کتاب زمانه

کشاکش شرق‌شناسی و انصاف تاریخی

hosseinn — Thu, 21 Mar 2013 08:57:07 +0000

نگاه ماکسیم رودنسون به زندگی و کارنامه پیامبر اسلام

مجید تفرشی

مجید تفرشی - نوشتن درباره تاریخ دوره آغازین اسلام و بررسی زندگی، زمانه و کارنامه پیامبر اسلام، چه در شرق مسلمان و چه در دنیای آکادمیک و تاریخ‌نگاری غربی، امری جدید و ناشناخته نیست.

اغلب آثاری که از این دست نوشته و منتشر شده، یا توسط علاقمندان و معتقدان آیین اسلام تألیف شده و یا به‌وسیله منتقدانی نوشته شده که عمدتاً در جهت چالش و مقابله با آموزه‌های اسلامی به بررسی زندگی پیامبر اسلام پرداخته‌اند. در این میان کارهای کسانی که خود را مسلمان یا دلبسته اعتقادی به آموزه‌های اسلام ندانسته و یا به قصد مقابله و رویارویی و جدل به بررسی زندگی پیغامبر اسلام پرداخته‌اند، در اقلیت محض قرار دارد.

کتاب ماکسیم رودنسون (۲۰۰۴-۱۹۱۵) درباره پیامبر اسلام، در بین آثار اسلام‌شناسان و شرق‌پژوهان غربی از جایگاه خاصی از نظر علمی و پژوهشی برخوردار بوده و دارای ویژگی‌هایی است که آن را از دیگر آثار از این دست متمایز می‌سازد. رودنسون در نگارش این کتاب وارد وادی پردردسر و مشکلی شده است. سوای ارزش محتوایی و روش تحقیق پژوهش فاخر رودنسون، گام برداشتن او در مرز بررسی چالشگرانه و نقادانه از یک سو و حفظ احترام و انصاف به موضوع پژوهش، روشی است که رودنسون تلاش کرده در سراسر کتاب خود مراعات کند و حتی در ویراست و بازنگری دوم کتاب نیز دقیق‌تر مراعات شده است.

●ماکسیم رودنسون (۱۹۱۵ – ۲۰۰۴) تاریخ‌نگار و شرق‌شناس فرانسوی. او از یهودیان روس – لهستانی بود. والدینش به فرانسه مهاجرت کرده بودند و او در بندر مارسی، در جنوب فرانسه متولد شده بود.

رودنسون از اندیشمندان مارکسیست به‌شمار می‌آید. اروپا و رازگونگی اسلام"، "اسراییل و عرب‌ها"، "اسراییل: یک دولت مهاجر"، "اسلام و سرمایه‌داری"، "عرب‌ها"، "فرقه، گتو و دولت: تأکید بر مسأله یهودی" و "مارکسیسم و جهان مسلمان" از آثار مهم اوست.

رودنسون موفق شده با رهانیدن خود از آموزه‌ها و سنت دیرین شرق‌شناسی کلاسیک دارای نگاه استعمارزده به تاریخ اسلام و شرق، اثری را بیافریند و ضمن حفظ موازین مستقل پژوهشی، دچار پیش‌فرض و غرض‌ورزی درباره تاریخ مشرق زمین و زندگی پیامبر اسلام نشود. این موضوع تنها منحصر به مطالعات اسلامی رودنسون نیست. او با آن که یهودی‌تبار بود، در بحث اعراب و اسراییل، در آثارش به تفصیل به دفاع از حقوق فلسطینی‌ها و انتقاد از مواضع اسراییل و حامیان غربی آن حکومت پرداخته است.

این روش پژوهشی و نگارشی رودنسون، در دیگر آثار او نیز بیش و کم مشاهده می‌شود. آثاری از قبیل: "اروپا و رازگونگی اسلام"، "اسراییل و عرب‌ها"، "اسراییل: یک دولت مهاجر"، "اسلام و سرمایه‌داری"، "عرب‌ها"، "فرقه، گتو و دولت: تأکید بر مسأله یهودی" و "مارکسیسم و جهان مسلمان".
از این لحاظ شاید از معدود آثار مشابه کار رودنسون چه از نظر شکل و چه محتوا بتوان به کتاب ارزشمند دو جلدی "محمد در مکه" و "محمد در مدینه" اثر ویلیام مونتگمری وات (۱۹۰۹-۲۰۰۶)، اسلام‌شناس برجسته اسکاتلندی اشاره کرد که از منظری غیر چپ و مسیحی به بررسی و تحلیل تاریخ صدر اسلام پرداخته است. البته رودنسون در بخش‌های مختلف کتاب خود از نوشته‌های وات نیز استفاده کرده است. (۱)

این زاویه دید خاص و متفاوت رودنسون، ضمن آن‌که از نظر بسیاری قابل تحسین است، در عین حال از نظر برخی دیگر، از دو نگاه مختلف مورد حمله و انتقاد نیز واقع شده و هر یک او را متهم به جانبداری به سود مسلمانان یا غرض ورزی علیه آنان کرده است. برای نمونه، عده‌ای از منظر اسلام‌گرایی سنتی، اثر او را "کتابی سراسر اهانت به اسلام و قرآن" می‌خوانند (۲) و برخی دیگر معتقدند: "رودنسون خود را دوست اعراب می‌داند و در نتیجه، همواره می کوشد به نوعی بنویسد که احساسات مذهبی اعراب را جریحه دار نکند ... و قبل از این که به روی یک حقیقت علمی یا واقعیت تاریخی انگشت گذارد، پیشاپیش از مسلمانان عذر می‌خواهد."( ۳) علاوه بر این موارد، پس از انتشار کتاب رودنسون، "محمد ابولیله" نویسنده مصری با نگارش و انتشار یک کتاب ۱۷۴صفحه‌ای به بررسی انتقادی دیدگاه‌های رودنسون از منظر منابع اسلامی پرداخت. ( ۴)

سوای کتاب مورد بحث در این نوشته، تاکنون کتاب‌های اسلام و عرب (ترجمه ابراهیم دانایی، انتشارات خوارزمی)، اسلام و سرمایه‌داری (ترجمه محسن ثلاثی، انتشارات خوارزمی)، درباره فلسطین (مجموعه دو نوشته از رودنسون و ایزاک دویچر، ترجمه منوچهر هزارخانی، انتشارات رواق و توس) و عرب و اسراییل (ترجمه رضا براهنی، انتشارات خوارزمی) از رودنسون به فارسی برگردانده و منتشر شده‌اند. در سال‌های اخیر چند بار بخش‌هایی از کتاب محمد، از زبان‌های فرانسه یا انگلیسی به فارسی ترجمه شده، ولی تا جایی که من می‌دانم، ترجمه حاضر نخستین متن کامل و منقحی از این کتاب است که به فارسی انتشار یافته است.

شیوه و منش تألیفی و تحقیقی رودنسون در این کتاب، روایی- تحلیلی است. در این روش، او ضمن تلفیق این دو روش تاریخ‌نگاری و زندگی‌نامه‌نویسی، تلاش کرده تا با بهره‌وری از استناد و استدلال، بدون کاهش سطح کیفی کار و تا جایی که ممکن بوده، هر دو قشر مخاطبان وسیع عمومی و مخاطبان خاص و نخبه را از نتیجه اثر خود راضی و بهره‌مند کند. با این‌همه، چنان‌که خود نویسنده نیز تلویحاً اظهار کرده، کتاب از جنبه روایی و تاریخی بیشتر مخاطب عمومی غربی را مورد توجه قرار داده و جنبه نظری و تحلیلی آن برای مخاطب متخصص شرقی در کشورهای اسلامی اهمیت بیشتری دارد.

مترجم در ابتدای کتاب، یک مقدمه چهار صفحه‌ای (صص ۷- ۱۰) درباره خصوصیات کتاب و ترجمه آن و یک زندگی نامه یک صفحه‌ای (ص ۱۱) آورده و سپس، به درستی، بر آن شده تا به جای نگارش یک مقدمه تفصیلی درباره رودنسون، مقاله نسبتا مفصل و مهم دکتر سارا شریعتی با عنوان «ماکسیم رودنسون، اندیشهٔ دو کرانه» را در کتاب بازنشر کند. (صص ۱۲-۱۸). دیگر مقدمه منتشر شده در این کتاب، نوشته اسماعیل وفا یغمایی (صص ۱۹-۲۲) است که بیشتر به ارتباط رخدادهای صدر اسلام با ایران و سیر اجمالی و گذرای تحولات سیاسی و فکری اسلام‌گرایی در ایران توجه دارد.

متن اصلی کتاب شامل چهار دیباچه و پیش‌گفتار (صص ۲۳-۳۴) از رودنسون برای چاپ‌های مختلف فرانسوی و انگلیسی، هفت فصل اصلی (صص ۳۵-۳۵۰)، یک مؤخره (صص ۳۵۱- ۳۸۷) و با عنوان «از محمد تا اسلام سیاسی معاصر»، نقشه‌ها و شجره نامه پیامبر و سه ضمیمه شامل فهرست واژگان عربی، اسامی خاص و یادداشت‌ها و مراجع است. عناوین فصل‌های اصلی کتاب عبارتند از: معرفی یک جهان، معرفی یک سرزمین، تولد یک پیامبر، تولد یک مکتب، پیامبر با سلاح، تولد یک دولت و پیروزی بر مرگ.

طبیعی است که رودنسون به عنوان یک پژوهشگر آکادمیک فرانسوی تاریخ و علوم اجتماعی، کمتر در زمینه سیره‌شناسی و علم حدیث تخصص داشته و گاه اظهار نظرهایی در این باب کرده که مورد مناقشه برخی از کارشناسان جدی‌تر این رشته است. برای نمونه، در کتاب آمده است: "قدیمی‌ترین مجموعه‌ی تاریخی احادیث که در دسترس ما است، به ۱۲۵سال پس از دوران زندگی پیامبر تعلق دارد." این دیدگاهی است که از نظر شماری از متخصصان علم حدیث مورد مناقشه بوده که توضیحات ریز آن نیازمند مجالی دیگر است.

فصل ۳۷ صفحه‌ای مؤخره کتاب در واقع نوعی فرجام سخن نویسنده است که عمدتاً بر اثر حوادث سال‌های پایانی دهه ۱۹۷۰ میلادی و به‌ویژه وقوع انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹ به آخرین ویراست اصل اثر افزوده شده است. به نوشته رودنسون: "رویدادهای اخیر، به ویژه انقلاب ایران، زاویه دید و چشم‌انداز را چنان تغییر داده که جوامع غربی می‌توانند داوری درخوری نسبت به اسلام داشته باشند. (۶)

مترجم کتاب اگرچه خود را محدود و مقید به نوع خاصی از شیوه‌های مرسوم ترجمه متون از انگلیسی به فارسی نمی‌داند و کتاب را نیز از متن اصلی فرانسوی آن ترجمه نکرده، ولی با ارایه متنی یکدست و منقح به‌خوبی توانسته تا به عنوان واسطه انتقال پیام و کلام نویسنده به خواننده فارسی زبان عمل بکند. این در حالی است که شیوه نگارش و ساختار بیانی رودنسون لزوماً همواره به سادگی برای مخاطب شرقی قابل دریافت و درک نیست و این مسأله کار مترجم را دشوارتر ساخته است. در این مسیر طبیعی است که نوع ترجمه و شیوه ویرایش کتاب در مواردی می‌تواند با سلیقه برخی دیگر از مترجمان و ویراستاران یکسان نباشد که این موضوع اهمیت چندانی در ارزیابی محصول نهایی و کیفیت کل کار ندارد.

جدی‌ترین ضعف در آماده‌سازی برگردان فارسی این کتاب، نبود یک فهرست عمومی اعلام در انتهای کتاب است. البته این کتاب دارای یک بخش توضیح اعلام در پایان کار می‌باشد که برای خواننده عادی بسیار مفید است. ولی این بخش جای فهرست عمومی اعلام را نمی‌گیرد. فهرست اعلام برای هر کتابی، به‌خصوص یک کتاب پر از نام تاریخی، بسیار ضروری و غیر قابل اغماض به‌نظر می‌رسد. این البته مشکلی است که امروزه در بسیاری از کتاب‌های فارسی، به‌خصوص کتاب‌های چاپ خارج از ایران وجود دارد و حتماً دارای دلایل و توجیهاتی نیز هست؛ دلایلی از قبیل محدودیت بودجه برای حجیم‌تر کردن کار، مشکلات فنی و حرفه‌ای استخراج، تنظیم و انتشار اعلام و یا نداشتن فرد متخصص برای انجام این کار. به هر روی، مشکل از هر کجا که باشد، نداشتن فهرست عمومی اعلام برای یک کتاب تاریخی یک نقیصه فنی مهم به‌شمار می‌رود.

با وجود حروف‌چینی، صفحه‌بندی و انتشار پاکیزه کتاب، در چند مورد صفحه‌بندی و شماره‌گذاری کتاب دارای مشکلات کوچکی است. برای نمونه، صفحات بین بخش مؤخره و فهرست کلمات عربی (بین ص ۳۸۸ و ۳۸۹) که شامل سه صفحه نقشه و یک صفحه شجره‌نامه است، فاقد شماره صفحه می‌باشد. همین‌طور در فهرست کلی ابتدای کتاب (ص ۵) شماره صفحات در انتها ناگهان از فارسی به لاتین تغییر شکل یافته که این احتمالاً به مشکلات ناگزیر و مرسوم تبدیل فونت و صفحه‌بندی در نرم‌افزارهای چندزبانه مربوط می‌شود.

صنعت نشر کتاب، به‌ویژه به صورت سنتی و کاغذی، در جهان و به‌خصوص در دنیای فارسی‌زبان دچار رکود و بحران است. مؤلفان و مترجمان، اغلب انگیزه مادی و معنوی لازم و کافی برای ادامه کارهای جدی خود، به ویژه برای مخاطبان خاص را ندارند. معضلات فراروی صنعت نشر کتاب فارسی، طبعاً در خارج از ایران، به دلایل مختلفی، از جمله نداشتن حامی مستقل مادی یا نبود استقبال جدی از سوی مخاطبان آشکارتر و حادتر است. در این میانه تلاش و همت فرهاد مهدوی در انتخاب، ترجمه روان و دقیق و نهایتاً انتشار این اثر شاخص ماکسیم رودنسون بسیار ستودنی و شایسته تقدیر و حمایت است.

شناسنامه کتاب:

«محمد، تولد، وفات، بررسی و تحلیل تاریخ دوران آغازین اسلام» نوشته: ماکسیم رودنسون، ترجمه از متن انگلیسی: فرهاد مهدوی، قطع رقعی، ۴۱۶ ص، ناشر: مترجم، لندن ۱۳۹۱/۲۰۱۲

برای سفارش، خرید و داشتن کتاب با این نشانی تماس بگیرید: farhaadmahdavi@hotmail.com

پانویس‌ها:

۱- برای نمونه بنگرید به کتاب حاضر، صص ۱۳۶-۱۳۷
۲- برای نمونه نگاه کنید به "کانون گفتمان قرآنی، نقد یهود" (+)
۳-نگاه کنید به :مروری بر کتاب «محمد» اثر ماکسیم رودنسون (پی دی اف)
۴- محمد محمد ابولیله، م‍ح‍م‍د ب‍ی‍ن‌ ال‍ح‍ق‍ی‍ق‍ة و لاف‍ت‍دآ ف‍ی‌ ال‍رد علی ال‍ک‍اتب ال‍ی‍ه‍ودی‌ اللفرن‍س‍ی‌ م‍ک‍س‍ی‍م‌ رودی‍ن‍س‍ون‌، مصر، دارالنشر للجامعات، ۱۳۷۸ق
۵- کتاب حاضر، ص ۷۸
۶-‌‌ همان جا، ص ۳۵۱

من ژانت نیستم

hosseinn — Fri, 15 Mar 2013 22:51:31 +0000

بابک مینا

بابک مینا ـ نخستین چیزی که هنگام خواندن «من ژانت نیستم» مجموعه هفت داستان از محمد طلوعی به ذهن می‌آید فضای بی‌روح و عاری از اوج‌های دراماتیک است.

راوی اول شخص است، اما چندان از دنیای درونی‌اش اطلاعاتی نمی‌دهد، گویی اصلاً دنیای درونی ندارد و زندگی چیزی نیست جز پوسته ظاهری رخدادهای کوچک و بی‌اهمیت. رخدادها می‌توانند بااهمیت باشند: داستان لاتی که حالا معتاد شده و ناگهان هنر اپرا را کشف می‌کند و همین تمام زندگی‌اش را دگرگون می‌کند، می‌تواند اوجی‌هایی عاطفی را برانگیزد و بیانیه‌ای در ستایش هنر بطلبد. اما داستان «نصف تنور محسن»، دگرگونی درونی شخصیت محسن را بی‌هیچ آب و تاب دراماتیک روایت می‌کند؛ تقریباً همچون گزارشی که با بی‌علاقگی نوشته شده است. راوی اعتراف می‌کند که این دگرگونی عجیب است اما چندان به آن پر و بال نمی‌دهد. گویی دارد می‌گوید «عجیب است دیگر همین.»

آیا با داستان‌هایی واقع‌گرا طرفیم که دنیای درون را حذف کرده است تا گزارشی عینی از واقعیت بدهد؟
داستان‌های «من ژانت نیستم» واقع‌گرا نیستند و تنها ادای واقعیت را در می‌آورند. همه چیز با میزانسنی هوشمندانه چیده شده‌ با این قصد که نمایی از واقعیت به‌دست دهد، اما آنچه به دست می‌آید، واقعیت نیست. به این ترتیب داستان‌های این مجموعه با بازی با واقعیت می‌خواهند واقعیت را از ریخت بیاندازند و هجوش کنند. مثل این است که نویسنده در حالی که دارد می‌گوید این‌ها واقعیت هستند از ته دل و با لذت به ما می‌خندد. در چند داستان متوجه می‌شویم نام راوی «آقای طلوعی» است. این هم تمهیدی دیگر برای تقلید هجوآمیز از واقعیت است. گویی در حال خواندن خاطراتی شخصی هستیم.

من ژانت نیستم، مجموعه داستان، نوشته محمد طلوعی، چاپ اول، ۱۳۹۰، نشر افق ۹۶ صفحه

بابک مینا: نه شوری در درون هست و نه واقعیت جذابیتی دارد. آیا با جهانی معناباخته طرفیم؟

شخصیت «داریوش خیس» می‌تواند نمادی از کل تکنیک واقعیت‌سازی این مجموعه باشد: شخصیتی که شبیه داریوش اقبالی خواننده است و می‌کوشد مانند او زیر چشمی به بقیه نگاه کند؛ شخصیتی تقلبی که خود را همچون اصل جا می‌زند، همچون راوی که خود را به جای نویسنده جا می‌زند، و یا ژانت قلابی که راوی به دنبال او راه می‌افتد.

زبان امروزی و آماده جذب کلمات و تعابیر روزمره نیز به کمک این واقع‌نمایی تقلبی آمده است. نویسنده می‌کوشد دقیقاً به زبان روزمره‌ای نزدیک شود که مردم با آن در تهران با همدیگر صحبت می‌کنند. اگرچه این زبان هم همان زبان روزمره نیست. باز هم با میزانسن کلمات روبرو‌ییم. قطعه‌ای از داستان «نصف تنور محسن»:

محسن آن‌موقع هم می‌خواست برود ایتالیا اپرا ببیند ولی چه‌طوریش را نمی‌دانست. نشسته بودیم سر سفره و شانه‌اش را تکیه داده بود به زانویش و خم شده بود روی دیس پلو، با وسواس استخوان‌های ران مرغ‌ِمسما را از گوشت در می‌آورد، گفت «یه چیزی بگم نخندی داداش.»
«باز عاشق شدی می‌خوای یکی رو بگیری؟»
سرگرداند سمتم و خندید، از بینِ هشتِ دندان‌های شکسته‌اش پلو مرغِ توی دهنش پیدا بود. «تو هم هی شوخ ما رو بیار جلو چشم‌مون. عشقه دیگه، دست آدم نیست. راستیاتش عاشق شدم، ولی از قبلیا ناجورتره.»
«زنه شوهردارِه بچه‌داره؟»
«نه، اینا نیست. عاشق اپرا شدم.»
«وینفری اوپرا، مجریه؟»
«مجریِ چی؟ اینا که آدمه وامیسته تا جون داره می‌خونه، پاوروتی.»
«جانِ محسن اپرا گوش می‌دی؟»
«خیلی ناجوره؟»
«نمی‌دونم، من اپرا حالیم نمی‌شه. همچین با تار دیلی دیلی می‌کنم.»
تعجم وقتی بیشتر شد که فهمیدم محسن کلاس آواز می‌رود و تنور می‌خواند. آدمی از دنیایی دیگر به دنیایی دیگر می‌رفت. اگر جایی می‌خواندم یا کسی تعریف می‌کرد باور نمی‌کردم اما محسن نصفه می‌خواست خواننده‌ی اپرا شود و این به اندازه‌ی باقی ماجرا عجیب بود.

نه شوری در درون هست و نه واقعیت جذابیتی دارد. آیا با جهانی معناباخته طرفیم؟ هم آری و هم نه. در «من ژانت نیستم» با معناباختگی به معنای بکتی کلمه مواجه نیستیم. برای جهان بکتی معناباختگی خود معناست؛ امیدی که ناامیدان می‌سازند و بدین طریق از درون خود بی‌معنایی معنای زندگی را می‌آفرینند. اما در «من ژانت نیستم» بی‌معنایی هم بی‌معنا و معمولی‌ست. هیچ چیز فاجعه‌بار و تراژیکی در بی‌معنایی نیست. بی‌معنایی هست اما به شکلی معمولی مثل اتفاقات بیهوده‌ای که در سرتاسر داستا‌ن‌ها می‌بینیم.

«من ژانت نیستم» آنقدرها هم نمی‌تواند به مذهب بی‌معنایی دلخوش کند چرا که بعضی از رخدادها آنقدرها هم بیهوده نیستند. حتی بی‌معنایی هم مطلق نیست. گاهی معنایی هم پیدا می‌شود اما خب که چی؟ این مهم‌ترین ویژگی معناباختگی «من ژانت نیستم» است.

داستان‌های این مجموعه را هم می‌توان جدا از هم در نظر گرفت و هم می‌توان آنها را به عنوان قطعاتی از زندگی روای خواند. داستان‌ها به گونه‌ای افقی با هم ارتباط دارند: فلان شخصیت تکرار می‌شود و فلان بخش از زندگی راوی که در داستانی به آن تنها اشاره می‌شود در داستانی دیگر دستمایه مضمون اصلی می‌شود. ارتباط داستان‌ها ارگانیک نیست و نمی‌خواهند کلیتی به هم پیوسته را تشکیل دهند. پراکندگی و قطعه قطعه بودن یکی از خصلت‌های اساسی «من ژانت نیستم» است. این تمهید تکنیکی به‌خوبی توانسته فضایی خالی از اوج‌های عاطفی را ایجاد کند. داستان‌ها همچون سنگ‌های برجی بلند روی هم چیده نمی‌شوند تا در نهایت به قله‌ای برسند. بلکه روی زمین و در سطحی افقی حرکت می‌کنند. گاهی به همدیگر ربط دارند و گاهی ندارند.

دو پرده فصل

hosseinn — Sat, 09 Mar 2013 08:02:38 +0000

رمان «دو پرده فصل» نوشته فرشته مولوی

بابک مینا

بابک مینا ـ زوال یکی از مضامین تکرارشونده و اساسی ادبیات معاصر در ایران است. مضمونی که شاید بتوان گفت با «بوف کور» آغاز شد و با «شازده احتجاب» فرم و بیانی تازه یافت و هنوز هم ادامه دارد.

نه تنها در ادبیات داستانی، که در سینما یا شعر نیز می‌توانیم ردپایی از مضمون زوال و انحطاط بیابیم. کافی‌ست مرثیه‌های حماسی مهدی اخوان ثالت و زیبایی‌شناسی پوسیدگی و پیری و پاییز و در یک کلام «باغ بی‌برگی» را در شعر او به یاد بیاوریم، و یا «زوال زیبای گل‌ها در گلدان» را در شعر فروغ فرخزاد. در سینما مسعود کیمیایی راوی ویرانه‌های فرهنگ مردانه و عیارانه است و یا داریوش مهرجویی در «هامون» زوال فردی را به زوال نسل امید‌باخته پس از انقلاب گره می‌زند. شاید روزی بتوانیم بر پایه این «پارادایم زوال» پژوهشی مفصل در ادبیات و هنر معاصر ایران بکنیم و ریشه‌های اجتماعی این درک زیبایی‌شناسانه زوال‌گرا از عصر مدرن را توضیح دهیم.

