطلب را از خروجی خود حذف کرد. بنا به گزارش‌ها سایت بازتاب امروز از بامداد دوم اسفند ماه رفع فیلتر شد.

به نوشته "ندای سبز آزادی" فیلتر شدن سایت بازتاب در حالی صورت گرفت که این سایت جزو رسانه‌های اصول‌گرا محسوب می‌شود.

ناظران انتشار این افشاگری و فیلتر سایت بازتاب را از جمله نشانه‌های بالا گرفتن اختلافات دولت و مجلس بعد از انتخابات ۱۲ اسفند و در آستانه سوال مجلس از احمدی‌نژاد می‌دانند.

منبع عکس اول: ایرنا

صورت سرخ کارگران

Tue, 13 Mar 2012 01:14:09 +0000

حمید مافی

اسفند تلخ‌ترین ماه کارگران ایرانی است. هنگامی که همگان جشن سال نو را انتظار می‌کشند، کارگران ایرانی از یک‌سو نگران هزینه‌های نوروزی و حقوق‌های معوقه‌ای که پرداخت نشده هستند و از سوی دیگر دل‌نگران حفظ موقعیت شغلی خود برای سال آینده و میزان افزیش دستمزد‌ها می‌مانند.

در حالی که همچنان خبرگزاری‌های داخلی ایران از تجمعات کارگرانی خبر می‌دهند که هنوز حقوق چند ماه خود را دریافت نکرده‌اند، کمیته تعیین دستمزد کارگران برای مشخص کردن میزان حداقل حقوق کارگران در سال آینده تشکیل جلسه داد.

همزمان با آغاز این نشست‌ها، کمیته دستمزد کانون هماهنگی شورا‌های اسلامی کار استان تهران در بیانیه‌ای حداقل هزینه تامین معاش یک خانواده کارگری در سال آینده را ۷۹۵ هزار و ۵۹۵ تومان اعلام کرد.

در ماده ۴۱ قانون کار جمهوری اسلامی ایران، آمده است: شورای عالی کار همه ساله موظف است میزان حداقل مزد کارگران را برای نقاط مختلف کشور و یا صنایع مختلف با توجه به معیارهای ذیل تعین کند.

کارگران ایرانی معتقدند، چنانچه قرار است کمیته تعین مزد در باره وضعیت دستمزد آن‌ها در سال آینده تصمیم بگیرد، باید نرخ تورم واقعی کشور پس از حذف یارانه‌ها را در نظر بگیرد

یک - حداقل مزد کارگران با توجه به درصد تورمی که از طرف بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران اعلام می‌شود.
دو - حداقل مزد بدون آنکه مشخصات جسمی و روحی کارگران و ویژگی‌های کار محول شده را مورد توجه قرار دهد باید به اندازه‌ای باشد تا زندگی یک خانواده که تعداد متوسط آن توسط مراجع رسمی اعلام می‌شود را تامین نماید.

حال کارگران ایرانی معتقدند، چنانچه قرار است کمیته تعین مزد در باره وضعیت دستمزد آن‌ها در سال آینده تصمیم بگیرد، باید نرخ تورم واقعی کشور پس از حذف یارانه‌ها را در نظر بگیرد. حداقل دستمزد کارگران در سال ۱۳۹۰ خورشیدی ۳۳۰ هزار و ۳۰۰ تومان اعلام شد که نسبت به سال ۸۹، تنها ۲۷ هزار و ۳۰۰ تومان افزایش داشت.

در واقع کمیته تعین دستمزد، حقوق کارگران ایرانی در سال گذشته را تنها، 9 درصد افزایش داده بود در حالی که بر اساس اعلام بانک مرکزی نرخ تورم کشور در سال ۸۹، ۴. ۱۲ درصد بوده است.

اگر چه همین نرخ نیز از سوی کار‌شناسان اقتصادی پذیرفتنی نیست و برآوردهای اقتصادی نشان می‌دهد که پس از اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها، نرخ تورم دست‌کم به بیست درصد رسیده است. همچنین برآورد مرکز آمار ایران از نرخ تورم هم با رقم اعلام شده از سوی بانک مرکزی ۶. ۲ واحد تفاوت داشت. مرکز آمار ایران نرخ تورم سال ۸۹ را ۱۵ درصد اعلام کرد.

اختلاف نظر ۴۰۰ هزار تومانی

حال دوباره کمیته تعیین دستمزد شورای عالی کار باید در باره میزان دستمزد هفت و نیم میلیون کارگر ایرانی تصمیم بگیرد. آن‌هم در شرایطی که وضعیت اقتصادی کشور پس از اعمال تحریم‌ها در چند ماه گذشته چندان مساعد نیست و به نظر می‌رسد که نرخ تورم برخلاف پیش‌بینی‌های دولت افزایش یابد.

در حالی که مدیر کل بانک مرکزی چند روز قبل در گفت‌و‌گو با خبرگزاری فارس، گفته است: روند نزولی نرخ تورم در کشور آغاز شده است و پیش بینی کرده است که نرخ تورم در ‌‌نهایت به ۲۱ درصد برسد، مرکز پژوهش‌های مجلس نرخ واقعی تورم در کشور را ۲۵ درصد پیش بینی کرده است.

رئیس مرکز آمار ایران بهار امسال جمعیت زیر خط فقر ایران را چهل میلیون نفر اعلام کرد. به گفته او ده میلیون نفر از جمعیت کشور زیر خط فقر مطلق دارند و سی میلیون نفر نیز از فقر نسبی رنج می‌برند

چنانچه کمیته تعیین مزد بخواهد بر مبنای نرخ تورم رسمی که از سوی بانک مرکزی اعلام شده، در باره دستمزد کارگران تصمیم بگیرد، حداقل دستمزد کارگران برای سال آینده بیشتر از ۴۰۰ هزار تومان نخواهد بود. فرامرز توفیقی عضو کمیته مزد تهران در این باره به خبرگزاری کار ایران، ایلنا، گفته است: کارفرمایان مخالف تعیین مزد بر مبنای نرخ تورم هستند و می‌گویند که توانایی پرداخت حقوق و دستمزد بر اساس نرخ تورم را ندارند.

او گفته است: میانگین دستمزد کارگران برای سال آینده بین ۳۸۰ تا ۴۰۰ هزار تومان خواهد بود و کارفرمایان معتقد به افزایش ۵. ۱۷ درصدی دستمزد‌ها هستند در حالی که این مقدار افزایش تنها کفاف پنجاه درصد از هزینه‌های کارگران را خواهد داد. به گفته او؛ عدم حمایت دولت از کارفرمایان سبب شده است تا آن‌ها توان پرداخت دستمزد‌ها بر مبنای نرخ تورم را نداشته باشند.

علی اکبر عیوضی، مسوول کمیته تعیین مزد تهران هم به ایلنا، گفته است: نرخ سبد هزینه خانوار کارگری با در نظر گرفتن ۲۰۰۰ کالری برای افراد بزرگسال و ۱۸۰۰ کالری برای کودکان و همچنین حذف کالاهای یارانه‌ای از قبیل آب، برق، گاز و نان برای سال آینده ۷۹۵ هزار و ۵۹۵ تومان تعیین شده است.

این رقم تقریبا دو برابر حداقل دستمزدی است که کمیته تعیین دستمزد تصمیم دارد به کارفرمایان و کارگران اعلام کند.

خط فقر پیدا نیست

چنانچه نمایندگان کارگران و کارفرمایان بر سر میزان افزایش حداقل ۵. ۱۷ درصد و حداکثر ۲۳ درصد دستمزد‌ها برای سال آینده توافق کنند، حقوق کارگران ایرانی همچنان پائین‌تر از خط فقر شدید خواهد بود.

به گفته حسین راغفر، پژوهشگر مساله فقر در ایران، خط فقر شدید در کشور که به معنای ناتوانی در تامین کالری غذایی روزانه است، ۵۷۵ هزار و ۴۰۰ تومان برآورد شده است.

البته دولت در سال‌های گذشته از اعلام خط فقر خودداری کرده و اعلام عمومی آن را بی‌فایده دانسته است. اما برآورد هزینه و درآمدهای خانوارهای ایرانی در سال گذشته نشان دهنده کسری بودجه ۱۱۴ هزار تومانی در خانوارهای شهری است

البته دولت در سال‌های گذشته از اعلام خط فقر خودداری کرده و اعلام عمومی آن را بی‌فایده دانسته است. اما برآورد هزینه و درآمدهای خانوارهای ایرانی در سال گذشته نشان دهنده کسری بودجه ۱۱۴ هزار تومانی در خانوارهای شهری است.

همچنین عادل آذر رئیس مرکز آمار ایران بهار امسال جمعیت زیر خط فقر ایران را چهل میلیون نفر اعلام کرد. به گفته او ده میلیون نفر از جمعیت کشور زیر خط فقر مطلق دارند و سی میلیون نفر نیز از فقر نسبی رنج می‌برند.

علاوه بر این به گفته شاهرخ رامین، نماینده دماوند در مجلس شورای اسلامی، پنجاه درصد از شهروندان ایرانی توان تامین کالری مورد نیاز روزانه‌اشان را ندارند که نشان دهنده فقیر بودن آن‌ها است.

حمید حاج اسماعیلی از فعالان کارگری ایران پیشنهاد کرده است که پیش از اینکه کمیته مزد، میزان افزایش دستمزد‌ها برای سال آینده را تعیین کند، دولت باید خط فقر را به صورت شفاف اعلام کند. او به هفته نامه بازار کار ایران گفته است: با توجه به روند رو به افزایش نرخ تورم، دستمزد کارگران برای سال آینده باید دو برابر شود.

کارگران قربانی خلف وعده دولت

اگر چه هنوز کارگران و کارفرمایان در حال گفت‌و‌گو برای تعیین دستمزد در سال آینده هستند اما آن‌گونه که حمزه دراوری، عضو هیات رئیسه کانون عالی کارفرمایان ایران به خبرگزاری مهر گفته است: کارفرمایان تمایلی به افزایش دستمزد‌ها ندارند و حتی به دنبال راهکاری برای کاهش آن هستند.

او گفته است: سناریوی اصلی کارفرمایان برای مزد سال آینده با توجه به شرایط فعلی و جمیع بررسی‌ها، عدم افزایش و حتی شاید کاهش آن نسبت به سال جاری باشد چرا که این توان در بنگاه‌ها برای بهبود دوباره دستمزد‌ها وجود ندارد. دراوری پیشنهاد کرده است؛ دولت وارد میدان شود و نقش حمایتی خود از کارگران و کارفرمایان را ایفا کند.

حمید حاج اسماعیلی از فعالان کارگری ایران پیشنهاد کرده است که پیش از اینکه کمیته مزد، میزان افزایش دستمزد‌ها برای سال آینده را تعیین کند، دولت باید خط فقر را به صورت شفاف اعلام کند

در برابر این پیشنهاد کارفرمایان، وزیر کار اعلام کرده است: دولت ترجیح می‌دهد دخالت نکند و نظاره‌گر رایزنی و توافق کارگران و کارفرمایان باشد. اگر چه دولت تصمیم گرفته که پای خود را از رایزنی کارگران و کارفرمایان بیرون بکشد اما نمی‌تواند نقش خود را در وضعیت بد واحدهای صنعتی و دولتی انکار کند.

پس از آن‌که دولت تصمیم گرفت، قانون هدفمندی را اجراء کند، متعهد شد؛ سی درصد از درآمدهای حاصل از هدفمندی یارانه‌ها را به بخش صنعت کشور بپردازد. اما علیرغم گذشت بیش از یک سال از اجرای این قانون صنعت‌گران همچنان به دنبال دریافت مطالبات خود از دولت هستند.

آن‌گونه که خبرگزاری فارس به نقل از نشست نمایندگان مجلس و ستاد هدفمندی یارانه‌ها خبر داده است: براساس قانون هدفمندی یارانه‌ها، می‌بایست در سال اول اجرای این قانون ۴ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان به عنوان یارانه به بخش صنعت اختصاص می‌یافت اما گزارش دیوان محاسبات کشور و سازمان بازرسی نشان‌دهنده این است که تا به حال سهم بخش صنعت تامین نشده است.

محمود احمدی‌نژاد، چند ماه قبل، هنگامی که اعتراض صنعت‌گران افزایش یافت، اعلام کرد: پول یارانه‌ها را تنها به مردم پرداخت خواهیم کرد. همین اظهار نظر سبب شد احمد توکلی خواستار تصویب قوانین الزام‌آور برای دولت در مرحله دوم اجرای هدفمندی یارانه‌ها شود.

عضو هیات رئیسه کانون عالی کارفرمایان ایران: کارفرمایان تمایلی به افزایش دستمزد‌ها ندارند. بهتر است دولت در حمایت از کارگران وارد میدان شود

وزیر کار : دولت ترجیح می‌دهد دخالت نکند و نظاره‌گر رایزنی و توافق کارگران و کارفرمایان باشد

سید حسین هاشمی، رئیس کمیسیون صنایع مجلس نیز در باره مطالبات بخش صنعت کشور از دولت، گفته است: در مرحله نخست، اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها در بخش تولید اصلا موفق نبوده و آمارهای ارائه شده در زمینه بسته‌های حمایتی بخش صنعت بیشتر آمار بوده و با واقعیت فاصله بسیار دارد.

به جرات می‌توان گفت سهم بخش صنعت و تجارت از بسته‌های حمایتی این بخش به‌طور واقعی تنها تا۲۰درصد محقق شده است و بخش صنعت از بسته‌های حمایتی موعود در مرحله نخست اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها بی‌نصیب مانده است.

به گفته او؛ در بودجه سال ۹۰ مبلغ ۱۰ هزار میلیارد تومان ردیف خاص برای بخش تولید پیش‌بینی شده و اگر دولت بتواند از این میزان۶۰ درصد به بخش صنعت و ۴۰ درصد به بخش‌های کشاورزی و حمل‌ونقل تخصیص دهد و وزارت صنعت، معدن و تجارت نیز موضوع را به‌خوبی مدیریت کند، قادر خواهند بود تا درد بخش صنعت را کمتر کنند.

اما آیا آن‌گونه که سید حسین هاشمی گفته است؛ دولت بدهی‌های خود به تولیدگران را پرداخت می‌کند و برای حل وضع موجود، چاره‌ای می‌اندیشد یا همچنان درهای بازار کشور را در اختیار کالاهای وارداتی قرار می‌دهد و به تماشای مرگ تدریجی تولید داخلی و رنج مضاعف کارگران می‌نشیند؟

از دید اوباما جنگ با ایران نه بازی است، نه شوخی

Sun, 11 Mar 2012 00:38:31 +0000

گفت‌وگو با منصور فرهنگ استاد دانشگاه و کارشناس سیاسی در آمریکا

ایرج ادیب زاده

در روزهای اخیر، در پی سفر بنیامین نتانیاهو به آمریکا گفت‌وگوهای بسیاری در مورد امکان حمله‌ نظامی این کشور به ایران صورت گرفته است. باراک اوباما رئیس جمهوری آمریکا نیز در برابر خبرنگاران از هزینه‌های جنگ با ایران و علیه حمله نظامی سخن گفت و رقبای جمهوری‌خواه خودش را محکوم کرد که خواهان مداخله‌ نظامی هستند.

آقای اوباما گفت: "وقتی با برخی گفت‌وگوهای عامیانه درباره‌ جنگ روبه‌رو می‌شوم، هزینه‌های درگیری در جنگ را یادآوری می‌کنم." او ادامه داد: "من باید یادآوری کنم که لازم است درباره‌ اعزام مردان و زنان جوان‌مان به جنگ تصمیم بگیرم. این تصمیم بر زندگی‌ آنها تاثیر مستقیم دارد و بر امنیت ملی و اقتصادی ما ضربه می‌زند. این امر نه یک بازی است و نه شوخی‌بردار.

یادآوری می‌کنم که همین گفت‌وگوهای هفته‌ اخیر درباره‌ احتمال نزدیک حمله‌ اسراییل به ایران بهای نفت را در بازارهای جهانی به رکورد بی‌سابقه‌ای رسانده و برای نخستین بار در سال ۲۰۱۲ از مرز بشکه‌ای ۱۲۴ دلار گذشته است." اوباما تأکید کرد: "ایران کمی از تحریم‌ها را به شکل جدی احساس می‌کند."

برای بررسی بیشتر این مسئله با منصور فرهنگ، استاد دانشگاه و کارشناس سیاسی در آمریکا تماس گرفته‌ام.

با سروصدایی که پس از سفر بنیامین نتانیاهو و افزایش خطر حمله‌ اسراییل به ایران پیش آمد، گفته‌های آقای اوباما را چطور ارزیابی می‌کنید؟

این سخنان آقای اوباما پاسخی است به انتقاداتی که از جانب نامزدهای جمهوری‌خواهان نسبت به او در رابطه با سیاست خارجی در برابر ایران مطرح شده است.

علتش هم این است که در یک هفته‌ اخیر که تشکیلات همکاری آمریکا و اسراییل جلسه‌ سالیانه خودش را داشت، هم آقای اوباما در آنجا صحبت کرد و هم نخست‌وزیر اسراییل بنیامین نتانیاهو. آقای اوباما در این سخنرانی دو مسئله‌ اساسی را مطرح کرد که برای اسراییلی‌ها و به‌طور کلی برای تمام کارشناسانی که در رابطه با این مسئله فکر و تحلیل می‌کنند اهمیت داشت.

یک این که گفت: هدف ما فقط مهار برنامه‌ هسته‌ای ایران نیست. ما تحت هیچ عنوانی، ایرانی را که دارای سلاح هسته‌ای باشد، قابل تحمل نمی‌دانیم. او در عین حال از اسراییل خواست که از تهدیدات نظامی علیه ایران یا به‌طور کلی از پیشنهاد حمله‌ نظامی به ایران در حال حاضر سخنی نگوید، برای این که از نظر آقای اوباما ادامه‌ فشار به ایران یعنی تحریم‌های اقتصادی و انزوای سیاسی و در ضمن آمادگی برای مذاکره‌ دیپلماتیک، ممکن است بتواند راه حل مسالمت‌جویانه‌ای برای حل این مسئله پیدا کند.

نامزدهای جمهوری‌خواهان چون مسئولیتی ندارند، این موضع آقای اوباما را ضعیف تشخیص داده‌اند و از او انتقاداتی کرده‌اند مبنی بر اینکه آمریکا می‌بایست صددرصد با اسراییل هماهنگ شود و در حمله نظامی منتظر این نماند که ایران تصمیم به ساختن سلاح هسته‌ای بگیرد.

اوباما گفته که ما تحت هیچ عنوانی، ایرانی را که دارای سلاح هسته‌ای باشد، قابل تحمل نمی‌دانیم. او در عین حال از اسراییل خواست که از تهدیدات نظامی علیه ایران یا به‌طور کلی از پیشنهاد حمله‌ نظامی به ایران در حال حاضر سخنی نگوید

به عقیده آنها توانایی ایران در ساختن سلاح هسته‌ای کافی است که آمریکا در حمایت از اسراییل بتواند دست به اقدام نظامی علیه ایران بزند.

