سهراب رزاقی

رسانه و صداهای «دیگر»

arezoo — Tue, 04 Dec 2012 03:31:05 +0000

میزگرد رسانه و صداهای «دیگر»، با نگاهی انتقادی به کارکرد رسانه‌ها در ارتباط با جامعه، در روز ۳۰ نوامبر در آمستردام برگزار شد. این میزگرد، بخش فارسی همایش گفت‌و‌گو‌های زمانه بود که گرداننده آن محمدرضا نیکفر، سردبیر رادیو زمانه بود.

در گفت‌و‌گو‌ها این پرسش مطرح شد که آیا رسانه‌ها به روی همه مسائل جامعه و همه صدا‌ها گشوده هستند، یا اینکه پیش‌داوری‌ها، انتخاب‌های ایدئولوژیک، ساختار قدرت و الزامات تکنیکی و حرفه‌ای افق دید آن‌ها را محدود می‌کند. میزگرد رسانه و صداهای «دیگر» با شرکت مهیندخت مصباح، روزنامه‌نگار آزاد، سهراب رزاقی، جامعه‌شناس، عبدی کلانتری، جامعه‌شناس و بهروز آفاق، مدیر بخش آسیا و اقیانوسیه سرویس جهانی «بی‌بی‌سی» برگزار شد.

تهیه‌کننده: شهزاده سمرقندی

در همین زمینه:

گفت‌وگوی زمانه: رسانه و صداهای «دیگر»

تحریم هم نوعی کنش سیاسی است

arezoo — Thu, 01 Mar 2012 20:08:27 +0000

گفت‌وگوی شهزاده سمرقندی با سهراب رزاقی، جامعه‌شناس

شهزاده سمرقندی

شهزاده سمرقندی − انتخابات مجلس نهم از آغاز کارزار تبلیغاتی بر سر آن نشان داد که هیجان و تکاپوهای فعالیت‌های انتخابات قبلی در ایران را ندارد. فضا بسته و گرایش عمومی به عدم شرکت در آن محسوس است.
در مورد این انتخابات با سهراب رزاقی، کارشناس برجسته جامعه مدنی ایران، گفت‌وگو کرده‌ایم:

نشانه‏‌های یک انتخابات طراحی‏ شده چیست؟

سهراب رزاقی: وقتی به بحث انتخابات نگاه می‏‌کنیم، انتخابات یک امر اندیشیده شده است، ولی دو نوع مهندسی در باب انتخابات داریم. برخی از انتخابات، انتخاباتی است که مهندسی شده برای این‏که اراده‏ مردم در آن تجلی پیدا کند و با بیشترین فرصت‏ها و کمترین محدودیت‏ها برای شهروندان برگزار می‏‌شود. نوع دیگر انتخابات برعکس مهندسی شده است. یعنی با بیشترین محدودیت‏ها و کمترین فرصت‏ها برای شهروندان پیش می‏‌رود.

بنابراین امر انتخابات در هر صورت مهندسی شده است. این مهندسی شدن را در چند سطح می‏‌توان دید:

یکی در ارتباط با خود قانون انتخابات و شرایط پیش از انتخابات است. قانون انتخابات خود به خود نقش مهمی در ترسیم انتخابات و فضایی دارد که برای شهروندان ایجاد می‏‌کند؛ چه کسانی که نامزد می‏‌شوند و چه کسانی که به عنوان رأی‏‌دهنده در انتخابات شرکت می‏‌کنند. حتی شکل تقسیم‏‌بندی‏‌های حوزه‏‌های رأی‏‌گیری می‏‌تواند به ترتیبی باشد که محدودیت‏ها یا فرصت‏هایی را ایجاد کند.

بنا بر بررسی‏‌های انجام شده، در میان همه‏ سیستم‏‌ها و نظام‏‌های انتخاباتی‏ای که وجود دارد، نوع نظام و سیستم انتخاباتی‏‌ای که بر جامعه‏ ایران حاکم است، یعنی بر مبنای قانون انتخابات شکل گرفته، بدترین نوع آن است. یعنی هم پرمسئله‏‌ترین و هم پرهزینه‏‌ترین نوع انتخابات است.