عمومیت «زیبایی‌شناسی زوال» به این معنا نیست که در تمام این آثار ادبی و هنری ما با مضمونی تکراری روبرو هستیم. آثار مهم ادبی هر کدام اصالت و فردیت خود را دارند و زاویه‌ای تازه به مضمون‌های تکراری می‌گشایند. رمان «دو پرده فصل» نوشته فرشته مولوی یکی از آثار متعلق به ادبیات زوال است که اصالت و ویژگی‌های منحصر به فرد خود را دارد.

فرشته مولوی، نویسنده رمان

«دو پرده فصل» (انتشارات افراز ۱۳۸۸)،

روایتی از سقوط‌های پی در پی طبقه متوسط در ایرانِ پس از انقلاب

«دو پرده فصل» رمانی‌ست درباره زمان. شاید بتوان گفت زمان مهم‌ترین شخصیت داستان است. رمان از دو بخش تشکیل شده است: بخش اول در گذشته می‌گذرد و بخش دوم در زمان حال. داستان، روایت زندگی خانوده دکتر کمال کوچک، همسرش میهن، و دو فرزندشان شیوا و عیساست. در بخش اول ما با خواندن روایتی سیال از خاطراتی نسبتاً پراکنده از چهار شخصیت اصلی داستان با آنها آشنا می‌شویم. هربار این زندگیِ از دست‌رفته از زاویه دید یکی از شخصیت‌های چهارگانه رمان روایت می‌شود. ما با چهار روایت درهم فرورفته مواجه‌ایم که در سراتاسر کتاب جریان دارند و همدیگر را کامل می‌کنند. بخش اول کتاب احتمالاً در اوسط یا اواخر دهه ۴۰ خورشیدی می‌گذرد. در بخش دوم ناگهان به اواخر دهه ۶۰ پرتاب می‌شویم. مجدداً با چهار روایت متقاطع ما با برش‌های مختلفی از زندگی خانواده کوچک مواجه می‌شویم و زوال تدریجی آنها را از خلال خاطرات پراکنده و تک‌گویی درونی شخصیت‌ها می‌توانیم دریابیم.

در رمان «دو پرده فصل» زمان همچون سیری فروپاشاننده تجربه می‌شود، اگر در بخش اول شخصیت‌های اصلی داستان با همه تفاوت‌هایشان هنوز با یکدیگر نسبتاً نزدیک و صمیمی هستند در بخش دوم با ویرانی روابط شخصیت‌ها مواجه می‌شویم: روابطی مخدوش که امید اندکی برای احیاء‌شان وجود دارد. با این همه در بخش اول با آرمان‌شهری در گذشته یا عصری طلایی مواجه نیستیم: نویسنده کوشش کرده رمان را از روایتی صرفاً نوستالژیک نجات دهد و به همین دلیل شاید ریشه بسیاری از بحران‌ها در روابط شخصیت‌ها را بتوانیم در بخش اول جست‌وجو کنیم. اما به هر حال تقابل شادی سبک و صمیمیت روشن‌بخش اول و ویرانی، پوسیدگی و ابهام در روابط شخصیت‌ها در بخش دوم یکی از وجوه اساسی رمان را تشکیل می‌دهد.

رمان اشاره‌های فراوانی به تاریخ، حمله مغول، و سیاست و خصوصاً سیاست پس از انقلاب دارد. «دو پرده فصل» با روایت زندگی خانواده «کوچک» که به طبقه متوسط رو به بالا تعلق دارند، می‌تواند راوی تجربه درونی و ذهنی طبقه‌ای باشد که انقلاب را همچون نوعی سقوط سیاسی و اجتماعی تجربه کرده است؛ طبقه‌ای که اگرچه چندان به شاه دلبسته نبود اما در ساختار اجتماعی پیش از انقلاب جایگاه نسبتاً تضمین شده‌ای را اشغال می‌کرد. طبقه‌ای که وسیعاً در انقلاب ایران شرکت کرد و پس از آن بلافاصله با خشونت از صحنه جامعه حذف شد و صدایش دست‌کم تا دو دهه پس از انقلاب ناشنیده ماند. این طبقه زندگی روزمره پس از انقلاب را همچون سقوط‌های پی در پی تجربه کرده است: بحران در روابط عاطفی، شکست‌های اجتماعی و سیاسی، جدایی، مهاجرت و غیره. «دوپرده فصل» روایتی کوتاه از این سقوط‌های پی در پی است.

شخصیت دکتر کمال کوچک و همسرش میهن باری نمادین در داستان دارد. دکتر کوچک جراحی‌ست طرفدار علم و پیشرفت، او نمادی از تجدد و «نگاه به غرب» است . میهن معلم تاریخ است و دلشوره گذشته را دارد و گفتن ندارد که نمادی از زنانگی، مادرانگی و در یک کلام مام میهن است. در اواخر رمان از خلال خاطرات پراکنده و روایت‌های بریده بریده به بحران عمیق رابطه زن و شوهر، پدر و مادر پی می‌بریم. میهن بیمار است و ما نمی‌دانیم آیا می‌تواند از پس بیماری‌اش بر بیاید یا نه. دکتر کوچک تمایلی برای بازساختن رابطه‌اش با میهن دارد اما هر بار چیزی او را پس می‌زند: دکتر کوچک فکر می‌کند میهن از او کینه دارد. اما آیا واقعاً میهن از او کینه دارد؟ آیا بحران این رابطه تمام‌شدنی‌ست؟

حال و هوای کلی رمان و تکنیک روایت و بعضی شخصیت‌ها یادآور رمان «به سوی فانونس دریایی» ویرجینیا وولف است. همچنان که تقابل مرد و زن در رمان وولف همچون تقابل عقلانیت و شهود تصویر شده است، در دو پرده فصل هم میهن نماد زنانگی و کمال کوچک نماد مردانگی و تکنیک‌دوستی مدرن است. اما اگر در «به سوی فانوس دریایی» سرانجام خانواده رمزی در بخش سوم ـ پس «آشوب زمانی» بخش دوم ـ به سوی فانوس دریایی حرکت می‌کنند، در دو پرده فصل چشم‌اندازی برای روشنایی فانوس دریایی وجود ندارد. تنها امیدی غایب و بیرون از متن (امیدی که در خود رمان غایب است و تنها خواننده می‌تواند آن را منطقاً نتیجه بگیرد) برای خواننده باقی می‌ماند: شاید میهن از پس بیماری‌اش بربیاید و شاید خانواده کوچک دوباره بتوانند بر تلی از ویرانه‌ها بنشینند و خود را دوباره بیافریند.

فریدریش انگلس: یک انقلابی پولدار و با احساس

hosseinn — Fri, 08 Feb 2013 09:33:18 +0000

شرح حال فریدریش انگلس، به روایت تریسترام هانت، مورخ بریتانیایی

جنی فریدریش فرکسا

برگردان:

الاهه نجفی

جنی فریدریش فرکسا – فریدریش انگلس در ۳۱ دسامبر ۱۸۵۷ از منچستر در نامه‌ای به رفیق گرمابه و گلستان‌اش، کارل مارکس نوشت: «شنبه رفته بودم شکار روباه، هفت ساعت نشسته بودم روی زین. چنین ماجراهایی برایم بسیار هیجان‌انگیز است.»

انگلس در شکار روباه، آن هم در رکاب اشراف‌زادگان! یک تصویر نامتعارف از مردی که بیش از هر چیز غم محرومان را داشت. شرح حال (بیوگرافی) فریدریش انگلس که به‌تازگی به قلم تریسترام هانت، مورخ بریتانیایی و نماینده مجلس عوام منتشر شده، انگلس را در همه نقش‌هایی که در زندگی ایفا کرده، برمی‌نمایاند: در نقش یک بازرگان و یک روزنامه‌نگار، در تقش شکارچی روباه، و همچنین در نقش یک رفیق خوب، اما یک فرزند ناخلف و سرانجام در نقش یک اندیشمند و جامعه‌شناس انقلابی.

هانت در این کتاب نشان می‌دهد که چگونه فریدریش انگلس به عنوان فرزند یک کارخانه‌دار آلمانی در بارمن، در ووپرتال به یکی از اندیشمندان بزرگ عصر بدل می‌گردد.

انگلس در نوجوانی به هگل و به فویرباخ علاقمند بود. بعدها به داروین هم گرایش یافت و از پدرش و اعتقادات مذهبی او روی برگرداند. او به دقت به رویدادهایی که در پیرامونش اتفاق می‌افتد می‌نگریست و درباره آن‌ها تأمل می‌کرد.

در قرن نوزدهم، در اثر انقلاب صنعتی کارگاه‌های بافندگی منچستر ناگهان به کارخانه‌های کتان‌بافی تبدیل شدند. صنعت نساجی رونق یافت و چهره شهر را دگرگون ساخت. رودخانه‌ای که شهر را به دو بخش تقسیم می‌کرد، در اثر رنگ‌های شیمیایی و فضولات کارخانه‌ها کاملاً آلوده شده بود. در ساحل این رود، در محلات فقیرنشین، کارگران کارخانه‌ها سکونت داشتند. آن‌ها با نیروی کارشان به صنایع رونق داده بودند، اما از رونق اقتصادی بی‌بهره مانده بودند. انگلس وصف می‌کند که آن‌ها چه تاوانی پس می‌دادند. می‌نویسد: «زنانی که [در اثر سختی کار] نازا و عقیم شده‌اند. کودکان معلول و مردان از پاافتاده که عضوی از بدنشان ناسور شده. نسلی تباه‌شده از انسان‌ها، مبتلا به ناتوانی و خستگی، فقط به این‌خاطر که کیسه بورژوازی پر شود.»

●شرح حال فریدریش انگلس

به روایت

تریسترام هانت،

مورخ بریتانیایی و

نماینده مجلس عوام

به این بورژوازی البته انگلس هم تعلق دارد. او در منچستر در کارخانه نساجی پدرش کار می‌کند و عضو کلوب‌هایی‌ست که ثروتمندان و اشراف‌زادگان در آن آمد و شد دارند. بخش عمده‌ای از درآمدش را اما خرج کارل مارکس می‌کند که رفیق گرمابه و گلستان‌اش و همفکر و خویشاوند روحی‌اش است. آن‌ها هرچند اوایل آشنایی‌شان با هم رقابت داشتند، اما انگلس به‌زودی دریافت که مارکس اندیشمندی‌ست برتر. با این‌حال هانت در شرح حال انگلس نشان می‌دهد که او چگونه روشنفکری‌‌ست و از چه توانایی‌هایی برخوردار بوده است، چه کتاب‌هایی را مطالعه می‌کرده و چگونه می‌توانسته با اندیشه‌های بلندش با مارکس گفت‌‌وگو کند. احتمالاً اگر مارکس از دوستی با انگلس بی‌نصیب می‌ماند، اندیشه‌هایش تا این حد تأثیرگذار نمی‌بود.

افزون بر این ظاهراً انگلس اهل طنز و مطایبه هم بوده است. النور، دختر کارل مارکس در یکی از نامه‌هایش نوشته است که گاهی مارکس از مطالعه نامه‌های طنزآمیز انگس چنان به خنده می‌افتاد که اشک به چشم می‌آورد. مارکس هم البته از طنز بی‌بهره نبود، اما با اطمینان می‌توان گفت که انگلس از او عاطفی‌تر بود و نیز طنازتر.

همسر انگلس که درگذشت، مارکس برای دوستش نامه‌ای به تسلیت نوشت، اما در همان نامه از او تقاضای پول هم کرد. این موضوع انگلس را آزرده کرد، اما در مجموع می‌توان گفت آن‌ها با هم دوستی بی‌تنشی داشتند. ارادت انگلس به مارکس تا آن حد بود که حتی قیمومیت پسر نامشروع او را هم به گردن گرفت که نکند به مشروعیت اخلاقی مارکس خللی وارد شود. در حق دختران مارکس هم که او را از صمیم قلب دوست می‌داشتند، از هر نظر پدری کرد و تا سال‌ها پس از درگذشت مارکس خرج زندگی آن‌ها و شوهراتشان را تأمین می‌کرد.

کتاب تریسرام هانت بسیار به موقع منتشر شده است. نگرانی جامعه جهانی از بحران اقتصادی و خشم مردم از سرمایه‌دارانی که با زیاده‌خواهی‌شان به این بحران دامن می‌زنند، علاقه خوانندگان کتاب به آثار مارکسیستی را افزایش داده است. هانت بر این باور است که مردم در روزگار ما بیش از آنکه به فلسفه سیاسی مارکس علاقمند باشند، به نوشته‌های او درباره سرمایه‌داری جهانی علاقه دارند. محلات فقیرنشین منچستر در قرن نوزدهم با حلبی‌آبادهای هندوستان یا برزیل یا زندگی کارگران مهاجر در چین تفاوت چندانی ندارند. در این میان طنز تاریخ این است که کارگران مهاجر در چین در یک کشور کمونیستی در محنت و فلاکت به‌سر می‌برند.

تریسرام هانت اصولاً حساب انگلس را از احزاب کمونیست و رهبرانشان در قرن بیستم که با تفسیر یکسونه‌نگرانه نظریات مارکس آثار او را به سود خود تحریف کردند، جدا می‌کند. هانت می‌نویسد انگلس از قرائت انسان‌دوستانه سوسیالیسم دفاع می‌کرد و از این توانایی برخوردار بود که عقاید و نظراتش را تصحیح کند. انگلس خودش را «مدافع سرسخت فردیت و طرفدار ادبیات و فرهنگ و هنر و موسیقی» می‌خواند. از این نظر عقاید او به دموکراسی‌های مدرن نزدیک‌تر است تا به نظام‌های کمونیستی تمامیت‌خواه در قرن بیستم. همچنین عقایدش درباره وحدت دولت و سرمایه و فرار سرمایه به جست‌و‌جوی نیروی کار ارزان و دگرگونی نهاد خانواده به‌حسب ضرورت بازار، در روزگار بحرا‌ن‌زده ما بسیار روزآمد است. او به عنوان یک مرد مهربان و سخاوتمند در اندیشه هزینه‌ای بود که جهان برای دستیابی به مدرنیته و گلوبالیسم می‌پردازد. تریسترام هانت در مجموع شرح حال یکی از مردان بزرگ روزگار را نوشته است. مردی که با همه اندیشه‌های بلندش حاضر بود در سایه دوستش قرار بگیرد. این پدیده‌ای‌ست بس شگفت‌انگیز.

منبع ترجمه: دی تسایت

شناسنامه کتاب در آمازون

تکرار طناب در پله‌ها

hosseinn — Sun, 20 Jan 2013 23:13:46 +0000

تأملی در مجموعه شعر «رسم هندسی مالیخولیا» نوشته سهراب رحیمی

آزاده دواچی

آزاده دواچی – مهاجرت بی‌تردید یکی از پدیده‌های رایج در زندگی امروز بشر است. با این‌حال مسئله‌ پیچیده‌ مهاجرت و چگونگی ارتباط انسان‌ها با پیرامونشان، آن هم در جایی که به آن تعلق ندارند، بر زندگی و آثار بسیاری از نویسندگان و شاعر معاصر تأثیر گذاشته است.

باید گفت تبعید و مهاجرت همواره تأثیری ژرف بر ادبیات داستانی و شعر می‌گذارد. در برخی از آثاری که در مهاجرت یا تبعید پدید آمده‌اند، چنین به‌نظر می‌رسد که «متن» و اصولاً «زبان» تنها راه باقی‌مانده است برای ارتباط گرفتن نویسنده یا شاعر با سرزمین مادری‌اش. نویسنده و شاعر‌ مهاجر در ادبیات خلاق از یک‌سو در پی کشف پیچیدگی‌های مهاجرت است، و از سوی دیگر تلاش می‌کند با پیوستن و ارتباط گرفتن با سرزمین مادری، دلتنگی‌هایش را کشف کند و در همان حال طرحی از دشواری‌های زیستن در یک محیط بیگانه را هم بازتاب دهد. در این میان گاهی شعری که در مهاجرت سروده می‌شود، تمنای شاعر و نویسنده برای بازگشت به سرزمین مادری را آشکار می‌کند.

ادبیات ایران به‌خصوص در سال‌های بعد از انقلاب ایران شاهد موج‌هایی از مهاجرت نویسندگان و شاعران به خارج از مرز‌ها و شکل‌گیری نوع متفاوتی از ادبیات بوده که به آن «ادبیات مهاجرت» می‌گویند.

سهراب رحیمی یکی از همین شاعران و منتقدان مهاجر است که از سال‌ها پیش در سوئد به‌سر می‌برد. از او تاکنون چندین مجموعه شعر و مقالاتی در نقد ادبی منتشر شده است.

در کتاب «رسم هندسی مالیخولیا» نوشته سهراب رحیمی با فضای متفاوتی از شعر مهاجرت روبه‌رو می‌شویم. اشعاری که در این کتاب می‌خوانیم، ساده نیستند و در پهنای پیچدگی‌هایشان از رازهای زندگی شاعر در مهاجرت پرده برمی‌دارند.

رسم هندسی مالیخولیا،

مجموعه شعر، سهراب رحیمی، انتشارات اسمو کادول، سوئد

●سهراب رحیمی

یکی از شاعران و منتقدان

مهاجر است که از سال‌ها پیش در سوئد زندگی می‌کند. از او تاکنون چندین مجموعه شعر و مقالاتی در نقد ادبی منتشر شده است.

●اشعار این کتاب

در حال و هوای تبعید، در زبان اتفاق می‌افتند.

●درون‌مایه‌های مسلط

بر ادبیات تبعید و مهاجرت

در این مجموعه هم

به چشم می‌خورند.

با این‌حال شاعر از

خودش تصویر

یک انسان سرخورده را به‌دست نمی‌دهد.

●سهراب رحیمی

در اشعار این کتاب

تصویر متفاوتی از زن ارائه می‌دهد.

در شعری که در مقدمه این کتاب آمده، شاعر از‌‌ همان ابتدا وارد روایت‌های تودرتویی می‌شود که در زبان اتفاق می‌افتند و به مخاطبش نشان می‌دهد که اشعار «رسم هندسی مالیخولیا» با زبان ساده‌ای نوشته نشده‌اند. این مجموعه شامل پنج دفتر است و هر دفتر نامی جداگانه دارد، اما هر پنج دفتر با هم در یک پیوند درونی قرار دارند و خواننده می‌تواند با یک نگاه به این پیوند و بستگی پی‌ ببرد.

از‌‌ همان صفحه نخست کتاب، سهراب رحیمی نشان می‌دهد که فضای مهاجرت که او از آن به عنوان «تبعید» یاد می‌کند بر فضای کلی شعر سایه افکنده است:

تبعید به حاشیه کهشکشانی از کلمات بر شانه‌ها.
میان آفتاب و ماه می‌غلتد خاک بی‌پناه. (ص ۱)

بار محتوایی اکثر کلمات و همچنین ساختار اشعار و درون‌مایه آن‌ها از حال و هوای تبعید و مهاجرت برخوردار است. یکی از تکنیک‌های شعری که در هر پنج دفترِ این مجموعه مدام تکرار می‌شود، خلاصه‌نویسی و تأکید شاعر بر فاصله‌گیری از روایت‌های طولانی است. به‌کارگیری این ترفندها این امکان را برای سهراب رحیمی فراهم می‌کند که به زوایای تازه‌ای در شعرش دست یابد.

به این نمونه توجه کنید:

«فردا فرصتی تا باران و سفر، خواب شاعر را میان تهران و ترمینال‌های سورئال تقسیم کند تا چشم‌ها شرابی شود محض خاطر بورخس و مشق هزار و یک شب‌اش. جای هدایت در کنج و کنار فردوسی خالی است. (ص ۲)

فاصله میان شعر و سرزمین مادری فاصله‌ کوتاهی است، اما همین فاصله اندک گاهی سرپناهی می‌شود برای شاعر و به او این امکان را می‌دهد که با با سرزمین مادری‌اش ارتباط بگیرد و از کلماتی استفاده ‌کند که برای مخاطب در‌‌ همان‌جا آشنا هستند، اما در همان حال با آشنازدایی و تلفیق این کلمات این فرصت را به خواننده می‌دهد که با فضایی که ساخته درگیر شود.

یک نمونه دیگر:

«شش قدم از لباس‌های سیاه فاصله می‌گیری. جنازه‌ات روی سنگ نوازش می‌شود. رگ‌هایت خاموش و زنبور‌ها وزوز می‌کنند. با قطار کفن از شهرهای شیمیایی گذشتی و خبر در جنازه‌ها پیچید؛ کناردست تابستان، بوی اکسیژن و شعر در الکل فرورفت.» (ص ۴)

شاعر در مجموع نگاه تلخی به تبعید دارد، اما کلمات او در تبعید باقی نمی‌مانند و این فرصت را می‌یابند که او را به سرزمین مادری وصل کنند. او میان گذشته و حال و بین دو فضای بومی و غیر بومی، و همینطور فضای مهاجرت که بر اشعارش تسلط دارد در سفر است. رحیمی با گزینش کلمات به خواننده‌اش این امکان را می‌دهد که با او همسفر شود. چگونگی گزینش کلمات - هم در عمق و هم در سطح - از تلاش شاعر برای بازتاب دادن فضای ذهنی مهاجرت نشان دارد. فضاسازی‌ها در این میان نمایانگر استراتژی ابتکاری شاعر است: او با هم‌نشینی این فضا‌ها در طرح مفاهیم انتزاعی و انتقال این مفاهیم به مخاطبش مؤثر عمل می‌کند.

از نمونه زیر به‌خوبی می‌توان چگونگی هم‌نشینی فضاهای متفاوت در شعر رحیمی را دریافت:

«هر روز در بیمارستان، در مسیر سفید و شاخ‌های گوزن، به گل‌ها تعظیم می‌کنیم. ترانه‌ها، روزنامه‌های صبح و قهوه‌ تازه‌دم؛ نه بوی کنستانتین کاوافی می‌دهد؛ نه شباهتی به شعرهای سزار وایه‌خو دارد. قرائت غریبی است ازگنجشک‌های گمشده و آمبولانس‌های مسافر. دستی، پوست را برای آخرت پست می‌کند. چسبیده استخوانی به رگ‌ها. نه مسواکی در جیب داری نه بلیطی برای ماه؛ نه کتابچه‌ راهنما؛ نه سطحی برای فرود در فضا.» (ص ۹)

از اغلب شعرهای این مجموعه پیداست که شاعر از روایت‌های کلیشه‌ای و صرفاً مردانه فاصله گرفته است. اکثر کلماتی که برمی‌گزیند، بار جنسیتی خاصی ندارند. ارجاعات شاعر به «زن» در شعرش هم تحت تأثیر فضای مهاجرت قرار گرفته است و شاید اصلاً به همین دلیل توانسته خودش را از نگاه کلیشه‌ای به «زن» رهایی دهد.