افکار عمومی آمریکا این خواسته‌ جمهوری‌خواهان را نمی‌پذیرد. یعنی اکثریت بزرگ مردم آمریکا خواهان حل و فصل مسالمت‌جویانه‌ این امر هستند.

بنابراین آقای اوباما در پاسخگویی به آنها مردم آمریکا را مخاطب قرار می‌دهد و می‌گوید در پیوند با این صحبت‌هایی که راجع به جنگ می شود، باید در نظر گرفته شود که بهای انسانی و هزینه‌ مادی آن در شرایط کنونی قدر برای آمریکا سنگین است و ما به‌هیچ وجه نباید صحبت از اقدام نظامی کنیم تا زمانی که به‌طور کلی از دیپلماسی دلسرد شویم و ایران را خطری برای امنیت و منافع خودمان در منطقه ببینیم.

به نظر شما نگرانی اسراییل در مورد خطر دستیابی به سلاح هسته‌ای ایران، چه‌قدر واقعیت دارد؟

این واقعیت دارد. بسیاری از ما که از جانب خودمان از اسراییل انتقادات زیادی داریم، به‌ویژه در پیوند با رفتار اسراییلی‌ها با مردم فلسطین، باید این واقعیت را در نظر بگیریم که قوم یهود دوهزار سال تحت ستم بوده و همین قوم یهود شاید از تمام کشورهای اروپایی اخراج شده است و آخرسر هم که به هولوکاست کشیده شد و شش میلیون انسان را در کوره‌های آدم‌سوزی ریختند.

همین آقای رفسنجانی که امروز خودش را به‌عنوان یک فرد منتقد معرفی می‌کند، کسی بود که می‌گفت اگر ما بمب اتم داشته باشیم و یکی از آنها را در اسراییل بیندازیم، به این دلیل که اسراییل کشور کوچکی است، می‌توانیم آن را نابود کنیم

بنابراین روانشناسی سیاسی قوم یهود باید برای ما قابل درک باشد. آن‌هم وقتی کسی می‌آید که قوم یهود را تهدید به نابودی می‌کند. هم خمینی، رفسنجانی، خامنه‌ای و احمدی‌نژاد در طول ۳۲ سال گذشته در رابطه با نابودی اسراییل مواضعی گرفتند.

حتی همین آقای رفسنجانی که امروز خودش را به‌عنوان یک فرد منتقد معرفی می‌کند، کسی بود که می‌گفت اگر ما بمب اتم داشته باشیم و یکی از آنها را در اسراییل بیندازیم، به این دلیل که اسراییل کشور کوچکی است، می‌توانیم آن را نابود کنیم، ولی اگر اسراییل بخواهد به ما حمله کند، ایران کشور بزرگی است و جمعیت زیادی دارد و هزینه‌ انسانی و مادی این حمله برای ایران قابل تحمل است. اسراییل اما نابود خواهد شد.

علت این که تهدیدات محمود احمدی‌نژاد توجه بیشتری در جهان جلب کرد، یک این بود که او در سخنرانی سازمان ملل متحد این امر را مطرح می‌کند، می‌آید هولوکاست را انکار می‌کند و اسراییل را تهدید به نابودی می‌کند.

بعد این که در زمانی این کار را می‌کند که برنامه‌ هسته‌ای ایران به شکل قابل توجهی پیش رفته است. یعنی ایران دست‌کم از جهت بالقوه هم می‌خواهد دارای سلاح هسته‌ای باشد و در عین حال اسراییل را تهدید به نابودی می‌کند. برای مردم اسراییل این تهدید یک امر وحشتناک و خطرناک است. بنابراین هر دولتی که در اسراییل سر کار باشد، در پاسخگویی به نگرانی جامعه همین مواضع را در برابر ایران خواهد گرفت.

بنابراین حالا ممکن است اسراییل اغراق‌گویی کند، خودش هم تهدید کند و انتقاداتی به برخوردش به ایران وارد باشد، ولی یک واقعیت غیر قابل انکار وجود دارد و آن این که تهدیدات ایران علیه اسراییل در کنار برنامه‌ هسته‌ای ایران برای مردم اسراییل یک امر بسیار بسیار مهم است.

به همین دلیل امر بسیار مهمی است برای یهودیانی که در خارج از اسراییل و به‌ویژه در آمریکا زندگی می‌کنند. آنها از همه توان و امکانات خودشان استفاده می‌کنند که بخواهند یاری‌رسان و حامی اسراییل باشند و به دلیل نفوذ و بقا و موقعیتی که در جامعه‌ آمریکا دارند، بیایند و روی دولت آمریکا در رابطه با این مساله تأثیرات مورد نظر خودشان را بگذارند.

طبق نظرسنجی دانشگاه مریلند، فقط ۱۹ درصد از مردم اسراییل موافق با حمله‌‌ یک‌جانبه‌ دولت اسراییل به ایران بوده‌اند و در مورد اقدام نظامی مشترک آمریکا و اسراییل علیه ایران، باز کمتر از ۵۰ درصد مردم در اسراییل خواهان جنگ هستند

تردیدی نیست که نگرانی اسراییل یک واقعیت است، ولی نکته‌ خیلی مهمی را که در اینجا باید اضافه کنم این است که براساس سرشماری افکار عمومی و سنجش افکاری که اخیراً به وسیله‌ دانشگاه مریلند انجام شده است، فقط ۱۹ درصد از مردم اسراییل موافق با حمله‌‌ یک‌جانبه‌ دولت اسراییل به ایران بوده‌اند و در مورد اقدام نظامی مشترک آمریکا و اسراییل علیه ایران، باز کمتر از ۵۰ درصد مردم در اسراییل خواهان جنگ هستند.

همین‌طور که توده‌های مردم آمریکا و مردم اسراییل با جنگ مخالف‌اند، ولی در ضمن نگران برنامه‌ هسته‌ای ایران و خواهان یافتن راه‌ حل مسالمت‌جویانه هستند. نباید اینطور برداشت کرد که جامعه اسراییل خواهان جنگ است، ولی این که جامعه اسراییل نگران است و این نگرانی قابل فهم است، شکی در آن نیست.

شما در ارزیابی‌تان اشاره کردید که با همه‌ این گفته‌ها خطر حمله‌ نظامی به ایران از بین نرفته است. اقدام ایران برای از‌بین‌‌بردن این خطر که این کشور را مسلماً با ویرانی روبه‌رو می‌کند، چه باید باشد؟

این رویارویی بین آمریکا و ایران یک رویارویی تکنیکی در رابطه با برنامه‌ هسته‌ای ایران نیست که سازمان بین‌المللی انرژی اتمی بتواند نقش قابل توجهی در حل و فصل آن ایجاد کند.

حقوقی هم نیست. به این معنا که شورای امنیت سازمان ملل متحد بتواند در رابطه با تعهد ایران به منع گسترش تسلیحات هسته‌ای اقدام عاجلی کند. این تقابل سیاسی و امنیتی است و ریشه در بی‌اعتمادی متقابل طرفین دارد.

ما از دو زاویه می‌توانیم به این وضع نگاه کنیم. یک این که بگوییم چرا و چگونه به اینجا رسیده‌ایم و دوم این که در شرایط کنونی چه امکاناتی وجود دارد که جلوی فاجعه‌ جنگ را بگیرد؟

تنها راه پیش‌گیری از فاجعه جنگ این است که ایران تعویق غنی‌سازی را برای شش ماه اعلام کند و بگوید حاضر است با هر گروهی و با هر کشوری بدون هیچ نوع پیش شرطی وارد مذاکره شود، در آن موقع باید بین آمریکا و ایران یک مذاکره‌ دوجانبه‌ محرمانه آغاز شود

درباره بحث ایرانی‌ها پیرامون اینکه چرا و چگونه به اینجا رسیده‌ایم، کتاب‌های زیاد و هزاران مقاله نوشته شده است، ولی در حال حاضر من فکر می‌کنم این رژیم ایران است که می‌تواند اقدامی کند که بتواند افکار عمومی جهان غرب را نسبت به ایران تغییر دهد و به‌طورکلی تنش این تقابل را به شکل قابل توجهی پایین آورد و آن این است که ایران فردا اعلام کند ما غنی‌سازی اورانیوم در کشور را دست‌کم برای شش ماه به حالت تعویق درآورده‌ایم و می‌خواهیم با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی راجع به مسائل تکنیکی و با گروه ۵+۱ راجع به مسائل حقوقی بحث و گفت‌وگو کنیم.

برای این که این تشکیلات و این نوع برخوردها به نظر من در بهترین شرایط حاشیه‌ای هستند. تقابل اصلی بین ایران و آمریکاست که این باید یا از طریق قراردادی یا توافقی که برای طرفین قابل تحمل باشد صورت بگیرد.

یعنی هیچ یک از طرفین به خواست حداکثری خودشان نمی‌توانند برسند، ولی قابل تحمل باشد. این فقط و فقط در یک مذاکره‌ دوجانبه‌ محرمانه بین ایران و آمریکا امکان‌پذیر است.

اگر ایران تعویق غنی‌سازی را برای شش ماه اعلام کند و بگوید حاضر است با هر گروهی و با هر کشوری بدون هیچ نوع پیش شرطی وارد مذاکره شود، در آن موقع باید بین آمریکا و ایران یک مذاکره‌ دوجانبه‌ محرمانه آغاز شود که این‌ها بتوانند به توافقی برسند که هر کدام‌شان بتوانند به کشورهای خودشان برگردند و از این توافق دفاع کنند.

این تنها راهی است که می‌تواند از جنگ جلوگیری کند. اگر ایران و آمریکا نتوانند به این توافق برسند، با نهایت تأسف فاجعه‌ جنگ می‌تواند به وقوع بپیوندد.

انتخابات مجلس ایران- انتخاب آخرِ اوباما

Mon, 05 Mar 2012 00:22:34 +0000

نبض سیاست؛

اشکان پارسا

فضای سیاسی ایران در هفته گذشته تحت تاثیر برگزاری نهمین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی بود. خبر‌های مربوط به رد صلاحیت‌ کاندیداها توسط شورای نگهبان قانون اساسی، مناظره‌های انتخاباتی ، تبلیغات انتخابات و موضع گروه‌های اپوزسیون، فضای غالب را در رسانه‌های فارسی زبان داخل و خارج ایران به خود اختصاص دادند.

این انتخابات روز جمعه در فضایی قابل پیش‌بینی برگزار شد و تنها حاشیه غیرمنتظره‌اش حضور "محمد خاتمی" رییس جمهوری پیشین ایران در این رای‌گیری بود.

درست در همین روز "باراک اوباما" رییس جمهوری آمریکا طی یک مصاحبه از احتمال به‌کارگیری گزینه نظامی علیه تاسیسات هسته‌ای ایران سخن گفت و تاکید کرد که کشورش درباره به‌کارگیری این تهدید بلوف نمی‌زند.

علاوه‌براین، دولت تایلند نیز خبر از بازجویی گروهی دیگر از ایرانیان به اتهام همدستی برای انجام عملیات تروریستی علیه اهداف اسراییلی در این کشور داد و محافل دیپلماتیک را متوجه التهاب‌های دامنه‌دار میان تهران و تل‌آویو کرد. همزمان با این تحولات، سازمان عفو بین الملل در گزارش تازه‌ای از افزایش سرکوب‌ها و نقض مستمر حقوق بشر در ایران خبر داد و به این رویه اعتراض کرد.

این سازمان در گزارش خود آورده بود که نقض حقوق بشر در آستانه انتخابات مجلس افزایش پیدا کرده و به مرحله بحرانی رسیده است. "رادیو زمانه" در "نبض سیاست" این هفته، مروری خبری-تحلیلی به این رویدادها داشته است.

انتخابات قابل پیش بینی

انتخابات نهمین دوره مجلس شورای اسلامی بر تمام تحولات سیاسی هفته گذشته ایران سایه افکند. انتخاباتی که رقابت در آن میان طیف‌هایی از جناح محافظه کار در جریان بود و اصلاح طلبان بابت آنچه "عدم آزادی و سلامت" انتخابات خوانده بودند از مشارکت در آن صرف نظر کردند.

رییس جمهوری آمریکا طی یک مصاحبه از احتمال به‌کارگیری گزینه نظامی علیه تاسیسات هسته‌ای ایران سخن گفت و تاکید کرد که کشورش درباره به‌کارگیری این تهدید بلوف نمی‌زند

دو طیف عمده محافظه کار در این انتخابات تحت نام‌های "جبهه متحد اصولگرایان" و "جبهه پایداری انقلاب اسلامی" حضور داشتند.

هر دو تشکل از حامیان "آیت الله خامنه‌ای" رهبر جمهوری اسلامی هستند اما اعضای جبهه پایداری که با هدایت "محمد تقی مصباح یزدی" (رییس پژوهشکده امام خمینی) در انتخابات شرکت کردند، در واقع طیف افراطی جناح محافظه‌کار را نمایندگی می‌کنند. اعضای جبهه متحد زیر لوای "محمد رضا مهدوی کنی‌‌" شامل محافظه‌کاران سنتی هستند.

علاوه بر این دو تشکل، گروه‌های اقماری دیگری از گرایش‌های مختلف در جریان محافظه‌کار ایران به میدان انتخابات مجلس شورای اسلامی آمدند. این گروه‌ها امکان مانور زیادی نداشتند و قادر به ارایه لیست‌های کامل با کاندیداهای اختصاصی نبودند. انتخابات با حضور این گروه‌ها از ساعت ۸ صبح روز جمعه (۱۲ اسفند) آغاز شد و قرار بود تا ساعت ۲۰ پایان یابد اما مقام‌های ستاد انتخابات وزارت کشور با ادعای اینکه انتخابات پرشور بوده و مشارکت در آن خیره‌کننده است، رای‌گیری را تا ساعت ۲۳ به وقت تهران تمدید کردند.

نتایج اولیه اعلام شده از سوی وزارت کشور حاکی از مشارکت ۶۴ درصدی در این انتخابات بود.

میزان مشارکتی که مخالفان حکومت نسبت به آن بدبین هستند و می‌گویند که این نتایج دستکاری شده و از پیش تعیین شده بوده است.

ماجرای یک رای جنجالی

بی شک مهم‌ترین حاشیه انتخابات مجلس شورای اسلامی، حضور "محمد خاتمی" رییس جمهوری پیشین و از چهره‌های ارشد جناح اصلاح طلب در پای صندوق رای بود.

سوال اساسی منتقدان رای دادن خاتمی این است که وقتی هیچ کدام از شروط او برای شرکت در انتخابات، مانند آزادی زندانیان سیاسی، برگزاری انتخابات آزاد و اجرای قانون اساسی، برآورده نشده او با چه استدلال و انگیزه‌ای پای صندوق رای حاضر شد؟

خبر شرکت یا عدم شرکت او در انتخابات برای ساعت‌های متوالی از عصر جمعه تا بامداد روز شنبه (13 اسفند) به صورت ضد و نقیضی در شبکه‌های اجتماعی و پایگاه‌های رسانه‌ای دیده می‌شد. نخستین بار خبر حضور او در انتخابات توسط خبرگزاری مهر منتشر شد و این خبرگزاری اعلام کرد که محمد خاتمی در یک شعبه رای‌گیری در شهر دماوند رای خود را به صندوق انداخته است.

خبر شرکت او در رای‌گیری نه تنها هواداران وی را شوکه کرد، بلکه به تحلیل‌های متفاوت درباره کنش سیاسی خاتمی و دلایل رای دادن او منجر شد.

خاتمی پیش‌تر گفته بود که شرکت اصلاح طلبان در انتخابات را منوط به برآورده شدن پیش شرط‌هایی می‌داند. شرط‌های او شامل آزادی زندانیان سیاسی، برگزاری انتخابات آزاد و اجرای قانون اساسی بود. او روز ۲۸ آذرماه امسال در گفت‌وگویی با خبرنگاران ضمن اشاره به برآورده نشدن شروطش گفته بود: "وقتی همه نشانه‌ها دلالت بر این دارد که نباید در انتخابات شرکت کنیم، بنابراین شرکت در انتخابات معنایی ندارد."

حالا سوال اساسی منتقدان رای دادن خاتمی این است که وقتی هیچ کدام از این شروط برآورده نشده است او با چه استدلال و انگیزه‌ای پای صندوق رای حاضر شده است؟ خاتمی هنوز پاسخی به این پرسش اساسی نداده است اما وعده داده که در آینده نزدیک توضیحی در این زمینه منتشر خواهد کرد. مشخص نیست که آیا او می‌تواند با توضیح خود هواداران دل آزرده‌اش را توجیه و متقاعد کند یا نه.

آمریکا در فکر آخرین گزینه؟

درست در روزی که انتخابات مجلس شورای اسلامی در ایران جریان داشت، "باراک اوباما" رییس جمهوری ایالات متحده هم از احتمال انتخاب آخرین گزینه یعنی حمله نظامی به تاسیسات اتمی ایران خبر داد.

اسراییلی‌ها با اشاره به پیشرفت برنامه هسته‌ای ایران می‌گویند که تهران از خط قرمز رد شده و باید هر چه زود‌تر متوقف شود اما آمریکا امیدوار است که با کمک متحدان خود آهنگ تحریم‌ها را به حدی تند کند که مقام‌های جمهوری اسلامی گریزی جز تجدید نظر در برنامه‌های هسته‌ای خود نداشته باشند

او در مصاحبه‌ای با نشریه "آتلانتیک" پیش از دیدار با "بنیامین نتانیاهو"، نخست‌وزیر اسرائیل گفت که "جلوگیری از تبدیل شدن ایران به یک قدرت اتمی تنها مصالح اسرائیل نیست بلکه این موضوع جزو مصالح امنیتی آمریکا نیز محسوب می‌شود."

اوباما تاکید کرد که کشورش درباره امکان حمله به ایران بلوف نمی‌زند. این یکی از تند‌ترین مواضعی بود که کاخ سفید طی ماه‌های اخیر پیرامون امکان حمله به ایران اتخاذ کرده است. آمریکا تحت فشار روزافزون از سوی اسراییل برای اعمال تنبیه‌هایی سخت‌تر علیه جمهوری اسلامی به دلیل دنبال کردن برنامه هسته‌ای قرار دارد.

هر هفته اظهاراتی از مقام‌های اسراییلی در رسانه‌ها نقل می‌شود مبنی بر اینکه این کشور قصد حمله یکجانبه به ایران را دارد. اسراییلی‌ها با اشاره به پیشرفت برنامه هسته‌ای ایران می‌گویند که تهران از خط قرمز رد شده و باید هر چه زود‌تر متوقف شود اما آمریکا امیدوار است که با کمک متحدان خود آهنگ تحریم‌ها را به حدی تند کند که مقام‌های جمهوری اسلامی گریزی جز تجدید نظر در برنامه‌های هسته‌ای خود نداشته باشند.