به همین دلیل، یکی از شاخص‏هایی که برای انتخابات مهندسی شده وجود دارد، در حول قانون انتخابات است که ما می‏‌بینیم هرچه بیشتر دارد دایره‏ انتخاب‌کنندگان و انتخاب‌شوندگان را تنگ می‏‌کند. مثلاً در گذشته تعداد افراد بیشتری می‏‌توانستند نامزد شوند، ولی در این دوره آن‏چنان محدودیت ایجاد کرده‏‌اند که تنها کسانی که کارشناسی ارشد دارند، می‏توانند نامزد بشوند. به این ترتیب، خود به خود قشر عظیمی از جامعه را از انتخاب شدن محروم کرده‏‌اند.

بنابراین بحث طراحی و مهندسی انتخاب برمی‏‌گردد به سیستم نظام انتخاباتی و قانون انتخاباتی‏‌ای که در ایران وجود دارد.

بحث دیگر برمی‏‌گردد به شیوه‏ روز رأی‏‌گیری که اساساً چه شرایطی را برای رأی‏‌دهندگان و نامزدهایی که در این حوزه وجود دارند، ایجاد می‏‌کنند. نکته‏ بعدی هم به شرایط بعد از رأی‏‌گیری برمی‌گردد.

سهراب رزاقی: نوع نظام و سیستم انتخاباتی‏ای که بر جامعه‏ ایران حاکم است، یعنی بر مبنای قانون انتخابات شکل گرفته، بدترین نوع آن است. یعنی هم پرمسئله‏‌ترین و هم پرهزینه‏‌ترین نوع انتخابات است

انتخابات یک پروسه است و فقط به روز انتخابات محدود نمی‏‌شود. چون مردم فقط روز انتخابات را می‏‌بینند و به قبل و بعد از آن توجه نمی‏‌کنند. در صورتی‏ که من فکر می‏‌کنم قبل و بعد از انتخابات از این جنبه بسیار مهم است که مردم چقدر حق دسترسی به اطلاعات دارند و گردش اطلاعات به چه شکلی است.

زمانی مردم می‏‌توانند حق انتخابات آزاد داشته باشند که گردش اطلاعات و امکان دسترسی به اطلاعات وجود داشته باشد. یا این‏که حق تأسیس نهادهای سیاسی و مدنی، یعنی حق فعالیت سیاسی و مدنی را داشته باشند.

اگر در جامعه‏‌ای حق فعالیت سیاسی و مدنی وجود نداشته باشد و ایجاد انجمن‏ها و احزاب و گروه‏ها ممکن نباشد، خود به خود در آن‏جا انتخابات بی‏‌معنا می‏‌شود.

بنابراین شاخص‏‌های متعددی را می‏‌توان در نظر گرفت، برای این‏که آیا انتخابات مهندسی شده است یا نه. بر مبنای آن‏چه الان در ایران می‏‌گذرد که جامعه‏ ایران، هم از لحاظ سیاسی و هم از لحاظ مدنی به شدت انسداد پیدا کرده و یک جامعه‏‌ی تک‏‌صدایی شده است، من فکر می‏‌کنم در چنین جامعه‏‌ای انتخابات بیشتر تزیینی است تا تجلی اراده‏ مردم.

به این ترتیب، در چه زمانی می‏‌توان گفت انتخاباتی که برگزار می‌‏شود، نشانه دمکراسی در جامعه است؟

زمانی که حق مشارکت و رقابت سیاسی به رسمیت شناخته شود. یعنی شهروندان بتوانند در تصمیم‏‌گیری مشارکت کنند. مشارکتی هم که در این‏جا بیان می‏‌کنیم، صرفاً در تایید یا تصمیم‏‌گیری نیست، بلکه در تعیین دستور کارها، همین‌طور در تصمیم‏‌گیری و اجرای تصمیم‌ها مشارکت کنند.