●ویدئو: شعرخوانی سهراب رحیمی

به تصویری که رحیمی از زن به‌دست می‌دهد، توجه کنید:

«این شعر داستان زنی‌ست که ترانه می‌شود در خواب و نقش معشوق‌ات را می‌رقصد. دیگری، عکس می‌شود برای قاب در دفتر، و طناب را می‌بافد. با اندام ساعت‌ها می‌خواند. بگذار فریاد کند: انتظار، شکار پروانه بود؛ اشاره به آفتاب و ستونی از سایه‌ها.» (ص ۲۳)

یکی از شگردهای قابل تأمل در این مجموعه اشاره به شهرهای آشناست. شاعر نام این مکان‌های آشنا را با درونمایه‌های غیر بومی می‌آمیزد:

«و درخراسان دری‌ست در درهایی در درها دریچه‌ای "که بورخس‌اش گم کرد از نگاه تو پیداش!" و در فراغ مشهدش شاعر سریع، جوانی خود را هم‌سن گور کرده است.» (ص ۲۷)

رحیمی به پیرامونش نگاهی واقع‌گرایانه دارد و از فضاسازی‌های رمانتیک اجتناب می‌کند. او می‌داند که می‌تواند با کلمات، دریافت‌های ذهنی‌اش از پیرامونش را افزایش دهد. گستردگی دایره واژگانی‌اش و چگونگی ادغام تصاویر در شعرش صرفاً در خدمت به وجود آوردن یک فضای واقع‌گرایانه است:
«پاییز، شکل سگی در سیاهی پارس می‌کند. شکل بی‌رنگی از رنگ‌های سوخته در شعر. آوازی میان خاکستر از سنگفرش تا شعله. پاییز طول نوری میان تاریکی. تکرار طناب در پله‌ها. پایان‌نامه‌ نامه‌ها.» (ص ۳۰)

در بسیاری از اشعار این مجموعه، شاعر از واژه‌آرایی و بازی با کلمات هم بهره برده است. این واژه‌آرایی‌ها در اکثر سطرهای شعر تکرار می‌شوند. نمونه‌ای از ارتباط‌های معنی‌دار و واژه‌آرایی را می‌توان در شعر زیر دید که برای مثال بین «پا» و «دویدن»، در عین حال «دویدن» با «تقدیر» و البته «نرسیدن» و بعد بین «دوندگی» و «جنون» رابطه‌ای به وجود می‌آید:

«پا، فقط دویدن را می‌دانست. تقدیرش نرسیدن بود. دوید تا به شب‌های بیداری رسید. دید خودش را طی می‌کند. در باغ، شیشه‌های ریخته بود. پا‌ها از جنون رقصیدند. شاید کلمه‌ها بودند دیوانه‌‌ رها هندی‌وار بر صفحه‌ سفید.» (ص۳۹)

درونمایه‌هایی مانند تنهایی و انزوا که بر ادبیات مهاجرت تسلط دارند در اکثر شعر‌های این مجموعه نیز به چشم می‌خورند، اما شاعر از خودش تصویر یک شاعر سرخورده را به‌دست نمی‌دهد. او که با اهمیت زبان آشناست، بین کلمات و مضامین فلسفی و اجتماعی یک رابطه درونی ایجاد می‌کند و از این طریق بر فضای سرد تبعید و مهاجرت غلبه پیدا می‌کند. به این جهت می‌توان گفت در قلمرو ادبیات مهاجرت، «رسم هندسی مالیخولیا» کاری متفاوت به‌شمار می‌آید.

تصویر نخست: شرق‌گرایی اثر کاندینسکی (جنبه تزئینی دارد)

در همین زمینه:
آزاده دواچی در زمانه

کفر، ایمان، زن

hosseinn — Tue, 15 Jan 2013 16:38:06 +0000

بررسی رمان «گم‌نامی» نوشته محمدجان تقی بختیاری

عزیز نوری

عزیز نوری - اخیراً رمان «گم‌نامی» نوشته محمدجان تقی بختیاری توسط برخی از روحانیون تندرو افغانستان تکفیر و خودش نیز تهدید شده و مجبور گردیده است مخفیانه زندگی کند.

این رمان که حدود چهار ماه قبل توسط نشر تاک در کابل منتشر شد، دومین اثر قابل تأمل نویسنده است. رمان قبلی او، «بلوای خفتگان»، سبکی قابل تحسین داشت و به اعتبار این اثر بود که نویسنده شهرت قابل توجهی در میان نویسندگان افغانستان به‌دست آورد.

راوی رمان «گم‌نامی» جوانی است که به اعدام محکوم شده است. او در زندان، جایی که زمان از حرکت بازمانده و شب و روز یکسان است، گذشته‌اش را مرور کرده و آن را برای خواننده بازگو می‌کند. اتهامات جوان محورهایی هستند که رمان به دور آن‌ها می‌چرخد: کفر و زنا.

رمان حکایت فرو ریختن ایمان است و دلیل و نماد این فروریزش زن است. راوی در یکی از سنتی‌ترین شهرهای افغانستان، در ارزگان متولد شده و سال‌های اولیه زندگی‌اش را می‌گذراند. در ارزگان زنان حتی از ابتدایی‌ترین حقوق انسانی بی‌بهره‌اند. در بیان همین مفهوم است که می‌نویسند «از چهار یا پنج سالگی پشت گردنم گرمای دست‌های گوشتی مادرم را برای همیشه از دست داد. آن‌گونه که می‌گویند مادرم خیلی زود و راحت مرده بود... در ارزگان... حفظ ناموس به مراتب مهم‌تر از مراقبت‌های جسمی زنان است و پرداختن به تنانه‌گی آنان غیرت مردان را زایل می‌سازد. الله بیشتر از همه جای عالم در ارزگان مردان را مرد‌تر و زنان را زن‌تر آفریده است.» (ص ۱۹)

●محمد جان تقی بختیاری، نویسنده افغان متولد ۱۳۵۳
●رمان بلوای خفتگان نخستین رمان او بود و با اقبال منتقدان و خوانندگان افغان

مواجه شد.

●بلوای خفتگان روایتگر انسان‌هایی‌ست که آرامش زندگی‌شان با تغییر حکومت در افغانستان آشفته می‌شود.

●گم‌نامی دومین رمان این نویسنده ‌با مخالفت اسلام‌گرایان مواجه شد.

در این فضا، غیرت برآمده از ایمان مردان به‌حدی است که شربت‌گل، گوربز خان را به دلیل استمناء بر خاک شاش‌خورده زنش می‌کشد و مولوی تورگل و خان قریه کندلو زن شربت‌گل را با وحشتناک‌ترین روش ممکن تکه تکه می‌کنند.

میرجان در کودکی با چشمان معصوم‌اش نظاره‌گر ستم و رنج زنان ارزگان ـ افغانستان ـ است. رنجی که در بستر جزمیت‌های دینی و عرف‌های اجتماعی پرورده شده است و خود را در پس واژه‌ای به نام ایمان توجیه می‌کند؛ رنجی که در درون نظمی به وجود می‌آید که مدافعانی چون ملا تورگل و مندوخان، «بندگان حرفه‌ای خدا» دارد که با تمسک به دین و سنت از آن دفاع می‌کنند.

نخستین ضربات بر این ایمان زن‌ستیز سنتی که به هر کودک افغانستان به ارث می‌رسد، در بازی‌های کودکانه با کتوری در نهانخانه دل میرجان وارد شده بود: «آنگاه کتوری نرم و بی‌صدا خندیده بود.» (ص ۵۱) اگر طبیعت با تخیلات بشر آلوده نشود، احترام به انسان را بیشتر از مکتب‌های جزم‌گرا می‌آموزاند.
شکاف دیگر بر ایمان میرجان را مولوی تورگل وارد می‌کند. ایمان دینی در افغانستان جزم و آهنین است و مدارا در آن اندک. هر فرقه مذهبی خود را حقیقت محض دانسته و متصدیان آن فرقه خود را در جایگاه خدایی می‌نشانند. میرجان شیعه است و با مُهر نماز می‌خواند و مولوی تورگل عالم سنی مذهب است و با او گلاویز می‌شود و این مسأله باعث می‌شود میرجان به ایران بگریزد و در حوزه علمیه اصفهان درس دینی بخواند و خود را «حجه‌الاسلام و المسلین ارزگانی» بخواند. پناه بردن به مرکز جهان تشیع گرچه آغا میرجان را نشئه می‌کند و او در عالم یقینیات برای معماهای ذهن خود جواب‌های قاطع می‌یابد اما دیری نمی‌گذرد که سراب بودن آن نیز آشکار می‌شود. آیت الله سید ابراهیم اصفهانی، شخصی که عمری را در دین گذرانده است به او تجاوز می‌کند.

حوادث بعدی زندگی میرجان در ایران بازگویی خاطره جمعی هزاران هزار مهاجر افغانی است در ایران. کارگران بنایی، شفته‌ریزی، سنگبری و کوره‌پزخانه. نویسنده اما بُعد دیگری از زندگی تعداد اندکی از مهاجران را هم بیان می‌کند. آن‌هایی که می‌توانند از زیر بار رنج و محنت کار اندکی‌‌ رها شده و کتاب بخوانند. اما به روایت راوی نه این کتاب‌ها، بلکه صحنه آمیزش یک زن و مرد است که تپش‌های قلب را شدید‌تر و فرایند بی‌ایمان شدن میرجان را شدت می‌بخشد.

●گم‌نامی، نوشته محمد جان تقی بختیاری، انتشارات تاک، افغانستان.

●تقی بختیاری به خاطر

این رمان به کفرگویی

متهم شد و از افغانستان فرار کرد.

می‌نویسد: «این نمایش با شکوه که هم چون آذرخشی تنها را نور داده بود، ستایش مرا نیز برانگیخت. ناگهان از ته دلم بر آمد که "زنده باد!" و در آن بی‌قراری و بی‌خودی محض برای دو نخستین انسانی که کاملاً برهنه دیده بودم، سلام کردم و در دل دنیایی را که بدان دست یافته بودند، بر هر دویشان تبریک گفتم؛ اما این تنها نیمه عکس‌العملم بود که طی آن چنان جذبه‌یی در من بیدار شد که بلادرنگ دلم آهنگ فروریختن کرد. فکر کردم تا قبل از آن، چیز‌ها را به گونه‌ی هم‌سان ولی سخت مغشوش دیده بوده‌ام و از تماشای آنچه که در مقابلم می‌گذشت، حالت کسی را داشتم که پس از سال‌ها و برای نخستین بار در زنده‌گی ناگهان چشمش به روی خودِ خودش باز شده باشد. منظره‌یی کاملاً ناب که به‌‌ همان اندازه بکر و سرشار از هیجان بود که آدمی‌زاد برای اولین بار صورتش را بر سطح صاف جریان آب دید و در رویت خویشتن میان وحشت و لذت گیر ماند.» (ص ۱۴۰)

پایه‌های ایمان میرجان به اندازه کافی ترک برداشته بود که به پیشاور می‌رود و از آنجا به کابل.
کایل در «گم‌نامی» به این وصف می‌شود: «این شهر به روشنی تمثال همه‌ی عالم نیز هست. در یک نگاه سرسری می‌توان چهار سمت شهر را با التهاب خاورمیانه، تب و تاب "وال استریت"، ظهور اژدهای زرد و تضرع نیمه‌شب‌ها بر لب چاه "جمکران" بازشناخت. ارگ کابل تلنگری است که همه امور را در ماورای دپلماسی پرتاب می‌کند.» (ص ۲۰۰) زندگی در کابل و پیشه کردن حرفه روزنامه‌نگاری کمتر، اما این مرجان است که آخرین باروی ایمان میرجان را فرومی‌پاشد:

«اکنون راهم را بلاواسطه به سوی یک زن، بازگشوده بودم. تکرار می‌کنم یک زن، نه عفریته‌ی ملعون و نه مریم مقدس. یک زن؛ انسان، مرجان.» (ص ۲۳۱)

فصل‌های آخر کتاب، اوج رمان است. میرجان آخرین قله‌های بی‌ایمانی را در آغوش مرجان فتح می‌کند و در آخر نتیجه می‌گیرد که «ما از زنان بوده‌ایم و باید به سوی آنان بازگردیم.» (ص ۲۲۷)

رمان آن‌گونه که تکفیرکنندگان گفته‌اند یک اثر ضد دینی نیست. نقد ایمان و یقین اما هست. با این‌حال نقد آن در این عرصه نه معرفت‌شناسانه بلکه یک نقد اجتماعی است. نویسنده مصادیق ایمان جزم‌گرای دینی را که در رفتار با زن‌ها نمود می‌یابد، به شیوه تندی باز می‌نمایاند و خواهان گذر از آن است. شیوه بیان رفتارها‌ گاه از حد لزوم فرا‌تر می‌رود. مثلاً روایت مجازات زن شربت‌گل به داستان مجازاتی که در کتاب تاریخ جنون میشل فوکو آمده است شبیه است. بستن دست‌ها و پا‌ها به چهار اسب و کشیدن از چهارسو.

نثر نویسنده گرچه خلاقیت بسیار دارد اما در قسمت‌هایی که از ترکیبات نامأنوس استفاده کرده، نامفهوم شده. برای مثال می‌نویسد: «آنجا که نواخت‌های گسترده دل پایه‌های مقررات و ضوابط خشک را سست می‌کنند.» (ص ۲۱۱)

اما در کل باید گفت رمان «گم‌نامی» اثری ارزشمند و سرآغازی بر نقد در جامعه‌ای است که محتاج حلاجی‌های جدی است، گرچه کسان بسیاری هستند که در منبر فتوا نشسته و خود و جامعه را بی‌نیاز از نقد می‌دانند.

معنای واژه، آداب زمینی و مای نیم ایز لیلا

hosseinn — Sat, 29 Dec 2012 01:52:39 +0000

یک «شنبه» با کتاب در زمانه

کتاب زمانه

کتاب زمانه – «واژه و معنای آن از فارسی میانه تا فارسی» اثری است پژوهشی از کتایون مزداپور که توسط پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در سال ۱۳۹۰ در فقط ۵۰۰ نسخه منتشر شده است.

کتابون مزداپور در این کتاب تلاش می‌کند بخشی از ویژگی‌های تاریخی زبان فارسی در گذار از دوران میانه به دوران معاصر را بررسی کند و توانایی‌های زبان فارسی در پذیرش دگرگونی‌ واژگان و الگوهای دستوری بیگانه را نشان دهد.

کتاب برگزیده زمانه: «واژه و معنای آن از فارسی میانه تا فارسی»

کتایون مزداپور تحولات زبان فارسی در گذار از دوران میانه تا دوران معاصر را در فصل‌هایی بررسی می‌کند: از جایگاه تاریخی زبان فارسی می‌آغازد، سیر تاریخی زبان ما را برمی‌نمایاند، فارسی میانه و زبان فارسی کنونی را با هم مقایسه می‌کند، به گونه‌های فارسی میانه و میراث ادبی کهن و دگرگونی واژگان در طول تاریخ می‌رسد و آنگاه به تلاش ایرانیان برای غناسازی واژگان زبان فارسی نگاهی می‌اندازد. واژگان دستوری و تحول معنی، حذف واژه‌های کهن، موجبات فرهنگی حذف واژه از زبان، خاستگاه معنایی واژه و توانش بقای آن و نیز بقا و بازمانیِ واژه از دیگر موضوعات این اثر پژوهشی‌ است.

در انتهای کتاب، یک کتابنامه آمده و همچنین نویسنده برخی اصطلاحات زبان‌شناسی در متن کتاب را توضیح داده است.

سهیلا صارمی در نقدی بر «واژه و معنای آن از فارسی میانه تا فارسی»،می‌نویسد: «کتاب با این پرسش اصلی آغاز می‌شود که آیا باز هم می‌توان در گنجینه کهنه‌های زبان واژه‌هایی پویا و کارا یافت و آن‌ها را راهی بازار "اکنون" کرد و امید بست که این واژه‌ها در برابر واژه‌های نو و پرتوان و پرجاذبه دهکده جهانی و دوران پسامدرن عرض اندام کند و چندان خریدار بیابد که "توان جا افتادن در زبان زنده" و افتادن بر سر زبان‌ها را داشته باشد؟ در پاسخ به این پرسش کتایون مزداپور بر آن است که با کوشش و جست‌وجو از راه‌های گوناگون می‌توان به پیشباز انواع واژه‌های رنگارنگ و دیرسال شتافت، به سراغ گویش‌های بومی کهن رفت و از میان آن‌ها هزاران :گُرد – واژه" را یافت.» (فصل‌نامه بررسی کتاب، شماره ۷۱)

«واژه و معنای آن از فارسی میانه تا فارسی»، نوشته کتایون مزداپور

زبان فارسی همواره مورد هجوم اقوام بیگانه قرار داشته است. کتایون مزداپور اما اعتقاد دارد که زبان فارسی همواره از واژه‌ها و حتی دستور زبان‌های بیگانه چون میهمانان محترم اما تابع نظم و قوانین صاحبخانه استقبال کرده است. (همان)

نویسنده همچنین به نبرد میان زبان فارسی به عنوان نشانه هویت ملی و فرهنگی، و زبان عربی به عنوان زبان سلطه سیاسی و زبان دین اشاره می‌کند و پیشینه جدال بین این دو زبان را در دربار طاهریان، صفاریان و سامانیان جست‌و‌جو می‌کند.

کتایون مزداپور در بحث «غنای واژه‌سازی» بر آن است که زبان فارسی میانه از "تنگناهای خودساخته" پیروی نمی‌کرد و به این جهت از توان واژه‌سازی بیشتری برخوردار بود. برای همین هم بر غنای واژگانی زبان فارسی در دوران معاصر به گمان او می‌توان بسیاری از واژگان در فارسی میانه را به کار گرفت.

از دیگر راه‌های توانمند ساختن زبان فارسی که این کتاب بر آن تأکید دارد، بهره‌گیری گسترده از نحوه ساخت فعل در دوران میانه است که موجب کوتاه شدن زنجیره گفتاری خواهد گردید.

سهیلا صارمی درباره این موضوع می‌نویسد: «نویسنده از قول ناتل خانلری نقل می‌کند که ساختن فعل مرکب از قرن هفتم هجری افزایش یافته است. کاررفت مصدر جعلی و ثانوی در فارسی میانه نیز به غنای زبان یاری می‌رساند، مانند "ایاریدن" (ایار + یدن) به معنای "یاری کردن"، یا "فرودیدن" در معنی "فرود آوردن" و بسیار نمونه‌های دیگر. بسیاری از این مصدرهای جعلی در متون کهن فارسی آمده و یا هنوز در گویش‌های قدیمی کاربرد دارد. مانند: "سازیدن"، "کنیدن" به معنای کردن و "گیجیدن" (از گیج) از میان انبوه فعل‌هایی که بدین ترتیب ساخته شده است، مصدرهای "دانستن"، "توانستن" و "شایستن" در فارسی امروز باقی است. » (همان)

کتایون مزداپور در فصل‌هایی که به تاریخ تحولات زبان فارسی می‌پردازد، نشان می‌دهد که چگونه زبان فارسی به عنوان یک زبان میانجی میان اقوام و زبان‌های گوناگون عمل کرده و باعث یگانگی در بین فارسی‌زبانان شده است.

در بخش پایانی کتاب نویسنده بر آن است که می‌توان از پیشینه زبان فارسی برای گسترش و نجات آن استفاده کرد و با به‌کارگیری قاعده‌ها و بنیان‌های تحول تاریخی زبان آن را بار دیگر گسترش داد.

ادبیات معاصر ایران: «آداب زمینی» نوشته منصور کوشان

از منصور کوشان، نویسنده، نمایشنامه‌نویس و روزنامه‌نگار تاکنون آثار متعددی منتشر شده. «آداب زمینی» دومین رمان او این‌بار به شکل کتاب الکترونیکی توسط نشر «اچ اند اس» در لندن منتشر شده است.

منصور کوشان رمان‌نویسی را با «محاق» که یک رمان واقع‌گرا بود آغاز کرد و سپس به «آداب زمینی» رسید که از نظر ساخت و چگونگی شکل بخشیدن به داستان با آثار ادبیات واقع‌گرا تفاوت دارد و از برخی لحاظ پیچیده‌تر و درهم‌تنیده‌تر است.

در «آداب زمینی» موقعیت دشوار یک زن و مرد فرهیخته (آسمند و باحوریا) بازآفرینی می‌شود. داستان از دریچه یک ذهن کابوس‌زده و دربند روایت می‌گردد. آسمند که نویسنده است، از روی کتابی به نام «آداب زمینی» داستانی را همراه با کابوس‌هایش روایت می‌کند و منصور کوشان هم بر آن است که هم ذهن کابوس‌زده آسمند و رابطه او با باحوریا را بازآفریند و هم روایت «آداب زمینی»ِ آسمند را بنویسد. به این‌جهت ما با سه داستان تو در تو و با یک ذهن آسیب‌دیده مواجه‌ایم. با وجود آنکه حادثه مهمی اتفاق نمی‌افتد و رمان فارغ از فراز و فرودهای رمان‌های عام‌پسند در «زبان» اتفاق می‌افتد، اما آشنایی نویسنده با ترفندهای داستان‌نویسی مدرن و همچنین توانایی او در «وصف» موجب می‌شود که داستان از کشش لازم برخوردار باشد و از ابهام و نشانه‌های سردرگم‌کننده برکنار بماند.

«آداب زمینی»، رمان، نوشته منصور کوشان

محمد محمدعلی، نویسنده در میزگردی که در سال ۱۳۷۱ برگزار شد، درباره ساختار «آداب زمینی» گفته بود: «معماری آداب زمینی زائیده نوعی نگرش به اشیاء و امور است که با درهم‌آمیختن چند خاطره پراکنده به‌نظر متصل می‌رسد، اما متصل نیست و آنچه درباره‌ زندگی خود و دیگران دریافت شده است، بیان می‌شود. تکه‌تکه‌های این خاطره‌ها به همان صورت تجریدی باقی می‌مانند. در حافظه نویسنده همه چیز در یک سطح قرار دارد. گفت‌وگو، احساس و نگرش در کنار یکدیگر هستند. کوشان خواسته بنایی بسازد که در آن اشیاء و امور متناسب باشد و من خواننده بتوانم عنصرها و اجزایی را که در عالم واقعیت زیر و روی یکدیگر قرار می‌گیرند، یکی پس از دیگری ببینم و نوعی معماری حسی محض را مشاهده کنم، زمانی را که خودش حس می‌کند یا زمانی که من حس می‌کنم در یک آن اتفاق بیفتد.» (آینه‌ها، به کوشش الهام مهویزانی، چاپ یکم ۱۳۷۳، انتشارات روشنگران، تهران)

دکتر رضا براهنی، پژوهشگر و نویسنده و شاعر نام‌آشنا درباره سویه‌های روانشناختی «آداب زمینی» گفته است: « نویسنده به‌طور کلی در رمان در دو حالت روان‌کاوی می‌‌کند: روان‌کاوی خودش در حالتی که نسبت به خواننده‌ها دارد و نیز روان‌کاوی خودش برای بازگشت به گذشته و پیدا کردن ریشه‌‌های زندگی‌اش. اگر کمی دقت کنیم، با چهار گونه روان‌شناسی سر و کار داریم. یکی روان‌‌شناسی معمولی ارتباطی است که آدم‌ها با هم در چه رابطه‌ای قرار می‌گیرند. یعنی روان‌شناسی رابطه‌های اجتماعی یا روان‌شناسی پیش‌فرویدی. دوم روان‌شناسی فرویدی است در ارتباط با برگرداندن طرف به دوران کودکی و کشف علت‌العلل زندگی فردی. سوم این‌که امکان دارد ما با روان‌شناسی ساختارهایی سر و کار داشته باشیم که از گذشته خیلی دور آمده و بر ما تحمیل شده‌‌اند.» (همان)

و در ادامه به کنش‌های روانشناختی شخصیت‌های «آداب زمینی» که مبتنی بر اعتراض انسان‌هایی‌ست که آن‌ها را نمی‌توان در هم شکست اشاره می‌کند و می‌گوید:«آن‌‌چه در این رمان باید وجود داشته باشد، به قول هایدگر آن حالت‌های پرتابی (Thrownness) یا پرتاب‌شدگی است. در جایی که این حالت پرتاب‌شدگی هست، رمان یک‌ دفعه راه می‌‌افتد. مثلاً راوی چای را می‌آورد، خیلی عذر می‌خواهم، در لیوان می‌شاشد و در گوشه‌ی سلول می‌گذارد. نگهبان می‌آید و لیوان را سر می‌کشد. اتفاقی که می‌افتد، فوق‌العاده جالب است. رمان اینجا است. این حالت پرتابی ذهن است که در جایی شما با زاویه هستی‌بخش، به رمان نگاه نمی‌کنید. اینجا است که اصلاً حادثه پیش می‌آید و ذهن خود حادثه‌ها را به وجود می‌آورد. در جاهایی که دیالوگ هست، مخصوصاً در اواخر کار، رمان حرکت می‌کند و پیش می‌رود.» (همان)

رضا براهنی همچنین درباره زبان «آداب زمینی» می‌گوید: «در جاهایی زبان شاعرانه است و در جاهایی شعر. آن‌جا که شاعرانه است، زبان بد است و آن‌جایی که شعر، زبان خوب است. بین شاعرانه (Poetic) و شعر (Poetry) فرق هست. ممکن است الان موقع صحبت کردن حالت شاعرانه را از رمان به طور کلی یا هر نوشته دیگری، حتی خود شعر کنار بگذاریم، خود به ‌خود شعریت زبان بیرون می‌آید. شعریت خود فکر بیرون می‌‌آید. زیرا بهترین شعریت فکر در حسی بودنش است. در حالی که در شاعرانه بودن حالت احساساتی نسبت به زبان وجود دارد. (همان)

«آداب زمینی»، رمان، نوشته منصور کوشان، نشر اچ اند اس، لندن

ادبیات داستانی ایران: «مای نیم‌ ایز لیلا» نوشته بی‌تا ملکوتی

پس از آن‌که سال گذشته از بی‌تا ملکوتی مجموعه داستان «فرشتگان پشت صحنه» توسط نشر افکار در ایران منتشر شد، اکنون اولین رمان این نویسنده جوان هم توسط نشر ناکجا به انتشار رسیده است. این کتاب «مای نیم ایز لیلا» نام دارد.