طبق توافق‌های به دست آمده قرار است که دور بعدی مذاکرات میان ایران و اعضای گروه ۱+۵ (اعضای دایم شورای امنیت به همراه آلمان) در اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۱ در ترکیه انجام شود. دیپلمات‌های غربی می‌گویند که نمی‌توان امید چندانی به نتایج این مذاکرات داشت.

ایران دو هفته پیش با ممانعت از بازدید گروهی از بازرسان آژانس بین المللی انرژی اتمی از تاسیسات اتمی پارچین عملا سوء ظن آژانس نسبت به فعالیت‌های اتمی خود را افزایش داد. آژانس در گزارش خود پس از این اقدام ایران، بر افزایش تردید‌ها نسبت به صلح‌آمیز بودن نیات هسته‌ای جمهوری اسلامی تاکید کرد. انتظار می‌رود که در این فضای پر تنش لابی‌های اسراییلی‌ها در ایالات متحده برای متقاعد کردن واشنگتن به اعمال تهدیدهای اساسی‌تر علیه جمهوری اسلامی به شکل قابل ملاحظه‌ای افزایش یابد.

سرنخ های تازه

تایلند یکی از کشورهای مورد علاقه برای توریست‌های ایرانی است اما متهم شدن تهران به انجام یک عملیات تروریستی در ماه گذشته باعث کم‌رونق شدن سفرهای توریستی ایرانی‌ها به این کشور شده است.

تدابیر امنیتی در فرودگاه‌های تایلند و مقررات ویزا درباره شهروندان ایرانی افزایش پیدا کرده. ایرانی‌ها پیش‌تر می‌توانستند ویزای خود را هنگام ورود به خاک تایلند کسب کنند اما اکنون صدور این ویزای توریستی متوقف شده است

پلیس تایلند روز سه شنبه (۲۵ بهمن‌ماه) خبر داد که در پی انفجارهایی در یک خانه تیمی در بانکوک، سه ایرانی در حالی که به گفته شاهدان محلی زخمی بودند، از این خانه گریختند.

برخی از این متهمان به نام‌های "سعید مرادی" و "محمد خزایی" در تایلند دستگیر شدند اما تعدادی دیگر فرار کردند. پلیس تایلند هفته گذشته اعلام کرد که سه ایرانی دیگر را نیز در رابطه با عملیات تروریستی ماه گذشته بازجویی کرده است.

این افراد متهم به تلاش برای ترور دیپلمات‌های اسراییلی در خاک تایلند شده‌اند. ایران دست داشتن در این طرح را رد کرده است اما پلیس تایلند مدارکی را منتشر کرده که حاکی از طراحی این توطئه تروریستی است.

بعد از این حمله، تدابیر امنیتی در فرودگاه‌های تایلند درباره شهروندان ایرانی افزایش پیدا کرده و مقررات مربوط به صدور ویزا برای ایرانی‌ها نیز تغییر یافته است. ایرانی‌ها پیش‌تر می‌توانستند ویزای خود را هنگام ورود به خاک تایلند کسب کنند اما اکنون صدور این ویزای توریستی متوقف شده است.

تنش در روابط تهران و بانکوک مشابه تنشی است که در روابط ایران و جمهوری آذربایجان به وجود آمده است. دولت آذربایجان نیز دو هفته پیش از بازداشت گروهی از افراد وابسته به حکومت ایران برای بمب گذاری علیه اهداف اسراییلی خبر داد.

ایران ادعای جمهوری آذربایجان را نیز رد کرده است اما این اتهام‌ها به تضعیف موقعیت منطقه‌ای جمهوری اسلامی منجر شده است.

یک هشدار تازه درباره نقض حقوق بشر

نهادهای بین المللی حقوق بشر در گزارشهای ماه‌های اخیر خود نسبت به نقض فزاینده حقوق شهروندان ایرانی هشدار داده‌اند.

این نهاد‌ها تاکید کرده‌اند که تدارک حکومت برای برگزاری انتخابات مجلس شورای اسلامی یکی از عوامل تشدید سرکوب علیه فعالان سیاسی، مدنی و رسانه‌ای بوده است.

سازمان عفو بین الملل در راستای همین هشدار‌ها روز سه شنبه (۹ اسفند) گزارش تازه‌ای از سرکوب رو به گسترش مخالفت‌ها در ایران با عنوان "دستور داریم تو را له کنیم" منتشر و اعلام کرده بود "در آستانه انتخابات مجلس در این هفته در ایران سرکوب آزادی بیان به شدت اوج گرفته است."

سازمان عفو بین الملل در راستای همین هشدار‌ها گزارش تازه‌ای از سرکوب رو به گسترش مخالفت‌ها در ایران با عنوان "دستور داریم تو را له کنیم" منتشر و اعلام کرده بود که در آستانه انتخابات مجلس در این هفته در ایران سرکوب آزادی بیان به شدت اوج گرفته است

این سازمان در گزارش خود با اشاره به "راه انداختن موجی از دستگیری‌ها" پس از اعتراض‌های ۲۵ بهمن سال ۱۳۸۹ در ایران گفته بود که "تداوم سرکوب، پوچ بودن ادعای ایران در حمایت از اعتراض در خاورمیانه و آفریقای شمالی را به خوبی به نمایش می‌گذارد."

عفو بین الملل تاکید کرده بود که "در ماه‌های اخیر گروه‌های مختلفی از جمله وکلا، دانشجویان، روزنامه نگاران، فعالان سیاسی و نزدیکان آن‌ها، اقلیت‌های دینی و قومی، اهالی سینما و افرادی که با بیرون از مرز‌ها به ویژه رسانه‌های خارجی ارتباط دارند، قربانی موجی از دستگیری‌ها شده‌اند."

اشاره این گزارش به بازداشت گروهی از روزنامه نگاران و فعالان رسانه‌ای به دستور سپاه پاسداران در حدود دو ماه پیش بود. این نهاد نظامی-امنیتی روز جمعه (۶ اسفند) مدعی شد که این افراد از همکاران شبکه تلویزیونی بی‌بی سی فارسی بوده‌اند. برخی از متهمان مانند "پرستو دوکوهکی" (روزنامه نگار و وبلاگ نویس)، "مرضیه رسولی" (روزنامه نگار و وبلاگ نویس) و "سهام بورقانی" (روزنامه نگار) طی هفته گذشته با گذاشتن قرار وثیقه از زندان آزاد شدند.

شبکه بی‌بی سی ادعای سپاه درباره همکاری با روزنامه نگاران داخل ایران را رد کرده است و این ادعا را به منزله تلاش برای افزایش فشار‌ها بر بی‌بی سی دانسته است.

پرهام شهرجردی: «باید به دنبال راه دیگری بود که از انتخابات نمی‌گذرد»

Fri, 02 Mar 2012 05:36:03 +0000

گفت‌و‌گو با پرهام شهرجردی پیرامون بحران مرجعیت، سرکوب نهادهای مدنی، تورم در عرصه‌های فرهنگی و ادبیات معترض در سایه نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ماه ۱۳۹۰

دفتر خاک

دفتر خاک در گفت‌و‌گو با پرهام شهرجردی به مناسبت نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی - پرهام شهرجردی، نویسنده، منتقد و نظریه‌پرداز ادبی، مقیم پاریس و فارغ‌التحصیل ادبیات مدرن فرانسه است. شهرجردی تحصیلات دانشگاهی‌اش را به نظریه‌پردازی از خلال آثار موریس بلانشو، نویسنده و منتقد فرانسوی و رولان بارت اختصاص داده است.

او همچنین سایت «مجله‌ شعر» را سال‌هاست که اداره می‌کند. او عضو شورای ریاست فضای موریس بلانشو در پاریس است. کتاب «جنون روز» موریس بلانشو توسط پرهام شهرجردی به زبان فارسی و «ماضی بعید مرگم» داستانی‌ست که از او به فرانسه منتشر شده است.

در مجموعه‌ای که در رادیو زمانه به مناسبت انتخابات مجلس شورای اسلامی در نهمین دوره آن در اسفندماه ۱۳۹۰ خورشیدی تدارک دیده‌ایم، با جمعی از نویسندگان، منتقدان و هنرمندان ایرانی گفت‌و‌گوهایی انجام داده‌ایم. توجه شما را به گفت‌و گو با پرهام شهرجردی جلب می‌کنیم. (این گفت‌و‌گو به شکل کتبی انجام شده است. رسم‌الخط (شیوه کتابت) پرهام شهرجردی را تغییر نداده‌ایم.)

ما با دیگر نویسندگان و شاعران هم این پرسش را در میان گذاشته‌ایم. آیا مشروعیت‌باختگی رهبر جمهوری اسلامی ایران، ربطی به مرجعیت ادبی دارد که در زمان هوشنگ گلشیری و احمد شاملو وجود داشت؟

رهبر خودخوانده‌ی رژیمی تمامیت خواه را در کنار یک شاعر و یک نویسنده قرار دادن، توجیهی ندارد. رهبر خودخوانده‌ای که چندین نسل پیش و حال و در راه را قلع و قمع کرده، چه وقتی مشروعیت داشته و این مشروعیت را از کجا گرفته که حالا تغییری در میزان این مشروعیت به وجود آمده باشد؟ او هیچ وقت رهبر ما نبوده که حالا کمی کمتر رهبر باشد.

در انتخابات مجلس شرکت می‌کنید؟

سال‌هاست که مساله‌ی انتخابات دولتی در ایران مطرح است و ما به عنوان کسانی که با فکر و حرف سر و کار داریم، دعوت می‌شویم و یا احساس مسوولیت می‌کنیم و درین باره موضع می‌گیریم. موضع من چیست؟ من در هیچ انتخاباتی شرکت نمی‌کنم. رأی نمی‌دهم. به بیان دیگر، کسی، طرحی، آینده‌ای را نمی‌بینم که بخواهم به او، به آن امید ببندم. سال‌هاست که امیدم را از این ماشین‌های انتخاباتی قطع کرده‌ام و به چیزی بیرون ازین وضعیت فکر می‌کنم. مسأله این نیست که به کی رأی بدهیم، مسأله این است که برای چی رأی بدهیم؟ خب، گیرم این موضع من باشد، اما دوستان‌ام را، مردم همیشه امیدوار را، هر وقت و هر جا مثل سال هشتاد و هشت آن‌قدر دوست داشتم که از هر درد و زخم‌شان، ویران شوم، و در عین حال، با هم به این توافق برسیم: باید به دنبال راه دیگری بود که از انتخابات نمی‌گذرد. با انتخاب نماینده‌ای که هیچ چیزت را نماینده‌گی نمی‌کند، نمی‌گذرد.

پرهام شهرجردی: «باید به دنبال راه دیگری بود که از انتخابات نمی‌گذرد»

فکر می‌کنید عرصه سیاسی در ایران بحران‌زده است؟

کلمه‌ی بحران را زیاد می‌شنویم، این‌جا هم از من می‌خواهید نظرم را راجع به «بحران» بگویم. اما واقعن قضیه چیست؟ اگر منظورتان از سیاست، همین صحن و صحنه‌ی فعلی‌ باشد، یعنی از یک طرف رژیم حاکم بر ایران و از طرف دیگر، شبه سیاستی که خودش را نوع دیگری می‌خواهد (میانه‌رویی که همیشه مذهبی‌ست و اصلاح‌طلبی که مذهبی‌ست، سلطنت‌طلبی که مثلِ همان میانه و اصلاح، به دنبالِ برده‌گی‌ست، اکثریتِ چپی که تصادفن چپ شده...)، نام هیچ‌یک ازین مضحکه‌ها را سیاست نمی‌گذارم که حالا بخواهد دچار بحران شده باشد. این‌ها در نهایت اسمن سیاست است و در عمل، ربطی به سیاست ندارد.

درین میان وضعیتِ «اپوزیسیون» به شدت وخیم‌تر است. اپوزیسیونی که نتواند فضای متفاوتی را پیش بکشد، دوران تازه‌ای را آغاز کند (در گفتمان، در تاریخ، در تثبیتِ خودِ متفاوت‌اش)، یعنی هنوز شکل نگرفته، آغاز نشده. به بیان خیلی ساده: وجود ندارد. همین جا اجازه دهید به یکی از معضلات مهمی بپردازم که نویسندگان مستقل و رادیکال تبعیدی با آن دست به گریبانند.

چند سال پیش سرخ و سفید و سیاه یک‌کاره سبز شدند. در واقع سبز رنگی بود که بر گذشته‌ی خیلی‌ها که تازه دست‌هاشان از قدرت کوتاه شده بود، مالیده شد تا مردمی رنجور دوباره مجبور شوند بین فجیع و فجیع‌تر انتخاب کنند.

این جماعت با سرعتی باورنکردنی دارند تولید می‌کنند. عنوان پشت سر عنوان. تعارف پشت سر تعارف. مفاهیمی که می‌بایست هستی‌ساز باشند و هستی‌ دیگری را ظاهر کنند، به‌خوبی دستمالی شدند: دموکراسی، مبارزه، مقاومت، فمینیسم. و بعد و بعدها بود که جایزه پشت جایزه نصیب کسانی شد که تازه از دولت مرکزی جدا شده بودند.

و البته لجاجت و سرتقی‌ تبعیدیان چپ بود که با طرح مُدام دعواهای کوچک هرگز نتوانستند خود را گروه کرده زیر پرچم اپوزیسیونی تبعیدی بجنگند. پس آن‌ها که تازه با لگد از دایره قدرت به خارج پرت شده بودند، اپوزیسیونی دست‌ساز را ترتیب داده با پشتوانه‌ی ثروت حاصله از چپاول دیروز و کمک سازمان‌های غربی تابلوی بزک شده‌ی اعتراض مردم شدند. و چه تیزهوشانه عمل کرده در گام اول تمام رسانه‌های فارسی زبان را خارج از مرزهای ایران محاصره کردند. بی‌جهت نیست که بخش عمده‌ای از پرسنل رسانه‌های برونمرزی را همین نومعترضان به حکومت اسلامی تشکیل می‌دهند.

در واقع آلترناتیو تازه هیچ مشکلی با جمهوری اسلامی ندارد و با طرح اصلاح‌طلبی و تقدیس دیکتاتور اول (خمینی) تنها از دیکتاتور بعدی (خامنه‌ای) انزجار دارد که آب از دستش نمی‌چکد. تاکنون نشنیده و در جایی نخوانده‌ام که هیچ‌کدام از کاری که تا دیروز می‌کردند اظهار پشیمانی کرده باشند و برای اینکه ماهیت اصلی‌شان فاش نشود به شیوه‌ی همان جمهوری‌ی اسلامی سانسور چهره‌های مستقل را در رأس کار خود قرار داده‌اند تا مبادا نقاب از چهره‌شان برداشته شود. شاعر و نویسنده‌ای که تا دیروز در اداره‌ی سانسور ایران کار می‌کرد یا قلم به مزد روزنامه‌های حکومتی بود، همین که پا از ایران می‌گذارد بیرون، با انواع و اقسام جوایز و عناوین آراسته می‌شود و چنان نام می‌کند که هر که نداند فکر می‌کند این نوآمده معنی‌ اعتراض است. متأسفانه چه در داخل و چه در خارج دروغ‌های بزرگ تریبون کم ندارند.

پیش از این ما معیارهای زیباشناختی محکمی برای تشخیص خوب از بد و زشت از زیبا داشتیم. فکر نمی‌کنید این آشفتگی‌ها و بحران‌ها بر زیباشناسی ما هم تأثیر گذاشته باشد؟

وقتی به ادبیات می‌رسیم، شما از صفاتی مثل «خوب» و «بد»، «زشت» و «زیبا» استفاده می‌کنید. من با این تقسیم بندی‌ها به هیچ وجه موافق نیستم. موافق نیستم چرا که ادبیات اگر واقعن ادبیات باشد، فونکسیون‌اش این است که این قبیل طبقه بندی‌ها را به هم بریزد و در نهایت جداسازی را از میان بردارد. این معضلِ صفر و یکی سال‌ها بر ادبیاتِ ما حاکم بود. با بروز کارها و اندیشه‌های پیش‌دونده در نثر و در شعر، این مسایل به تدریج رنگ باخت و کار به این‌جا رسید که امروز دیگر از ادبیات خوب یا ادبیات بد حرف نمی‌زنیم. از ادبیات زشت یا ادبیات زیبا حرف می‌زنیم. یا ادبیات هست یا نیست. که اگر باشد ازش حرف می‌زنیم. فارغ از هر سامانه‌ی اخلاقی، سنتی، مذهبی. این دستاوردِ دست کم دو دهه ادبیات است. کدام ادبیات؟ ادبیاتی که برخلاف «شبه سیاست‌های» این‌جا و آن‌جا، سیاست دارد. اصول دارد: ادبیات، از هر سامانه‌ای رهاست. از هر بسته‌بندی فراری‌ست. ربطی به مذهب، به سنت، به اخلاق و به احزاب ندارد. مستقل است. همان‌طور که ژک ران‌سی‌یر اشاره می‌کند، وقتی که گوستاو فلوبر رمان می‌نویسد، رمانِ «سیاسی» بنابر تعریف عام نمی‌نویسد. اما وضعی که پیش می‌کشد، خودش سیاست است. سیاست را نمی‌نویسد، سیاست‌اش را اجرا می‌کند: سیاستِ ادبی. ظرف دو دهه‌ی اخیر ما با ادبیاتی سر و کار داشته‌ایم که این سیاستِ ادبی را در عمل، یعنی در نوشتار، اجرا می‌کند.

اجرای سیاستِ ادبی، ادبیات را در مقابلِ شبهِ سیاست‌های موجود قرار می‌دهد. پس بگذارید این‌طور بگوییم: بزرگ‌ترین، خطرناک‌ترین و سیاسی‌ترین اپوزیسیون این سال‌ها ادبیات بوده! در هر دوره‌ای، کسانی که دست اندرکار و به دنبال ادبیات‌اند، خواسته یا ناخواسته، ادبیات را مترادف نام‌شان می‌کنند. یکی در شعر، یکی در داستان و رمان، یکی در نقد. پذیرفتنِ مرجعیت منجر به این می‌شود که همان خوب و بد و زشت و زیبا را بپذیریم. که نمی‌پذیریم.

فکر می‌کنم سوءتفاهمی به وجود آمده. وقتی از فلوبر صحبت می‌کنیم، خواه‌ناخواه در کنار او از یک دستگاه فکری و زیباشناختی هم سخن در میان می‌آید. وگرنه، خب چه فرقی هست بین فلوبر با یک نویسنده زرد؟ این با ایدئولوژی و ادبیات تبلیغی و دولتی تفاوت دارد. بحث ما اتفاقاً نوعی از ادبیات و هنر رسمیت‌نیافته و پراکنده است.