جامعه‏ ایران، هم از لحاظ سیاسی و هم از لحاظ مدنی به شدت انسداد پیدا کرده و یک جامعه‏ی تک‏صدایی شده است، من فکر می‏‌کنم در چنین جامعه‏‌ای انتخابات بیشتر تزیینی است تا تجلی اراده‏ مردم

بنابراین مشارکت، باید مشارکت سازمان‏‌یافته باشد و نه مشارکت توده‏‌ای. چون اکثر نظام‏‌های اقتدارگرا همواره می‏‌گویند ما انتخابات برگزار کرده‏‌ایم و مثلاً ۹۸درصد مردم هم در آن شرکت کرده‏‌اند، ولی چون این مشارکت، مشارکت توده‌‏ا‌ی است، معنادار نیست.

مشارکت زمانی معنادار است که سازمان‏‌یافته باشد. یعنی گروه‌‏های سیاسی و اجتماعی بتوانند خود را سازمان بدهند و در قالب سازمان بتوانند مطالبات‏ و اراده‏ خود را بیان کنند. بنابراین یکی از شاخص‏‌های مهمی که به عنوان نشانه‏ وجود دمکراسی در انتخابات می‏‌توان دید، بحث مشارکت سازمان‏‌یافته‏ مردم است.

دوم رقابت سیاسی است. یعنی شرایط و فضایی به ‏وجود بیاید که گروه‏های سیاسی- اجتماعی بتوانند برنامه‏‌های متعدد را در معرض دید مردم بگذارند تا آنها بتوانند از میان برنامه‌‏های متعدد، یک برنامه را انتخاب کنند. از این جهت، رقابت سیاسی یک امر معنادار خواهد شد. وقتی اساساً رقابتی وجود نداشته باشد، تنها یک برنامه در مقابل مردم باشد و مردم هم به جای مشارکت سازمان‏‌یافته، مشارکت توده‌‏ای داشته باشند، انتخابات در چنین نظام‏‌هایی صرفاً یک امر تزیینی است و نمی‏‌توان گفت که انتخاباتی معنادار و نشانه‏ دمکراسی است.

این نکته را هم اضافه کنم که دمکراسی آن‏چنان اهمیتی در جامعه‏ امروز ما پیدا کرده که همه‏ نظام‏‌ها سعی می‏کنند خود را دمکرات جلوه بدهند، ولی مهم این است: آیا شاخص‏هایی که می‏‌توان آن‏ها را دمکرات نامید، دارند یا خیر؟ این شاخص‌ها دو رکن عمده دارند: یکی مشارکت و دیگری رقابت.

نکته‏ سوم برمی‏‌گردد به بحث دسترسی به گردش اطلاعات. یعنی زمانی که مشارکت سازمان‏یافته و رقابت سیاسی وجود داشته باشد، در کنار آن، مسئله‏ مهم‏تر، بحث حق دسترسی به گردش آزاد اطلاعات بین شهروندان است که چنین چیزی باید ممکن باشد.

یعنی من این سه شاخص را به عنوان شاخص‏‌های مهم انتخابات آزاد و نشانه‏ دمکراسی برای یک جامعه می‏‌دانم.

در شرایط امروز ایران، تحریم چگونه تعریف می‌‏شود؟ آیا آن یک نوع فعالیت است یا راه حلی در زمان انفعال؟

معمولاً گفته می‏‌شود: "من اعتراض می‏‌کنم، پس هستم." تحریم هم نوعی اعتراض است، به عنوان واقعیتی که من هستم. خود مشارکت هم دو نوع است: یکی مشارکت فعال و دیگری مشارکت منفعل. تحریم هم نوعی مشارکت محسوب می‌‏شود.

مهم این است که مشارکت در چه زمانی معنادار است. زمانی هست که ما صرفاً اعلام می‏‌کنیم که در انتخابات شرکت نمی‌‏کنیم. باید به این نکته توجه کرد که طرف مقابل با توجه به ابزارها و امکاناتی که دارد و به دلیل این‏که جامعه، یک جامعه‏ توده‌‏ای است، می‏تواند افکار عمومی را هرطور که می‏‌خواهد شکل بدهد و در چنین شرایطی صرف عدم مشارکت و تحریم نمی‌‏تواند مشکلی را حل کند.