نیلوفر دهنی در نقدی بر این رمان به زبان ساده نویسنده اشاره می‌کند و می‌نویسد: «بی‌تا ملکوتی سعی دارد زبان شخصیت‌هایش تا جایی که می‌شود به زبان واقعی مردم این روزگار و به ویژه آن‌هایی که در زمینه داستان روایت می‌شوند نزدیک باشد. این دقت آنجا نمایانده می‌شود که نویسنده با نشان دادن زندگی بخشی از ایرانیان مهاجر، زبان ویژه این گروه را هم به‌خوبی معرفی می‌کند. (روایت شهرزادوار ایرانیان مهاجر، نیلوفر دهنی)

«مای نیم‌ ایز لیلا» نوشته بی‌تا ملکوتی

«مای نیم ایز لیلا» در فضای مهاجرت اتفاق می‌افتد. باید گفت عده زیادی از ایرانیان تحصیلکرده پس از انتخابات ریاست جمهوری نهم از ایران خارج شدند و لایه تازه‌ای از ایرانیان مهاجر در غرب پدید آمد. «مای نیم ایز لیلا» برآمده از این فضای نوظهور است.

نیلوفر دهنی درباره چگونگی شکل‌گیری شخصیت‌های داستان و نظرگاهی که نویسنده برگزیده می‌نویسد: «در "مای نیم ایز لیلا" نویسنده به ترتیب شخصیت‌های کلیدی خود را که یوسف و لیلا و خانوم و در درجه بعد ناصر و تانیاست، معرفی می‌کند. زمینه را آرام آرام برای کنش اصلی آماده می‌کند و به خواننده کمک می‌کند که از گذشته شخصیت‌ها سر دربیاورد. داستان با زاویه دید اول شخص و دانای کل محدود روایت می‌شود. شخصیت‌ها به شیوه نمایشی و با گفتن از افکار و اعمالشان خود را به خواننده می‌شناسند. [در این میان اما] هیچکدام از شخصیت‌ها از شکل تیپ خارج نشده و با ماندن به‌‌ همان شکل ساده و ثابت خود از ابتدا تا انتهای داستان به فرد تبدیل نمی‌شوند.» (همان)

نیلوفر دهنی درباره سویه نوستالژیک شخصیت‌های داستان می‌نویسد: «برای این آدم‌ها هم گذشته قبراق و سرحال حضور دارد. لیلا با خاطره خانوم، مادر مذهبی و جانماز آبکش و زورگو و پدر عیاش و برادر معصوم و اعدامی خود زندگی می‌کند. ناصر، از زمان شهادت پدرش به عنوان یکی از فرماندهان سپاه راهی کاملاً بر خلاف ایدئولوژی و سلایق پدر خود را پیش گرفته است. تانیا فرزند لیلا و ناصر موجودی‌ست مثل پدر و مادرش سطحی و فاقد تربیت صحیح که در هجده‌سالگی در مجله‌های مد دوزاری (به تعبیر یوسف) مانکن شده. و خود یوسف که چنان به فرهنگی که در آن تربیت شده وابسته است که سر آخر زندگی در آمریکا را تاب نمی‌آورد و برمی‌گردد به ایران.» (همان)

نویسنده این نقد در ادامه به ساختارمند بودن داستان، توانایی نویسنده در بازآفرینی لحن شخصیت‌ها اشاره می‌کند و در همان حال می‌گوید که ملکوتی در برقرار کردن رابطه بین شخصیت‌ها موفق نبوده است.

محمود خوشچهره، منتقد و پژوهشگر سینما درباره بی‌تا ملکوتی گفته است: «ملکوتی داستان‌نویسی است که باید او را بسیار جدی گرفت. عمق اندیشه و گستره‌ بدعت‌های او در تکنیک داستان‌نویسی از هنرمندی خبر می‌دهد که آینده‌ای بس درخشان پیش رو دارد.» (اساطیر در جهانی سترون، محمود خوشچهره، رادیو زمانه)

فصل‌نامه‌های ادبی، فرهنگی و هنری: سینما – چشم

سومین شماره «سینما – چشم» در آبان ماه ۱۳۹۱ (نوامبر ۲۰۱۲) به سردبیری پرویز جاهد منتشر شد. این شماره «سینما – چشم» به برونو دومن اختصاص دارد.

پرویز جاهد درباره چگونگی شکل گرفتن پرونده ویژه برونو دومن (زیر نظر بابک کریمی و به اهتمام او) می‌نویسد: « شماره سوم سینما – چشم را به برونو دومن، سینماگر فیلسوف، رادیکال و غیر متعارف فرانسوی اختصاص داده‌ایم؛ سینماگری که کمتر در میان ایرانی‌ها شناخته شده است و فیلم‌هایش آنچنان که باید دیده و فهمیده نشده‌اند.»

و در ادامه می‌افزاید: «برونو دومن فیلمسازی‌ است که سینمایش از نظر بصری و موضوع‌های جسورانه و چالش‌برانگیزی که مطرح می‌کند، بسیار قابل توجه و غافلگیرکننده بوده و در سال‌های اخیر در فرانسه و اروپا درخشیده است.»

سومین شماره «سینما – چشم» به برونو دومن اختصاص دارد.

بابک کریمی که به سینمای دومن علاقه دارد، در مقاله‌ای با عنوان «واهمه‌های اومانیستی و واکاوی انسانیت در روزگار بیمار» فیلم «انسانیت» ساخته برونو دومن را نقد می‌کند. او می‌نویسد: «در انسانیت گویی هر صحنه از دل تابلوهای نقاشی دو وینتر برآمده است و شخصیت‌ها از آنجا برخاسته‌اند.» سپس تلاش می‌کند خویشاوندی «انسانیت» با نقاشی‌های دو وینتر را نشان دهد.

رابیین وود در نقدی که بر «انسانیت» ساخته برونو دومن نوشته و به ترجمه مهدی ملک در سومین شماره «سینما – چشم» منتشر شده، «انسانیت» را به لحاظ موضوع یک فیلم طاقت‌فرسا می‌خواند. کنت جونز نیز در نقد دیگری بر این فیلم (به ترجمه مسعود منصوری) آن را فیلمی کاملاً عجیب، عمیقاً نگران‌کننده، خودبسنده و در مجموع فوق‌العاده معرفی می‌کند.

«سینمای ارگاسم» نوشته مارگ پرانسون به ترجمه مهدی ملک، گفت‌و‌گو با آلکساندر لماتر، بازیگر فیلم «ورای شیطان»، اخرین ساخته دومن از دیگر مطالب ویژه‌نامه پر و پیمان سومین شماره «سینما – چشم» ویژه این فیلمساز فرانسوی است.

علاوه بر این ویژه‌نامه، مقاله‌ای درباره سینمای میشائیل هانکه نوشته ماتیاس فری و به ترجمه سعیده طاهری، نقد فیلم روزهای زندگی، ساخته پروین شیخ‌طادی از علیرضا مجمع، منتقد شناخته‌شده سینمای ایران، گزارشی از جشنواره فیلم ابوظبی و نقد پرویز جاهد بر فیلم «پذیرایی ساده» ساخته مانی حقیقی از دیگر مقالات خواندنی این شماره «سینما – چشم» است.

سینما – چشم از همان نخستین شماره یک نشریه سینمایی تخصصی و کاملاً متفاوت است که با امکانات نه چندان گسترده اما با دانش و تسلط بر مهم‌ترین چالش‌های تئوریک سینمای مستقل و آلترناتیو در جهان منتشر می‌شود.

فصل‌نامه‌ها و گاهنامه‌های تخصصی در زبان فارسی معمولاً پس از سه الی چهار شماره متولد می‌شوند. باید گفت از نظر چگونگی گزینش مقالات و ترجمه‌ها و یک‌دست بودن و ویراسته بودن زبان و همچنین به لحاظ محتوایی، «سینما – چشم» از همان نخستین شماره تا امروز به شکل یک نشریه سامان‌مند و صاحب سبک به مخاطبان عرضه شده است.

این شماره« سینما – چشم» هم همچنان از فضاهای هیجانی و رویکردهای عام‌پسندانه برکنار مانده و با زبانی ویراسته و ترجمه‌هایی قابل فهم تلاش کرده به ژرفای موضوعات راه یابد و بر دانش تئوریک و فرهنگ نقد سینمایی ما در ایران بیفزاید.

سومین شماره «سینما – چشم» در کتابفروشی آمازون

ادبیات داستانی جهان: «خداحافظ برلین» کریستوفر ایشروود، به ترجمه آرش طهماسبی

در سال ۱۹۲۹ یک نویسنده جوان بریتانیایی به برلین سفر کرد. او تا به قدرت رسیدن هیتلر در این شهر ماند و یادداشت‌های روزانه‌اش درباره زندگی اجتماعی در برلین را با عنوان «خداحافظ برلین» منتشر کرد. این کتاب اکنون با به‌گزینی شش فصل از این کتاب به ترجمه آرش طهماسبی توسط انتشارات فرهنگ جاوید در تهران منتشر شده است.

ایشروود یک نویسنده هم‌جنسگرا بود و اصلاً به انگیزه هم‌آغوشی با پسران نوباوه به برلین سفر کرده بود.

«خداحافظ برلین»، کریستوفر ایشروود، ترجمه آرش طهماسبی

اهمیت این کتاب در جهان غرب در این است که تا سال‌های دراز تصوری که انگلیسی‌زبانان از زندگی اجتماعی در سال‌های دهه ۱۹۲۰ در برلین، پایتخت آلمان داشتند، مبتنی بر «خداحافظ برلین» بود. بر اساس این کتاب نمایشی هم در سال ۱۹۵۱ روی صحنه رفت و فیلم موزیکالی هم که بر اساس این کتاب ساخته شد و با نام «کاباره» در سال ۱۹۷۲ به نمایش درآمد، با اقبال گسترده‌ علاقمندان به سینما مواجه شد.

زندگی اجتماعی در برلین پیش از به قدرت رسیدن فاشیست‌ها یک زندگی بوهمیایی بود. ایشروود در «خداحافظ برلین» نشان می‌دهد که چگونه زندگی بوهمیایی انسان‌های آزاداندیش و‌‌ رها زیر چکمه سربازان «اس اس» نابود می‌شود.

ایشروود در سال‌های دهه ۱۹۳۰ جزو نخبگان انگلستان بود و قلمش خالی از طنز و مطایبه و نیش و کنایه نیست.

به رغم ارزش‌های ادبی انکارناپذیر این کتاب معلوم نیست که در آشفته‌بازار کتاب‌های ترجمه‌شده در ایران ملاک مترجمان و ناشران در گزینش آثاری از میان آثار برجسته ادبیات غرب چیست.

مترجم در مقدمه‌ای بر این کتاب می‌نویسد: «شش قطعه‌ای که در این مجموعه گنجانده شده‌، یک روایت تقریباً پیوسته را تشکیل می‌دهد. این قطعه‌ها تنها قسمت‌های باقی‌مانده از چیزی هستند که در اصل برای یک رمان حجیمِ چند قسمتی در برلینِ پیش از ظهور هیتلر، درنظر گرفته شده بودند.»

اما به ملاک‌های به‌گزینی فرازهایی از این اثر ارزشمند اشاره نمی‌کند.

یک «شنبه» با کتاب در زمانه:

اتحادیه ابلهان و مردن به زبان مادری

روز و شب یوسف و سیاهه آرزوهای من

از سومین پلیس تا خاطرات سلمان رشدی

عقرب، این تونسی‌ها و ترس جان

ملکان عذاب، حکایت حال و یک کلمه هم نگفت

چند رمان‌ برتر در سال ۲۰۱۲

hosseinn — Sat, 22 Dec 2012 00:31:28 +0000

چند رمان برتر در سال ۲۰۱۲ به گزینش «کتاب زمانه»

کتاب زمانه - سال ۲۰۱۲ در قلمرو ادبیات در غرب آثار بسیاری درخشیدند. برخی از بهترین این آثار اما در رسانه‌های فارسی‌زبان بازتاب چندانی نیافتند. در آستانه گذار از سال ۲۰۱۲ به سال ۲۰۱۳ برخی از مهم‌ترین و خوش‌اقبال‌ترین رمان‌های منتشر شده در جهان غرب را برای خوانندگان «کتاب زمانه» برگزیدیم.

این آثار را با توجه به نیازهای ادبیات داستانی ایران، کمبودهایی که در گزینش مضامین و شیوه‌های داستان‌نویسی داریم و نیز پسند مترجمان و خوانندگان کتاب در ایران انتخاب و فهرست کرده‌ایم.

«هنر توپ‌گیری» نوشته چاد هارباک

هنری اسکریم‌شاندر، قهرمان این رمان که یک جوان شهرستانی کاملاً متعارف است از یک استعداد خداداد برخوردار است: او یک بازیکن بیسبال بسیار قابل و تواناست، چنان‌که بعد از مدت کوتاهی می‌درخشد و به یک چهره و به قهرمان بیسبال تبدیل می‌شود. اما اقبال او چندان نمی‌پاید و در یک بازی، اشتباهی از او سر می‌زند و از آن لحظه به بعد مسیر زندگی‌ او و پنج شخصیت دیگر داستان کاملاً تغییر می‌کند.

«هنر توپ‌گیری» نوشته چاد هارباک

«هنر توپ‌گیری» نخستین رمان چاد هارباک است. او در این داستان به ژرفای روانشناختی شخصیت‌ها راه می‌برد و روابط عاطفی پنج مرد را در پیش‌زمینه خواست و اراده آنان برای تحقق «رؤیای آمریکایی» بررسی می‌کند. به این جهت موضوع این کتاب شکست یک قهرمان به عنوان نقطه عطفی در زندگی اوست. دوستی، سکس، آرزوها و امیدهای بر باد رفته از موضوعاتی‌ست که نویسنده در این رمان در آن‌ها تأمل می‌کند.

«بحران» سرانجام به خودیابی شخصیت داستان در یک پیش‌زمینه روانشناختی و فلسفی می‌انجامد. ««هنر توپ‌گیری»» به این ترتیب نشان می‌دهد که چگونه در جامعه‌ای که مبنایش بر رقابت و «قهرمان‌سازی» و از خودبیگانگی است، بحران می‌تواند به نقطه عطفی در زندگی اشخاص بدل شود.

««هنر توپ‌گیری»» تلفیقی از یک رمان ورزشی با یک رمان فلسفی و روانشناختی‌ست. در ادبیات معاصر ایران جای رمانی که آمیزه‌ای از ورزش و فلسفه و روانشناسی باشد و در همان حال بتواند به مهم‌ترین چالش‌های زندگی انسان معاصر بپردازد، خالی است.

نویسنده ۱۰ سال از زندگی‌اش را صرف نوشتن این کتاب کرده است، با این‌حال در آغاز موفق نشد ناشری برای اثرش بیابد، تا اینکه یک ناشر نیویورکی اثر را خرید و کتاب را در سال ۲۰۱۱ برای نخستین بار انتشار داد. به‌زودی این اثر با اقبال منتقدان و رسانه‌ها مواجه شد، تا آن حد که در سال ۲۰۱۲ از هارباک به عنوان یکی از استعدادها و امیدهای ادبیات معاصر آمریکا یاد می‌کنند. این کتاب در سال جاری به بسیاری از زبان‌ها ترجمه شده و در کشورهای دیگر هم با اقبال خوانندگان مواجه گشته است.

نیویورک تایمز از این رمان به عنوان یکی از ده رمان برتر سال ۲۰۱۱ یاد کرده است.

شناسنامه کتاب در سایت آمازون

«سرمایه» نوشته جان لنچستر

«سرمایه» نوشته جان لنچستر از کتاب‌هایی‌ست که در سال ۲۰۱۲ برای نخستین بار منتشر شدند و اقبال جهانی یافتند. مهم‌ترین موضوع این کتاب تسلط پول بر زندگی انسان‌ها در سایه بحران فراگیر اقتصادی‌ست.

داستان از دسامبر ۲۰۰۷ تا نوامبر ۲۰۰۸ یعنی در طی فقط ۱۱ ماه اتفاق می‌افتد. راجر یانت، یکی از کلیدی‌ترین شخصیت‌های داستان، بانکدار مرفه‌ای‌ست که در این مدت نه تنها کارش را از دست می‌دهد، بلکه بانکی هم که در آن کار می‌کرده در اثر بحران اقتصادی ورشکست می‌شود.

«سرمایه» نوشته جان لنچستر

یک کارگر لهستانی، یک فوتبالیست هفده‌ساله سنگالی که هر سال میلیون‌ها دلار درآمد دارد و نمی‌تواند باور کند که یک فوتبالیست در غرب تا این حد می‌تواند در رفاه زندگی کند، یک اسلام‌گرای پاکستانی که به مسجد می‌رود و پای وعظ واعظان اسلام‌گرا می‌نشیند و به شدت تحت تأثیر آنان قرار دارد و از غرب متنفر است، یک پناهجوی زیمبابویایی که با وجود آنکه از اجازه اقامت در انگلستان برخوردار نیست، اما برای اداره راهنمایی و رانندگی کار می‌کند و برای خودروهایی که در محل‌های غیر مجاز توقف کرده‌اند، برگه جریمه می‌نویسد و همچنین «پتونیا هاو» هشتاد و دوساله و نوه‌اش، «اسمیتی» که در آرزوی دست‌یابی به شهرت و موفقیت و ثروت است، از دیگر شخصیت‌های این رمان هستند. آنچه که این شخصیت‌ها را به هم پیوند می‌دهد، خیابانی در جنوب لندن است. همه این اشخاص یا در این خیابان سکونت دارند یا در این خیابان آمد و شد می‌کنند.

در واقع «سرمایه» داستان یک خیابان و ساکنان آن است. این خیابان «پیپس» نام دارد.

جان پیپس تاریخدان بریتانیایی در خاطراتش در ۲۱مارچ ۱۶۶۷ نوشته بود: «چقدر خوب است که آدم به چشم خودش می‌بیند که چگونه پول همه چیز را نابود و تباه می‌کند.»

«سرمایه» روایتی‌ست از این تباهی.

شناسنامه کتاب در سایت آمازون

«شبح آلکساندر ولف» نوشته گاستانوف

در این رمان که یکی از آثار ماندگار ادبیات جهان است، یک سرباز از جنگ‌برگشته در جنگ‌های داخلی در روسیه به یاد می‌آورد که چگونه یک سوارکار را به قتل رسانده است. سال‌ها بعد در تبعید در پاریس در کتابی که نویسنده‌ای به نام آلکساندر ولف نوشته، شرح این حادثه را بازمی‌یابد. او تلاش می‌کند به نویسنده این کتاب دست پیدا کند، اما به جای ملاقات با آلکساندر ولف به زنی اسرارآمیز به نام یلنا برمی‌خورد و به او دل می‌بازد.

«شبح آلکساندر ولف» نوشته گاستانوف

یلنا روزی برای او سرگذشت یکی از دلدادگانش را روایت می‌کند که بر این گمان بوده که به‌زودی می‌میرد، زیرا در گذشته یک بار مرگ او را تهدید کرده، اما توانسته جان سالم به در برد. این شخص از برخی لحاظ به سوارکاری شباهت دارد که راوی داستان گمان می‌کند او را به قتل رسانده. هم‌ازین ‌روی راوی بر این گمان است که آن سوارکار در واقع آلکساندر ولف است که شرح آن حادثه را در داستانی آورده و نه تنها در جنگ جان نباخته، بلکه زندگی او با زندگی و سرنوشت راوی داستان و نیز عشق او به یلنا درآمیخته است.

به این ترتیب در این رمان که نخستین بار در سال ۱۹۴۷ منتشر شد، مرگ و عشق با هم درمی‌آمیزد و داستان را در یک پیشزمینه مالیخولیایی اما بسیار مهیج پیش می‌برند.

از آلکساندر ولف، قهرمان این رمان به عنوان یکی از اسرارآمیزترین شخصیت‌های ادبیات داستانی در جهان یاد می‌کنند.

گانیا گاستانوف را منتقدان در اغلب مواقع با پروست، ناباکوف و کامو مقایسه می‌کنند.

«آلکساندر ولف» را می‌توان آمیزه‌ای از یک رمان عشقی و یک رمان فلسفی با سویه‌های اگزیستانسیالیستی در نظر گرفت که به پیامدهای یک آسیب روانی در جنگ می‌پردازد.

گاستانوف و ناباکوف دو نویسنده روس بودند که در تبعید آثارشان را آفریدند و با اقبال مواجه گشتند. در ایران ناباکوف نامی بس آشناست، اما «شبح آلکساندر ولف» مهم‌ترین اثر گاستانوف که در سال ۲۰۱۲ در آلمان یک بار دیگر ترجمه و منتشر شد، در ایران هنوز ناشناخته مانده است.

شناسنامه کتاب درسایت آمازون

«کانادا» نوشته ریچارد فورد

روایتگر «کانادا» تازه‌ترین رمان ریچارد فورد هم مانند دیگر داستان‌های این نویسنده آمریکایی ساکن مونتانا است. رمان از منظر اول شخص مفرد روایت می‌شود و راوی داستان که «دل» نام دارد، با واگویه یادمان‌هایش روایتی از نوجوانی تباه‌شده‌اش به‌دست می‌دهد.

«کانادا» نوشته ریچارد فورد

والدین او به یک بانک دستبرد می‌زنند، سه نفر را به قتل می‌رسانند و سرانجام بازداشت می‌شوند. پس از این واقعه «دل» که فقط پانزده سال دارد به شهر دورافتاده‌ای در کانادا پناه می‌برد. مردی تبهکار به نام آرتور رملینگر که از راه هتل‌داری گذران می‌کند، سرپرستی «دل» را به عهده می‌گیرد. در دامن طبیعت زیبای «ساسکاچوان» نوجوانی و بلوغ «دل» به خاطر اشتباه والدینش به یک حادثه تراژیک و دردناک تبدیل می‌شود. او به دنیای بزرگسالان راه پیدا می‌کند و از همان آغاز با رنج زندگی آشنا می‌گردد.

داستان در حد فاصل بین «خیر» و «شر» اتفاق می‌افتد. تعلیق در این داستان برآمده از این پرسش است که سرانجام راوی داستان بین نیکی و بدی، رستگاری و تبهکاری کدامیک را برمی‌گزیند.

مهم‌ترین درگیری ذهنی ریچارد فورد در رمان «کانادا» همچنان گذار از بلوغ به دوران بزرگسالی‌ست. این گذار در اغلب آثار او با خشونت و رنج درآمیخته.

در رمان «کانادا» ریچارد فورد موفق موفق می‌شود آمیزه‌ای از یک رمان پلیسی، سرشار از رویدادهای هیجان‌انگیز و پر تب و تاب و یک رمان موقعیت، مشحون از تأملات فلسفی و وصف‌های درخشان از یک طبیعت بی‌‌رحم را به‌دست دهد.

از مهم‌ترین ویژگی‌های «کانادا» و برتری این رمان نسبت به آثار پیشین ریچارد فورد، شخصیت‌پردازی و وصف‌های درخشان از طبیعت و پیوند طبیعت با زندگی و سرنوشت شخصیت‌هاست.