نه مرجیعیت که هسته‌ها، اتم‌ها و مراکزِ پراکنده در ادبیاتِ زنده است. گاهی این هسته‌ها جایی به هم می‌رسند، به هم برمی‌خورند و چیزی به وجود می‌آید. ادبیاتی شکل می‌گیرد. این اتفاق‌ها، فراتر از هر حاکمیت است. چیزی جلودارِ این هسته‌های آزاد نیست. در هر شرایطی، حتا در مواجهه با سیاستِ ادبیات‌کُش هم خودشان را به هم می‌رسانند. اتفاقی که در همین دو دهه‌ی اخیر افتاد. با تمامی‌ موانع. با تمامِ محدودیت‌ها. مرزها. نبایدها.

در ادامه بحث پراکندگی در عرصه ادبیات و فرهنگ غیر رسمی، در آن سو با انبوه‌سازی کتاب و نام‌ها مواجه‌ایم. از سوی دیگر، دست‌کم در لحظه‌ای که این مصاحبه را انجام می‌دهیم، از ارزش پول ملی مدام کاسته می‌شود. آیا به نظر شما تورم در اقتصاد می‌تواند در پیوند با تورم در عرصه‌های فرهنگی باشد؟

بله، تورم وجود دارد. اقتصاد رو به شکست است، پول ملی رو به سقوط است. زنده‌گی‌ اقتصادی دشوار و حتا طاقت فرساست. این مسأله را باید در کنار این قضیه قرار داد: طیِ دستِ کم یک دهه‌ی اخیر، ادبیاتی که بتواند این نام را حَمل کند، اغلب نمی‌توانسته در چارچوب «قوانین» داخل ایران منتشر شود. هم‌زمان، دوران تازه‌ای آغاز شده. کسانی که می‌نویسند و با قوانینِ بیرون از ادبیات کنار نمی‌آیند، عرصه‌ی دیگری برای نشر نوشتار در نظر گرفته‌اند. نشر الکترونیکی. ساختِ مجله. ساختِ نشر. انتشار صوتی-تصویری. استفاده از مدیوم‌های تازه‌ای که پیش از این در اختیار ادبیات نبوده. اگر به این شیوه‌ی تازه‌ی نشر نگاه کنیم، می‌بینیم که این آثار به صورت رایگان در اختیار خواننده‌گان قرار گرفته و می‌گیرد. یعنی نویسنده، شاعر، منتقد، و در مجموع، خالقِ اثر، کارش را وقف کرده تا اثرش بی‌کم و کاست عرضه شود. امروز، برای خواندنِ مهم‌ترین دفترهای شعر، لازم نیست پولی پرداخته شود. این وضعیت در عرصه‌ی نشر بی‌سابقه است.

به نشر الکترونیکی اشاره می‌کنید...

نشر الکترونیکی، یکی از مهم‌ترین ابزارهایی‌ست که نسلِ ما به دست گرفت تا از کشتار فجیعِ کلمه در عرصه‌های مختلف (نشر، رسانه‌های عمومی، قتل‌گاهِ ارشاد داخلی و خارجی) جانِ سالم به در ببرد و نوشتارش را مطابق خودش بنویسد. با هیچ‌کس، با هیچ قانون، با هیچ وضعی خارج از خودش کنار نیاید و تمامیت‌اش را بنویسد. در این برهه‌ی خاص، ما با نوشتارهای بی ناشر رو به رو شدیم؛ و در این برهه بود که به این‌جا رسیدیم: نوشتن کافی نیست. باید چندمنظوره عمل کرد: نوشتن. نشر کردن. نشت کردن. مقایسه‌ی نشر «کاغذی» و الکترونیکی، نمی‌تواند چندان اعتباری داشته باشد. کسانی که سعی می‌کنند نشر الکترونیکی را در مرتبه‌ای پایین‌تر از نشر کلاسیک قرار دهند، به این مسأله واقف نیستند که این نشر، هر کلمه، هر فکر، اندیشه را بی‌کم و کاست حفظ می‌کند. آن را به دستِ هر خواننده‌ای در هرجای دنیا می‌رساند. خطِ ادامه را ترسیم می‌کند. مراحلِ بروز هر نوع از ادبیات را نشان می‌دهد. در دسترس قرار می‌دهد. بایگانی می‌کند. منشاء و ریشه‌ها را به تاریخ پیوند می‌زند. تحریفِ تاریخ را از ریخت می‌اندازد. هیچ وقت تمام نمی‌شودکه شماره‌گان‌اش نامحدود است. فارسی را در اختیارِ هر فارسی زبان قرار می‌دهد. مثلن ظرف همین یک دهه‌ی اخیر چقدر با افغانستان بی مرز شده‌ایم. چقدر هم زمان به افغانستان و اقیانوسیه رفته‌ایم که قبلن نمی‌رفتیم.

اگر بخواهیم این بحث را گسترش بدهیم، می‌بایست به سویه‌های منفی آن هم اشاره کنیم. برای مثال حکومت ایران می‌تواند اینترنت را قطع کند. اما بحث ما بر سر کتاب الکترونیک نبود. برگردیم به بحث تورم و پیامدهای آن در عرصه‌های فرهنگی و فرهنگ کتابخوانی....

شرایط به نحوی‌ست که مُدام حواسِ خواننده پرت می‌شود. تمرکزش مخدوش می‌شود. با اقتصاد و دغدغه‌های اقتصادی. با «غمِ نان». و نیز، با خسته‌گی از کار. روزمره‌گی. خفه‌گی. دست تنگی. با برنامه‌های راحت الحلقوم رسانه‌ها. با سرگرمی‌. با تفنن. با نمایش‌های تلویزیونی. گویی فکر و ذهنِ خواننده مدام به گروگان گرفته می‌شود. تصرف می‌شود تا کم‌تر و کم‌تر بخواند. یا چیزی بخواند که «باید» بخواند. از روی تبلیغات بخواند. تبلیغاتِ غیرمسوولانه‌ی رسانه‌ها را بخواند. وقتی تمامی‌ی این‌ها را کنار هم بگذاریم، بغرنج بودنِ وضعیت به وضوح دیده می‌شود.

آیا شما اعتقاد دارید که ادبیات داستانی و شعر می‌تواند از یک سویه اعتراض برخوردار باشد؟

هر اثر ادبی، اگر به سمتِ اساسِ خودش میل کند، یک انقلاب است. قیام است. تحولی اساسی‌ست که در فرم، در نحوه‌ی به کارگیری‌ی زبان، با ساختِ خیال، با معنا دادن به فضاهای خالی و نبایدها، نمود پیدا می‌کند. اعتراض نخستین گام است. شناخت و شناسایی‌ی فضا، کنشی اعتراضی را ایجاد می‌کند. وقتی که به بسته‌گی، به محدودیت‌ها، به نبایدها، به افق‌های باریک برمی‌خوریم، «معترض» می‌شویم. به فضا، به نباید، به سرنوشت. به محتوم. به سانسور. به حذف. اعتراض جنبه‌های مختلفی دارد. گاهی علنن به یک وضعیت معترض می‌شویم. گاهی آن وضعیت اعتراض آمیز را به بازی می‌گیریم و زوایای محدودش را به رخ‌اش می‌کشیم.

در آغاز دهه‌ی هشتاد، ادبیات هنوز به فکر این بود که «منزه»نویسی کند. درین دهه، شعرهایی منتشر شد که این وسواس اخلاقی را به بازی گرفت. به قول ژورنالیست‌های اخلاق‌مدار، ادبیات به سمت «پورنو» نویسی پیش رفت. به قول ما، ادبیات به سمتِ ادبیات پیش رفت. به اصل خودش نزدیک شد. شعر گاهی تبدیل به هایکو شد و در عمل به هایکو معترض شد. شعر هایکو شد و تا آن‌جا پیش رفت که هایکونویسی از ریخت افتاد. نثرهایی بود که به سوی رمان‌نویسی رفت و به رمان اعتراض کرد. به شیوه‌ی معمول رمان. اجزای رمان را علیه رمان به کار برد. اعتراض را درونی کرد. این اعتراض‌ها به مثابه مواد منفجره‌ایست که داخل کارخانه‌ای کار گذاشته شود. کارخانه‌ای که دارد بی‌وقفه یک چیز را تولید می‌‌کند و هیچ‌وقت از خودش نمی‌پرسد که آیا چیز دیگری هم می‌شود بود، می‌شود چیز دیگری هم تولید کرد یا نه؟

ما با چنین وضعیتی رو‌به‌رو بودیم. شکل معینی از شعر. شعر پذیرفته‌شده‌ای از رمان. که تا نمی‌دانم کی قرار بود به همان شکل و روال تکرار شود. ما به تکرار معترض‌ایم. اعتراض را گاهی می‌نویسیم و گاهی کار می‌گذاریم. ما نمی‌توانیم بنابر اجبار یا از روی نداشتن انتخاب، سبک و محتوایی را از روی ناچاری بپذیریم. نمی‌توانیم ناخواسته سنتی یا کلاسیک شویم. پی‌یر بولز موسیقی‌ نامعاصری داشت، موسیقی‌ کلاسیک می‌دانست اما نمی‌خواست پیش از شدن، کلاسیک شود. زمانی که کارش را آغاز کرد، موسیقی‌ مقبول در اپرا اجرا می‌شد. پیش‌نهاد نمادین بولز این بود: باید در سالن‌های اپرا دینامیت کار گذاشت. گذاشت و کارش را کرد. ما هم با دینامیت سر و کار داریم. اعتراض لازم است، هیچ‌وقت کافی نیست. به خیلی ساختارها معترض‌ایم. اما اعتراض‌مان باید منجر به چیزی شود. گام نخست، حس اعتراض است. قدم بعدی این است که شرایط اعتراض آمیز را به دست بگیریم. بهش دست بزنیم. تغییرش دهیم. بله، سانسور ناخوشایند است. محدودیت ادبیات را خفه می‌کند. مجبور بودن عین نبودن است. اعتراض به این عرصه‌ها، وقتی به نتیجه می‌رسد که عرصه عوض شود. با عرصه‌های مسموم، مواجه می‌شویم. برخورد پیش می‌آید. باید چنان برخورد کنیم که عرصه به سمت خواست‌های ما گشوده شود. همه‌ی این‌ها به چه معناست؟ خیلی قبل‌تر از انتخابات ۸۸، ادبیات ما به خودش اعتراض می‌کرد. خودش را کانون شورش کرده بود. در ۸۸، در کنار خیابان معترض قرار گرفت و در خیابان هم نوشت، اما پیش از خیابان هم بود. پس از خیابان هم هست.

کانون این اعتراض‌ها الان اگر در خیابان نیست که نیست، پس کجاست؟

به گمان‌ام کانون این اعتراض در خود ادبیات است. ادبیاتی که به چیزی جز خودش مقید نباشد. اما ادبیات غیر مقید واقعن کجاست؟ آن‌جا که غیرمقید بودن ادبیات پاس داشته شود. تمامی‌ این حرف‌ها، اعتراض، قیام، دموکراسی، فمینیسم، تا وقتی که حرف باشند، حرف باقی می‌مانند. حرف را باید مملو از فکر کرد، وگرنه تقدیر یا تقبیح اعتراض به خودی‌ خود بیهوده است. اعتراض، قیام، شورش، دموکراسی، همه‌ی این‌ها صداقت می‌طلبد. در زمانه‌ی ما، اعتراض صادقانه هزینه‌ها دارد، تبعید شدن‌ها،‌ از دست دادن‌ها، از جان گذشتن‌ها دارد. این جور بودن‌ها، هزینه دارد. کسانی هستند که می‌خواهند با کم‌ترین هزینه از «کنار» چیزها عبور کنند. هنری که یک‌باره قد علم می‌کند و دیوارها را ویران می‌کند، از کنار چیزی عبور نمی‌کند، کناره‌گیری نمی‌کند. وضعیت را نادیده نمی‌گیرد. وضعیتِ تثبیت شده را درک می‌کند، می‌فهمد و خودش را علیه وضعیت مسلح می‌کند. ما برای تفریح تبعیدی نشده‌ایم. آمده‌ایم بی قیدتر شویم، با هر فراری از قید، رفیق باقی بمانیم. ادبیات، هنر، تک کانونی نیست که یک جا بند شود. پراکنده‌ است و پراکنده می‌شود. به قول رفیق‌ام ما نشر هم نشویم، نشت می‌کنیم. از همه جا به همه جا می‌رویم.

کانون نویسندگان ایران عملاً منحل شده. فصل‌نامه‌های ادبی تأثیرگذار هم پس از در محاق افتادن نشریه‌های پرتیراژ ادبی وجود ندارند. نبود نهادهای مستقل فرهنگی چه تأثیری به نظر شما در کیفیت ادبیات خلاق خواهد گذاشت؟

کانون نویسنده‌گان ایران خواسته مدافع نویسنده و نویسش فارسی باشد. از آزادی‌ی بیان حمایت کند. سانسور را از میان بردارد. فضای مناسبی فراهم کند. این‌ها خواستنی‌ست و خواسته‌ی ما هم هست. اما ظرف سال‌های اخیر، کانون نویسنده‌گان ایران چه عملکردی داشته؟ چقدر نویسش ممنوع و نباید از طریق این کانون به دنیا آمده؟ چند دفتر شعر، چند رمان، چند صفحه، چند خط، چند حرف؟ گمان می‌کنم در عصری به سر می‌بریم که آلترناتیوهای ملموس و پراگماتیک به شدت لازم است. در مقابل فضایی بسته خفه و سانسور شده، باید فضای دیگری ساخت. باید چیز دیگری را پیش کشید. کانون نویسنده‌گان ایران منشاء چنین فضایی نبوده و شاید اصلن چنین دغدغه‌ای نداشته. آن چه موجود است، یک دست‌گاه فرسوده است که به مرور زمان در چرخ‌دنده‌های بوروکراسی فرسوده‌تر، خرد‌تر می‌شود. به نظر من، عملکرد این کانون در جهت مخالف اساسنامه‌اش بوده و به مرور زمان خودش را ملغی کرده. ادامه‌ی چنین وضعیتی تنها آرمان‌های اولیه‌ی کانون و بنیان‌گذاران‌اش را خدشه‌دار می‌کند. پس چه بهتر که چنین کانونی هرچه زودتر فراموش شود تا شاید آن ایده‌آل‌ها بیش ازین پایمال نشود. باری، بهتر است کانون نویسنده‌گان فراموش شود وقتی اصل‌ و بنیان نوشتار دارد فراموش می‌شود.

اتحاد نویسنده، شاعر، مترجم، منتقد، کنارِ هم قرار گرفتن اعضای «صاحب کتاب»، قرار بوده منجر به چه چیزی شود؟ که هر از گاهی، کانون نویسنده‌گان ایران روی گور یکی دسته گل شود؟ گاهی اطلاعیه‌ای صادر کند و محکوم کند، اعلام برائت کند، همیشه بخواهد در دفترخانه‌ی دولتی ثبت شود و هیچ‌وقت نشود و به همین‌ها خلاصه شود؟ نهادی که آهی در نهاد ندارد، چه بُردی دارد؟ به محض این‌که وارد بازی‌های قانون می‌شویم، شروع به کوتاه آمدن می‌کنیم. می‌پذیریم که جایی با قانون به توافق برسیم. با قانونی که وضع نکرده‌ایم، کجا، چگونه قرار است موافق باشیم؟ نهاد هنری، ادبی، مهم‌ترین داشته‌اش این است که مستقل باشد. وقتی پای قانون به قضیه باز می‌شود، استقلال خود به خود از بین می‌رود.

چه کانون باشد، چه خانه، اگر بخواهد بیرون از خودش به دنبال موجودیت بگردد، رفته رفته از خودش دور می‌شود. وسواس ما نمی‌تواند ثبت قانونی کانون نویسنده‌گان ایران باشد، وسواسی باید خیلی وقت پیش جای دیگری به کار گرفته می‌شد: تشکیل اتحادیه‌ای از نویسنده‌گان، و به طور کلی‌تر، آفرینش‌گرانی که موجودیت‌شان را خودشان تعریف می‌کنند، با هم بودن‌شان را بالاتر از هر قانونی می‌خواهند، به هیچ رژیم یا دولتی متکی نمی‌شوند، حساب پس نمی‌دهند: خودشان خودشان را می‌سازند. در مورد نشریات ادبی، باز هم به مساله‌ی نشر می‌رسیم. همان‌طور که عرصه‌ی نشر به تدریج تغییر کرده و نشر الکترونیکی به وجود آمده و کمبود ناشر سنتی را پر کرده، نشریه‌ی الکترونیکی هم جای نشریات کاغذی را گرفته. سال‌هاست که ادبیات خلاق روی کاغذ در نمی‌آید، چه از طریق ناشر و چه از طریق نشریه. اما این به معنای این نیست که ادبیات خلاق از میان رفته. ادبیات خلاق در جاهای دیگری به راه افتاده. در نشر الکترونیکی که دیگر لازم نیست خوشایند این رژیم سیاسی و آن رژیم خیال کتاب چاپ کند. در نشریات الکترونیکی که دیگر مجبور نیستند برای ادامه‌ی حیات‌شان، هم-دست با هر جنایتی شوند. در کنار دنیای «حقیقی» که روز به روز عاری‌تر می‌شود از هر حقیقتی، دنیای «مجازی» دارد به موازات دنیای مثلن حقیقی می‌سازد و پیش می‌رود. کمبودهای آن دنیا را این دنیا می‌بیند، پر می‌کند.

با شما موافق نیستم که ادبیات خلاق به شکل کتاب چاپی عرضه نمی‌شود. اما این باز بحث درازدامن دیگری‌ست. از اینکه قبول زحمت کردید، سپاسگزارم.

بهروز شیدا: بهمنی‌‌ رها شده است. پشت‌اش ایستاده‌ایم یا زیرش؟

Wed, 29 Feb 2012 08:17:52 +0000

گفت‌و‌گو با بهروز شیدا پیرامون بحران مرجعیت، سرکوب نهادهای مدنی، جنبش زنان و ادبیات معترض در سایه نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ماه ۱۳۹۰

دفتر خاک

دفتر خاک در گفت‌و‌گو با بهروز شیدا به مناسبت نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی - بهروز شیدا، منتقد و پژوهشگر ادبی سال‌هاست که در سوئد زندگی می‌کند. او در این سال‌ها همواره مهم‌ترین جریان‌های ادبی در داخل و خارج از ایران را نقد کرده است. جستارهای بهروز شیدا در نقد و پژوهش ادبی در فصل‌نامه‌های چاپ خارج از ایران منتشر شده است.

