موسیقی تلفیقی

سنتور صد و یک ساله ساخت اصفهان در نیویورک

Thu, 05 Jul 2012 08:02:34 +0000

گفت‌و گو با آلان کوشان، نوازنده سنتور

پانته‌آ بهرامی

پانته‌آ بهرامی - کانون هنری «الوان» در نیویورک چندی پیش شاهد کنسرت موسیقی بود که بداهه‌نوازی آن را آلان کوشان یکی از آهنگسازان و نوازندگان موسیقی تلفیقی به‌عهده داشت. قطعه بداهه‌نوازی وی با سازی آغاز شد که خود ساخته و «زور» نام دارد.

این ساز شبیه سنتور است و از سیم‌های قطور که از روده در ژاپن ساخته شده می‌باشد. هر کدام از سیم‌ها هدف و مفهومی را دنبال می‌کند و صدایی که تولید می‌کند مختص به بخشی از کره زمین است. برای مثال بخشی مربوط به موسیقی آفریقاست.

این ساز حدود ۹ سال پیش ساخته شد و آواهای مختلفی مثل پیانو و عود از خود تولید می‌کند. آلان کوشان در مورد محدودیت‌های سازهای مختلف برای موسیقی می‌گوید: «شما مفهومی را که در هر کشوری موسیقی خاص خود را دارد، می‌گیرید و از آن یک فرایندی می‌سازید و با این با این ساز اجرا کنید. هر سازی محدودیتی دارد. مثلاً سنتور ۹ خرک محدودیت خاص خودش را دارد.‌ همان‌طور که تار [هم محدودیت‌هایی] دارد. پوست تار مثلاً شل و سفت می‌شود و نوازنده مصیبت دارد. سنتور مدام باید کوک شود و بعد هم شما نمی‌توانید در آن واحد خیلی چیز‌ها را با آن بزنید. مثل پیانو. تازه خود پیانو ساز بسیار محدودی‌ست. ۸۸ تا کلید دارد و عمدتاً موسیقی کلاسیک غربی را می‌توانید با آن بنوازید.

البته خیلی از کشورهای مختلف تلاش کرده‌اند پیانو را در قالبی در فرهنگ خودشان بگنجانند.‌‌ همان‌طور که جواد معروفی سعی کرد این‌کار را انجام دهد یا مرتضی محجوبی خیلی از قطعات را برای پیانو تنظیم کرد. از زمان استاد وزیری و خالقی پیانو را به سبک موسیقی ملی ما کوک کردند و سعی کردند یک کار متفاوت انجام دهند و از پیانو در غالب ارکستر برای موسیقی ملی ما استفاده کنند. [اما این نوآوری‌ها] زیاد مورد استقبال قرار نگرفت. بسیاری از نوازندگان تار، سه‌تار و کمانچه و سازهای شبیه به آن‌ها با فرهنگ غرب چندان آشنایی ندارند و اگر هم دارند، از فرهنگ غرب آن لذتی را نمی‌برند که شاید از فرهنگ خودشان می‌برند. به این ترتیب می‌بینید پیانو سازی است که می‌تواند کوک شود و مورد استفاده موسیقیایی یک مملکت قرار گیرد، در همان حال هم ساز بسیار محدودی است. سعی کرده‌ام هر سازی را که درست می‌کنم از این محدودیت تا آنجایی که می‌توانم کم کنم و سعی کنم فضا و بُعد دیگری به آن بدهم که بتوانم ارتباط تازه‌تری را با افراد برقرار کنم.»

سنتور صد و یک ساله

آلان کوشان، نوازنده و آهنگساز ایرانی

بخش دوم این کنسرت نیز بداهه‌نوازی بود که با هنرمندان کشورهای مختلف با سازهای گوناگون صورت گرفت. آلان کوشان با سنتوری در این بخش شرکت کرد که ۱۵ سال پیش آن را از قدسی دولتشاهی، اولین زن خلبان ایران به ارث برده. از این نوع ساز تنها چند عدد در اصفهان ساخته شد که یکی از آن‌ها اکنون در نزد آلان کوشان نوازنده و آهنگساز مقیم نیویورک است. اما این ساز ساخته اصفهان چگونه به دست این نوازنده رسیده است؟

آلان کوشان در پاسخ می‌گوید: «یک رابطه عمیق و عاطفی با خانم قدسی دولتشاهی برقرار کردم. من در واقع به فرزندخوانده چندم این خانم تبدیل شدم و مرا همیشه به نام پسرم می‌خواند و در تمام روزهایی که ایشان بالاخره مشکلاتی داشت، چه حالا من منزل ایشان باشم و چه ایشان منزل ما بود، ما با هم توسط این ساز انس گرفتیم و او گفت من اجازه نمی‌دهم کسی با این ساز بزند، فقط باید خودت با آن بزنی و بعد هم که من فوت کردم، این ساز مال خودت است. به تمام بچه‌ها هم گفتم، وصیت کردم که حق ندارند دست به این ساز بزنند؛ و این است که در واقع یک رابطه خیلی عاطفی مادر و فرزندی به‌وجود آمد و افتخار داشتن این ساز هم نصیب من شد.