شناسنامه کتاب در سایت آمازون

«رمان با کوکائین» نوشته ام. اگیف

«رمان با کوکائین» نخستین بار در سال ۱۹۳۶ به زبان روسی و در یک فصل‌نامه ادبی که در آن سال‌ها به زبان روسی در تبعید در حلقه سربسته‌ای از تبعیدیان روس انتشار می‌یافت، منتشر شد و تا مدت‌ها خوانندگان کتاب و منتقدان بر این باور بودند که ولادیمیر ناباکوف نویسنده این رمان است. اما اکنون ثابت شده که ام. اگیف نه یک نام مستعار بلکه نویسنده یکی از مهم‌ترین آثار ادبیات جهانی‌ست. به این مناسبت این رمان با ترجمه‌ای روزآمد در سال ۲۰۱۲ یک بار دیگر، این بار در زوریخ انتشار پیدا کرد و از نو پرآوازه شد.

«رمان با کوکائین» نوشته ام. اگیف

داستان در مسکو در سال‌های پیش از انقلاب روسیه اتفاق می‌افتد. «رمان با کوکائین» یک اثر شخصیت‌محور با سویه‌های اعترافی است، و مهم‌ترین درونمایه‌اش چالش‌های شخصیتی جوانی است تباه‌شده و بی‌عرضه به نام وادیم واسلینیکوف.

او از شخصیتی مردد برخوردار است، بسیار عاطفی، آسیب‌پذیر، بی‌پناه و در همان حال بسیار خشن است. وادیم اصولاً زنان و به ویژه مادر و معشوقه‌اش را تحقیر می‌کند، کلاهبردار و متجاوز است و سرانجام به کوکائین پناه می‌برد. به این جهت این رمان روایتی هم هست از یک شخصیت معتاد و «وابسته» در متن جامعه‌ای که در آستانه یک انفجار اجتماعی و یک انقلاب قرار گرفته است. نه تنها راوی داستان، بلکه دیگر شخصیت‌های این رمان هم از نظر جسمانی و روحی در یک موقعیت بحرانی قرار دارند.

وادیم واسلینیکوف نه تنها دیگران را نابود می‌کند، بلکه در پایان خودش را هم نابود می‌کند. او کاری می‌کند که مادرش خودش را به دار بیاویزد، نخستین عشق زندگی‌اش را به سیفلیس مبتلا می‌کند، به آغوش زنان تن‌فروش پناه می‌آورد و در پایان هم خودش را با مصرف بیش از حد مواد مخدر می‌کشد.

داستان، خاطراتی‌ست که او نوشته و بعد از مرگش توسط یک پزشک در جیب پالتوی او یافت می‌شود.

زبان آهنگین و شاعرانه، شخصیت‌پردازی بسیار ژرف و وصف دقیق همخوابی‌ها برای به بیان درآوردن بی‌پناهی و نیازهای عاطفی راوی داستان از مهم‌ترین ویژگی‌های این رمان به‌شمار می‌‌آید.

از مهم‌ترین درونمایه‌های این اثر «شرم» و احساس گناه است.

«رمان با کوکائین» تا سال ۱۹۸۳ کاملاً ناشناخته مانده بود. در آن سال یک مترجم فرانسوی این رمان را به فرانسه ترجمه کرد و ناگهان این اثر به یک حادثه ادبی بدل شد. روزنامه فیگارو از آن به عنوان «یک شاهکار منحصر به فرد» یاد کرد.

برخی از منتقدان ام اگیف را با تولستوی، داستایوفسکی و ناباکف مقایسه کرده‌اند.

شناسنامه کتاب در سایت آمازون

سفرنامه بهمن فرسی به هندوستان

hosseinn — Mon, 17 Dec 2012 18:31:43 +0000

فرازهایی از سفرنامه بهمن فرسی به هندوستان

مسعود کدخدایی

مسعود کدخدایی - وقتی سفرنامه⁭ی «جور هندُستان» را دیدم، با خودم فکر کردم امروزه با این⁭همه اطلاعاتی که روی اینترنت و تلویزیون می‌⁭توان درباره⁭ی هر گوشه⁭ای از این گوی گردان که نامش گیتی است پیدا کرد، دیگر چه نیازی هست به سفرنامه نوشتن، آن⁭هم به شکل کتاب؟

پرسش دیگری که در ذهنم پدید آمد این بود که آدم چرا سفرنامه می‌⁭خواند؟

در پاسخ پرسش نخست، با خودم گفتم به⁭خاطر نام بهمن فُرسی هم که شده باید این کتاب را خواند، و در پاسخ پرسش دوم دریافتم که برای هر پژوهشی، چه تاریخی و چه اجتماعی، هر سفرنامه⁭ای یک سرچشمه یا مرجع دستِ اول است. و دیگر آنکه سفرنامه از دیدِ یک شخص بیان می‌⁭شود، و جزیی از زندگی او به⁭حساب می‌⁭آید. پس اگر کسی که آن سفر را تجربه کرده برایت مهم و قابل توجه باشد، با خواندن سفرنامه⁭اش، ساعت⁭هایی را در کنار او خواهی گذراند و بیشتر با او آشنا خواهی شد.

با خواندن این سفرنامه، در کنارِ کهنه⁭کارِ صحنه⁭ی ادبیات و هنر فارسی، در کنار بهمن فُرسی محال است دچار کسالت شوی و به خمیازه کشیدن بیفتی. او در این سفرنامه، بسیار صمیمی و روشن از دلیل سفرش به هندوستان، چگونگی آن، دغدغه⁭‌ها و نگرانی⁭‌هایش، و نیز نگاهی که به همراهانش دارد، سخن می‌⁭گوید؛ آن⁭هم با لحنی خودمانی و دوستانه. تو گویی روبه⁭رویت نشسته و بی‌تکلف برایت روایت می‌⁭کند.

به گمانم بهترین شیوه⁭ی معرفی کتاب «جور هندُستان» این است که تکه⁭هایی از آن را در زیر بیاورم. این قطعه⁭‌ها به⁭خوبی شیوه⁭ی نگارش، نثر و زبان کتاب را نشان می‌⁭دهند، و به قول معروف از نوع‌‌ همان مُشکی هستند که نیازی به تبلیغ هیچ عطاری ندارند.

همه⁭ی نوشته⁭های داخل گیومه بازگفته⁭هایی مستقیم از کتاب جُورِ هندُستان است:

جور هندوستان، سفرنامه، بهمن فرسی

«من برای این سفر «تور» زده به هندوستان، آن⁭گونه جور که شاعر گفته نکشیدم، اما هندوستانی دیدم مالامال از جوری شگفت. طاووس هم اصلأ ندیدم. بنگاله و طوطیان هند را هم ندیدم. از قند پارسی هم بعد معلوم می‌⁭شود چه دیدم یا ندیدم.» ص. ۵

در این سفر مخاطب بهمن فُرسی «داش ابول» است که‌‌ همان خود اوست،‌‌ همان خودی که همه داریم و تنها که می‌⁭شویم، او را مخاطب قرار می‌⁭دهیم:

«هفتخط بودن انگلیسی⁭‌ها را خودت واردی داش ابول. این⁭‌ها اگر بخواهند شاخ و شونۀ داخلی برای «ویلز» و «اسکاتلند» بکشند، به خودشان می‌⁭گویند «انگلند» اگر بخواهند مترسک سر خرمن بشوند و دنیا را بترسانند و بدوشند، می‌⁭شوند «بریتانیای کبیر» یعنی «گریت بیتِن» اگر هم بخواهند در اروپا موش بدوانند، می‌⁭شوند «یونایتد کینگدام». ص. ۱۱

«یک مجله از کیسۀ پشت صندلی این مسافر جلویی برداشتم که چشمی روی عکس⁭‌هایش بگردانم. توی صفحۀ چندم این مجله، در همسایگی یک تبلیغ تمام⁭صفحۀ عطر شانل، یک بانوی صاحب⁭مقامی که از یک جای آفریقا داشت برمی⁭گشت، در یک مصاحبه می‌⁭گفت: "در دنیای وحشتناکی زندگی می‌⁭کنیم. در هفت ساعتی ما به پهنای اقیانوس⁭‌ها گرسنگی و فقر موج می‌⁭زند، آن⁭وقت ما به آن‌ها مین می‌⁭فروشیم. بعد هم مین جمع⁭کن. بعد هم کمیته⁭های امداد و کنفرانس⁭های دلسوزی" این بانو درست می‌⁭گوید. اما مسأله این است که برای همۀ دنیا فراهم نیست، آن هفت ساعت را پس بزند و تصویر واقعیت را به همۀ دنیا نشان بدهد. اگر هم یکی می‌⁭رود و می‌⁭بیند و حرفش را می‌⁭زند، حرفش می‌⁭ماند در گور یک مصاحبه، در کیسۀ پشت صندلی یک هواپیما که دارد می‌⁭رود به⁭سوی یکی از همین اقیانوس⁭‌ها.»ص. ۱۴-۱۵

«روی هم رفته تا اینجا، در این دل سیاه شب، دهلی کثیف، نامنظم و درب و داغون است. کف بیشتر خیابان⁭‌ها که از آن‌ها گذشتیم خاکی و گلی بود با لکه⁭های آسفالت! و چاله و دست⁭انداز مبسوط. آمد و رفت چارچرخه و سه⁭چرخه و دوچرخه و بی⁭چرخه، و پیاده و موتوری و بی⁭موتور در خیابان⁭‌ها، مملو از معطلی و ول⁭معطلی و چپ اندر قیچی⁭ست. تصادف البته ندیدم. مردمانش گذشته از مزاحمت طبیعی، یعنی نداشتن و خواستن، یعنی گدایی، برای تأمین چند روپیه برای ارتزاق یومیه، در مجموع خوددار و بی⁭آزار می‌⁭نمایند. تجاوز و گستاخی به معنای بقیۀ دنیا نشان نمی‌⁭دهند.» ص. ۱۸

«از این واژۀ فرودگاه که فرهنگستان قالب کرده است به اعلاحضرت قدر قدرت هیچ خوشم نمی‌⁭آید داش ابول! یعنی چه فرودگاه! هیچ نباشد، آنجا در برابر هر فرود یک پرواز هم صورت می‌⁭گیرد. پس چرا اسمش را نگذاشته⁭اند پروازگاه؟ اگر پرواز نباشد فرود هم نخواهد بود. خلاصه انداخته⁭!‌اند آقاجان! » ص. ۵۷

«واژۀ قافله را در مورد همتورهای خودم خیلی به کار برده⁭ام، اما هیچ انگشت اشارۀ رسایی بر نقش آن‌ها نرانده⁭ام. این قافله مرکب است از بیست تن موجود دوپای ناطق، و ظاهرأ عاقل و بالغ، که دستی هم یک چیزی داده⁭اند، و به مدت شانزده روز، خودشان را انداخته⁭اند توی یک تور! به عبارت دیگر خودشان را محکوم کرده⁭اند که مدت شانزده روز، اجبارأ! در کنار هم، زندگی اجتماعی به معنای واقعی کلمه بکنند.» ص. ۶۳

«پت گرفتار لقوه است. به قول شما: پارکینسون. عجب روزگاری است: لقوه را باید ترجمه کنی به پارکینسون تا خود بیماری و شدت آن شناخته بشود. تا حرفت را بهتر بفهمند. پارکینسون گفتن در بعضی دهان⁭‌ها علامت تمدن! هم هست. قبول دارم، واژۀ خوشایندی نیست. اصلأ واژۀ زشتی⁭ست. ولی این است که هست. زبان ننۀ! توست. من که آن⁭را اختراع نکرده⁭ام! بماند.
بیماری پت خیلی هم پیشرفته است. تقریبأ بی⁭وقفه همه جایش تکان می‌⁭خورد. در وضع نشسته یا ایستاده. سرش می‌⁭لغزد به یک سو. بالاتنه⁭اش لنگر برمی⁭دارد. دست و پایش می‌⁭پرند و نافرمانی می‌⁭کنند. حرفش توی دهان و لای لب شکسته و بریده و جویده می‌⁭شود. اما صورتش خوددار و جسور است. سعی دارد که همیشه عادی و متبسم باشد. خیال می‌⁭کنم رابرت [شوهر پت] و پت، بیماری پت را به عنوان یک پدیدۀ بی⁭رحم و گذشت پذیرفته⁭اند و با آن زندگی می‌⁭کنند. دیگر جنگی میان آن‌ها و بیماری در کار نیست.» ص. ۶۵

بهمن فرسی، نویسنده آثار به‌یاد ماندنی مانند «شب یک، شب دو»

«امروز نوبت هندنوردی از راه زمین بود... اتوبوس شهری و بیابانی هندی فرق تابناکی! باهم ندارند. هردوشان یک اتاق چوبی دنگال آهنپوش رونده⁭اند: در حد مقرون به رفع حاجت. شهری⁭اش قدری پست قد است. بیابانی⁭⁭اش قدری کشیده قامت. شهری⁭اش زهوار دررفته، بی‌در و پیکر، کبره بسته و درهم تپیده است. بیابانی⁭اش پنجرۀ وانشو دارد. پرده⁭های پنجره⁭‌ها هم عشقی⁭⁭اند. عشقشان بکشد کنار می‌⁭روند، نکشد، نمی‌⁭روند.» ص. ۱۰۹

«بازار‌ها و بازارک⁭‌ها و میدان⁭‌ها و میدانچه⁭‌ها پراند از بُنشَن و تره⁭بار. دکان⁭‌ها دارند از دست جنس می‌⁭ترکند. بیشتر از همه چیز قماش و چرخ خیاطی همه⁭جا ریخته! بعله، ریخته و تل⁭انبار. در بند نظم نباش. هند به تمام دنیا برنج می‌⁭فروشد. محصولات نخی می‌⁭فروشد. ادویه و چای می‌⁭فروشد.
مردم کمخور و بی⁭حرص⁭اند. دست خواستاری، دست سؤال! همه⁭جا از آستین اکثریت دراز است. خودی و بیگانه ندارد. چون فقر هست پس دست سؤال بیشتر رو به بیگانه و مسافر دراز است که چیزی در کیسه دارد.» ص. ۱۱۸

«با قطار شتابدی اکسپرس که نه شتاب داشت نه اکسپرس بود، سر غروب رسیدیم به آگرا. سکو‌ها، رهرو‌ها و محوطه⁭های تو و بیرون ایستگاه با پرتوی شام غریبانی! روشن بود. نور برای دیدن و خوب دیدن و دیده شدن نبود. برای گم نشدن و راه پیدا کردن بود. تالار ورودی ایستگاه از انبوه جمعیت ایستاده و لمیده و خوابیده جای سوزن⁭انداز نداشت. یک لحظه خیال کردم دمکراسی هند کار خودش را صورت داده و همۀ ساکنان آگرا آمده⁭اند آنجا، به یک علتی اعتصاب لمیده و خوابیده ترتیب داده⁭اند. به بیرون از ایستگاه که رسیدیم معلوم شد قضیه به کاپیتالیسم!، به داشتن و نداشتن ارتباط دارد. یک رگبار ناحق بی⁭معرفت! درگرفته است، و لشگر عظیم بی⁭جا و مکان⁭‌ها به قصد داشتن سرپناه، راهرو‌ها و محوطۀ ایستگاه را اشغال موقت اضطراری کرده⁭اند. به ما اطمینان دادند که تا نیم ساعت دیگر همۀ آن‌ها برمی⁭گردند زیر چادرشب رختخواب آسمان، و نیایش به درگاه ویشنو را از سر می‌⁭گیرند.» ص. ۱۲۹-۱۳۰

«و با اجازۀ خانوما و آقایونا، خروار خروار هم گلاب به روتون، تا یادم نرفته باید بنویسم که شاشیدن از همه رقم! کوچک و بزرگ... از من هم نپرسید چرا زبان شکرین فارسی به آن نوع سنگین!‌اش (از لحاظ وزن مخصوص!) می‌⁭گوید "شاش بزرگ"... بعله، ملاء عام کدام است، جلو چشم صغیر و کبیر، اناث و ذکور، در خیابان و بیابان دایر است. هیچ قبح و ناخوشایندی هم ندارد. بزرگش! در وضعیت نشسته، رو به رهگذر و ناظر صورت می‌⁭گیرد، و کوچکش! در وضعیت ایستاده، رو به دیوار یا هوا!، یعنی پشت به رهگذر و بیننده. البته این⁭همه آواره و بی⁭جا و مکان، این همه چُرتی و هپروتی لولنده در چشم⁭انداز، این همه مستحق دورمانده از حق، راه و چارۀ دیگری هم ندارد. به اونی⁭ام که داشته می‌⁭رفته، و ناگهان شاش بدجوری خِراِشو گرفته حَرَجی نیست داش ابول!» ص. ۱۴۰

«سوزاندنگاه! گاندی را هم دیدیم. با خاکستری ناپیدا و آتشی که همواره پیداست. یادگار مردی وارهیده از چنبر هستی. میعادگاه هندوان. و دوستداران میراث او از هر گوشۀ جهان. او اکنون تنها یک شعله است. شعله⁭یی که بناست هرگز رو به خاموشی نرود. و بنا هم نیست که مردمان دور آن بگردند. و بوسه بر شعله⁭دان بنشانند.» ص. ۱۷۱

این نمونه⁭ای بود از نثر و لحن و سبک بهمن فُرسی در «جور هندُستان». سبک و زبانی که ویژه⁭ی خود اوست، و چون از دل برمی⁭آید، بر دل هم می‌⁭نشیند.

ناگفته نگذارم که رمز و راز این⁭همه علامت پرسش: (!) را که فُرسی گذاشته است نفهمیدم. به نظر می‌⁭رسد که او اصرار دارد تا خواننده را در جایی که خودش به تعجب واداشته شده، به تعجب وادارد. من به عنوان خواننده از این⁭همه فرمانِ تعجب و توجه چندان راضی نیستم. فکر می‌⁭کنم بهتر است نویسنده،‌گاه و هنگام تعجب و توجهِ بیشتر را، بیشتر به خودِ خواننده واگذار کند.

به نظر من اگر آقای فُرسی به⁭جای این⁭همه علامتِ امر به توجه و تعجب، توجهِ بیشتری به قرار دادن ویرگول⁭‌ها و زیر و زبر‌ها در جاهایی می‌⁭کرد که به خواندنِ درستِ جمله⁭‌ها کمک می‌⁭رساند، خواندن کتاب را آسان⁭‌تر و نیز خوشایند‌تر از این می‌⁭کرد.

شناسنامه کتاب:

جور هندُستان: سفرنامه
فُرسی، بهمن
انتشارات فردوسی- استکهلم ۲۰۱۲
چاپ اول. ۱۷۴ ص.
شابک: ۹۷۸۹۱۹۷۹۸۸۶۱۲

طرح‌ها و روایت‌هایی پیرامون حقوق بشر در ایران

hosseinn — Mon, 17 Dec 2012 18:31:01 +0000

تلاش برای انتشار کتاب «طرح‌ها و روایت‌ها»، مجموعه کارتون و روایت از امید معماریان

لیدا حسینی‌نژاد

لیدا حسینی‌نژاد - از ۲۶ نوامبر ۲۰۱۲ در وب‌سایت «کیک‌استارتر» (Kickstarter) تلاش برای انتشار کتاب تازه امید معماریان، روزنامه‌نگار مقیم آمریکا آغاز شده است. این کتاب که «طرح‌ها و روایت‌ها» (Sketches of Iran) نام دارد، قرار است به دو زبان انگلیسی و فارسی منتشر شود و مجموعه‌ای‌ست از ۴۰ کارتون و ۴۰ روایت از افراد گوناگون پیرامون وضعیت حقوق بشر در ایران.

در «طرح‌ها و روایت‌ها»، کاریکاتورها و کارتون‌هایی از هفت کارتونیست برجسته‌ ایرانی و روایت‌هایی از فعالان سیاسی، پژوهشگران، هنرمندان، زندانیان سیاسی و یا خانواده‌های آن‌ها در زمینه مشکلات مربوط به حقوق بشر در ایران گرد‌آوری شده است.

این کتاب که توسط «کمپین بین‌المللی حقوق بشر در ایران» تهیه خواهد شد، به شیوه‌ای نو در سایت «کیک‌استارتر» (Kickstarter) تبلیغ شده و به جست‌وجوی حامیان مالی برای انتشار آن است. کاربران اینترنتی می‌توانند از طریق این سایت، به انتشار این کتاب کمک کنند.

در روزهای گذشته، امید معماریان روزنامه‌نگار مقیم نیویورک دیداری با «رادیو زمانه» داشت و فرصتی پیش آمد که با او درباره این کتاب گفت‌وگو کنم.

این گفت‌وگو را می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر بشنوید:

لینک: «طرح‌ها و روایت‌ها»، به کوشش امید معماریان در سایت کیک‌استارتر

در همین زمینه:
لیدا حسینی‌نژاد در رادیو زمانه

اتحادیه ابلهان و مردن به زبان مادری

hosseinn — Sat, 01 Dec 2012 00:22:06 +0000

یک «شنبه» با کتاب در زمانه

کتاب زمانه

کتاب زمانه - جهان زندگان نخستین رمان محمد محمدعلی‌ست که در تبعید منتشر می‌شود. شمارگان این کتاب و ناشر آن مشخص نیست.

«جهان زندگان» هم همچون آثار دیگر محمد محمدعلی در یک محیط کارمندی اتفاق می‌افتد. نویسنده تلاش کرده با طرح یک اختلاف دیرپای خانوادگی نشان دهد که چگونه با لاپوشانی و کتمان برخی حقایق دور باطل خشونت شکل می‌گیرد و به جامعه هم سرایت می‌کند.

کتاب برگزیده زمانه: «جهان زندگان» نوشته محمد محمدعلی

راوی «جهان زندگان» نوشته محمد محمدعلی پس از آنکه از روی یک کین‌خواهی خانوادگی به قتل می‌رسد و البته قاتلش را هم به قتل می‌رساند، در آمد وشد بین جهان زندگان و جهان مردگان گره داستان را می‌گشاید و بدین ترتیب داستان پس از مرگ راوی در یک فضای متافیزیکی که با طنزی سیاه و ریزبافت هم درآمیخته روایت می‌گردد. اصولاً مرگ یکی از موضوعات محوری در مجموعه آثار محمد محمدعلی به‌شمار می‌آید.

جهان زندگان، رمان، محمد محمدعلی

مسعود کدخدایی، منتقد مقیم سوئد در نقد «جهان زندگان» می‌نویسد: «محمدعلی رمان⁭نویس است، و هنگامی که رمانی از او را به⁭دست می‌⁭گیری، می‌⁭توانی مطمئن باشی که یک رمان خواهی خواند. این⁭که داستانش با سلیقه⁭ات جور دربیاید یانه، یا آن را ضعیف تشخیص بدهی یا قوی، بحث دیگری است. این⁭ کتاب او هم یک رمان است با معیارهایی که یک کتاب را رمان می‌⁭کند.» (منبع)

داستان در سال‌های دهه ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰ اتفاق می‌افتد. ملیحه، خواهر روایتگر داستان پس از اخراج از دانشگاه سفره عقد می‌چیند و روایتگر داستان هم نویسنده‌ای‌ست آزادیخواه که در یک شرکت به عنوان طراح کار می‌کند. پس از قتل او روی سنگ قبرش از نوشتن کلمه «آزادیخواه» خودداری می‌کنند و می‌نویسند: «نویسنده ناکام». او البته ناکام هم هست و آثارش توفیق چندانی به‌دست نیاورده، با این‌حال تلاش می‌کند به خودش و عقایدش وفادار بماند.

عبدالقادر بلوچ در نقدی بر این کتاب می‌نویسد: «در رمان جهان زندگان، زندگان عصری را می‌‏گذرانند که نمی‌‏شود بدون دادن تقاص سنگین سخن‌ها را بر زبان آورد.» (منبع)

درگیری دو خانواده در حد درگیری دو نسل از انسان‌ها فراز می‌آید و خشونت به همه جا تسری پیدا می‌کند. بلوچ می‌نویسد: «نسل قبل توقع دارد که نسل جدید سنگ سیاه را از روی سینه‏اش بردارد، اما نسل جدید دلخوش طراحی‏‌ها و نقشه‏های خویش است برای بهبود آینده. در این کتاب نویسنده از شیخ و شاه، به یک میزان نالان است و وقتی باد بوی خاک‏آلود را می‌‏برد و شور انقلاب می‌‏خوابد و راوی در و پنجره را می‌‏بندد و در امنیت خلوت روبه‏روی آینه می‌‏ایستد، می‌‏بینیم که هیچ چیز تغییر نکرده است و نامی از نویسنده و دوستانش در جایی نیست. همین نبودن نام راوی و دوستانش هست که باعث می‌‏شود نا‌امیدیِ ایجاد رابطه، بین دو نسل را، پر کند: "گفتم دیدار مرده از مرده چه لطفی دارد؟ همه ما مرده‏ایم. هیچ کجا نامی از ما نیست جز روی سنگ قبر‌ها."» (منبع)

نسخه‌های چاپ اولِ «جهان زندگان» به عنوان نخستین رمان محمد محمدعلی در تبعید به فروش رفت و اکنون نویسنده به فکر چاپ دوم این کتاب است.