او تاکنون نخواسته به دلیل سانسور هیچ کتابی یا حتی مقاله‌ای در ایران انتشار دهد. برخی از آثار او: در سوک آبی‌ آب‌‌ها: مجموعه‌ای از شانزده جستار پیرامون ادبیات ایران، از تلخی‌ فراق تا تقدس تکلیف: پژوهشی در جست‌وجوی تأثیر گفتمان فرهنگ ایرانی بر بخشی از رمان فارسی پس از انقلاب، گم‌شده در فاصله دو اندوه: مجموعه‌ای از نه مقاله با نگاه به سه قصه‌ زندان‌های رژیم جمهوری اسلامی تا نگاه به تفاوت دیوانگی در آثار شیخ فریدالدین عطار و بهرام صادقی، تراژدی‌های ناتمام در قاب قدرت: مجموعه‌ای از جستارهایی درباره موضوعات گوناگون؛ از نقاشی ایرانی تا قصه‌های صادق چوبک. پنجره‌ای به بیشه اشاره: مجموعه‌ای از هشت جستار در مورد جهان ادبیات فارسی؛ از نگاه به مفهوم دیوانگی تا نگاه به حضور لات‌ها. مخمل سرخ رویا: مجموعه‌ای از هفت جستار در مورد پنج رمان غربی و دو رمان فارسی از منظر نظریه‌پردازان گوناگون؛ می‌نویسم: توقف به فرمان نشانه‌ها: مجموعه‌ای از ده جستار در مورد ادبیات، تئا‌تر، سینما، فوتبال و مجموعه‌های تلویزیونی و سرانجام هفت دات کام.

در مجموعه‌ای که در رادیو زمانه به مناسبت انتخابات مجلس شورای اسلامی در نهمین دوره آن در اسفندماه ۱۳۹۰ خورشیدی تدارک دیده‌ایم، با جمعی از نویسندگان، منتقدان و هنرمندان ایرانی گفت‌و‌گوهایی انجام داده‌ایم. توجه شما را به گفت‌و گو با بهروز شیدا جلب می‌کنیم. (این گفت‌و‌گو به شکل کتبی انجام شده است. رسم‌الخط (شیوه کتابت) بهروز شیدا را تغییر نداده‌ایم):

آیا به نظر شما علی خامنه‌ای به عنوان یک مرجع سیاسی و مذهبی هنوز مشروعیت دارد؟

مرجعیت علی خامنه‌ای در محدوده‌ی جناح‌های گوناگون جمهوری‌ی اسلامی مشروعیت پیدا می‌کرده است؛ یعنی در محدوده‌ی خودی‌ها. این مرجعیت «توتالیتر – مقدس» تنها به سه شرط ممکن است: ۱- در محدوده‌ی خودی‌ها جناح‌های رقیبی وجود داشته باشند که داوری‌ی مرجع در لحظه‌ی اختلاف را ضروری کنند. ۲- همه‌ی جناح‌های رقیب مرجع را «داوری بی‌طرف» بپندارند که خود «وقت و بی‌وقت» به حذف آن‌ها اقدام نخواهد کرد. ۳-همه‌ی جناح-های رقیب باور داشته باشند که داوری‌های مرجع باعث ریزش نیروهای خودی نخواهد شد.

این هر سه شرط اینک از میان رفته است. پس مرجعیتی که هم از نخست، هم از نخستین روز تولد جمهوری‌ی اسلامی، بر مبنای حذف پرتکفیر و شکنجه و قتلِ غیرخودی‌ها بنا شده است، اینک با حذف بی‌مهار خودی‌ها، وجود خود را منتفی می‌کند.

هفت دات کام، یک وبلاگ فرضی، بهروز شیدا

پیش از درگذشت احمد شاملو و هوشنگ گلشیری، در شعر و در داستان‌نویسی ظاهراً مرجعی برای تشخیص خوب از بد، زشت از زیبا وجود داشت. به نظر شما آیا بحران مرجعیت سیاسی در قلمرو فرهنگ هم تأثیرگذار است یا این دو، دو مقوله جداگانه‌اند و گفتمان‌های سیاسی از جمله گفتمان مرجعیت، بر گفتمان‌های فرهنگی اثرگذار نیستند؟

ماجرای «مرجعیت» احمد شاملو و هوشنگ گلشیری چیز دیگری است. در جهان هنر مرجعیت فردی منتفی است؛ نقض غرض است. چیزی را که گروهی «مرجعیت» این یا آن فرد می‌خوانند، بیش از هرچیز باید تسلط نوعی گفتمان دانست که البته بانیان و پیروانی دارد.

«مرجعیت» احمد شاملو و هوشنگ گلشیری را که به‌تمامی خارج از جهان ادبیات است، در جهان ادبیات تسلط گفتمان شعر شاملویی و گفتمان قصه‌ی گلشیر‌ی‌گونه می‌خوانم و گمان می‌کنم این دو گفتمان بسیار پیش از مرگ جسمانی‌ی بانیان خود حضور گقتمان‌های رقیب را در کنار خود تجربه کرده بودند. دلایل تسلط گفتمان‌های شعر شاملویی و قصه‌ی گلشیری‌گونه در دوران یا دوران‌هایی از تاریخ ادبیات ما و نیز چرایی‌ی پایان تسلط آن‌ها البته بحث دیگری است.

گمان می‌کنم میان زوال مرجعیت علی خامنه‌ای و پایان تسلط گفتمان‌های شعر شاملویی و قصه‌ی گلشیری‌گونه هیچ ارتباطی نیست. آغاز زوال مرجعیت علی خامنه‌ای یعنی خلل در سیاست حذف مدام صدای دیگری. پایان تسلط گفتمان شعر شاملویی و قصه‌ی گلشیری‌گونه اما راه به آینده‌ای گشوده است که در آن کثرت‌ صداهای دیگر، شعر شاملویی و قصه‌ی گلشیری‌گونه را تا تاریخ رنگین خیال انسانی بدرقه کرده است؛ تا بستر آرزوی مانده‌گاری.

با از بین رفتن مرجعیت سیاسی، به نظر می‌رسد که مرجعیت در جامعه، در معنای شاخص‌هایی معتبر برای تشخیص امور از یکدیگر زیر سئوال رفته. آیا این امر از نظر فرهنگی به سود ماست یا به زیان ما؟ پیامد‌هایش به گمان جناب‌عالی چیست؟

تکرار می‌کنم: گمان نمی‌کنم میان تضعیف مرجعیت سیاسی و «مرجعیت ادبی» رابطه‌ای باشد. و بازهم تکرار می‌کنم در این‌جا باید به جای «مرجعیت ادبی» از گفتمان ادبی سخن گفت. و اضافه می‌کنم هنگامی که از یک گفتمانِ ادبی سخن می‌گوییم، معیارهایی را در نظر داریم که ادبیت یک متن را تعیین می‌کنند. پرسشی اما باقی است: رابطه‌ی ادبیت یک متن و یک گفتمان ادبی چیست؟ هر متن ادبی به محضِ تولد دو چیز را در خود حمل می‌کند: تفاوت و معیار. تفاوت یعنی اینکه انواع، سبک‌ها، فورم‌های جدید تنها به شرطی متولد می‌شوند که معیارهای قدیمی را بشکنند. متن جدید اما برای این‌که بتواند خود را متن ادبی بخواند نیاز دارد ادبیت خود را بر مبنای معیارهایی دیگر توجیه کند. این بازی پایان ندارد. در این بازی‌ی بی‌پایان هیچ «زیانی» نیست. ذاتِ خلق ادبی معیارشکنی است. «زیان» آن‌جا است که متن ادبی قادر به تبیین معیار ادبیتِ خویش نباشد. به یک کلام ادبیت جوهر متغیر متن ادبی است. وهمه‌ی ویژه‌گی‌غریب جهان ادبیات شاید در همین عبارت متناقضی باشد که می‌خواهد لزوم و سیالیت ادبیت را یک‌جا تعریف کند: جوهرِ متغیر.

در دوران دولت نهم و دولت دهم، به ویژه در قلمرو داستان‌نویسی با انبوهی از کتاب‌های کم‌حجم مواجه‌ایم و نام‌هایی که چند صباحی بر سر زبان‌ها می‌افتند و سپس فراموش می‌شوند. از سوی دیگر، دست‌کم در لحظه‌ای که این مصاحبه را انجام می‌دهیم، از ارزش پول ملی مدام کاسته می‌شود. آیا به نظر شما تورم در اقتصاد می‌تواند در پیوند با تورم در عرصه‌های فرهنگی باشد؟ اگر چنین است، پیامد آن در درازمدت برای ادبیات معاصر ایران چیست؟

الیاس کانتی در کتاب توده و قدرت چنین هم می‌گوید: توده هنگامی ساخته می‌شود که کمیت جای کیفیت را می‌گیرد. توده در همه‌ی اشکال خویش چه تماشاچی‌ی مسابقه‌ی فوتبال باشد چه طرف‌دار یک اندیشه‌ی سیاسی، پدیده‌ای است که در آن فردیت جایی ندارد. بر مبنای همین فقدان فردیت است که توده می‌تواند ابزار همه‌ی خشونت‌ها نیز باشد. آن‌چه تعریف پول و توده را به هم نزدیک می‌کند این است که پول نیز هنگامی پول می‌شود که کمیت جای کیفیت را می‌گیرد. تورم اقتصادی وضعیتی است که در آن حجم کالا نسبت به حجم پول در گردش پایین می‌آید؛ یعنی ارزش پول پایین می‌آید؛ یعنی معیار کمیت تغییر می‌کند. تورم اقتصادی توده‌ی تورمی می‌سازد. توده‌ی تورمی معیارهای ارزش‌های فرهنگی – اجتماعی را تغییر می‌دهد.

در سوگ آبی آب‌ها، مقالاتی در نقد ادبیات ایران، بهروز شیدا

بدین ترتیب به نظر نمی‌رسد که افزایش تعداد یا «ناماندگاری‌ی» رمان فارسی در سال‌های اخیر را بتوان به تورم اقتصادی نسبت داد. چه بیش از هر چیز در این‌جا تغییر معیارهای کمیت بر مبنای خلق فردی رخ می‌دهد. یعنی انبوه کتاب حاصل جمعی نوعی کیفیت است؛ حتا اگر آن کیفیت در چشم سوم «نامانده‌گار» بنماید. دلیل تولید انبوه «ادبیات داستانی» در سال‌های اخیر را باید در جای دیگر جست.

و می‌ماند یک پرسش دیگر: کثرت و نامانده‌گاری آثار هنری آیا هم‌زاد‌اند؟ گمان نمی‌کنم. از میان کثرت مانده‌گاری هم خواهد رویید؛ که هنر در کثرت متولد می‌شود؛ در کیفیت می‌ماند.

در هر دوره‌ای از تاریخ آثاری در جهت سیاست‌های فرهنگی مسلط پدید آمده‌اند. در دهه گذشته ادبیات داستانی ما با یک سویه شهری در فضاهای آپارتمانی شکل گرفته.

چیزی را که شما «ادبیات داستانی» با یک سویه شهری در «فضاهای آپارتمانی» می‌خوانید، تصویر زنده‌گی‌ی طبقه‌ی متوسط مدرن است که تنها در فضاهای «غیرقانونی – شبه مخفی» همه‌ی وجود خویش را عریان می‌-کند؛ یعنی جشن می‌گیرد، سخن می‌گوید، به صفحه‌های اینترنتی سر می‌زند، چت می‌کند، وبلاگ می‌نویسد، موسیقی گوش می‌کند، لباس دل‌خواه می‌پوشد، کانال‌های ممنوعه‌ی تلویزیونی تماشا می‌کند، مشروب می‌-نوشد، جفت خویش را ملاقات می‌کند، نوشته‌های دیگران کامنت می‌گذارد. فضاهای دربسته آینه‌ی «غربتی» است که در بخش بزرگی از «ادبیات داستانی‌ی» طبقه‌ی متوسط مدرن صیقل می‌خورد. عناصر عمده‌ی این «ادبیات داستانی»، را شاید بتوان این‌گونه شماره کرد: بحران دو جنس، درگیری‌ی نسل‌ها، خودویرانی، سرگردانی، غیاب نیکی، خسته‌گی، سرکوب شده‌گی توسط سیستم پدرسالار مستحیل در فورم‌هایی که به صدای بلند می‌خواهند بگویند هیچ صدایی بر هیچ صدایی سر نیست؛ که یک پرسش انگار در همه‌ جای این «ادبیات داستانی» می‌چرخد: این همه تاریکی از کجا است؟

شاخه‌ای از شعر فارسی در دوران سیادت دولت نهم و دهم به دوران پیش از مشروطیت نظر دارد و به روایتی متأثر از فرهنگ نوحه‌خوانی‌ست.

و اما در مورد «شاخه‌ای از شعر فارسی» «در دوران سیادت دولت نهم و دهم»: روز تولد این شعر را باید درمیان روزهای اوج جنبشی جست‌وجو کرد که پس از انتخابات دوره‌ی دهم ریاست‌جمهوری شعله کشید. می‌دانیم که در نوحه سایه‌ی دو نوع ادبی پیدا است: حماسه و مرثیه. و نیز می‌دانیم که در بحبوحه‌ی یک جنبش اعتراضی جهان ساده، پرامید و دوقطبی هم می‌شود. در چنین جهانی ستایش مبارزان حماسه می‌سازد؛ مرگِ مبارزان مرثیه.

در شعرهایی که «به روایتی متأثر از فرهنگ نوحه‌خوانی» است البته عنصر مهم دیگری حضور دارد: این یا آن قالب شعر کلاسیک که «قاعده‌افزایی» یعنی وزن عروضی و قافیه ویژه‌گی‌ی عمده‌ی آن است.

آیا شما اعتقاد دارید که ادبیات داستانی و شعر می‌تواند از یک سویه اعتراض برخوردار باشد؟

البته که می‌تواند. ادبیات ظرف همه‌ی سویه‌های انسانی است؛ از آن میان سویه‌ی اعتراض اجتماعی – سیاسی.آیا عامل اعتراض اثر را شعاری و تبلیغی جلوه نمی‌دهد؟ اعتراض باید چگونه باشد که اثر به قلمرو شعار نزدیک نشود؟

موضوع هیچ «اثری» آن را «شعاری» یا «تبلیغی» نمی‌کند. فورم یک «اثر» است که آن را به یک متن ادبی تبدیل می‌کند یا نمی‌کند. هر اثر «اعتراضی‌ای» متن ادبی نیست. متنِ ادبی اما می‌تواند «اثری» «اعتراضی» باشد.

پس از کودتا «اعتراض» به عنوان یک مضمون در شعر نمودش چگونه بوده است؟ آیا اصلاً نمودی داشته؟

«پس از کودتا» سویه‌ی اعتراض اجتماعی – سیاسی بیش از هر چیز در انواعی نمود داشته است که به سرعت آفریده می‌شوند؛ در شعر و ترانه. نمونه‌ها بسیار‌اند؛ در خارج از کشور بسیار بیشتر.

در داستان‌نویسی هم؟

در زمینه‌ی «ادبیات داستانی»، اما بیش از این‌که شاهد حضورِ «مضمون اعتراض» باشیم، شاهد فضاهای تاریک هستیم. انگار ادبیات داستانی‌ی این دوران پیش از آن‌که فرصت کند از «جنبش اعتراضی» «مضمون» بسازد، - «تباهی‌ی زمانه» را هم‌چنان سخت‌جان‌ یافته است.

به موضوع مهمی اشاره کردید: سرعت. مک‌لوهان ادعا می‌کند که یک سال در دوران ما، برابر است با ده سال در دوران پیشامدرن. در عمل هم می‌بینیم که در بیست سال گذشته به اندازه دو قرن رویدادهای تعیین‌کننده اتفاق افتاده. آیا فکر نمی‌کنید، «سرعت» با «آفرینش ادبی» جور در نمی‌آید؟ و آیا همین شتاب در شکل‌گیری رویدادهای تاریخی باعث نمی‌شود که ادبیات خلاق اصولاً برکنار بماند از رویداد اجتماعی و تاریخی؟

بله درست است. به یک کلام باید گفت «سرعت با آفرینش ادبی جور درنمی‌آید.» سرعت اما تنها در کار نویسنده اخلال ایجاد نمی‌کند که کار مخاطب را نیز مختل می‌کند. ناگفته روشن است که آفرینش ادبی دو سو دارد. در یک سو نویسنده است در سوی دیگر مخاطب. در میان این دو متن ایستاده است. مخاطب متن را ادامه می‌دهد؛ گسترش می‌دهد؛ بازمی‌آفریند. تنها نویسنده نیست که به فرصت نیاز دارد، مخاطب نیز به فرصت نیاز دارد. محرومیت نویسنده و مخاطب از فرصت بیش از هرچیز متن ادبی را در نوعی «مفیدیت» یا «کالاگونه‌گی» فرومی-کاهد که مبنای اصلی‌ی آن جلوه‌ی بی‌وقفه است. در چنین حالتی ما به خاطرِ متنِ ادبی جلوه نمی‌کنیم؛ که تنها متنی تولید می‌کنیم که به کار جلوه آید. در «عصر گلوبالیسم» سرعت در بسیاری از اوقات تعمق را مغلوب می‌کند؛ انواع ادبی انواع مبتنی بر سرعت انواع مبتنی بر «تعمق» را به حاشیه‌های «دور‌تر» می‌رانند.

تنها راهی که در این‌جا باقی است. فهم این شرایط است؛ فهم همه‌ی شرایط «تاریخی – اجتماعی.» از همین رو است که گمان می‌کنم امروز پیش از هر زمان دیگری در میان دو ضلع نویسنده و مخاطب، بارِ مراقبت از «تعمق» بر دوش مخاطب است. چه تنها تا زمانی که می‌دانیم «متن‌ها» در جهانی نوشته می‌شوند که سرعت فراموشی می‌سازد، چیزی از فردیتِ ما حفظ می‌شود. در غیر این صورت تنها تکه‌ای از بی‌‌‌نهایت هستیم که زیر تابلوی تفاوت سخت شبیه شده‌اند.

چشم‌انداز در آینده چیست به نظر شما؟

آینده؟ نمی‌دانم.

بهمنی‌‌ رها شده است. پشت‌اش ایستاده‌ایم یا زیرش؟ نمی‌دانم.

کانون نویسندگان ایران عملاً منحل شده. اخیراً دولت خانه سینما را هم منحل کرده است. فصل‌نامه‌های ادبی تأثیرگذار هم پس از در محاق افتادن نشریه کارنامه وجود ندارند. نبود نهادهای مستقل فرهنگی چه تأثیری به نظر شما در کیفیت ادبیات خلاق خواهد گذاشت؟

تأثیری سخت تعیین‌کننده. نبود نهادهای مستقل ادبیات ایران را به سوی محدودیت، سکوت، دست‌بسته‌گی، انتشار پاره‌ای از آثار در خارج از کشور خواهد راند و شاید گروهی از نویسنده‌گان ایرانی را به سوی زبان‌های دیگر.

آقای شیدا عزیز،از شما سپاسگزاریم که به ما وقت دادید.