این سنتور صد و یک‌سال عمر دارد و امروز در دست آلان کوشان در نیویورک است. بخشی از کنسرت در کانون «الوان» که با همراهی گروه موسیقی از کشورهای مختلف انجام گرفت، با این ساز نواخته شد. اسامی نوازندگان به این شرح است: ساکسافون لتی ال ناگر (Lety ElNaggar )، ظفر تاویل عود و طبل (Zafer Tawil)، سینان گوندوگودو (Sinan Gundogdu )، امیر السفر ترومپت (Amir Elsaffar )

آلان کوشان سبک تک‌نوازیی که با این ساز انجام گرفت را این گونه ترسیم می‌کند: «سبک کاری که ارائه دادم تقریباً از بین رفته است. من به نسلی تعلق دارم که در دوران کودکی با آهنگسازان و نوازندگانی آشنا شدم که آن‌ها خود متعلق به یک نسل قبل‌تر از من بودند که در دامن صبا استاد خالقی و استاد وزیری پرورش یافته بودند. سبک [من] کاملاً ویژه است و فکر می‌کنم از اوایل دوره قاجار نزج گرفت و پیشینه آن به پیش از دوره قاجار می‌رسد. فرم ویژه‌ای ندارد. یعنی پیش‌درآمد و پس‌درآمد و گوشه ندارد. برای مثال استاد ابوالحسن صبا سنتور را با ۹ خرک عرضه کرد و خرک اولش را هم کرد نت می‌. کما اینکه اگر سنتورهای قبل از آن را شما ببینید، ۱۲ـ ۱۱ حتی ۱۴ خرک داشتند. یعنی سنتور حبیب سماعی ۱۴تا خرک داشته و کاملاً هم به شکل ذوذنقه نبوده.
استاد فرامرز پایور و استاد حسین ملک که من شاگرد هردو این اساتید بودم زحمات زیادی برای این ساز کشیدند.

آلان کوشان که در موسیقی تلفیقی تبحر ویژه‌ای دارد، با خوانندگان معاصر ایران نیز همکاری می‌کند. وی به همراه سوسن دیهیم خواننده پرآوازه ایرانی مقیم کالیفرنیا دربیستمین جشنواره جهانی جاز سنگال از ۲۴ تا ۲۹ ماه مه که در شهر سن لوییز برگزار شد، شرکت داشت. در این فستیوال بیش از ۳۰ گروه موسیقی از سراسر جهان شرکت داشتند. سوسن دیهیم خواننده ایرانی به همراه یک گروه چهارنفره نوازنده به همراهی سنتور، پیانو، باس و سازهای کوبه‌ای در فستیوال شرکت کردند. یکی از این نوازندگان آلان کوشان، نوازنده سنتور بود. در این جشنواره قرار بود سوسن دیهیم حدود ۱۰ ترانه اجرا کند که شش تای آن اجرا شد. یکی از ترانه‌ها «الهه ناز» است که ساختار جدیدش سبک جاز است. ترانه بعدی «عاشقم من» و «سنگ خارا» بود.

آلان کوشان می‌گوید: «ترانه‌ها به شکلی فضاسازی شده که خیلی سریع، تند اجرا شود و حالت تند موسیقیایی داشته باشد و شنونده را به وجد بیاورد. سوسن دیهیم علاقه زیادی به فرهنگ قدیم ایران دارد. این ترانه‌ها را جوری بازسازی کرده که دقیقاً در موسیقی جاز مفهوم شده. چند ترانه نیز خودشان ساخته‌اند و با جازیست‌های مشهور آمریکا همکاری می‌کنند.»

سابقه همکاری بین آهنگسازان و خوانندگان در ایران قدمت طولانی دارد. آلان کوشان دراین‌باره می‌افزاید: «در موسیقی ملی ما از زمان وزیری تا بعد از صبا و همچنین پرویز یاحقی و اسدالله ملک، این همکاری چشمگیر است. در آن زمان برای خوانندگانی چون پروین، دلکش، مرضیه، ویگن، بنان آهنگ‌هایی ساخته شد. در این ترانه‌ها شعر بسیار قوی بود و وزن سنگینی در ترانه داشت. این اشعار دقیقاً با مردم، فضا و فرهنگ این آدم‌ها ارتباط داشت. نوازنده‌ها هم نوازنده‌هایی بسیار قوی بودند؛ هم از لحاظ موسیقیایی و هم اینکه می‌فهمیدند معنای شعر چیست و چگونه آهنگ‌ها را می‌بایست روی آن سوار کنند. مثلاً آقای ملک شاید بیش از ۲۵۰ آهنگ ساخته و آقای یاحقی شاید بیشتر از آن ترانه ساخته و تنظیم کرده است.»