تحریم زمانی معنادار می‏‌شود که با این سیاست اعلامی، یعنی این‏که من اعلام می‏‌کنم تحریم کرده‏‌ام، بتوانم در سطح مردم عمل کنم و حرکت من به صورت یک عمل سیاسی جلوه‌‏گر بشود. بتوانم سازمان بدهم که در مقابل قدرت سیاسی که تلاش می‏‌کند برنامه‏ خود را پیش ببرد، من هم برنامه‏ خود را پیش ببرم.

آن‏چه الان فقدانش مشاهده می‏‌شود، این است که همه اینها فقط در حد یک گفتار است و به مرحله‏ عمل درنمی‏آید که ما چگونه اطلاع‏‌رسانی و سازمان‏دهی می‏‌کنیم برای عدم شرکت در انتخابات.

بنابراین به نظر من، بیش از آن‏که به سیاست اعلامی توجه کنیم، باید به عمل سیاسی توجه داشته باشیم و اساساً فراتر از انتخابات بیاندیشیم. چون انتخابات یک نشانه‏ دمکراسی هست، ولی دمکراسی فقط در انتخابات خلاصه نمی‏‌شود.

آن‏چه الان فقدانش مشاهده می‏‌شود، این است که تحریم فقط در حد یک گفتار است و به مرحله‏ عمل درنمی‏‌آید که ما چگونه اطلاع‏رسانی و سازمان‏دهی می‏‌کنیم برای عدم شرکت در انتخابات

در جوامعی مانند جامعه‏ ما، حتی اگر انتخابات آزاد هم برگزار بشود، به دلیل این‏که یک بستر مدنی وجود ندارد، انتخابات آزاد هم می‏‌تواند در آینده به بی‌راهه برود. همانطوری که در انقلاب ۵۷ هم جمهوری اسلامی بر مبنای یک انتخابات آزاد شکل گرفت. گرچه رفراندومی بود که در یک بله و نه خلاصه می‏شد، اما به هر صورت یک انتخابات آزاد بود، ولی چون پایه‏‌های مدنی در جامعه وجود نداشت، دیدیم که به بیراهه رفت و به شکل دیگری خود را بازتاب داد.

تحریم کردن انتخابات و شرکت نکردن در آن، به معنای واگذار کردن میدان به طرف مقابل نخواهد بود؟

مهم این است که ما برای آینده استراتژی‏‌ای داشته باشیم، در این‏که چگونه می‏‌خواهیم جامعه‏ ایران را به سمت دمکراسی پیش ببریم، به نظر من باید گام‏هایی که در این راستا برمی‏‌داریم، با توجه به هدف و غایتی باشد که در نظر گرفته‏ایم.

من فکر می‏‌کنم مهم‏ترین استراتژی‏‌ای که در حال حاضر می‏‌توانیم داشته باشیم، استراتژی تقویت جامعه و قدرت‏‌یابی شهروندان است. در کنار آن، استراتژی تقویت انجمن‏ها و گسترش جامعه‏ مدنی در ایران قرار دارد.

مهم‏ترین استراتژی‌ها برای پیش‌رفتن به سمت دموکراسی، استراتژی تقویت جامعه و قدرت‏یابی شهروندان است. در کنار آن، استراتژی تقویت انجمن‏ها و گسترش جامعه‏ مدنی در ایران قرار دارد

این دو استراتژی می‌‏توانند در رسیدن به دمکراسی در درازمدت کمک کنند. در کوتاه‌مدت ممکن است نتواند به نتیجه برسد. گروه‏های سیاسی معمولاً به دنبال نتایج خیلی صریح و آنی هستند، ولی دمکراسی‏ای که بر پایه‏‏های مدنی شکل نگیرد و یک شبه شکل بگیرد، یک شبه هم از بین می‏‌رود.