ادبیات غرب: «اتحادیه ابلهان» نوشته جان کندی تول به ترجمه پیمان خاکسار

ایگنیتس جی رایلی شاید شناخته‌شده‌ترین و عجیب و غریب‌ترین ضد قهرمان ادبیات معاصر جهان باشد. جی ریلی روایتگر رمان «اتحادیه ابلهان» نوشته جان کندی تول است. او که یک بچه‌ننه بسیار چاق و از ریخت‌افتاده است در نیواورلئان زندگی می‌کند و تناقضات زندگی روزانه مردم در یک جامعه مدرن را به رخ آن‌ها می‌کشد. به‌تازگی «اتحادیه ابلهان» نوشته جان کندی تول به ترجمه پیمان خاکسار منتشر شده است.

در مرکز رویدادهای «اتحادیه ابلهان» ایگنیتس جی رایلی قرار دارد: یک مرد بچه‌ننه و از ریخت‌افتاده با یک گرایش جنسی تعریف‌نشده که پیش مادرش زندگی می‌کند و ادعا می‌کند که قصد دارد شاهکاری در نقد فرهنگی از کار درآورد. یک مرد سبیلو که از نظر روانی بسیار نامتعادل و در‌‌ همان حال نکته‌بین، باهوش اما بددهن است و با جامعه سر ستیز دارد. او برای مثال اعتقاد دارد که همه کسانی را که در تلویزیون ظاهر می‌شوند باید در اتاق گاز به قتل رساند، یا در جایی دیگر ادعا می‌کند که بشریت از نظر اخلاقی و اجتماعی لبه پرتگاهی قرار گرفته است. رایلی اما خودش به هیچ‌وجه منزه نیست، بلکه همه آن پرتگاه‌های اخلاقی در شخصیت او تجلی پیدا کرده است.

اتحادیه ابلهان، جان کندی تول، به ترجمه پیمان خاکسار

ایگنیتس جی رایلی همان‌قدر به «بتمن» علاقه دارد که به «تسلای فلسفه» اثر مانلیوس سورنیوس بوئتیوس، فیلسوف رومی که به جرم تبانی بر ضد روم اعدامش کردند. او اعتقاد دارد که تنها راه بشریت فروپاشی تمدن است و به این دلیل که چنین زوالی به سادگی امکان‌پذیر نیست، خودش را به انحطاط می‌سپرد و مضمحل می‌شود. داستان، روایتی از این اضمحلال و فروپاشی شخصیتی‌ست که در زبان و در اندیشه پیچیده روایتگرش اتفاق می‌افتد. هم‌ازین‌روی ترجمه این داستان کاری‌ست بس دشوار.
ایگنیتس جی رایلی مجبور است برای گذران زندگی به کارهای پست مانند هات‌داگ‌فروشی یا کار در یک کارخانه شلواردوزی تن بدهد و در هر حال هرگز طنز گزنده‌اش را از دست نمی‌دهد. او که از یک سویه شخصیتی پارانویاک هم برخوردار است، آینه‌ای مقابل هم‌شهری‌هایش می‌گیرد و حماقت آن‌ها را برملا می‌کنند. طبعاً چنین شخصیتی نمی‌تواند چندان محبوب باشد. با این‌وجود او تنها نمی‌ماند و سرانجام موفق می‌شود هم‌پیمانی بیابد: سیاهپوستی به نام بورما جونس که به عنوان دربان در یک کلاب شبانه کار می‌کند.

«اتحادیه ابلهان» و سرگذشت ایگنیتس جی رایلی از بسیاری جهات به زندگی جان کندی تول شباهت دارد. نویسنده این رمان هم مثل ضد قهرمان داستانش گرایش جنسی تعریف نشده‌ای داشت. او هم در نزد مادرش زندگی می‌کرد و به «تسلای فلسفه» اثر بونتیوس بسیار علاقمند بود. تول هم مثل جی رایلی در محله فرانسوی نیوئورلان زندگی می‌کرد.

تول مدت‌ها برای نشر رمانش تلاش کرد، اما ناشران همواره دست رد به سینه او زدند تا اینکه از نومیدی خودش را کشت. پس از مرگ او بود که به خاطر تلاش‌های مادرش سرانجام این رمان منتشر شد و به‌زودی اقبال گسترده‌ای یافت و جایزه پولیتزر را هم از آنی خود کرد.

از جان کندی تول رمان دیگری منتشر شده است. این اثر «انجیل نئون» نام دارد.

نقد فرهنگ: «تمرین مدارا»، بیست مقاله در بازخوانی فرهنگ نوشته زنده‌یاد محمد مختاری

«تمرین مدارا» مجموعه‌ای از مقالات محمد مختاری در نقد فرهنگ معاصر ایران نخستین بار در سال ۱۳۷۷ توسط انتشارات ویستار منتشر شده است. این کتاب اکنون توسط باشگاه ادبیات به شکل پی دی اف در اختیار خوانندگان علاقمند به آثار محمد مختاری قرار گرفته است.

محمد مختاری که در پاییز سال ۱۳۷۷ (سال انتشار تمرین مدارا) توسط مأموران وزارت اطلاعات ربوده شد و به قتل رسید، از شاعران شناخته‌شده و از اعضای کانون نویسندگان ایران بود.

«تمرین مدارا»، بیست مقاله در بازخوانی فرهنگ نوشته زنده‌یاد محمد مختاری

محمد مختاری در مقدمه «تمرین مدارا» مقالات این کتاب را به دو گروه تقسیم می‌کند و می‌نویسد:

«دو گروه مقاله‌ای که در این مجموعه گرد آمده است، نوشته سال‌های ۷۰ – ۷۵ است. گروه اول وجوه گوناگونی از بازخوانی فرهنگ است. «طرح‌نظر» تحلیلی درباره‌ی مسائل نهادی و مشکلات ساختی و ریشه‌ای در فرهنگ دیروز، و بررسی موقعیت فرهنگی امروز، به ویژه در چنبر سیاست‌هاست.
این بخش با ضمیمه‌ای تکمیل شده است که گزینه‌ای مختصر از ضرب‌المثل‌ها درباره‌ی رفتارها و پندارها و گفتارهای نهادی‌شده در تاریخ اجتماعی ماست. مقاله‌ای نیز از واسلاو هاول درباره فرهنگ بر این بخش افزوده‌ام تا نمونه‌ای باشد مقایسه‌ای، از مشکل فرهنگ و نحوه‌ی برخورد نویسندگان با آن در جامعه‌ای دیگر.

گروه دوم از برخوردهایی موضعی و موردی در حوزه‌ی نقد فرهنگی مایه می‌گیرد؛ و به تجسم برخی از مشکلات نهادی، و موانع سنتی و سیاسی موجود بر سر راه فعالیت‌های فرهنگی تسری می‌یابد. جنبه‌هایی عملی از تقابل سنت و نو را به ویژه در وضعیت روشنفکران و نویسندگان و مسائل مبتلا به آنها را ارائه می‌دهد.»

محمد مختاری در ادامه به این موضوع اشاره می‌کند که بیشتر مقالات «تمرین مدارا» پیش از آن در نشریات آدینه، تکاپو، فرهنگ توسعه و گردون منتشر شده است.

مقاله «شبان رمگی و حاکمیت ملی» که در این مجموعه نیز آمده، از مقالات بسیار قابل تأمل در نقد فرهنگ ایران به‌شمار می‌آید.

«تمرین مدارا»، نوشته محمد مختاری را می‌توانید از نشانی زیر دریافت کنید:

دانلود «تمرین مدارا»، نوشته محمد مختاری، چاپ آن‌لاین: باشگاه ادبیات

شعر معاصر ایران: «مردن به زبان مادری»، روجا چمنکار

در این میان نامزدهای نهایی چهارمین دوره جایزه شعر زنان ایران، «خورشید» در دو بخش کتاب‌های منتشر شده و کتاب‌های منتشر نشده اعلام شدند. مجموعه «مردن به زبان مادری» مجموعه‌ای از اشعار روجا چمنکار نیز در میان نامزدهای جایزه شعر «خورشید» به چشم می‌خورد.

مجتبا صولت‌پور در نقدی بر این کتاب می‌نویسد: «زبان کتاب ساده و خوش‌خوان است. آن‌قدر ساده که گاهی ممکن است همین سادگی باعث شود خواننده بعضی شگرد‌های زبانی را از دست بدهد. در واقع نباید گول سادگی زبان شعر‌ها را خورد. روجا چمنکار با اینکه شاعری تکنیک‌گرا نیست، اما به‌جا و به‌خوبی از تکنیک و شگرد در شعر‌هایش سود جسته است.»

مردن به زبان مادری، روجا چمنکار

این منتقد ادبی سپس شعر «قاب بسته»، یکی از اشعار مجموعه «مردن به زبان مادری» را به عنوان یکی از اشعار نمونه این کتاب نقل می‌کند:

با بوی سیر و سبزی و پیاز
و مخلفات اتفاق در آشپزخانه
چشم که می‌بندم
از انکار اولین کلمات می‌آیی
از انکار آب و آتش و درختان بلوط
و میوه‌های سوخته در پیراهنم
کمی آرد همه‌چیز را به‌هم می‌چسباند
در یک قاب بسته اتفاق می‌افتد
در بخار آب
فلفل و ادویه بر لب‌هام
تمر هندی
صدای خلخال‌ها
نوک تیز چاقو بر بدن لیز ماهی
و غل‌غل دو سایه بر کابینت‌های بی‌دوام.»

صولت‌پور می‌نویسد روجا چمنکار در این شعر تصویرگر دنیایی کامل و شاعرانه است. (منبع)

منتقد دیگری بر این باور است که اشعار چمنکار از ویژگی‌های مرثیه برخوردار است و می‌نویسد: « [اشعار او] اغلب ریتم دارد یا سعی می‌کند که [ریتم] داشته باشد و از طرفی نگاهش به جهان با گرته‌ای از سیاه بینی همراه است. چرا که قرار است به سوگ بنشیند چیزی غایب را؛ چیزی را که نیست؛ چیزی را که به زور از او گرفته‌اند.»

و در ادامه به اهمیت تغزل در شعر این شاعر اشاره می‌کند و می‌نویسد: « شعر چمنکار همیشه از تغزل مایه می‌گیرد. تغزلی زنانه اما کلاسیک در سازوکار و مدرن تجلیات. چرا کلاسیک؟ چون همیشه این من بزرگ عاشق است که دارد حرف می‌زند. چون لحن همیشه اول شخص مفرد است، و این‌ها به آن دیگری مفقود در فرهنگ ایرانی اجازه‌ی خودنمایی و حضور نمی‌دهد.» (منبع)

روجا چمنکار در گفت‌و‌گویی به دگرگونی زبانش در مجموعه «مردن به زبان مادری» اشاره می‌کند و می‌گوید: « در [مردن به زبان مادری] بیشتر به زبان توجه کرده‌ام و این به این معنا نیست که از تعریف‌ها و نظرات قبلی‌ام نسبت به شعر فاصله گرفته‌ام نه، هنوز هم به شهودی بودن شعر، به اتفاقی که در لحظه‌ی نوشتن می‌افتد، به پیچیده‌نکردن ساده‌ترین و پیش‌پا‌افتاده‌ترین چیز‌ها از طریق زبان معتقدم. تنها بیشتر به قابلیت‌های زبان فکر می‌کنم و مطالعاتم را در این زمینه و در مقایسه با زبان‌های دیگر متمرکز کرده‌ام و سعی می‌کنم بعد از نوشتن با وسواس بیشتری به نوشته‌ام برگردم.»

یک «شنبه» با کتاب در زمانه:

روز و شب یوسف و سیاهه آرزوهای من

از سومین پلیس تا خاطرات سلمان رشدی

عقرب، این تونسی‌ها و ترس جان

ملکان عذاب، حکایت حال و یک کلمه هم نگفت

ویدئو: «لولی» شعر، روجا چمنکار

محمد محمدعلی در جهان زندگان

hosseinn — Thu, 29 Nov 2012 08:42:30 +0000

در نقد "جهان زندگان" نوشته محمد محمدعلی

مسعود کدخدایی

مسعود کدخدایی - "هر بخشی و سکانسی که آماده شود می⁭گیریم. بعد جابه⁭جاش می⁭کنیم تا برسیم به خط روایی داستان."

این آخرین جمله⁭ی کتاب تازه⁭ی محمد محمدعلی است. جمله⁭ای که به خوبی نشان می⁭دهد پیدا کردن "خط روایی داستان" برای نویسنده به هیچ وجه آسان نبوده، و درست همین کاری را انجام داده که در این آخرین جمله به آن اشاره کرده است. یعنی محمدعلی بخش⁭هایی از این کتاب را داشته یا نوشته بوده است، و بخش⁭هایی را هم رفته رفته ساخته و به آن افزوده، و سرانجام در قالبی گنجانده است. همین جمله نشان می⁭دهد که خود او هنوز اطمینان کامل ندارد که خط روایی داستان را چنان که باید یافته است.

بخش اول کتاب بسیار شیوا و گیرا، با نثر ساده و پخته⁭ی نویسنده آغاز می⁭شود. زمان، زمانِ حال است و قابل شناخت. چهره⁭ها و صحنه⁭ها و گفت‌و‌گوها بسیار زنده هستند و همه با چیرگی، چنان⁭که از محمدعلی انتظارش را داشته⁭ای پیش می⁭رود، و انتظارهای مشخصی را در تو برمی⁭انگیزد. اما در بخش دوم ناگهان با قلمی دیگر روبه⁭رو می⁭شویم که سرزندگی قلم پیشین را ندارد، و تا آخر کتاب هم دیگر اثری از آن نمی⁭بینیم.

به دست دادن خلاصه⁭ی داستان این کتاب آسان نیست. به نظر می⁭رسد نویسنده در ابتدا داستانی برای گفتن نداشته، بلکه مسئله و پرسش⁭هایی ذهن او را به خود مشغول داشته⁭اند که برای رهایی از آن⁭ها، هر از چندی یادداشت⁭هایی برداشته، و چون رمان⁭نویس بوده، سرانجام آن⁭ها را در این قالب گنجانده است.

شاید بتوان گفت همه⁭ی داستان⁭ها به یکی از دو شکل زیر نوشته می⁭شوند. یکی از شکل⁭ها آن است که نویسنده داستانی دارد و سپس آغاز به نوشتن آن می⁭کند، و شکل دیگر آن⁭که نویسنده دغدغه⁭ای ذهنی، مانند یک مفهوم، پرسش، مسئله، عقیده، و یا نظر دارد که با پرداختن به آن، و شکافتن و بافتن و دوختن و پاره کردن و وصله کردن جمله⁭ها و سطرها و صفحه⁭ها، سرانجام داستانی می⁭آفریند.

البته نمونه⁭های خوب و بدِ هر دو شکل را می⁭توان به فراوانی یافت، اما نویسنده⁭ای که فُرم دوم را برمی⁭گزیند ناچار است که بسیار دقیق باشد و مانند یک مهندس، از سر هم کردن قطعه⁭های گوناگون، بنایی با چفت و بَستِ محکم بسازد. برای نوشتن هر رمانی، کار مهندسی پیش می⁭آید و لازم است، اما در شکل اول، کار مهندس آن بسیار آسان⁭تر است.

مسعود کدخدایی، منتقد

میلان کوندرا نمونه⁭ی روشن نویسنده⁭ای است که مفهوم یا موضوعی را می⁭گیرد و از آن یک رمان می⁭سازد، مانند، پرداختنش به موضوع⁭هایی مانند: "شوخی"، "آهستگی" و "هویت". برای شکل دوم هم می⁭توان برای نمونه از رمان⁭های زندگی⁭نامه⁭ای و تاریخی نام برد.

محمدعلی رمان⁭نویس است، و هنگامی که رمانی از او را به⁭دست می⁭گیری، می⁭توانی مطمئن باشی که یک رمان خواهی خواند. این⁭که داستانش با سلیقه⁭ات جور دربیاید یانه، یا آن را ضعیف تشخیص بدهی یا قوی، بحث دیگری است. این⁭ کتاب او هم یک رمان است با معیارهایی که یک کتاب را رمان می⁭کند. اما من در آن به نکته⁭هایی برخورده⁭ام که دوست دارم آن⁭ها را با شما در میان بگذارم.

پرسش⁭های اصلی که محمدعلی را بر آن داشته تا این رمان را بنویسد این⁭هاست:

"ما وارث درگذشتگان خویشیم، اما این به آن معنا نیست که گوشه‌ای بنشینیم و دست روی دست بگذاریم، و چون وارث درگذشتگان خویشیم، در پی تغییر سرنوشت خود و اطرافیان خود نباشیم. یا حتی ندانیم چه بر سرمان آمده که نتیجه گرفته‌ایم ما وارث درگذشتگان خویشیم."

این جمله در اول کتاب آمده است، و چندین جای دیگر هم به شکل⁭های گوناگون بر آن تأکید شده است مثل:

ما وارث اشتباهات خویش هستیم.

ما وارث دردسرهای پیشینیان خویش هستیم.

ما وارث سرنوشت درگذشتگان خویشیم.

چند موضوع و مسئله⁭ی دیگر هم بر ذهن نویستده فشار می⁭آورده است، از جمله آبروداری، رازداری، کینه⁭ورزی، و انتقام⁭جویی. این چهار مسئله، همراه با دو مورد "وارث پیشینیان بودن" و "با گاو گوسفند کسی کار نداشتن"، شش مسئله و مشکل اصلی و محوری را در کتاب تشکیل می⁭دهند.

پس این⁭جا می⁭بینیم که کتاب بر یک محور استوار نیست. یا به زبان دیگر "خط روایی" مشخصی ندارد. البته به خوبی می⁭فهمیم که این شش مورد به هم ربط دارند، اما اگر قرار باشد شش مورد متفاوت در یک رمان، همه نقش اصلی داشته باشند، خواننده، و ای بسا نویسنده⁭اش دچار پریشانی خاطر می⁭گردد، و رمان "جهان زندگان" نه تنها موجب پریشانی خواننده می⁭شود، بلکه نویسنده⁭اش را هم‌چنان سر در گم کرده است، که تازه در پایان کتاب می⁭فهمد که هنوز خط روایی داستان را پیدا نکرده است!

به همین علّت⁭ها، به دست دادن خلاصه⁭ای چند جمله⁭ای از داستان این کتاب هم آسان نیست. با این وجود تلاش می⁭کنم تا حدودی این⁭کار را بکنم:

پدر راوی که می⁭میرد، مادرش سخت بیمار می⁭شود. او را پیش دکتری می⁭برند که عموی نامزدِ خواهر راوی است. دکتر، خانواده⁭ی راوی را از قدیم می⁭شناسد و دوست دارد راوی که نویسنده است، زندگی خانواده⁭ی او را هم بنویسد. البته جای این داستان در رمان خالی می⁭ماند و به آن پرداخته نمی⁭شود.

مادر می⁭پندارد که پدر فرزندانش با زن بیوه⁭ی تهی⁭دستی به نام ملیحه که سه پسر دارد سر و سرّی داشته و کینه⁭ی او را در دل می⁭پروراند. از سوی دیگر فرزندان ملیحه که کینه⁭ی پدر و خانواده⁭ی راوی را در دل دارند، با کشتن راوی و پدرش انتقام خود را می⁭گیرند. اما در این میان برادر کوچک آنان به دست راوی به قتل می⁭رسد، و قاتل راوی نیز اعدام می⁭شود. چنین به نظر می⁭رسد که پندار مادر راوی اشتباه بوده است، و رابطه⁭ی نامشروعی میان شوهر او و ملیحه نبوده، و سال⁭ها کینه⁭ی ملیحه را در دل پروردن و زندگی شوهر و خود و بچه⁭ها را تلخ کردن، بیخود بوده است. از طرفی پدر راوی آدم خوب و زحمتکشی بوده که محض رضای خدا و از سر لوطی⁭گری و معرفت، و شاید هم برای رهایی وجدانش از عذابِ دزدیدن گنجینه⁭ی خانوادگیِ ملیحه (که آخرش نمی⁭فهمیم به‌راستی چنین دستبردی در کار بوده یانه)، زیر پر و بال یتیم⁭های او را می⁭گیرد.

نویسنده تلاش می⁭کند نشان دهد که علیرغم فقر مالی خانواده⁭ی ملیحه و این⁭که فرزندانش می⁭پندارند پدر راوی پدر آنان نیز بوده است، و علیرغم آن⁭که ملیحه دیده که پدر راوی گنجینه⁭ی خانوادگی آن⁭ها را زیر بغل زده و گریخته است، باز هم دلیلی برای کینه⁭ورزی و انتقام⁭جویی میان این خانواده و خانواده⁭ی ملیحه وجود نداشته، و هرچه بوده، بر اثر اعتقاد و احترام به مفهوم⁭هایی چون رازداری و آبروداری بوده است، و در این میان تلقینِ این⁭که با "گاو گوسفند کسی کاری نداشته باشیم"، که هم از طرف خانواده و هم از سوی ارگان⁭های قدرتِ جامعه همواره در گوش ما خوانده⁭اند، و نیز آن چیزهای بدی که از گذشتگانمان به ارث برده⁭ایم، همه دست به⁭دست هم داده⁭اند تا ما نتوانیم چشممان را بر روی اختلاف موقعیت⁭های خانوادگی، درآمدها، و نحوه⁭ی تقسیم ثروت و منافع در جامعه ببندیم، و به همین جهت، بی⁭خود و بی⁭جهت در پی کینه⁭کِشی و انتقام⁭جویی برمی⁭آییم، و در نهایت دستمان را به خون برادرانمان آلوده می⁭کنیم.

البته ما هرگز درست نمی⁭فهمیم که آیا پدر راوی واقعأ پدر بچه⁭های ملیحه هم بوده است یا نه، و نیز آیا این مرد به گنجی دست یافته است یا نه. شاید این همان چیزی است که بعضی از منتقدان کتابِ "جهان زندگان"، آن⁭را "عدم قطعیت در کار محمدعلی" دانسته⁭اند. اما من احتمال می⁭دهم که این "عدم قطعیت" به دیدگاه سیاسی نویسنده مربوط است که در اصطلاح سیاسی به آن "فرصت‌طلبی" می⁭گویند.

از سوی دیگر می⁭بینیم که خانواده⁭ی راوی دستش به دهانش می⁭رسیده، و پدرش با عرق جبین و کدّ یمین توانسته خانه⁭ای بسازد و هرگز به آرزویش که داشتن یک بنز بوده هم نرسیده است. خانواده⁭ی ملیحه از تهی⁭دستان شهری هستند، و دغدغه⁭ی راوی و نویسنده هم همین است که چرا آن⁭ها بر سر مفهوم⁭هایی مانند آبروداری که به کینه⁭توزی می⁭انجامد، و رازداری که موجب انتقام⁭گیری می⁭شود، باعث نابودی یکدیگر می⁭شوند.

"اما چون هیچ یک از اعضای دو خانواده نمی‌دانستند جرم اولیه چیست و منبع کینه⁭کشی کجاست، همه در کلافی سردرگم خود را بازنده احساس می‌کردند." ص. ۴۷

البته خواننده نمی⁭تواند این را بپذیرد، زیرا بچه⁭های ملیحه همه⁭ی عمر در فقر به⁭سر برده⁭اند و مادرشان بدبختی کشیده است و...، و اگر کسی نمی⁭داند منبع کینه⁭کشی کجاست، در واقع نویسنده⁭ی رمان است.