فعالیت‌های هسته‌ای ایران از نگاه عربستان سعودی

Wed, 29 Feb 2012 02:59:28 +0000

مصطفی علانی

برگردان:

عایشه طلوعی

به احتمال زیاد قربانی یک ایران مجهز به سلاح هسته‌ای، نه ایالات متحده و اسرائیل، که کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس خواهند بود. کشورهایی که اینک نیز در رقابتی شدید با رژیم حاکم در تهران به سر می‌برند.

این کشورها اما خود فاقد هرگونه توان و قابلیتی برای دفاع در برابر یک تهدید و یا یک حمله اتمی هستند. دست‌کم این باوری است که در ریاض و دیگر پایتخت‌های کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس وجود دارد.

عربستان سعودی گرچه هنوز تصمیم ندارد تا از یک حمله نظامی علیه ایران پشتیانی کند، اما در سطح بین المللی بحثی داغ پیرامون ماهیت و اهداف نهایی فعالیت‌های هسته‌ای ایران به راه انداخته است. از سوی دیگر عربستان و امارات متحده عربی به سرعت در ماجرای تحریم‌های نفتی اروپایی‌ها علیه ایران اعلام کردند که آمادگی پر کردن جای خالی نفت ایران را در بازارهای جهانی دارند.

عربستان سعودی گرچه هنوز تصمیم ندارد تا از یک حمله نظامی علیه ایران پشتیانی کند، اما در سطح بین المللی بحثی داغ پیرامون ماهیت و اهداف نهایی فعالیت‌های هسته‌ای ایران به راه انداخته است

گرچه ایران پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای موسوم به ان.پی.تی را امضا کرده است اما عربستان این پیمان و تعهد ایران را بی‌ارزش می‌داند و سخت بر این باور است که اگر ایران به سمت نظامی کردن برنامه‌های هسته‌ای خود برود، عربستان هم باید به فکر مسیر هسته‌ای خود و یک توان هسته‌ای برای خود باشد.

مسیر هسته‌ای

مقامات عربستان سعودی و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس گرچه در انظار عمومی ترجیح می‌دهند راه محافظه کاری در پیش بگیرند، اما آنها این موضوع را برای کشورهای غربی روشن کرده‌اند که اگر ایران به توان نظامی هسته‌ای دست یابد، این کشورها نیز در عوض خود را پایبند به اصول هیچ پیمان قانونی و تعهد اخلاقی نمی‌دانند. به عبارتی دیگر انها هم مسیر خود برای دست‌یابی به توان سلاح هسته‌ای را در پیش خواهند گرفت.

عربستان در واقع موفقیت و یا عدم موفقیت جامعه جهانی برای بازدارندگی ایران از "قابلیتهای هسته‌ای " را مترادف با توان جامعه جهانی در جلوگیری از" گسترش سلاح‌های کشتار جمعی" می‌پندارد.

از همین روست که از نگاه عربستان سعودی دست‌یابی ایران به قابلیت‌های هسته‌ای به معنای بمب هسته‌ای است. در نظر آنها خطر یک سلاح هسته‌ای گذاشته شده در قفسه، کمتر از خطر یک بمب تکمیل شده و آماده در انبار نیست.

احساس غالب در کشورهای حاشیه خلیج فارس این است که سیاستهای خاورمیانه‌ای آمریکا در سالهای اخیر، خواسته یا ناخواسته، زمینه‌ای مساعد برای ایران فراهم آورده تا ایران برخی از خواسته‌های استراتژیک خود را که برای دهه‌ها دنبال می‌کرد بی هیچ هزینه و دردسری به دست آورد.

احساس غالب در کشورهای حاشیه خلیج فارس این است که سیاستهای خاورمیانه‌ای آمریکا در سالهای اخیر، زمینه‌ای مساعد برای ایران فراهم آورده تا برخی از خواسته‌های استراتژیک خود را که برای دهه‌ها دنبال می‌کرد بی هیچ دردسری به دست آورد

هنگامی که ایالات متحده حکومت طالبان در افغانستان و صدام را در عراق سرنگون کرد، در واقع آمریکا ایران را از شر دو دشمن متخاصم در مرزهای شرقی و غربی‌اش رهانید و آنچه از عراق و افغانستان بر جای مانده است در واقع همچون هدیه‌ای گرانقدر به ایران رسید.

به بیانی دیگر نتیجه عملکرد آمریکا در عراق و افغانستان، تبدیل به امتیاز و جایزه‌ای شد برای ایران.

رهایی ایران از این فشارها برای عربستان سعودی و دیگر کشورهای خلیج فارس چندان خوشایند نبود. زیر آنها همواره بیم آن را داشته اند که همسایه فارس آنها قصد دارد تا هژمونی خود را بر دیگر کشورها منطقه بسط دهد و سیاست‌های مداخله‌جوبانه خود در امور دیگر کشورهای منطقه را دنبال کند.

سیاست مداخله جویانه‌ای که تا اکنون نیز در کشورهایی چون عراق و لبنان جواب داده است. ایران سعی دارد تا تجربه این مداخله‌ها را در دیگر کشورهای عربی که شیعیان در آن حضور دارند تکرار کند.

هند، پاکستان و اسرائیل همگی دارای سلاح هسته‌ای هستند، اما از نگاه عربستان این کشورها یک تهدید هسته‌ای محسوب نمی‌شوند

اهداف توسعه‌طلبانه ایران را می‌توان به‌خوبی در اشغال جزایر سه‌گانه خلیج فارس مشاهده کرد.( ادعای اشغال جزایر سه‌گانه در حالی از سوی برخی کشورهای عربی مطرح می‌شود که شواهد و اسناد تاریخی، گواه حاکمیت ایران بر این جزایر است - مترجم) یا در سالهای اخیر که مقامات ایران ادعای ارضی این کشور نسبت به بحرین را تکرار کرده اند.

علاوه بر اینها ایران بارها اعلام کرده است که با بستن تنگه هرمز – آبراه مهم بین المللی و معبر صدور نفت - قصد مجازات کشورهای حاشیه خلیج فارس را دارد.

ایران دردسرساز

در منطقه این تصور وجود دارد که ایران بدون توانایی هسته‌ای هم به اندازه کافی دردسر ساز هست و با وجود یک سلاح هسته‌ای، ایران احتمالا رفتارش غیر مسئولانه‌تر و تهاجمی‌تر خواهد شد.

از منظر عربستان سعودی، ایران هیچ نیازی به سلاح هسته‌ای برای سیاست "بازدارندگی" ندارد. زیرا همچون سایر کشورهای منطقه با یک تهدید هسته ای روبه‌رو نیست.

البته که هند، پاکستان و اسرائیل همگی دارای سلاح هسته‌ای هستند، اما از نگاه عربستان این کشورها یک تهدید هسته‌ای محسوب نمی‌شوند. به عنوان مثال اسرائیل دارای سلاح‌های پیشرفته متعارف است و نیازی ندارد تا برای "بازدارندگی" تهدیدها از سلاح هسته‌ای استفاده کند.

اگر ایران مصمم باشد تا به هر قیمتی که شده از برنامه‌های هسته‌ای خود در حوزه نظامی بهره گیرد، جامعه جهانی نیز باید به هر قیمتی که شده جلوی ایران را در این مسیر بگیرد

از سال ۲۰۰۳ و پس از سقوط حکومت صدام حسین در عراق، یک عدم توازن قوا در میان کشورهای خلیج فارس رخ داد. تا آن زمان عراق وزنه‌ای بود متعادل کننده در برابر ایران.

اما با سقوط صدام، کشورهای حوزه خلیج فارس احساس کردند که باید با سرمایه‌گذاری‌های کلان در ارتقای تکنولوژی سلاح‌های خود، این عدم تعادل به وجود آمده را جبران کنند. یک ایران هسته‌ای می‌تواند تمام این توازن قوای ظریف در منطقه را زیر سئوال ببرد.

از سوی دیگر عربستان به همراه دیگر کشورهای شورای همکاری خلیج فارس فاقد هرگونه طرح و برنامه‌ای برای تعامل با موضوع برنامه هسته‌ای ایران هستند.

در مرحله کنونی، این کشورها خواستار یک حمله نظامی به ایران نیستند، زیرا عواقبی برای همه کشورهای منطقه درپی خواهد داشت. اما می خواهند در ابتدا شاهد تاثیرات کمی و کیفی فشارها بر ایران باشند.

اگر ایران مصمم باشد تا به هر قیمتی که شده از برنامه‌های هسته‌ای خود در حوزه نظامی بهره گیرد، جامعه جهانی نیز باید به هر قیمتی که شده جلوی ایران را در این مسیر بگیرد. در غیر این صورت تمام منطقه خلیج فارس هسته‌ای خواهد شد.

مصطفی علانی مدیر مطالعات امنیت و دفاع در مرکز تحقیقات خلیج مستقر در ژنو است.

منبع : بلومبرگ

رضا علامه‌زاده: انتخابات در جمهوری اسلامی از روز اول با تزویر آغاز شد

Sun, 26 Feb 2012 15:45:39 +0000

گفت‌وگو با رضا علامه‌زاده درباره سینما، بحران و تحریم در سایه نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ماه ۱۳۹۰

بخش فرهنگ زمانه

بخش فرهنگ زمانه در گفت‌و‌گو با رضا علامه‌زاده درباره سینما و انتخابات مجلس شورای اسلامی - رضا علامه‌زاده هم فیلمساز است و هم نویسنده. پیش از انقلاب سه فیلم را کارگردانی کرد که از آن میان "دار" جایزه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را از آن خود کرده است. او در سال‌های دهه ۶۰ خورشیدی به هلند مهاجرت کرد.

کتاب "سراب سینمای اسلامی ایران" که نخستین بار توسط انتشارات نوید در آلمان منتشر شد، در آن زمان بحث‌برانگیز بود و توجه بسیاری را برانگیخت. از او علاوه بر این کتاب‌های "غوک"، "تابستان تلخ"، "آلبوم خصوصی"، "سیاحتنامه محرمانه" و نیز "وصیت‌نامه ققنوس" منتشر شده است.

[لینک: دانلود کتاب "سراب سینمای اسلامی ایران، پدف"]

"مهمانان هتل آستوریا" ساخته رضا علامه‌زاده نخستین فیلم بلند سینمایی در تبعید به شمار می‌آید. پس از نمایش این فیلم در سینماهای اروپای مرکزی بود که سینمای تبعید به عنوان یک ژانر اهمیت پیدا کرد. "جنایت مقدس" و "تابوی ایرانی" از تازه‌ترین آثار علامه‌زاده به‌شمار می‌آیند. از او همچنین به تازگی "دستی در هنر، چشمی بر سیاست" توسط شرکت کتاب در آمریکا منتشر شده است. این کتاب خاطرات زندان رضا علامه‌زاده است.

در آخرین هفته‌ای که به نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی باقی مانده با آقای رضا علامه‌زاده گفت‌و‌گویی انجام داده‌ایم درباره درخشش‌های سینمای ایران به‌رغم سانسور و همچنین اصلاح سیاسی و اجتماعی که اکنون از نظر شما می‌گذرد:

موفقیت‌ها و افتخاراتی را که هر چند‌گاه نصیب سینمای ایران می‌شود چگونه می‌توان توضیح داد؟

سینماى ایران در آغاز شکوفائى و رهیافت به عرصه جهانى بود که انقلاب اسلامى رخ داد و براى یک دهه رشد آن را متوقف کرد. سپس با ارائه یک سینماى مبتذل مذهبى تلاش شد براى سینماى اسلامى الگوسازى شود که حاصلش یک مشت فیلم شد که سال‌هاست در زباله‌دانى سینماى ما ریخته شده. من در کتاب "سراب سینماى اسلامى" فیلم‌هاى اسلامى دهه اول پس از انقلاب را با دقت و جزئیات آورده‌ام که اگر کسى علاقمند باشد مى‌تواند به آن مراجعه کند.

شکست تئورى سینماى اسلامى در عمل از یکسو، و شناخت فیلمسازان خلاق ما از راه‌هاى دور زدن سانسور اسلامى از سوی دیگر، موجب شد که سینماگران آگاه ما بتوانند هر از چندگاه رشته‌‌ی گسیخته‌ى سینماى ما را با ساختن فیلم ارزشنمدى که ریشه در سابقه پیش از انقلاب داشت دنبال کنند. سینمائى که گهگاه در عرصه جهانى افتخارآفرین مى‌شود، بدون حتى یک استثناء، متعلق به همین باریکه‌راهى است که سینماگران خلاق ما توانسته‌اند تاکنون باز نگاهش دارند.

توضیح من به طور خلاصه این است که سینمای ما ظرفیت جهانی شدن داشت و اگر رژیم اسلامی سد راهش نمی‌شد تاکنون افتخارات بسیار بیشتر از این‌ها برای ما ایرانی‌ها آفریده بود.

تابوی ایرانی، کار تازه رضا علامه‌زاده

آیا شما اعتقاد دارید که سینما می‌تواند یک سویه اعتراضی داشته باشد؟

البته که معتقدم. همین امروز هم علیرغم همه‌ى فشار‌ها به فیلمسازان ما در وطن، این سویه را به روشنى مى‌توان دید.

کانون اعتراض در سینمای ایران اکنون کجاست؟

اول در عدم هم‌سخنى با مسئولان سینمائى کشور است. دوره‌ى نه چندان کوتاهى داشتیم که در آن بسیارى از چهره‌هاى سر‌شناس سینماى ما به گونه‌اى مستقیم یا غیر مستقیم در توجیه سانسور حرف مى‌زدند. حالا سال‌هاست که صابون سانسور چنان به جامه‌ى خود آنان هم خورده است که دیگر جز دار و دسته رژیم کسى از سانسور دفاع نمى‌کند.

دوم در گردهمائى اهالى سینماست؛ در نهادى که دست رژیم در آن اگر نگوئیم کوتاه است دستکم براى هر کارى باز نیست. منظورم همین "خانه سینما"ست که امروز دارد بر سر بود و نبودش تلاش می‌کند.

و سوم در جشنواره‌های جهانی است. یادتان باشد که برای بیش از یک دهه جشنواره‌های جهانی مکانی برای جلوه‌فروشی رژیم اسلامی بود. حالا چند سال است که به همت موضع‌گیری صریح فیلمسازان برجسته‌ای مثل رخشان بنی‌اعتماد و جعفر پناهی جشنواره‌های جهانی به محلی برای اعتراض به سیاست‌های ضد فرهنگی رژیم بدل شده‌اند.

آیا با سینمای زیرزمینی ایران آشنایی دارید؟

گمان نمی‌کنم با ساخت چند فیلم معدود که به شکل غیر رسمی ساخته شده‌اند بتوان از یک سینمای زیرزمینی حرف زد. وقتی از سینما حرف می‌زنیم یعنی از یک شیوه فیلمسازی که محصولات قابل ارائه‌ی نسبتاً زیاد داشته سخن می‌گوئیم، نه از یکی دو فیلم یا از چند صحنه در این یا آن فیلم.

بسیار خوب، اما این پرسش پیش می‌آید که برای دور زدن سانسور، آیا اصولاً می‌توان با امکانات اندک و محدودیت‌های زیاد فیلم ساخت و کار خوبی هم از کار درآورد؟

گاهی پیش آمده که کسانی توانسته‌اند با امکانات اندک، فیلم خوبی بسازند اما واقعیت این است که سینما هنر بسیار پرخرجی است و اگر چند استثناء را کنار بگذاریم برای ساختن فیلم خوب حداقلی از امکانات فنی و مالی ضرورت دارد.

شما هم نویسنده‌اید و هم سینماگر و از آغاز با کانون نویسندگان ایران برای آزادی بیان تلاش می‌کردید. کانون را عملاً منحل کرده‌اند. خانه سینما را هم اکنون می‌خواهند منحل کنند. نبود نهادهای سیاسی و صنفی چه پیامدی بر آفرینش هنری می‌تواند داشته باشد؟

اولین تأثیرش تنها ماندن هنرمند و اثر هنریش است در مقابل ماشین سانسور و کنترل حکومت. طبیعی است نیروی جمع در مقابله با موانع، بسیار بیشتر از جمع جبری افراد‌‌ همان جمع است. ترس حکومت‌های خودکامه از تشکل‌های صنفی – حالا سیاسی به جای خود – از همین "نیروی جمع" است.

تأثیر دیگری که به ذهنم می‌رسد، بر هنرهائی است که برای خلقشان نیاز به همکاری هنرمندان مختلف است مثل تئا‌تر و سینما. تشکل‌های صنفی اصلی‌ترین محل دیدار، گفت‌وگو و هم‌فکری میان فیلمنامه‌نویسان، کارگردانان، بازیگران و عوامل فنی است که در نبود این تشکل‌ها محفل‌های خصوصی جای آن را خواهند گرفت که معمولاً نمی‌توانند جای خالی تشکل‌های صنفی را از نظر کیفی پر کنند.

اصلاحات در معنای حرکتِ به دور از خشونت در مبارزه برای تغییر نظام

سومین و شاید به یک معنا مهم‌تر از همه، احساس همبستگی و هم‌سرنوشت بودن در بین هنرمندان است که اجازه نمی‌دهد در شرائط مأیوس‌کننده، هنرمندان از آفرینش هنریشان باز بمانند.

در یک تحلیل کلی، انتخابات مجلس به عنوان نخستین انتخابات بعد از کودتا و همچنین بحران‌های سیاسی و تحریم‌ها نقطه عطفی را رقم خواهند زد. چشم‌انداز شما چیست؟ آیا می‌توان به اصلاحات هنوز امید داشت؟

انتخابات در جمهوری اسلامی از روز اول با تزویر و ریا آغاز شد و این ماجرا در انتخابات ریاست جمهوری اخیر چنان عریان شده که دیگر خوش‌باور‌ترین افراد هم اعتمادی به صندوق رأی در این حکومت ندارد. تردید ندارم انتخابات آینده سرد‌ترین انتخابات در تمام عمر جمهوری اسلامی خواهد بود. اینکه این سردی جلوه‌ای هم داشته باشد با نه بسته به نحوه برخورد مردم است که پیش‌بینی رفتارشان در شرائط فعلی از همیشه مشکل‌تر است.

به نظر نمی‌رسد شما به "اصلاح" حکومت امیدی داشته باشید...

لغت "اصلاحات" در گفتمان سیاسی امروز ایران دست‌کم به دو معنای دور از هم مصرف شده، و همچنان می‌شود. اگر منظور از این لغت این باشد که رژیم جمهوری اسلامی دارای ساز و کاری است که می‌تواند از داخل اصلاح شود این نظر، نادرستی‌اش را دست‌کم پس از سر آمدن اولین دوره‌ی ریاست جمهوری محمد خاتمی به اثبات رساند.