ایمیل گزارشگر:
pantea. bahrami@yahoo. com

در همین زمینه:
::گزارش‌های پانته‌آ بهرامی در رادیو زمانه::

اشعار عرفانی فارسی در موسیقی سنتی ترکیه

Fri, 20 Jan 2012 07:21:07 +0000

گفت و گو با آبتین غفاری درباره اشعار عرفانی فارسی و موسیقی سنتی ترکیه

فیروزه رمضان‌زاده

فیروزه رمضان‌زاده - آبتین غفاری متولد ۱۳۵۵ است. وی نوازندگی تنبک و دف را از سنین نوجوانی آغاز کرد. در کارنامه هنری او فعالیت و شرکت در گروه‌های مختلف موسیقی و کنسرت‌های متعدد در تهران و شهرهای دیگر به چشم می‌خورد. او از ۱۰ ماه پیش تاکنون به عنوان نوازنده تنبک و دف در یکی از گروه‌های موسیقی سنتی ترکیه به نام "تبریز‌دان تورس" مشغول به فعالیت است.

از سوی بخش فرهنگ رادیو زمانه با آبتین غفاری گفت‌و‌گویی انجام داده‌ام که می‌خوانید:

(به دلیل کیفیت پایین ضبط با امکانات خانگی پرسش‌های این مصاحبه را با صدای تولیدکننده رادیو زمانه می‌شنوید)

گروه "تبریز‌دان تورس" در آغاز پایه ریزی بر اساس چه اهدافی شکل گرفت؟

آبتین غفاری - "تبریز‌دان تورس" در فارسی به معنای "از تبریز تا تورس" است. این گروه در طی سال‌هایی که شکل گرفته تلاش کرده موسیقی مردمی و سرزمینی دارای گستره جغرافیایی از تبریز تا رشته کوه‌های تورس در ترکیه را به شکلی نو و مدرن تنظیم و عرضه کند تا برای مخاطب امروز نیز جذابیت داشته باشد.

شما از چه زمان در این گروه همکاری می‌کنید و این گروه تاکنون چه برنامه‌هایی ارائه کرده است؟

من در حدوذ ۱۰ ماه پیش توسط یکی از دوستانم که او نیز قبلاً با همین گروه همکاری می‌کرد به گروه "تبریز‌دان تورس" معرفی و جایگزین وی شدم. محصول فعالیت من در این گروه، پخش هفتگی ۱۳ برنامه ۱۳ هفته‌ای پیاپی در کانال T. R. T کانال موزیک دولتی ترکیه و نمایش تعدادی برنامه در کانال‌های دیگر ترکیه بوده که این برنامه‌ها با استقبال نسبتاً خوبی نیز روبرو بوده است.

در حال حاضر اعضای این گروه از چند نفر تشکیل شده است؟

این گروه دارای یک هسته مرکزی ۵ تا ۶ نفره است که از ۵ تا ۶ سال پیش با یکدیگر همکاری می‌کنند. بنا به ضرورت، اعضایی به گروه اضافه می‌شوند یا جایگزین می‌شوند. در حال حاضر تعداد اعضای گروه ۹ نفر است. آن‌ها در واقع نوازندگی سازهایی را بر عهده دارند که نوعی موسیقی تلفیقی را شکل می‌دهد به این معنا که سازهای غربی هم چون گیتار بیس یا بعضاً کیبورد در کنار سازهای شرقی مثل کمانچه آذری نشسته است. جنس این موسیقی تلفیقی است که ما در این شاخه از موسیقی فعالیت می‌کنیم. در این گروه به جز من سه نفر دیگر ایرانی و تبریزی الاصل هستند من جمله یکی از خوانندگان گروه به نام مرتضی جاوید (این گروه دارای دو خواننده است) که سال‌هاست در ترکیه زندگی می‌کنند.

خواننده گروه معمولاً از چه نوع اشعاری استفاده می‌کند؟ اساساً با توجه به ارائه برخی از اشعار فارسی تا چه میزان مخاطبان ترک با اشعار فارسی ارتباط می‌گیرند؟

خوانندگان گروه بیشتر از اشعار مولانا و بسیاری از منابع و مفاهیم عرفانی استفاده می‌کنند. در بسیاری از اوقات هم چند نمونه از اشعار فارسی استفاده شده است. با توجه به اینکه جنس موسیقی و نوع شعر برای مردم تازگی دارد و تاکنون به این شکل مدرن و تلفیقی در ترکیه اجرا نشده این برنامه‌ها بسیار مورد استقبال قرار می‌گیرد. حتی اشعار فارسی نیز نظر ببینده را جلب کرده است.