راوی مرده است و از آن دنیا به جهان زندگان نگاه می⁭کند و به دنبال کشف رازی است که پدر برایش به ارث گذاشته است. او می⁭تواند جهان زندگان را ببیند، و با مردگان خانواده⁭اش در جهان مردگان نیز باشد، و همین باعث می⁭شود تا دیدی گسترده و محاط به گذشته و حال داشته باشد، که البته پیش از محمدعلی هم از این ترفند بسیار استفاده شده است. راوی، مهندس و کارمند قبرستان است، ولی برای او نویسندگی از اهمیت ویژه⁭ای برخوردار است و چنین فکر می⁭کند:

"مادرم برای من خیلی آرزو‌ها داشت، اما من فقط توانستم به چند تای آن‌ها جامه عمل بپوشانم. چرا که تا آمدم دوران پرشور و شعف دوره جوانی را درک کنم، پدرم را از دست دادم. یک شبه شدم سرپرست خانواده و وارث هزار جور گرفتاری که یکی از آن همه گرفتنِ حکم قصاص بود که مادرم به دوشم انداخت. تا آمدم مزة انتقام را بچشم و مرگ دل خراش پدرم را به دست فراموشی بسپارم، انقلاب شد. روزگار چنان چرخید و چرخید که یک وقت چشم باز کردم، دیدم همه کسانی که فکر می‌⁭کردند روزی روزگاری من استعدادی بروز می‌دهم، یا گریختند به خارج یا دق مرگ شدند کُنج خانه، یا آمدند سینة قبرستان و ورثه⁭شان چشم انتظار توصیة من بودند تا قبری با قیمتی ارزان‌تر و تخفیفی ویژه برای متوفی⁭شان دست و پا کنم." ص. ۶۱

پس تا این⁭جا می⁭بینیم که مادر سخت "کینه⁭توز" است و در پی حفظ "آبرو" زندگی را برای خود و خانواده⁭اش تلخ کرده است، فرزندان ملیحه در پی "انتقام" هستند، پدر چنان پای⁭بند "رازداری" است که رازش را با خود به گور می⁭برد. ترجیع⁭بند با "گاو گوسفند کسی کار نداشته باش" پیوسته تکرار می⁭شود و خود نویسنده، با همدستی راوی می⁭پندارند که محور اصلی کتاب "وارث پیشینیان بودن" است.

موضوع⁭های دیگری هم پیش کشیده می⁭شوند که تنها در حد حرف می⁭مانند و به آن⁭ها پرداخته نمی⁭شود. مانند این جمله که راوی به خواهرش می⁭گوید، و البته این زمانی است که هر دو مرده⁭اند:

جهان زندگان، رمان، محمد محمدعلی

"می‌گویم مرده باشیم، ولی باید قادر باشیم خاطرات خود را کامل کنیم. هر چند وارث سرنوشت خویشاوندان خویش هستیم. من خودبه⁭خود صاحب سهم خود از دنیا هستم. قطعاً کسانی از دنیای زندگان، حتی از پشت مهِ غلیظ صدای مرا می‌شنوند و می‌⁭فهمند این عدم قطعیت نیست که به جنون منتهی می‌شود، بلکه خود قطعیت است که جنون همراه می‌آورد."

ناگفته نماند که جمله⁭های قشنگ زیادی در کتاب هست که چندتایی از آن⁭‌ها را در این⁭جا می‌⁭آورم:

مادر گفت: "بعدش من انسولین می‌زنم تا زنده بمانم و با بمباران بمیرم." ص. ۱۷

"روز‌ها و هفته⁭‌ها نه به چپ می‌⁭غلتیم، نه به راست. نه به راهی می‌رویم، نه از راهی می‌⁭آییم. نه پرواز عینی و ذهنی می‌⁭کنیم و نه هیچی! هیچِ هیچ! سکوتِ سکوت." ص. ۱۹

"این⁭جا گاهی از خودم می‌⁭پرسم چرا نبایست عقیده⁭‌ها در راه انسان فدا شوند؟" ص. ۱۰۰

"همه⁭چیز افتاده دست جوان⁭‌ها و پیرمردهای کینه⁭جوی بی⁭احساس خدعه⁭زن" ص. ۱۰۴

وقتی حرف از نویسندگی در ایران باشد، وارد شدن به سیاست هم ناگزیر می⁭شود. از قول مادر راوی:

"[مادر][۱] با خود گفت مسعود اگر می‌خواست، می‌توانست حداقل دو دوره نماینده مجلس بشود. کافی بود بگوید تفسیرالمیزان را کلاس یازده خوانده. کافی بود بگوید تمام مجله⁭های دینی و مکتبی پیش از انقلاب را آبونه بوده. اصلاً کافی⁭بود به جای یونان و مصر می‌⁭رفت پاریس و می‌⁭گفت نوه حاج حسن ارشادی، بازار حضرتی⁭ام.

یادش آمد آقایان با داشتن این اطلاعات آمدند سراغش و او رو نشان نداد. حتی حاضر نشد داستان و مقاله⁭ای در مجله و روزنامه⁭شان بنویسد چون یک سال بعد از استقرار، آنی نبودند که باید می‌بودند. چون خدعه کردند ومردم را به بی⁭راهه کشاندند. چون به قول خود وفا نکردند. چون هیچ احساسی به مردم نداشتند. چون امت را به جای ملت نشاندند... "ص. ۱۱۴

و از قول خودِ راوی:

"شاید هم خوداصلی⁭ام آن بود که افراط‌گر بود و باید آن شب مهمانی به قدری می‌رقصید تا می‌مرد. یا اگر نمی‌⁭مرد، جرأت می‌⁭کرد به تو بگوید آنچه می‌⁭تواند همه آزادی‌خواهان را به هم پیوند دهد، فقط و فقط اعتراض است. نه تحمل زندان و شکنجه و ایستادگی فیزیکی در مقابل زورگویان. آزادی مثل ستاره⁭ای است که محال است کسی به آن برسد، و روی آن بنشیند و منتظر شود در ماه پیاده شود." ص. ۱۳۵

گذشته از آن⁭که داستان بر یک محور اصلی استوار نیست، محمدعلی از نظر شخصیت⁭پردازی نیز در این کتاب موفق نبوده است. شاید مشکل این⁭جاست که آدم⁭ها بین تیپ و شخصیت در نوسان‌اند. به عبارت دیگر، نه تیپ هستند و نه شخصیت.

اما محمدعلی در این رمان پیامی دارد.او با آوردن متن عامه⁭پسند و همه⁭فهم زیر در آغاز کتابش خیلی از چیزها را مشخص کرده است:

او در همین متن کوتاه نه تنها موضوع کتاب را فاش کرده است، بلکه گفته است نه تنها باید در پی تغییر سرنوشت خود، بلکه تغییر سرنوشت اطرافیان خود نیز باشیم. او برای این تغییر رهنمود هم می⁭دهد:

"شاید هم خوداصلی⁭ام آن بود که افراط⁭گر بود... آنچه می‌⁭تواند همه آزادی خواهان را به هم پیوند دهد، فقط و فقط اعتراض است. نه تحمل زندان و شکنجه و ایستادگی فیزیکی در مقابل زورگویان."

پس از خواندن این جمله که در اواخر کتاب آمده است، و هنگامی که برمی⁭گردیم و داستان را در ذهنمان مرور می⁭کنیم، می⁭بینیم که سراسر آن بر ضد کینه⁭کِشی و انتقام⁭جویی بوده است، و تلاش داشته تا به ما بفهماند که مشکلات ما "که وارث گذشتگان خویشیم" و ایرانی هم هستیم، درست است بر سر تصاحب گنج و مالی بوده است، اما چون همه از یک خانواده⁭ایم، نباید بگذاریم که این موضوع باعث کینه⁭توزی و انتقام⁭جویی شود، چون همه از یک خانواده⁭ایم. محمد محمدعلی در دهان راوی می⁭گذارد تا بگوید:

"گاه فکر می‌⁭کنم این دردهای تمام نشدنی، جان مایه‌ای شود تا از دل آن داستانی و قصه⁭یی بیرون آید که دهان به دهان، سینه به سینه بگردد. اسطوره و افسانه⁭ای شود از انسانی که به رغم ناملایمات زمانه دوست داشت به همگان بگوید باید به چنان حدی از دریادلی برسیم که بتوانیم تمام هستی را در یک لحظه و با یک چرخش نگاهِ چشم ببینیم. ببینیم که من و تو هرچند جزء کوچکی از طبیعت پهناور هستیم، جزئی از آن عقل کل هم هستیم. عقل کلی که می‌گوید هر یک از ما از صدر تا ذیل هم احمق هستیم و هم باهوش و سعادت هر یک از ما در گرو سعادت جمع است.

آیا نگارش چنین جمله⁭هایی‌‌ همان کار داشتن به گاو گوسفند کسی است؟ که آقایان را وادار می‌کند مرا از خانه تا محل کار و هر قبرستانی تعقیب کنند و نگذارند با خیال آسوده به عروسک بودن یا پرنده بودن پدرم فکر کنم؟ پدری که هنوزاهنوز برای من یک معماست." ص. ۳۳

این معمولأ پیش می⁭آید. منظورم این است وقتی نویسنده⁭ی رمان یا داستانی پیام سیاسی مشخصی دارد، معمولأ دچار سطحی⁭نگری می⁭شود و به شعار دادن هم می⁭پردازد. در جمله⁭ی بالا این نویسنده، یعنی راوی داستان که هیچکدام از کتاب⁭هایش در کشور خودش اجازه⁭ی انتشار پیدا نکرده، و آن⁭قدر نرم و بی⁭کینه و روحانی می⁭نویسد که نمی⁭فهمد چرا باید نوشته⁭هایش را "کار داشتن با گاو گوسفند کسی" به حساب آورند، و خودش دوست دارد که او را همین⁭جوری که بی کینه و معصوم قلم می⁭زند، بپذیرند و بگذارند کتاب⁭های بی⁭خطرش چاپ شود، می⁭گوید (خطاب به چه کسانی؟)

"من و تو هرچند جزء کوچکی از طبیعت پهناور هستیم، جزئی از آن عقل کل هم هستیم... و سعادت هر یک از ما در گرو سعادت جمع است."

این همان شعار بسیار خوب و مردم⁭پسندی است که هر روزه هزاران نفر در فیس⁭بوک به شیوه⁭های گوناگون آن⁭را تکرار می⁭کنند، و بعضی گروه⁭های سیاسی هم آن را تبلیغ می⁭کنند و با مراجعه به اینترنت می⁭توان پیداشان کرد. اما مشکل این است که این یک آرزو است. آرزویی در هپروت و برای جهانی که نمی⁭دانیم تا چند هزار سال دیگر تحققش به درازا خواهد کشید. البته در یک رمان می⁭توان چنین جهانی را هم ساخت، اما مشکل بزرگ‌تر این است که محمد محمدعلی بیشتر از این پیش نمی⁭رود و همین⁭جا در سطح این شعار، باقی می⁭ماند.

ضمن خواندن کتاب فکر کردم به نظر آقای محمد محمدعلی چه⁭جور ممکن است مردم فقیر یا برادران و خواهران بی⁭چیز راوی داستانش و نیز خود راوی که نویسنده⁭ای است محروم شده از حق نوشتن و اظهار وجود، از کسانی که هم ثروت جامعه را در دست دارند، و هم اسلحه و قدرت قضایی و قدرت قانون⁭گذاری و قدرت سیاسی و قدرت اجرایی را، و البته همه هم ایرانی هستند، و البته هر اعتراض کوچکی را هم با کشتن و زندانی کردن پاسخ می⁭دهند، نه کینه⁭ای داشته باشند و نه بخواهند از آنان انتقام بگیرند و سعادتِ خودشان را در سعادتِ آنان ببینند؟

تا این⁭که دیدم در صفحه⁭ی ۱۳۵ چنین پاسخ داده است:

"آنچه می‌⁭تواند همه آزادی خواهان را به هم پیوند دهد، فقط و فقط اعتراض است. نه تحمل زندان و شکنجه و ایستادگی فیزیکی در مقابل زورگویان."

این جمله در نگاه و خوانش نخست، درست مثل کلمات قصاری که این⁭روزها در رسانه⁭های اجتماعی خیلی مُد شده است، بسیار جالب و جذاب به نظرم ⁭رسید. اما پس از چندی که مستی طنین خوش کلمات از سرم پرید، دیدم این جمله در واقع می⁭خواهد بگوید تحمل زندان و ایستادگی فیزیکی در مقابل زورگویان - که گویا به نظر نویسنده دلبخواهی هم هست- نمی⁭تواند همه آزادی⁭خواهان را به⁭هم بپیونداند، و تنها کاری که آزادی⁭خواهان باید انجام دهند این است که اعتراض بکنند!

اگر آقای محمدعلی دم دستم بود، از او می⁭پرسیدم کسی که در ایران زندگی می⁭کند، برای پیوستن به آزادی⁭خواهان دیگر، چه⁭جوری باید اعتراض کند که بعد از آن بتواند به لذّتِ تحمل زندان و شکنجه نَه بگوید، و فیزیکش در مقابل زورگویان ناچار به ایستادگی نشود؟ و آیا این شعار در جایی که (به قول خودت در این کتاب) هرچه را که بگویی و صاحبان قدرت از آن خوششان نیاید، آن⁭را به حساب "کار داشتن با گاو گوسفند دیگران" می⁭دانند، چه معنایی دارد؟

امیدوارم کسانی جواب این پرسش را بدهند تا من فکرهای بَد بَد نکنم.

گویا نوشته⁭ی من هم مثل رمان آقای محمدعلی خیلی شلوغ شد. پس ناچارم آن را جمع و جور کنم.

در این رمان برادرانی (گیریم از دو مادر) که البته نمی⁭توان مطمئن بود که برادر هم هستند، بر سر گنجی که معلوم هم نیست به‌راستی وجود داشته یا نه، باعث مرگ همدیگر می⁭شوند. کینه⁭ورزی و انتقام⁭جویی آنان بر سر گنجی است که گمان می⁭کنند از نیاکانشان به آنان رسیده است. اما چون معلوم نمی⁭شود که واقعأ گنجی در کار بوده است یا نه، پس اختلاف⁭های این برادران بر سر این گنج بیهوده به نظر می⁭رسد. از طرفی اگر پدر، خودش را موظف به رازداری نمی⁭دید، و مادر آن⁭همه کینه‌ورزی نمی⁭کرد و برای حفظ آبرو پا روی خواسته⁭هایش نمی⁭گذاشت و پای⁭بند سنت⁭های گذشتگانش نمی⁭شد و از شوهری که دوست نداشت جدا می⁭شد و با کسی که دوست داشت ازدواج می⁭کرد، آن⁭همه انتقام⁭جو هم نمی⁭شد، و در آن⁭صورت پسران ملیحه نیز به فکر انتقام نمی⁭افتادند.

در این⁭جا این پرسش پیش می⁭آید که در این رمان خانوادگی چگونه مسئله⁭ی آزادی⁭خواهی و اعتراض و تحمل زندان و شکنجه پیش کشیده می⁭شود؟

این از آن بخش⁭هایی است که به بدنه⁭ی رمان وصله می⁭شود. این وصله برای آن است که نویسنده می⁭خواهد از افراد این خانواده تیپ بسازد و آن⁭ها را اسطوره کند:

"گاه فکر می⁭کنم این دردهای تمام نشدنی، جان مايه‌ای شود تا از دل آن داستانب و قصه⁭يی بيرون آيد که دهان به دهان، سينه به سينه بگردد. اسطوره و افسانه⁭اي شود از انسانی که به رغم ناملايمات زمانه دوست داشت به همگان بگويد بايد به چنان حدی از دريادلی برسيم که بتوانيم تمام هستی را در يک لحظه و با يک چرخش نگاهِ چشم ببينيم." ص. ۳۳

اما متأسفانه، از آن⁭جا که این تیپ⁭سازی به‌درستی صورت نمی⁭گیرد، شخصیت⁭ها هم بی⁭رنگ و بی‌شخصیت می⁭شوند و هیچکدامشان به یاد آدم نمی⁭مانند. نمی⁭شود از اسطوره سخن گفت و سمبل⁭ها را نادیده گرفت. برای همین محمدعلی در این کتاب، هم به سمبل⁭ها نظر دارد و هم به اسطوره⁭ها، و برای همین است که می⁭گویم قصد تیپ⁭سازی داشته است. هنگام دزدیده شدن گنج، زمین هم شروع می⁭کند به لرزیدن. اندازه⁭های سی در چهل، بارها تکرار می⁭شوند. بعضی موردها سه ماه و ده روز طول می⁭کشند.

او در صفحه⁭ی ۸۸ به اسطوره⁭ی زروان هم اشاره کرده، و از زاده شدن دوقلوهای روشنی و تاریکی سخن به میان می⁭آورد، موضوعی که بعد می⁭بینیم برای تأکید بر برادر بودن خوبان و بدانِ جامعه آورده شده است.

من این نوشته را با جمله⁭ای از آخر "کتابِ جهان زندگان" آغاز کردم، و حالا دوست دارم آن⁭را با جمله⁭ای که در آغاز کتاب آمده است به پایان ببرم.

یک⁭بار دیگر این جمله را با دقّت بخوانیم:

ما وارث درگذشتگان خویشیم، اما این به آن معنا نیست که گوشه‌ای بنشینیم و دست روی دست بگذاریم، و چون وارث درگذشتگان خویشیم، در پی تغییر سرنوشت خود و اطرافیان خود نباشیم. یا حتی ندانیم چه بر سرمان آمده که نتیجه گرفته‌ایم ما وارث درگذشتگان خویشیم."

این جمله یک دید منفی به گذشته دارد و از آن چنین فهمیده می⁭شود که آن⁭چه را از گذشتگان خود به ارث برده⁭ایم بد است و باید تغییرش بدهیم. اما برای این⁭کار باید بدانیم که چه بر سرمان آمده است که موجب نارضایتی⁭مان شده و حالا باید برای تغییرش اقدام کنیم.

در تمام فعل⁭های این متن کوتاه "قطعیّت" وجود دارد، و اگر جمله را تجزیه کنیم چنین می⁭شود:

ما وارث درگذشتگان خویشیم.

[نباید] گوشه‌ای بنشینیم و دست روی دست بگذاریم.

[وارث درگذشتگان خویش بودن] به آن معنا نیست که گوشه‌ای بنشینیم و دست روی دست بگذاریم.

چون وارث درگذشتگان خویشیم، [نباید] در پی تغییر سرنوشت خود و اطرافیان خود نباشیم.

[این⁭که ما]وارث درگذشتگان خویشیم، [نباید باعث شود که] حتی ندانیم چه بر سرمان آمده که نتیجه گرفته‌ایم ما وارث درگذشتگان خویشیم.

با توجه به قطعی بودن فعل⁭های این متن، نمی⁭دانم چگونه بعضی⁭ها می⁭توانند بگویند که محمدعلی به عدم قطعیت باور دارد. در جمله⁭ی کلیدی زیر هم، قطعیت با گفتن "فقط و فقط" به⁭طور قاطعانه⁭ای قد برافراشته است:

"آنچه مي⁭تواند همه آزادي خواهان را به هم پيوند دهد، فقط و فقط اعتراض است. نه تحمل زندان و شکنجه و ايستادگي فيزيکي در مقابل زورگويان."

در رمان "جهان زندگان" درست در آن جاهایی که روشن کردن مطلب لازم بوده، از قطعیت پرهیز شده است. آیا گنجی برای خانواده⁭ی راوی به ارث رسیده است یا نه؟ آیا پسران ملیحه از تخم و ترکه⁭ی بابای راوی بوده⁭اند یا نه؟

نویسنده نه خودش این⁭ها را روشن می⁭کند، و نه امکانی در اختیار خواننده می⁭گذارد تا بتواند به کشفی برسد، و برای همین داستان لنگ می⁭زند و انگار از اول هم داستانی نبوده است.

[۱] - همه⁭ی نوشته⁭های داخل این نشانه، و نیز تأکیدهایی که با کشیدن خط در زیر واژه⁭ها مشخص شده⁭اند، از من است. م. ک.

تصویر نخست: محمد محمدعلی، نویسنده

در همین زمینه:

مسعود کدخدایی در زمانه

ملکان درد، افسانه‌های عذاب

hosseinn — Sat, 24 Nov 2012 13:00:35 +0000

نگاهی به رمان «ملکان عذاب»، نوشته ابوتراب خسروی

کاوه فولادی‌نسب

کاوه فولادی‌نسب- تا چندی پیش اگر کسی از من می‌پرسید بهترین اثر ابوتراب خسروی کدام است، بی‌هیچ فکری سرضرب جواب می‌دادم: «اسفار کاتبان». حالا با خواندن سه‌باره‌ی «ملکان عذاب» در زمانی حدود ده روز -همین ده ‌روزه گذشته- نظرم کاملاً تغییر کرده است. «ملکان عذاب» گذشته از این‌که رمان خواندنی و جذابی است، نشان می‌دهد که زیر آسمان پرستاره‌ی شیراز نویسنده‌ی خلاقی زندگی می‌کند که خیال ندارد به این زودی‌ها پیر شود.

ابوتراب خسروی همیشه یکی از ثابت‌قدم‌ترین روندگان مسیری بوده که هوشنگ گلشیری با نوشتن «معصوم پنجم یا حدیث مرده بر دار کردن آن سوار که خواهد آمد» در سال ۱۳۵۸ پیش روی ادبیات داستانی معاصر فارسی قرار داد؛ مسیری که بنیادش بر استفاده از زبان تاریخ‌گرا در متنی معاصر، تلاش برای به‌روز کردن قابلیت‌های آن زبان تاریخ‌گرا و ارتقاء بخشیدن به کیفیت آن متن معاصر، و نیز گسترده کردن دایره واژگان زبان فارسی معاصر بنا نهاده شده است. این درست که بسیاری از تجربه‌های نویسنده‌های فارسی‌زبان در این زمینه با ضعف‌هایی - و معمولاً هم با ضعف‌های زیادی- همراه بوده، اما بوده‌اند نویسنده‌هایی مثل شهریار مندنی‌پور و همین ابوتراب خسروی که توانسته‌اند تجربه گلشیری را گام‌هایی به پیش ببرند و در تکاملش سهمی داشته باشند.

خسروی به‌خصوص در این رمان آخری‌اش - «ملکان عذاب» - دست به کاری زده که هم برای خودش تجربه‌ای جدید و ارزشمند بوده، و هم برای ادبیات داستانی فارسی، و هم می‌تواند در جهت تکامل بخشیدن به‌‌ همان مسیر یا تجربه‌ای که پیش‌تر صحبتش را کردم، تلاش مؤثری قلمداد شود. «ملکان عذاب» سه خط داستانی مجزا دارد که هرکدام بنا به ضرورت پیرنگ داستان، در بازه تاریخی‌ای مخصوص به خودش روایت می‌شود و این، یعنی که نویسنده مجبور بوده سه بافت زبانی متفاوت را در کنار هم قرار دهد تا چیدمان (setting) رمانش درست و درمان از کار درآید.

یکی از روایت‌ها (روایت زندگی شیخ احمد ابن علی ابن حسن ایوبی جمریزی ملقب به شیخ احمد سفلی) در اواخر سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم هجری شمسی جریان دارد و زبانش‌‌ همان زبان دیوان‌سالار آن دوران است. یک روایت دیگر (روایت زندگی زکریا شرف، فرزند شیخ احمد سفلی) در بازه زمانی اوایل دوران سلطنت پهلوی دوم تا حول‌وحوش کودتای سال ۱۳۳۲ جریان دارد و زبانش زبانی است که انگار دارد پوست می‌اندازد تا معاصر شود و نزدیک شود به زبانی که امروز به آن تکلم می‌کنیم. روایت سوم (داستان بخشی از زندگی شمس شرف، فرزند زکریا) هم در سال‌های دهه هفتاد یا هشتاد جریان دارد که این را البته از حضور تکنولوژی روز در جریان روایت و خرده‌روایت‌ها می‌توان دریافت. این روایت سومی زبانی کاملاً معاصر دارد و از ویژگی‌های زبان معیار برخوردار است. این تنوع زبانی با شیوه‌ای که خسروی برای روایت رمانش انتخاب کرده، جذابیت بیشتر و طعم بهتری به خود می‌گیرد. «ملکان عذاب» ساختاری کولاژگونه دارد که سه خط داستانی‌اش را لابه‌لای هم و به شیوه‌ای غیرخطی روایت می‌کند. به این ترتیب خواننده مدام در کوران تجربه‌های مختلف زبانی و تنوعی پخته و سخته قرار می‌گیرد که البته کمتر کسی مثل ابوتراب خسروی می‌تواند از پسش بربیاید.