اما اگر منظور حرکتِ به دور از خشونت در مبارزه برای تغییر نظام باشد - در مقابل تغییر ناگهانی و انقلابی رژیم – باید بگویم که بشریت امروز پس از تجربه‌ی انقلابات پیاپی در قرن گذشته که عموماً به نتایجی خلافِ اهداف اعلام شده‌شان انجامیدند، دستکم تا وقتی خلافش ثابت نشود اصلاحات به معنای اخیر را مطمئن‌ترین راه برای عدم تکرار دیکتاتوری و رسیدن به دموکراسی می‌شناسد.

آقای علامه‌زاده عزیز، از اینکه به ما وقت دادید، سپاسگزارم.

حکایت درد و واژه‌های دردمند

Fri, 24 Feb 2012 23:25:13 +0000

گفت‌و‌گو شکوفه منتظری با ناما جعفری درباره اعتراض و شعر

شکوفه منتظری

گفت‌و‌گوی شکوفه منتظری با ناما جعفری - بنا به گزارش‌های تأیید نشده‌، نیروهای امنیتی، ناما جعفری، از شاعر جوان ما در ایران را در روز ۲۵ بهمن ماه دستگیر کرده‌اند. با وجود آن‌که ۱۰ روز از دستگیری ناما می‌گذرد، هیچ نشانی از او در دست نیست.

ناما جعفری متأسفانه به بیماری سرطان هم مبتلاست و به این جهت به دارو و درمان پیگیر نیاز مبرم دارد. پیش از این، در ۲۵ شهریور ۱۳۸۹ شکوفه منتظری از رادیو زمانه با ناما گفت‌و گویی انجام داده بود. اکنون به مناسبت دستگیری این شاعر جوان و برای آشنایی بیشتر با او و با فعالیت‌ها و اندیشه‌هایش این گفت‌و گو را یک بار دیگر می‌خوانیم. شکوفه منتظری در آغاز این گفت‌و‌گو ناما جعفری را معرفی می‌کند و می‌گوید:

شکوفه منتظری- چندی پیش در فیس بوک در یک عکس نشانه‌گذاری شده بودم. طرح جلد یک کتاب بود که قرار است به زودی منتشر شود. "تجمع در سلول انفرادی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌"، که دربرگیرنده‌ی مجموعه‌ای از شعرهای اعتراضی ایران پس از دهمین انتخابات ریاست جمهوری در سال ۱۳۸۸ است.

ناما جعفری، شاعر ۲۷ ساله‌ی ایرانی، گردآورنده‌ی این کتاب است. او سردبیر نشریه‌ی الکترونیکی "سپنج" است. یکی از کتاب‌های شعر او "من پسر مسخره‌ی پیکاسو هستم" نام دارد که به چاپ سوم هم رسیده است. در کوچه پسکوچه‌های شهری از شهرهای ایران پیدایش کردم. به قول خودش از یکی از زیرزمین‌های ایران با من سخن می‌گفت. کتاب را برایم فرستاد.

ناما مجموعه‌ی اشعار این کتاب را بیش‌تر شعر مدنی می‌داند و در توضیح آن می‌گوید:

ناما جعفری - بیش‌تر اتفاقات در جریان‌های شعرمدنی می‌افتد که به سمت اعتراضی پیش می‌رود. بیش‌ترین آثاری هم که تولید شده و (اتفاقاتی) در این کتاب آمده، بعد از انتخابات افتاده و این اتفاق‌ها خروجی این کتاب شده است. این کتاب با این جمله شروع می‌شود که اگر به یک حلقه بیندیشی، منتهای اندیشه‌ات زنجیر خواهد بود.

این سخنی است که پرویز اسلامپور، یکی از شاعران آوانگارد دهه‌ی چهل و پنجاه ایران مطرح کرده است و هنوز که هنوز است من بر این تفکر هستم و به این اصل اعتقاد دارم. کتاب وقتی شروع می‌شود، اولش نوشته‌ام که چاپ و تکثیر این کتاب برای همه آزاد است، به‌جز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و روزنامه‌های وابسته به آن مثل کیهان، ایران، جام جم و از این دست کاغذ خراب‌کن‌ها.
کتاب با مقدمه‌ای از ناما جعفری آغاز می‌شود. شاید جان کلام او در جمله‌ی نخست مقدمه‌ی کتاب انعکاس یافته باشد: «هنر، مدنی‌ترین جامعه را تشکیل می‌دهد.» ناما درباره‌ی تک قضاوتی بودن نگاه‌ها در درون جامعه‌ی ایرانی، می‌گوید:

یکی از مهم‌ترین ارکان دموکراسی و جامعه‌ی آزاد، چند‌صدایی بودن جامعه و تنوع افکار و اندیشه‌های مختلف است. متاسفانه این در مورد اکثر ما ایرانیان شایع است که وقتی به چیزی یا کسی اعتقاد داریم، باید دیگر همه‌ی عالم و دنیا از ابتدا تا انتها مانند ما بیاندیشند.این همان نماد جامعه‌ی استبدادزده است که ما آن را در خود می‌پرورانیم و بعد آن که به قدرت رسیدیم، همه را جز خودمان تارو مار می‌کنیم. خوب این‌جوری شروع و بعد توضیح داده می‌شود که این کتاب چه جوری است و در هیچ‌گونه مطلب آکادمیک نمی‌گنجد. به‌خاطراین که ما شعر اعتراضی را مطرح می‌کنیم.وقتی هنر موسیقی، نقاشی، عکاسی، فیلم و سینما در زندگی روزمره‌ی شهروندان نقش مهمی داشته باشند، جامعه به سمت اصلاحات می‌رود. یعنی با شرایط سیاسی و چالش‌های جامعه ارتباط ویژه‌ای برقرار می‌کنند و اینها باعث می‌شوند که نوعی اعتراض که در هنر خلق می‌شود به‌وجود آید. من فکر می‌کنم که شاعران مدنی اعتراضی دارند که پختگی در مسائل اجتماعی است.

مجموعه شعر "تجمع در سلول انفرادی" از ناما جعفری

بخش دیگر کتاب مجموعه‌ای از بیانیه‌های اهل فرهنگ و هنر در جریان ناآرامی‌های پس از انتخابات ۱۳۸۸ ایران است. بیانیه‌ی نخست، "قصه‌ی رنگ پریده‌ی خون سرد"، ابراز همدردی جمعی از شاعران و نویسندگان با مردم ایران است و بیانیه‌ی سوم و آخر، اعتراضی است از سوی اهل فرهنگ و هنر، به آنهایی که روی دست‌های خالی مردم اسلحه کشیدند.

بخش سوم کتاب اما پاسخی است بر تمام آن‌چه اتفاق افتاده؛ پاسخی از جنس اعتراض، از سوی شاعران و نویسندگان ایرانی. نام‌های بسیاری در این کتاب به چشم می‌خورد؛ از جمله رضا براهنی، یدالله رویایی، شمس لنگرودی، فریاد شیری، هومن عزیزی، حافظ موسوی، مهرداد عارفانی، مریم هوله، پگاه احمدی، سیدعلی صالحی، سیمین بهبهانی، علی‌شاه مولوی، ایرج جنتی عطایی و بسیاری دیگر. ناما درباره‌ی بخش سوم این کتاب می‌گوید:

پاسخ به اعتراض فقط شعر نیست. نوشته هست، دستنوشته هست، دل‌نوشته هست، داستان هست، ترانه هست و حتی نقدهای مخالفت با جنبش سبز هست، ولی به گونه‌ای اعتراضی‌اند. ایران ما شعارهای اعتراضی زیادی دارد. یعنی بیشتر بچه‌هایی که من با آنها ارتباط دارم و دوستان من هستند، می‌بینم که واقعاً اول اعتراضی می‌نویسند، بعد عاشقانه می‌نویسند. یعنی اول به سمت اعتراض پیش می‌روند و بعد تاثیراتی که از جامعه می‌گیرند.

در ایران اینجوری شده است که اگر صبح از خانه‌ات دربیایی، بالاخره یکی پیدا می‌شود که حالت را بگیرد. وقتی یکی پیدا شود تا حال فردی را و در اینجا شاعر را بگیرد، همان کافی است تا شعر او را به عنوان یک فرد معترض، سبک و سیاقی اعتراضی بدهد. من معتقدم که اعتراض به هر چیزی که از جنس دیکتاتوری تبدیل به خودکامگی باشد، در این شعرها و در این ترانه‌ها و در این نوشته‌ها هست.

نام کتاب هم شکل گرفته از ترکیبی متضاد است: "سلول انفرادی و تجمع". از ناما می‌پرسم: چرا تجمع در سلول انفرادی و نه در خیابان؟

یک نفر می‌تواند در سلول انفرادی تجمع کند. یعنی چه؟ یعنی وقتی یک نفر آنجا زندانی می‌شود و به سلول انفرادی کشیده می‌شود، هزاران هزار فکر دیگر برایش به‌وجود می‌آید. این فکرها و اندیشه‌ها یک تجمع می‌شوند. یعنی اگر ما این فرد را کنار بگیریم و به این فکرها نگاه کنیم، تجمعی می‌شود از آدم‌هایی که دور او شکل گرفته‌اند و شده‌اند ذهنیت او و شده‌اند نوعی تجمع در سلول انفرادی.
اما ادبیات معترض چه تاثیری می‌تواند در فرهنگ یک جامعه داشته باشد؟ ناما جعفری در پاسخ به این پرسش می‌گوید:

وقتی هر شاعری، خشونت و نابرابری اجتماعی را در کشورش می‌بیند و آن را به زبان شعر در می‌آورد، شعرش حکایت‌گر تبلور خشونت در جامعه و مرگ ارزش‌هاست. حکایت درد و واژه‌های دردمند است. وقتی که ما این را می‌بینیم و شعری فاجعه را با زبان روشن فریاد می‌زند، وقتی این شعرها روی صفحه می‌آیند، این صفحه باید کاری کند که خواننده‌ی دردمند با گذر از هر سطر آن خود را، کشور خود را، مردم خود را، رنج تاریخ خود را، تعصب حاکم بر خود را و ستمی که بر او و امثال او رفته است را احساس کند.

ناما جعفری: معتقدم که اعتراض به هر چیزی که از جنس دیکتاتوری تبدیل به خودکامگی باشد، در این شعرها و در این ترانه‌ها و در این نوشته‌ها هست.

من فکر می‌کنم موفقیت یک اثر هنری در آن است که مخاطبش را متاثر کند. اگر غیر از این باشد، فکر می‌کنم یک اثر ناموفق است و تمام. بازهم این را می‌گویم: تمام شاعرانی که به‌عنوان مدنی و شاعران اعتراضی در این راه کار کرده‌اند، شاعرانی هستند که اعتراضی دارند که پختگی در مسائل اجتماعی است.

تلاش ناما و دوستانش برای جمع‌آوری این کتاب، تلاشی متفاوت از نوع نسل خودش است. فیس‌بوک، تویتر، مسنجر‌های یاهو و گوگل و حتی مای اسپیس، ابزار کار آنها بوده‌اند. ناما در انتشار این کتاب تنها نبوده است. روندی که انتشار این کتاب طی کرده، به قول خود ناما، فیلمنامه‌ای دردناک است که می‌تواند یک فیلم معترض را بسازد.

ناما می‌گوید:

این کتاب را ما خودمان در زیرزمین‌های ایران بیرون آوردیم. این شاید یک جور فیلم باشد. یعنی می‌تواند فیلم‌نامه شود و یک نوع فیلم اعتراضی باشد برای این که نشان دهد یک کتاب در ایران برای اینکه نخواهد مجوز بگیرد و به صورت زیرزمینی در بیاید، چه مسیری را باید طی کند.

این کتاب را من خیلی جاها بردم. گفتند که ما نمی‌توانیم روی آن کار کنیم. بعد من روی آن زدم مثلاً نقش لیتوی بن آلمان. در صورتی که این نشر فقط از زیرزمین‌های ایران بیرون آمده است. در این کتاب خیلی از بچه‌ها به من کمک کردند. من در فیس‌بوک نوشتم، این‌جا هم می‌گویم، من اول از همه باید از فریاد شیری تشکر کنم که در جمع‌آوری این کتاب به من کمک کرد و لینک آثار دوستانی را که من نمی‌شناختم‌ برایم فرستاد و کار چاپ و تهیه‌ی این کتاب را به‌عهده گرفت.

من باید از علی سطوتی تشکر کنم، به‌خاطر این‌که ما چندتا اسم انتخاب کرده بودیم که علی بیش از پیش‌ مرا به این نتیجه رساند که نام این کتاب را انتخاب کنیم. از فرهاد اکبرزاده باید تشکر کنم، به‌خاطر مراهی با من در انتخاب این شعرها.

در پایان یکی از شعرهای چاپ‌ شده‌ در این کتاب را که سروده‌ی محمد شمس لنگرودی است بخوانید:

دخترم
سنت‌شان بود
زنده‌ به گورت کنند
تو کشته شدی
ملتی زنده به گور می‌شود
ببین که چه آرام سربربالش می‌گذارد
او که پول مرگ تو را گرفته
شام حلال می‌خورد
تو فقط ایستاده بودی و خوشدلانه نگاه می‌کردی که به خانه‌ات برگردی
اما دیگر اتاق کوچک خود را نخواهی دید دخترم
و خیل خیال‌های خوش آینده بر در و دیوارش پرپر می‌زند
تو مثل مرغ حلالی
به دام افتادی
مرغی حیران که مضطربانه چهره‌ی صیادش را جستجو می‌کند
تو به دام افتادی
همچون خوشه‌ی انگوری که لگدکوب شد و بدل به شراب حرام می‌شود
کیانند اینان
تنها بر پنجره‌ها، بام‌ها
کیانند اینان در تاریکی که با صدای پرنده‌ی خانگی پارس می‌کنند
کشتندت دخترم
کشتندت
تا یک تن کم شود
اما تو چگونه این همه تکثیر می‌شوی
آه ندای عزیز من
گل سرخی که بر گلوی تو روییده بود
باز شد
گسترده شد
و نقشه‌ی ایران را در ترنم گلبرگ‌هایش فرو پوشانید
و اینانی که ندا داده‌اند
بلبلانند
میلیون‌ها تن که گرد گلی نشسته
و نام تو را می‌خوانند
یعنی ممکن است صداشان را که برای تو آواز می‌خوانند، نشنوی؟
یعنی پنجره‌ات را بستند که صدای پیروزی خود را هم نشنوی؟
ببین که چه آرام سر بر بالشت می‌گذارد
او که صید حلال می‌خورد

عباس صفاری: "جامعه به شدت و در ابعاد مختلف بحران‌زده است"

Mon, 20 Feb 2012 23:47:11 +0000

گفت‌و‌گو با عباس صفاری پیرامون بحران مرجعیت، سرکوب نهادهای مدنی، جنبش زنان و ادبیات معترض در سایه نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ماه ۱۳۹۰

دفتر خاک

دفتر خاک در گفت‌و‌گو با عباس صفاری به مناسبت انتخابات مجلس شورای اسلامی – عباس صفاری نامی شناخته‌شده در ادبیات معاصر ایران است و از او به عنوان "پرمخاطب‌ترین شاعر ایران" یاد می‌کنند. عباس صفاری در یزد پرورش پیدا کرده و سالیان دراز است که در آمریکا زندگی می‌کند.

او دیر به شعر روی آورد، اما وقتی نخستین دفترش در شعر را با عنوان "در ملتقای دست و سیب" منتشر کرد خوش درخشید. از مهم‌ترین ویژگی‌های شعری او خاصیت تصویری و مضامین جهان‌وطن و فلسفی است. "یک دوربین قدیمی" با اقبال گسترده خوانندگان در ایران مواجه شد و چاپ پنجم آن هم به بازار آمد. "تاریکروشنا" تازه‌ترین مجموعه شعر صفاری‌ست که اخیراً نشر مروارید آن را روی پیشخوان کتاب‌فروشی‌ها قرار داده است.

آقای صفاری، آیا الان در شعر فارسی مرجعی وجود دارد برای تشخیص خوب از بد، زشت از زیبا؟

مرجع واحدی که اکثریت دست‌اندرکاران شعر و منتقدان و ناشران بر سر آن به توافق رسیده باشند وجود ندارد. در حال حاضر چندین گروه مختلف از غزل‌سرا و دوبیتی‌نویس تا اولترا مدرن و آوانگارد درحوزه شعر فارسی فعالیت می‌کنند و طبیعی است که هر گروه در چشم‌انداز شعر فارسی اشعار خودش را پیشتاز می‌بیند.

علت این اغتشاش و سردرگمی در چیست؟

از سوی دیگر فقدان مرجعیتی که زیبائی‌شناسی مشخصی را ترویج کند به گمانم حاصل تضعیف چشم‌انداز آرمانی – شهرت‌طلبی به هر قیمت و دشواری‌های ریشه کن شدن از مناطق مأنوس آبا اجدادی و پراکندگی ذهنی و فیزیکی در کلان‌شهر‌های بی‌ترحمی است که یافتن نمونه‌اش حتی در آثار اغراق شده سینمایی هم دشوار است. اغتشاش و سر درگمی که شما به آن اشاره کردید نیز ریشه در همین معضلات دارد. خانم مریل استریب در فیلم جدیدش (بانوی آهنین) جمله‌ای را از مارگارت تاچر که هرگز شخصیت محبوبی نبود ایراد می‌کند به این مضمون که در گذشته آدم‌ها می‌خواستند کاری انجام بدهند اما امروزه می‌خواهند کسی باشند و سری توی سر‌ها دربیاورند. به گمانم این جمله را می‌توان به آسیب‌شناسی شعر و هنر ما نیز تعمیم داد. اما ناگفته نماند که از میان سبک‌های فعال و نیمه فعال شعر حاضر که هر کدام ساز خودشان را می‌زنند سبکی که به (ساده نویسی) شهرت یافته با فاصله چشمگیری موفق‌تر از ژانرهای دیگر است و پیروان بیشتری هم دارد.

عباس صفاری: جامعه کماکان به شدت و در ابعاد مختلف بحران‌زده است و طبیعی است که مقداری از تنش‌های آن وارد شعر و متون ادبی می‌شود.

انبوهی از دفترهای شعر منتشر می‌شود. آیا انبوه‌سازی کتاب در زمینه ادبیات خلاق ایجاد تورم نمی‌کند؟

انبوه‌سازی به ویژه وقتی بازار جذب‌کننده‌ای برایش آماده نباشد به تورم می‌انجامد. روند تولید شتابزده و نسنجیده کیفیت کالا را نیز پائین می‌آورد که به نوبه خود مشکل بزرگی است و دامن می‌زند بر این باور عوامانه که شعر تفننی بیش نیست و استفاده از آن نیز در زمره تفریحات سالم اما نه چندان لازم است. اما در ردیابی علت تورم و ضایعات آن باید پای افراد و نهادهایی را از مرحله تولید تا فروش به میان کشید. در درجه اول شاعر یا مؤلف قرار دارد که غالباً می‌خواهد یک شبه ره صد ساله برود و در نتیجه دنبال راه آسان و میانبر می‌گردد. در مرحله بعدی حاصل کار مؤلف در دست ناشر است و از آنجا که ناشران پرتجربه و سابقه‌دار در حوزه انتشار شعر انگشت‌شمارند چه بسا که اکثر این کتاب‌ها می‌افتد در دست ناشران تازه کار و کم تجربه‌ای که شناخت چندانی از تحولات شعر و سلیقه روز خوانندگان ندارند.