آن وقت تحریم چگونه ارزیابی می‏شود؟

تحریم هم نوعی کنش سیاسی است. معمولاّ زمانی که گروه‏‌های سیاسی از حق رقابت یا از حق مشارکت سازمان‏یافته محروم می‏‌شوند، به عنوان اعتراض به تحریم روی می‏‌آورند. یا به هر دلیل دیگری که بیان می‏کنند، تحریم یک کنش سیاسی است. مسئله اما این است که این کنش سیاسی در چه زمانی معنادار است. چون در برخی از زمان‏‌ها می‏بینیم که کنش سیاسی فقط در حد گفتار است و به مرحله‏ی عمل نمی‏رسد. من می‏گویم کنش سیاسی زمانی می‏تواند معنادار باشد که از مرحله‌‏ی گفتار به مرحله‏ عمل سیاسی تبدیل شود.

آن‏چه الان در جامعه‏ ایران مشاهده می‏‌کنیم، این است که این کنش سیاسی تبدیل به عمل سیاسی نشده و در حد گفتار باقی مانده است. این می‌‏تواند، اگر به همین صورت پیش برود و در حد گفتار بماند، پیامدهای منفی داشته باشد.

مؤسسه کنشگران داوطلب و جریمه پانصد و پنجاه هزار یورویی

behnam — Thu, 12 Jan 2012 16:17:45 +0000

سارا روشن

سارا روشن - پس از گذشت پنج سال از تعطیلی "مؤسسه کنشگران داوطلب"، دادگاه انقلاب اسلامی روز ۱۵ دی ۱۳۹۰ سهراب رزاقی، مدیریت این مؤسسه را به ۲۰ سال زندان و پانصد و پنجاه هزار یورو جریمه نقدی محکوم کرد.

سهراب رزاقی، فعال مدنی و استاد سابق دانشکده علامه طباطبایی در گفت‌وگو با رادیو زمانه از تاریخچه‌ تأسیس مؤسسه کنشگران داوطلب گفته است.

مؤسسه کنشگران داوطلب چگونه به‌وجود آمد و براساس چه نیازی شما این مؤسسه را راه‌اندازی کردید؟

سهراب رزاقی - مؤسسه کنشگران داوطلب سال ۱۳۸۰ تأسیس شد و این هم به دلیل نیازی بود که در حوزه‌ جامعه مدنی احساس می‌شد. در واقع با انتخابات دوم خرداد ۱۳۷۶ موج جدیدی از فعالیت‌های مدنی در ایران شروع شد که تقریباً می‌توان گفت دوران سال‌های ۷۶ تا ۸۴ بهار جامعه مدنی ایران بود. در این مقطع شمار زیادی از سازمان‌های جامعه مدنی در عرصه‌های مختلف کشور به‌وجود آمدند؛ از حوزه‌ زنان گرفته تا حوزه جوانان و حوزه‌های دیگر اجتماعی.

از این‌رو ما احساس کردیم برای این که این سازمان‌ها بتوانند در جغرافیای قدرت تأثیرگذار و نقش‌آفرین باشند، باید مؤسسه‌ای را برای ظرفیت‌سازی و توانمندسازی سازمان‌های جامعه مدنی ایران تشکیل دهیم. چون من معتقد بودم جامعه مدنی مهم‌ترین گرانیگاه جامعه ایرانی است. یعنی برای گذار به دموکراسی جامعه مدنی نقش مهمی دارد و یکی از دلایلی که تاکنون دموکراسی و توسعه پایدار در ایران شکل نگرفته، به دلیل فقدان یک جامعه مدنی قوی و قدرتمند بوده است.

بنابراین استراتژی ما گذار از یک جامعه مدنی ضعیف به جامعه مدنی قوی بود. مؤسسه کنشگران داوطلب شکل گرفت که سه هدف اساسی را دنبال کند: یکی بسط و گسترش دموکراسی و حقوق بشر در ایران، دوم تعمیق و توسعه جامعه مدنی در ایران و سوم دستیابی به توسعه‌‌ پایدار.