در «ملکان عذاب» خواننده با داستان زندگی سه نسل از مردان خانواده‌ای روبه‌روست که هرکدام به‌نوعی در فساد زندگی مادی پیرامونشان فرو رفته‌اند

در «ملکان عذاب» خواننده با داستان زندگی سه نسل از مردان خانواده‌ای روبه‌روست که هرکدام به‌نوعی در فساد زندگی مادی پیرامونشان فرو رفته‌اند یا رفته بوده‌اند و سرانجام مرد سومین نسل - شمس شرف، فرزند زکریا، فرزند شیخ احمد سفلی- موفق می‌شود با نوشتن رمان «ملکان عذاب» گویی بار مانده بر زمین را به مقصد برساند. شیخ احمد سفلی نظامی‌ای ستمگر بوده که به هر روستایی در مسیر‌هایش می‌رسیده، اهالی‌اش را وادار می‌کرده برای‌‌ همان یک شبی که با نظامیان زیردستش در روستا اطراق می‌کنند، دختری زیبا را به عقدش دربیاورند تا شب تنها سر بر بالین نگذارد. زکریا بالاگداری که بعد‌ها بیشتر به نام زکریا شرف شناخته می‌شود، نتیجه یکی از همین هم‌خوابی‌های نه‌چندان خوشایند در روستایی به نام بالاگدار در حوالی شیراز با دختری به نام قیصو است. پس از این ازدواج قیصو از خاتونک‌دره به بالاگدار می‌رود و به عقد یکی از خان‌های منطقه درمی‌آید. پس از مدتی خان می‌میرد و قیصو زن خان دیگری می‌شود، و بعد باز مرگ این یکی و درآمدن به عقد آن دیگری، و بعد باز همین داستان. رمان شروعی طنازانه و رندانه دارد که خواننده را توأمان مجذوب و شگفت‌زده می‌کند:

«آخرین شوهر مادر، امان‌الله‌خان بالاگداری، خان کهنسالی بود که تقریباً از جمله اجداد شوهرهای سابق و حتی اسبق مادر محسوب می‌شد. و مدعی بود کوچک‌ترین هم‌بازی دوران کودکی‌اش هم حدود پنجاه سال پیش به رحمت ایزدی پیوسته است (...) مادر از هر خان بالاگداری که با او ازدواج کرده بود، دو یا سه بچه به دنیا آورده بود که روی هم یک فوج می‌شدند. من فرزند ارشدش محسوب می‌شدم و با آن‌که گویا از پشت یک غیر بالاگداری هستم، یک بالاگداری محسوب می‌شدم.» (ملکان عذاب، ابوتراب خسروی، صفحه‌های ۶ و ۷ از نسخه الکترونیک)

زکریا بعد‌ها که عقل‌رس می‌شود و تحصیلاتش را در مدرسه تمام می‌کند، در دانشگاه درس حقوق می‌خواند و از این ره، هم وکیل می‌شود و هم دوستان و آشنایانی مثل محمد مجد و اشرف تکش پیدا می‌کند که بعد‌ها در روایت بسیار تأثیر می‌گذارند و حتی به یکی از ستون‌های نگه‌دارنده آن تبدیل می‌شوند. زکریا در سفری کشف‌وشهودگونه به دیدار پدر ناشناخته‌اش می‌رود و درمی‌یابد که پدر آدم حکومت بودن را کنار گذاشته و شده درویشی سالک و خانقاهی را اداره می‌کند و کلی هم مرید و پیرو دارد. پدر - حالا شیخ احمد سفلی - از زکریا می‌خواهد که بماند و داستان زندگی و سرگذشت او را بنویسد تا ماندگارش کند و بعد هم جانشینش شود. زکریا برخلاف میل خود وادار به ماندن می‌شود تا مرگ شیخ احمد و بعد از او هم مدتی اداره خانقاه را به دست می‌گیرد تا آب‌ها از آسیاب بیفتد و به‌خصوص وقتی به چگونگی مرگ شیخ احمد پی می‌برد، فرار را بر قرار ترجیح می‌دهد. بعد‌ها - در سال‌های منتهی به کودتای ۱۳۳۲- در شیراز با محمد مجد - همکلاسی دوران دانشکده- انحمنی ادبی به نام شفق راه می‌اندازند تا بتوانند هم دور هم چیزی بخوانند و هم روی جوان‌تر‌ها تأثیری بگذارند و هم امکانی برای انتشار نوشته‌های خودشان فراهم آورند. اما جدایی اشرف تکش -همسر محمد مجد- از او و ازدواجش با حسن سلیمی از سویی و کودتای ۱۳۳۲ و بگیروببندهای بعد از آن از سویی دیگر، باعث می‌شوند که هم انجمن شفق به تعطیلی کشانده شود و هم زکریا نتواند دست‌نوشته‌های پدرش و افزوده‌های خودش به آن‌ها را از طریق انجمن منتشر کند.

زمان روایت داستان، در حقیقت اندکی پس از مرگ زکریاست؛ جایی که پسرش -شمس- در وصیت‌نامه پدر به امانتی‌ای برمی‌خورد که متعلق به حوریه مجد است و باید دستش برساند. کشف راز این امانتی یکی از گره‌های داستان که تقریباً تا انتهای رمان بسته می‌ماند و همین‌که به‌تدریج گره‌های دیگر باز می‌شوند، خواننده برای باز شدن آن هم آماده می‌شود. ماجراهای زندگی شمس هم در داستان بیشتر توأم با ناکامی است و تنها کامیابی‌اش در زندگی، انگار همین است که بالأخره می‌تواند روایت‌های پدربزرگ و پدرش را منتشر کند؛ در قالب رمانی به نام «ملکان عذاب».

«ملکان عذاب» داستان هویت است، هویتی گم‌شده که گویی -مانند سایر آثار خسروی- قرار هم نیست تلألویی از پیدایی‌اش جایی خودش را نشان بدهد. نه شیخ احمد سفلی -که راه عرفان را در پیش می‌گیرد-، نه زکریا -که راه علم و قانون و مبارزه را در پیش می‌گیرد-، و نه شمس -که راه قانون و هنر می‌رود-، هیچ‌کدام نمی‌توانند به آرامش دست یابند؛ گویی این تلاش همیشگی برای کشف هویت و نرسیدن به پاسخی قابل‌پذیرش، دلیل زندگی همه آن‌ها و همه شخصیت‌های دیگر آثار دیگر ابوتراب خسروی است.

در این رمان هم خسروی مانند سایر آثارش دغدغه نوشتن و ثبت کردن را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های خودش -نویسنده- و آدم‌های داستانش در روایت مطرح می‌کند و اصلاً گویی رسالت یا شاید هم میراث شمس این است که آن‌چه را از پدرانش به دستش رسیده، کامل کند و به بلوغ برساند و منتشر کند تا همه از آن باخبر شوند و در پیشانی تاریخ ثبت و ضبط شود.

«وقتی بیدار شدم، نشستم و چیزی نوشتم که نمی‌دانم چیست، و اصلاً هم مهم نیست شعر باشد یا چیزی دیگر. مهم این است که سلیمی توی متنی بماند و ساکن آن‌جا شود و آن‌طور بی‌جا و مکان نماند...» (ملکان عذاب، ابوتراب خسروی، صفحه ۵۱۰ از نسخه الکترونیک)

و آن ابهامی هم که هم در این رمان و هم در بسیاری از آثار دیگر خسروی در زمینه درهم‌آمیختگی واقعیت و رؤیا به چشم می‌خورد، ریشه‌اش در همین توجه به نوشتن و نویسندگی و میل به حضور نویسنده در متن است؛ مثل این بخش از «ملکان عذاب» که یکی از تکه‌هایی است که شمس دارد از زکریا -پدرش- می‌گوید:

«هنوز نمی‌دانم افساهایی که پدر از آن‌ها نام می‌برد، موجوداتی خیالی‌اند که به متن او راه یافته‌اند یا موجوداتی واقعی‌اند که از خانقاه سمیرم سفلی آمده‌اند و به متنش سرمی‌کشیده‌اند، باید مرز خیال او و وقایعی که در واقعیت بر او گذشته‌اند، کشف شوند.» (ملکان عذاب، ابوتراب خسروی، صفحه ۴۷۶ از نسخه الکترونیک)

●ملکان عذاب، نوشته ابوتراب خسروی (نشر ناکجا) در رادیو زمانه:

رمان عذاب، حامد احمدی

ملکان عذاب، کتاب برگزیده زمانه

ملکان عذاب و کالبد مکتوب ابوتراب خسروی، مسعود کدخدایی

ابوتراب خسروی: «تاریخ ما پر است از فرقه‌گرایی و قداست‌سازی»

ملکان عذاب، جنگ ادبی زمانه در گفت و گو با ابوتراب خسروی (برنامه رادیویی)

هجاهای خفته

hosseinn — Sat, 17 Nov 2012 22:53:55 +0000

نگاهی به مجموعه اشعار «هی تو یک هجا بودی من بیدارت کردم» از منیره پرورش

سهراب رحیمی

سهراب رحیمی - پنجمین کتاب منیره پرورش، شامل ۱۳۰ شعر است در ۱۴۰ صفحه. شعر‌ها غالباً کوتاه‌اند، تا آن حد که قبل از شروع به پایان می‌رسند. بعضی شعر‌ها قطعه‌های خوب و کاملی هستند؛ بعضی شعر‌ها می‌توانستند قطعه‌های خوبی بشوند اگر ویرایش نمی‌شدند و بعضی شعر‌ها که ویرایش نشده‌اند، از حد لازم طولانی‌تر شده‌اند.

اما حد لازم چیست؟ چه کسی می‌تواند تعیین کند یک شعر چه زمانی باید به آخر برسد؟ چه کسی می‌تواند ویرایش خوب یک شعر را تعیین کند؟

در شعر هم مثل همه‌ هنرهای دیگر، نظر خواننده است که خطوط و حدود ظرفیت و کیفیت یک شعر را تعیین می‌کند. خواننده بر اساس تجربه‌های شاعرانه‌اش به متن ادبی نزدیک می‌شود.

نزدیک شدن به اشعار منیره پرورش، دو چیز را به ذهن من به عنوان خواننده این اشعار می‌آورد: اولاً اضافه‌هایی که بدون آن‌ها شعر می‌توانست گستردگی معنایی بیشتری داشته باشد. دوماً بازی‌های زبانی که اگر کمتر بود، شعر می‌توانست به غلظت شاعرانه‌ی متعادل‌تری برسد. متعادل‌تر که می‌گویم، منظورم تعادل بین فرم و معنا و موسیقی و طول و عرض نوشتار است؛ آنجا که نوشته‌های افقی را به شکلی عمودی می‌نویسند بی‌آنکه توجیه نوع نوشتار در خود متن اقرار به تظاهر کند یا به صورت بدیهیاتی شاعرانه بر صفحه‌ سفید اعلام ظهور کند.

تقطیع شعر اگر از منطقی شاعرانه پیروی نکند، به گسیختگی متن شاعرانه منجر می‌شود. نبود لحظه‌های وحی و الهام شاعرانه به هنگام سرودن و عدم دقت شاعر به هنگام ثبت لحظه و برخورد عجولانه‌ او با متن به هنگام ویرایش نهایی، می‌تواند شعری خوب را به نوشتاری پیش‌شعری بدل کند و خواننده هم این را زمانی احساس می‌کند که نتواند با حس و رنگ و احساس و تجربه شاعرانه‌ راوی ارتباط برقرار کند. عدم هماهنگی اجزای شعر با آفرینش ادبی خود را به صورت بحران معنایی تصویری نشان می‌دهد. یک نکته‌ تکنیکی دیگر هم در شعر منیره پرورش هست که به نظرم قابل بررسی است: اضافه‌ها.

«هی تو یک هجا بودی من بیدارت کردم»، منیره پرورش، نشر آفشید، ۱۳۹۱

دقت کنید به ترکیب‌های زیر: «اخم تصویر»، «بلوغ لب‌هایم»، «لحظه‌های ذهنم»، «چرم گلویم»، «دیوارهای زندگی»

با وجود چنین اضافه‌هایی شاعر با زبان برخورد خوب و ساده و مثبتی دارد:

شب را روی سرت بگذار
و مرا که افقم را عوض کرده‌ام
افقم را مثل خونم عوض کرده‌ام
توی خودم پیچیده‌ام
با پی‌نوشت خود
رگ می‌زنم
آرام
زیر مرگ می‌زنم
من به انفجار شبیه‌ترم

چقدر خوب بود اگر این شعر همین‌جا تمام می‌شد. قاطعیتی پرسشگرانه که معمای شاعرانگی‌ست و دوگانگی کار‌ شاعر امروز را برجسته می‌کند. شعری که برگرفته از تأثیر روند شعر دهه‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۸۰ است و می‌تواند به عنوان ادامه‌ منطقی از دهه‌های پیشین و نمونه‌ی شعر دهه‌ ۱۳۹۰ در نظر گرفته شود. البته اگر دقت شاعر، چاشنی زبان و تصویر‌هایش بشود و او به تجربه‌ها و دریافت‌های کوچک بسنده نکند. سعی شاعر باید در یافتن معناهای نو در جهان‌های نو باشد در زاویه‌هایی که حرف اول را زبان بزند. چرا که شعر قبل از هر چیز هنری زبانی‌ست؛ سنتی نوشتاری که از نیاکان ما به ارث رسیده. تعریف‌های نو‌تر از شعر، هرچند به طور موقت این معادله را مخدوش کرده است، ولی در ‌‌نهایت باید از تئوری‌ها و فلسفه‌ها و شکستن‌های روایت و مکتب‌بازی‌های رایج گذشت و به عمق معنای شاعرانه رسید: به آنجا که به قول اخوان «شعر محصول بی‌تابی انسان در لحظاتی است که در پرتو شعور نبوت قرار می‌گیرد.»

با این تفاصیل مشکل نیمی از شاعران ما مشخص است: عجله در تولید ادبی و این امر هرچند آمار تولید شعر در ایران را در مقایسه با اکثر کشورهای جهان بالا برده است، چنان‌که در حال حاضر ایران یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان شعر است، اما در ‌‌نهایت این نوع تولید انبوه و نشر عجولانه‌ بدون فکر، ضربه‌ بزرگی به کیفیت شعرهای منتشر شده زده است. تنها در جامعه‌ای با آرامش و تعمق بسیار می‌توان به شکل تازه و تفسیر جدیدی از شعر رسید. تلاش‌هایی که از طریق برخی شاعران خوب زمانه‌ ما شده، به دلیل عدم تمرکز و به دلیل عدم ارتباط پویا و زنده بین شاعران و ناشران و روزنامه‌نگاران، موجب تشتت فرهنگی شده و عملاً ما شاهد عدم وجود فضایی انتقادی در شعر امروز ایران هستیم. کاری با نقدهای سفارشی و تمجیدی ندارم. شاید بعد‌ها بشود برای وجود آن‌ها هم بهانه‌ای تراشید. اما عملاً رفیق‌بازی جای برخوردهای سازنده‌ انتقادی را گرفته است.

منیره پرورش در یکی از اشعارش اشاره‌ای هم به جنون حاضر در جامعه دارد:

از تاریخ مقطع؛ کلمات مقطع؛ دست‌های مقطع
از تیری که از بغل گوشم از تو گذشت آمده‌ام
تشریفاتی از نوع تو هر روز
به لب‌های دوخته
گره‌ام می‌زند
قلاده‌ای که سگم را صدا زد
جنس گاوهای جنون بود

و همچنین نگاهی هم دارد به نقش زن در جامعه‌ای که شاعر زن بودنش را شکلی عجیب می‌پندارد که در قاب‌ها و چارچوب‌های معمول و مرسوم نمی‌گنجد:

کلکسیونر عزیز
من مستطیلی بودم
به نام زن
گاهی در عطر قهوه پیدا می‌شدم
گاهی در سطر‌ها

در این میان شاعر در‌ها را بسته می‌بیند. مثل این است که سرنوشت شاعر در این سرزمین با سرنوشت درهای بسته گره خورده است:

ما یک نویسنده دو شاعر بودیم
پشت در بسته‌ کافه‌ نادری
و فاصله‌ای که هست؛ فاصله‌هایی که انگار هرگز پر نمی‌شوند:
آن‌قدر دور بوده‌ایم از هم
که نزدیکیمان
از بعید ماضی ساخت.

●پاره‌ای از مقالاتی که در نقد و بررسی مجموعه اشعار در کتاب زمانه انتشار یافته:

در باقیمانده‌ سپیدی کاغذ، بررسی اشعار مینو نصرت

تلفیق مضمون در حکایتی نو، بررسی مجموعه اشعار لیلا صادقی

عشق خاصیت هجده سالگی‌ست، بررسی اشعار آزاده طاهایی

دور اما بلند، بررسی اشعار پگاه احمدی

تقلای تن و دودوی چشم‌ها، بررسی اشعار گراناز موسوی

«سکوت صدای روشنی دارد»، بررسی اشعار معصومه ضیائی

زندگی در شعر، بررسی اشعار احسان عابدی

این فصل لعنتی، بررسی آثار مرتضی بخشایش

اسطبل جامعه، بررسی اشعار داریوش معمار

رمان عذاب

hosseinn — Thu, 08 Nov 2012 08:37:22 +0000

تجربه خواندن یک رمان: «ملکان عذاب» نوشته ابوتراب خسروی

حامد احمدی

حامد احمدی - اولین و مهم‌ترین مشکلی که مخاطب در رویارویی با رمان «ملکان عذاب» نوشته ابوتراب خسروی دچارش می‌شود، ناتوانی در خواندن و مطالعه اثر است. این ناتوانی البته از فضاسازی متفاوت، پیچید‌گی اثر و آنچه که به آن سخت‌خوان بودن متن می‌گویند، ناشی نمی‌شود. مشکلی که در این رمان باعث قطع رابطه یا اصلاً ایجاد نشدن رابطه با داستان می‌شود، شکل نگرفتن فرم روایت است.

«ملکان عذاب» یک رمان دورو است؛ «دو‌رویی» نه لزوماً به معنای فریب‌کارانه، بلکه در این مفهوم که در «ملکان عذاب» ما با دو فضای متفاوت، با دو داستانی که قرار است به هم پیوند بخورند، روبه‌رو هستیم اما این پیوند به وجود نمی‌آید و دلیلش هم تفاوت جنس داستان‌ها نیست، بلکه از اشتباه نویسنده از در کنار هم قرار دادن این دو داستان ناشی می‌شود؛ مثل فیلمی که نماهایش از ابتدا به اشتباه برداشته شده و در نتیجه تدوین هم به پیروی از اثر موفق نشده هماهنگی و هارمونی‌ در داستان ایجاد بکند.

فضای خانقاه و پدر صوفی‌شده‌ زکریا از یک‌سو و داستان زندگی زکریا و خجسته و عشق نافرجام شمس و حوریه انگار برای دو مخاطب متفاوت نوشته شده‌اند و درست به هم گره نمی‌خورند. در نهایت نه مخاطب جدی و عمیق و نه آن مخاطب عامی و سهل‌پسند، هیچیک نمی‌توانند با کلیت اثر ارتباط برقرار کنند.

این اشتباه استراتژیک نویسنده، دقیقاً از نوع همان تصور غلطی‌ست که تهیه‌کننده‌های سینمای فارسی در سال‌های پیش از انقلاب داشتند. میان یک فیلم ظاهراً جدی و سنگین، تماشاگر را به دیدن یک پرده از رقص مهوش یا آفت مهمان می‌کردند تا مخاطب خسته نشود و حظ بصری هم ببرد. اینجا هم مخاطب ادبیات آشناتر و سهل‌تر به جای هم‌راهی با قصه‌ کلیشه‌‌شده‌ حوریه و شمس- با آن نظربازی‌های نوجوانانه و سفر یار و قطره‌ اشک در فرودگاه و بی‌وفایی زن و تنهایی مرد- احتمالاً سراغ رمان و داستانی می‌رود که در تمام صفحاتش چنین روایتی جاری باشد و در میان عیش، بحث ادبیات متعهد و جاودانه‌گی کلمات و کالبد متن و خانقاه و صوفیان و قدیس‌گرایی ظاهر نشود و به آن لذت، تجاوز مباح نکند.

«ملکان عذاب» از آن دسته آثاری‌ست که دنیا و آخرت را توأمان از دست داده است.

ابوتراب خسروی اگر حتی متأثر از تفکر تهیه‌کنندگان سینمای فارسی نباشد، شاید ندانسته و ناخواسته، در دام نوشتن اینترنتی افتاده است. مثل این است که «ملکان عذاب» مجموعه‌ای از چند وب‌لاگ بی‌ربط به هم اما لینک شده است.

در یک‌سو روزنوشت‌های نوجوانی عاشق‌پیشه را می‌خوانیم و از سوی دیگر دل‌نوشته‌های یک صوفی شوریده. از سمتی به وب - داستان‌نویسی مبتدی پیوند خورده که دغدغه‌ ادبیات متعهد دارد و از سویی دیگر به تاریخ‌نگاری وبلاگری مسن می‌رسد که اتفاقات مربوط به کودتا را شرح می‌دهد. دقیقاً به همین دلیل خواننده «ملکان عذاب» همان‌طور که در فضای لایناهی نت از صفحه‌ای به صفحه‌ دیگر می‌رود و بدون تمام کردن مطلب اولی به سراغ صفحه‌ نفر دوم می‌رود، اینجا، در گستره یک کتاب سیصد صفحه‌ای که پر از زیاده‌گویی و شرح و وصف با جزئیات‌ و البته بیهوده‌ هر اتفاقی‌ست- حتی سیاه‌بازی اصغر ماتیکی در مراسم عروسی!- خواننده صفحاتی را که حوصله‌اش را سر می‌برد، رد می‌کند و به صفحاتی که احتمالاً مورد علاقه‌اش است می‌رسد. به این شکل رمان به طور کامل، آن‌طور که نوشته شده است، خوانده نمی‌شود و به عنوان یک اثر چندپاره و از هم گسیخته مرور می‌شود و هرگز به مرتبه و منزلت مطالعه‌ شدن نمی‌رسد.

خواندن «ملکان عذاب» به هر صورت و در نهایت تجربه‌ای عذاب‌آور است. مصالحی که از یک‌سو می‌توانست به یک از رمان‌های تیپیک و البته متوسط اسماعیل فصیح تبدیل شود در مقابل تفکر اولیه و مهم نویسنده به هدر می‌رود و آن تفکر مهم و اولیه، در نقد صوفی‌گرایی و قدیس‌سازی و عرفان باسمه‌ای، کنار روایت‌های بی‌شمار و کلیشه‌ای شهرستانی پول‌دار و دختر زیبارو و عشق‌شان، عشق دو کودک و به میان آمدن پدر ظالم و جدایی، مادر بی‌وفا و پدر دروغ‌ساز و فرزندی که فکر می‌کند مادرش مرده هرز می‌رود و اصلاً به مرحله‌ خوانده شدن نمی‌رسد تا بلکه وارد ذهن مخاطب بشود و به ابزاری برای اندیشه‌ورزی و فکر کردن بدل گردد.

اگر اقبال مخاطب عام را «دنیا» و توجه منتقد و پیگیر جدی ادبیات را «آخرت» فرض کنیم، «ملکان عذاب» از آن دسته آثاری‌ست که دنیا و آخرت را توأمان از دست داده است. خواننده عام و خواننده نخبه اما در هر حال انتظار دارند که به اثر علاقمند شوند و بتوانند داستان را پی‌گیری کنند. درباره «ملکان عذاب» هیچ مخاطبی، نه نخبه و نه عام حتی یک لحظه هم نمی‌تواند به چنین رضایت خاطری بیندیشد.

●ملکان عذاب، نوشته ابوتراب خسروی (نشر ناکجا) در رادیو زمانه:

ملکان عذاب، کتاب برگزیده زمانه

ملکان عذاب و کالبد مکتوب ابوتراب خسروی، مسعود کدخدایی

ابوتراب خسروی: «تاریخ ما پر است از فرقه‌گرایی و قداست‌سازی»

ملکان عذاب، جنگ ادبی زمانه در گفت و گو با ابوتراب خسروی (برنامه رادیویی)