تا همین دو سه سال پیش بسیاری از این ناشران می‌پنداشتند این نسل جدیدی که اصطلاحا به آن‌ها (دهه شصتی) می‌گویند سرشان به موسیقی وارداتی و فیلم و دی وی دی گرم است و خریدار کتاب شعر نیستند. واقعیت این است که برای نزدیک به دو دهه بخش شعر مدرن بسیاری از ناشران به حالت نیمه‌تعطیل در آمده بود. ناشران دولتی نیز منحصراً کتاب‌های شاعران وابسته و متعهد به اصول و اهداف خودشان را منتشر می‌کردند. نهایتاً اما استقبال همین نسل جدید از چند مجموعه شعر متفاوت و چاپ‌های مکرر همین کتاب‌ها ناشران جدیدی را به سرمایه‌گذاری در حوزه شعر راغب و تشویق کرد. اما شعر خوب در یک ژانر جدید که مورد پسند قرار بگیرد چیزی نیست که بشود تولید انبوه کرد و نسبت به نیاز بازار آن را به شاعران سفارش داد. نتیجه‌اش نیز می‌شود تورمی که به آن اشاره کردید.

آیا به نظر شما شعر می‌تواند از یک سویه اعتراضی هم برخوردار باشد؟

واقعیت این است که شعر در انحصار هیچ فرد و گروه و نهادی نیست و هر کسی می‌تواند برای هر منظور و هدفی و در هر سبک و سیاقی کلمه را به شعر تبدیل کند. نهایتاً اما خواننده و گذر زمان است که به این تولیدات نمره می‌دهد و جایگاه‌شان رادر صورتی که سزاوار جایگاهی باشند تعیین می‌کند. از این میان اما شعری که فقط به قصد اعتراض سروده شده باشد و کلمات در آن در حد وسیله‌ای باشند برای انتقال خشم و اعتراض شاعر تاریخ مصرف بلندبالایی نخواهد داشت و به سرنوشت اکثر اشعار سیاسی و انقلابی دچار خواهد شد. از سوی دیگر اما اعتراض در ابعاد مختلفش همواره در طول تاریخ بخش تفکیک‌ناپذیری از اشعار ناب و ماندگار بوده است. اعتراضی که ابعادی گسترده‌تر از شکایت از یک پدیده مشخص یا وضعیت حاکم بر اوضاع زمانه‌ای محدود را دارد. بسیاری از اشعار حافظ و مولوی نمونه‌های کلاسیک آن‌اند.

الان کانون شعر معترض کجاست؟

من همیشه اعتقاد داشته‌ام که بخشی از شعر مدرن دیر یا زود به سمت اعتراض خواهد رفت. گاهی روند حوادث آن را مانند آتش زیر خاکستری ناگهان شعله‌ور می‌کند. قصدم از اعتراض نیز فقط اعتراض سیاسی و ضد دولتی نبوده است. اعتراض در شکل جدیدش ابعاد گوناگونی از جامعه مدنی را در برمی‌گیرد. اعتراض به جهان‌نگری مسلط - بازمانده باورهای قومی و قبیله‌ای و روابط سودطلبانه از آن جمله است. آنچه در غرب به آن (ضد استابلیشمنت) می‌گویند. من هنوز هم بر این باورم. در حال حاضر نیز مرکزی اگر قرار باشد برایش در نظر بگیرم ترانه‌هایی است که در داخل ایران و به وسیله جوانان اکثراً محروم و نا‌راضی سروده می‌شود. اما چون اکثر این آثار بدون مجوز ضبط و منتشر می‌شوند بازتاب محبوبیت و دامنه گسترش آن را در رسانه‌ها نمی‌بینیم. در رابطه با شعر و متونی که پخش تاثیرگذار آن بدون مجوز دولتی تقریباً غیر ممکن است، این اعتراض ظاهر کم‌رنگ‌تری دارد و عمق و ماندگاری بیشتری.

انفعال نویسندگان و شاعران در برابر شور مردم. عباس صفاری می‌گوید: تضعیف و فروپاشی اخلاق و دیگر باورهای قومی و مذهبی است که راه را بر بسیاری از کنش‌ها و اعمال نادرست باز گذاشته است.

کانون نویسندگان ایران عملاً منحل شده. اخیراً دولت خانه سینما را هم منحل کرده. فصل‌نامه‌های ادبی تأثیرگذار هم پس از در محاق افتادن نشریه کارنامه وجود ندارند. نبود نهادهای مستقل فرهنگی چه تأثیری به نظر شما در کیفیت ادبیات خلاق خواهد گذاشت؟

تأثیرش این خواهد بود که نهایتاً منجر به پراکندگی نیروهای خلاق و استعدادهای جوان می‌شود و انزوای نا‌خواسته‌ای که می‌تواتد به روند خلاقیت صدمه بزند. اگر تعدادی نویسنده و شاعر به قصد کشف استعدادهای نو ظهور و ارتقای فرهنگ و ادب زیر سقف یک نشریه جمع شده بودند، پیامد تعطیل کردن آن نشریه پراکنده شدن آنهاست که از آن میان امکان دارد چند نفری مجدداً جذب نشریات دیگری شوند که اهداف دیگری را دنبال می‌کند.

کانون نویسندگان در زمان آقای خاتمی که بزرگ‌ترین صدمه را دید شانس این را هم داشت که از نظر قانونی رسمیت پیدا کند و به شکل علنی به تشکیل جلسه و فعالیت بپردازد. اما مخالفان سرسخت آن با استفاده از ابزار خشونت راه را برای رسمیت یافتن آن صد کردند. در مورد انحلال خانه سینما اما به نظر می‌رسد - یا دست‌کم ظواهر امر این‌طور نشان می‌دهد که اختلاف را شکر آب شدن روابط داخلی - مسائل صنفی و حسادت‌های حرفه‌ای دامن زده است. صرف‌نظر از اینکه این اختلافات از کجا آب می‌خورد و چه نیروهایی پشت صحنه‌ آن را رهبری می‌کنند باید در دادگاه و با پشتوانه قانون حل شود. هیچ نهاد یا فردی بالا‌تر از قانون نیست که بتواند قبل از رسیدگی به شکایتش در دادگاه حکم به انحلال یک نهاد فرهنگی بدهد.

عده‌ای اعتقاد دارند که دست‌کم در ده سال گذشته ما با یک فترت فراگیر ادبی مواجه هستیم. آیا به نظر شعر معاصر بحران دارد امروز؟

به گمان من بحران را در رابطه با ماهیت و هدف نهایی شعر مدتی‌ست پشت سر گذاشته‌ایم. اما جامعه کماکان به شدت و در ابعاد مختلف بحران‌زده است و طبیعی است که مقداری از تنش‌های آن وارد شعر و متون ادبی می‌شود. شعر دهه ۷۰ به باور بسیاری یک شعر بحران‌زده بود. جوانانی پا به عرصه گذاشته بودند که آموزش و تعلیمات بودار و هدفمندی دیده بودند. در نتیجه با بخشی از فلسفه - تئوری‌ها و آرا و عقاید فلاسفه پست‌مدرن آشنا بودند اما شیوه اجرای شاعرانه و هنرمندانه آن را نمی‌شناختند. ترجمه و انتشار شعر تعدادی از شاعران پست‌مدرن غربی در اواخر دهه ۷۰ همه چیز را تعغیر داد. به گمان من شاعران دهه ۸۰ از جهاتی پست مدرن‌تر از شاعران دهه ۷۰ و نزدیک‌تر به شاعران نسل بیت هستند و ناگفته نماند که ترکیب پست‌مدرن را من اینجا به عنوان ارزش به کار نمی‌برم. در مجموع باید بگویم به نظرم بحران را پشت سر گذاشته‌ایم اما تعادل لازم را هنوز به دست نیاورده‌ایم و خطر اینکه از آن‌سوی بام فرو بیفتیم نیز شعر را تهدید می‌کند. تعدادی از شاعران جوان، ساده‌لوحی و ساده‌انگاری را با ساده‌نویسی اشتباه گرفته‌اند.

نقش انفعال اجتماعی در این جریان‌های انحرافی مانند ساده‌نویسی یا پیچیده‌گویی‌های پست مدرن چیست؟

به گمانم ریشه انفعال را می‌بایست در مسائلی خارج از خلاقیت ادبی جست‌وجو کرد. خطر بزرگ که هیچکس در جامعه در برابرش مصونیت ندارد تضعیف و فروپاشی اخلاق و دیگر باورهای قومی و مذهبی است که راه را بر بسیاری از کنش‌ها و اعمال نادرست باز گذاشته است. تضعیف باورهای عمیق اخلاقی در جامعه‌ای که عوام با اندیشه پویا و خرد مدرن و انتقادی بیگانه است و با جمعیتی نزدیک به هفتاد ملیون تیراژ کتابش در حد دو سه هزار تاست (مقایسه کنید با فروش بیش از ۳۰ ملیون نسخه از رمان موفق در آمریکا) معضلی است که موجش به دامن نویسنده و هنرمند نیز خواهد رسید. در نتیجه حتی گروهی از شعرا و نویسندگان ما هم که به غرب مهاجرت کرده‌اند و دست سانسور به‌شان نمی‌رسد و از آسایش و آرامشی نسبی بر خوردارند کاری بهتر از آنچه در ایران خلق کرده بودند نتوانستند به ثمر برسانند.

به نظر شما الان فضای کلی شعر ما اجتماعی‌ست بیشتر یا یک شعر فردمحور؟

شعر در دهه ۷۰ همواره با گوشه‌چشمی به تئوری‌های رایج و فاصله گرفتن از خوب و بد اجتماع و سیاست سروده می‌شد. اما در دهه ۸۰ شعر سمت و سویی دیگر به خود گرفت. در آغاز شاید بتوان گفت مسائل فردی و بیشتر از منظری هستی‌شناسانه عمده شد و انتشار آن در چندین مجموعه شعر بازار جدیدی برای این کالای قدیمی ایجاد کرد. به مرور زمان اما در کنار مضامین فردی دریچه‌ای نیز به سمت اجتماع و نقاط قوت و ضعف آن گشوده شد. در دوران انتخابات نیز به رغم اینکه این نوع شعر ذاتاً چهره‌ای ضد سیاسی یا بهتر است بگویم ضد شعاری دارد با اعتراض خوانندگانش به نتیجه انتخابات هم‌صدا شد و پس از زلزله بم برای نخستین بار شاعرانی با دیدگاهای مختلف مضمون واحدی را که همدردی با غم و اندوه و نگرانی مردم باشد موضوع کار قرار داند.

آیا به نظر شما و در مقایسه با شاعران سرزمین‌هایی که تجربه دیکتاتوری را از سر گذرانده‌اند، شاعران می‌بایست مسئولیت فردی بپذیرند در پیوند با رویدادهای تاریخی که الان دارد در ایران اتفاق می‌افتد؟ یا اینکه به عنوان شاعر نسبت به تاریخ موظف نیستند؟

وظیفه معمولاً بر دوش کسی است که کاری از دستش ساخته است. شعر یا هر متن هنری دیگری قادر نیست مسیر تاریخ را تعغیر دهد یا تحولی بنیادی در جامه ایجاد کند. شاعر نیز مانند هر فرد دیگری از مسائل و تحولات جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند تأثیر می‌گیرد و شعرش خواه‌نا‌خواه بخش‌هایی از همین تأثرات را بازتاب می‌دهد. شاید هیچ شاعری در اروپا نباشد که در بطن جنگ دوم بوده باشد و بگوید جنگ هیچ تأثیری در آنچه او در آن دوره نوشته نداشته است. حتی در مورد مثال مشخصی مثل رویدادهای چند سال گذشته که به آن اشاره کردید، کمتر شاعری بی‌تفاوت بوده است. در واقع بی‌تفاوتی در رابطه با آن رویداد‌ها به نوبه خود نوعی اعلام موضع است. نمونه قبل از انقلاب آن نیز بی‌آنکه بخواهم داوری کرده باشم شاعر شیرین سخنمان نادر نادر‌پور است که تا در ایران بود نسبت به مسائل سیاسی بی‌تفاوت بود و کاری به آن نداشت اما به محض اینکه به غرب آمد دیدیم سلطنت‌طلب است. در این میان رقابت‌های پنهان و آب زیر‌کاه - خصلت محافظه‌کارانه و رودربایستی نیز مشکلی به مشکلات دیگر می‌افزاید.

در همین زمینه:
::ویژه‌نامه "بحران و تحریم" در رادیو زمانه::
::عباس صفاری در رادیو زمانه::

با "رپ" در جست‌وجوی آزادی

Sat, 18 Feb 2012 02:07:45 +0000

خیزش‌های اجتماعی و ترانه‌های اعتراضی؛ به مناسبت نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ماه ۱۳۹۰

محمود خوشنام

محمود خوشنام - جنبش سبز از نظر رابطه با موسیقی کمابیش‌‌ همان وضعیت جنبش مشروطه را داشت. موسیقی از راه ترانه‌های برانگیزاننده، شور و حال بیشتری به جنبش تزریق می‌کرد و نفس جنبش نیز شاعران و آهنگسازان را از پیر و جوان برمی‌انگیخت که ترانه‌های تأثیرگذار‌تر عرضه کنند.

با همه این احوال جنبش پس از مدت کوتاهی به نفس نفس افتاد و حاکمیت که پایه‌های خود را لرزان می‌دید، به شیوه همیشگی با تمام قدرت به مصاف جوانان رفت و با کشتار و زندان و شکنجه، آنان را سرکوب کرد.

خودجوش بودن جنبش با همه مزایایی که داشت، آن را از رهبری و سازماندهی محروم می‌کرد. کسانی هم که خود را "رهبر" می‌خواندند یا می‌نمودند، خود ریشه در حاکمیت داشتند و دم از اصلاح نظامی می‌زدند که سال‌هاست، از حد و مرز اصلاح گذشته و ترکتازی و سرکوب تنها گزینه اوست.

با نگاهی گذرا به تاریخ، شاید بشود ایران را سرزمین جنبش‌های شکست‌خورده نامید. جنبش سبز نیز همین سرنوشت را پیدا کرد. این شکست ولی نتوانست شور ترانه‌پردازی را در جوانان از میان ببرد. حتی خشم و خروش ناشی از شکست، ترانه‌ها را از محتوایی برانگیزاننده‌تر برخوردار ساخته است. خیلی از "زیرزمینی"‌ها، از مهلکه اختناق جسته، به دنیای آزاد آمده‌اند و همچنان شعر و ترانه را چون سلاحی علیه خودکامگان چیره بر وطن خود به کار می‌برند. "رپ"خوانی به عنوان نوعی از موسیقی پاپ رواج و رونق ویژه‌ای پیدا کرده که محتوای گزنده آن‌ها، صریح‌تر از گذشته ولایت فقیه و حاکمیت ملایان را نشانه می‌گیرد.

شاهین نجفی

شاهین نجفی یکی از "رپ"خوان‌های نام یافته ایرانی در برونمرز است. حرف‌هایی که محتوای "بحر طویل"‌های او را می‌سازد، حرف‌هایی است که به گفتنش می‌ارزد. بعد هم صدایی دارد سازگار با محتوای رپ‌ها. او مسائل ایران امروز را با طنزی پنهان و مؤثر بیان می‌کند و رفتارهای ناهنجار اجتماعی را به نقد می‌کشد.

نجفی در یکی از رپ‌های خود در آغاز از مادرش می‌گوید که بر سرش روسری کشیده‌اند تا تار مویش را کسی نبیند و به جهنم نرود:

"پس چی بود می‌گفتن بهشت زیر پای مادراس؟!"

بعد در گوشه‌ای دیگر از رپ سراغ "رستم" را می‌گیرد که اگر امروز با ما زندگی می‌کرد برایش جرمی درست می‌کردند تا آفتابه لگن به گردنش بیاویزند و یا اگر می‌رفت جنگ و برمی‌گشت رئیس سپاه می‌شد و توی دبی سهام می‌خرید!

رپ‌خوان دیگر باز به عنوان نمونه، دختری است به نام احتمالاً مستعار "سالومه". او هم در هر چه می‌خواند به جامعه ایران نطر دارد. جامعه‌ای هفتاد میلیونی. زن ومرد و پیر و جوان و کارگر و کشاورز و روحانی و روشنفکر و.... و طبعاً با اختلاف نظرهای زیاد. او که در جریان جنبش سبز، متوجه اختلافات درونی جنبش شده بود، نخستین کار لازم را در ایجاد وحدت می‌بیند.

"عزیزم باز داره خون می‌آد/ گمونم باز می‌شه زیاد/
اگه وحدتو نکنیم زیاد/ این دعوا نمی‌شه که سر بیاد! /"
سالومه در جای جای رپ خود، خود و همتایانش را معرفی می‌کند:
"ما بچه‌های کورشیم/ سبز شدیم در این خاک...! /"

سالومه

فروکش کردن جنبش سبز، ترانه‌سرایان برجسته قدیمی را نیز از ادامه پیکار بازنداشته و کمابیش همه آن‌ها به آینده امیدوارند. "فرهاد زمانی" خوانده بود: "ملک با کفر می‌می‌ماند ولی با ظلم نمی‌ماند!"
"ایرج و شهیار و اردلان" که بیش از پنجاه سال است در آرزوی رسیدن به آزادی می‌سرایند، همچنان به کار خود ادامه می‌دهند. در پایگاه سنتی‌ها نیز شور و شوق شعله‌ور است. شجریان، با همه محدودیت‌ها، سر پا ایستاده و به ساخت و پرداخت برنامه‌های آینده خود ادامه می‌دهد. ناظری و عقیلی هم که از رفتار شجریان در برابر حاکمیت برانگیخته شده‌اند، با شجاعت بیشتر وارد صحنه می‌شوند....
داریم به جائی می‌رسیم که دیگر کسی نمی‌ترسد. دیگر تحریم و تکفیر هم اثر خود را از دست داده است. ترانه‌پردازان همچنان در نقش چاووش کاروان عمل می‌کنند و با شعر و موسیقی، آینده روشن آزادی را به مردم بشارت می‌دهند. گوئی همه با "ایرج" هم صدا شده‌اند:

"چه ترسی داره بوسه/ بر لب خونین آزادی؟ /
چرا وحشت کنم از عشق/ چرا برگردم از شادی؟... /
سلام‌ای صبح آزادی/ سلام‌ ای روشنِ فردا/"

در همین زمینه:
"آن شحنه در ولایت ما هیچ‌کاره نیست، محمود خوشنام::

ویدئو: سبز شدیم درین خاک، سالومه