با توجه به تنوع بسیار موسیقی در ترکیه، موسیقی محلی پرسوز و گداز سنتی چه جایگاهی در کنار موسیقی پاپ ترکی دارد؟

ترکیه در بین سایر کشورهای قدیمی تمدن‌های شرقی دارای تنوع قومی و زبانی زیادی است. در نتیجه تنوع فرهنگی و در نتیجه تنوع موسیقی داریم. یعنی در گوشه گوشه سرزمین‌هایی مثل ترکیه و ایران آداب، سنن، فرهنگ و موسیقی خاص خود را دارند. در دنیای مدرن امروزی با نفوذ فرهنگ غرب در همه جای دنیا موزیک پاپ به وجود آمد. اما به هر حال کم و بیش از برنامه‌های موسیقی محلی و کلاسیک استقبال می‌شود. در ایران نیز به هر حال موسیقی ایرانی مخاطب خودش را داشت. در ترکیه نیز همین طور در شهر استانبول که من زندگی می‌کنم همیشه برنامه‌های موسیقی بسیار متنوعی از سوی مناطق مختلف ترکیه اجرا می‌شود که مخاطبان خاص خود را دارند. در کانال‌های مختلف ترکیه هم برنامه‌های موسیقی متنوعی اجرا می‌شود و مردم استقبال می‌کنند. این‌ها در مقابل یکدیگر نیستند هم موسیقی محلی، پاپ و هم کلاسیک ترکیه.

موسیقی سنتی ترکیه تا چه حد دارای ظرفیت همگونی با موسیقی آذری است؟

در رابطه با همگونی یا تلفیق موسیقی ترکیه با موسیقی‌های دیگر مثل آذری، اصولا موسیقی به دلیل اینکه انتزاعی‌ترین شکل و شاخه هنر است در نتیجه با درونی‌ترین لایه‌های شخصیتی انسان در ارتباط است و از آنجا نشأت می‌گیرد. من فکر می‌کنم شرایطی مثل محیط و جغرافیا که بر روی لایه‌های بیرونی‌تر شخصیت انسان‌ها تأثیر گذاشتند بر روی موسیقی کمتر تأثیر گذاشته‌اند. بنابراین در دور‌ترین موسیقی‌ها مثل موسیقی سرخپوست‌ها باز نشانه‌هایی از آشنایی یا احساس نزدیکی را می‌بینیم. به شکل عامیانه مفاهیمی مثل ترس، میل به زندگی، غرایز ابتدایی انسان در همه انسان‌ها مشترک هستند. موسیقی بیشتر از این عوامل نشأت می‌گیرد تا اندیشه‌های پیچیده بشری که حاصل نوع زندگی و جغرافیا و محیطش است. بنابراین تلفیق موسیقی با یکدیگر در کنار هم می‌تواند با یکدیگر همگون باشد به هم نزدیک شود با هم گفت‌وگو کند و تلفیق شکل گیرد. حالا در این بین، موسیقی‌هایی که به لحاظ جغرافیایی و مردم به هم نزدیک‌ترند قطعاً تلفیق آن‌ها ساده‌تر و شباهت‌های بیشتری هم با یکدیگر دارند. از جمله موسیقی ترکیه با موسیقی آذری، این دو به این دلیل که زبان و موسیقی آن‌ها شباهت‌های بسیاری با یکدیگر دارند بنابراین تلفیق این دو امکان‌پذیر است و از طرفی موسیقی هر یک برای طرف مقابل قابل درک است پس می‌توان گفت همگونی این دو موسیقی امکان‌پذیر است و نتیجه مطلوب‌تری هم به دنبال خواهد داشت.

این گروه، چه برنامه‌هایی را برای ماه‌های آینده تدارک دیده است؟

همان‌طور گه گفتم برنامه‌های گروه در ۱۳ برنامه هفتگی دو تا سه بار از شبکه T. R. T ترکیه پخش می‌شود. آخرین بخش این برنامه‌ها در روزهای آینده پخش می‌شود. تازه از این کار فارغ شدیم و تقریباً دو هفته پیش کنسرتی در استانبول داشتیم. در ماه آینده نیز کنسرت دیگری در استانبول خواهیم داشت. مدیران برنامه‌های این گروه در حال تدارک مجموعه‌ای از کنسرت‌ها در سراسر ترکیه به شکل تور هستند که فکر می‌کنم این تور‌ها که بین ۱۵ تا ۲۰ کنسرت هستند از دو ماه آینده اجرا شوند.