شما با چه کسانی شروع به همفکری برای تأسیس این مؤسسه کردید؟

قبل از اینکه مؤسسه کنشگران داوطلب به‌وجود بیاید، دفتر برنامه‌‌ عمران سازمان ملل پروژه‌ای را به اجرا گذاشت در مورد ظرفیت‌سازی سازمان‌های جامعه مدنی در ایران که یک پروژه دو ساله بود و من مدیر ملی این پروژه بودم. بعد از این که این پروژه در اواسط کار با مشکلاتی مواجه شد، تیمی که با آن پروژه کار می‌کرد به‌طور داوطلب، مؤسسه کنشگران داوطلب را به‌وجود آورد. مؤسسه کنشگران داوطلب بر پایه یکسری نیروهای داوطلب شکل گرفت و به فعالیت‌های خود ادامه داد.

چرا داوطلب؟ در جامعه ایران کار داوطلبانه خیلی شناخته شده نیست. چه شد به این فکر افتادید که براساس کارهای داوطلبانه این مؤسسه را تشکیل دهید؟

اساساً اگر جامعه‌ای بخواهد به سمت دموکراسی پیش برود، چاره‌ای ندارد جز این که روی نیروهای جامعه مدنی تأکید کند. عرصه‌ جامعه مدنی، عرصه نیروهای داوطلب است. یعنی مردم در این عرصه، برای کسب قدرت سیاسی یا برای سود مادی تلاش نمی‌‌کنند، بلکه برای خیر عمومی فعالیت می‌کنند.

از این‌رو نیروهای داوطلبی که در این حوزه جمع شده بودند، تلاش کردند به سایر سازمان‌هایی که آن‌ها نیز داوطلبانه در این حوزه کار می‌کنند، خدمت کنند و آنها را هم از لحاظ دانشی و هم از لحاظ گردش اطلاعات و هم از لحاظ آموزش و مهارت‌هایی که لازم دارند توانمند کنند، برای این که سازمان‌های جامعه مدنی بتوانند مؤثرتر و کارآمدتر عمل کنند.

چه پروژه‌هایی را توانستید پیش ببرید در آن مدت کوتاهی که مؤسسه کنشگران داوطلب شکل گرفت چه پروژه‌هایی را توانستید بود؟

ما چند برنامه اساسی داشتیم که تقریباً می‌توان گفت این مؤسسه در طول پنج، ششرسال فعالیت آنها را دنبال می‌کرد. اولین پروژه، بحث ظرفیت‌سازی سازمان‌های جامعه مدنی در ایران بود. این پروژه اساساً پروژه‌ای بود که چند بخش اساسی داشت. یکی بخش آموزشی بود.

آموزش‌هایی که مؤسسه کنشگران داوطلب می‌داد در چند سطح بود. یک، تربیت آموزشگر برای حوزه‌های مدنی. چون یکی از خلاء های اساسی که در جامعه ایرانی وجود دارد، فقدان نیروهای كارآمد آموزش‌دیده و آموزشگر برای عرصه‌‌ مدنی‌ است. متأسفانه دانشگاه‌های ما به این نیاز پاسخ نمی‌دهند. بنابراین آموزش ما تربیت آموزشگر بود. دوم، آموزش‌های عمومی بود به همه‌ سازمان‌ها و فعالان جامعه مدنی در ایران که شامل آموزش‌های عمومی مثل مدیریت پروژه، مهارت‌های رهبری و دیگر مباحث می‌شدند. سومین دسته از آموزش‌ها هم آموزش "آی‌تی" بود. یعنی چگونه بتوانند از اینترنت و مسائل مربوط به آن استفاده کنند، برای گسترش اهداف‌شان.

بخش دوم مربوط می‌شد به کارهای پژوهشی در عرصه‌ جامعه مدنی. چون یکی از مسائلی که مؤسسان کنشگران داوطلب به آن معتقد بوده‌اند، خلایی بود که در حوزه‌ پژوهشی وجود دارد. یعنی ما هر گامی را بخواهیم در عرصه‌‌ جامعه مدنی برداریم، باید مبتنی بر یکسری پژوهش‌های بنیادی و کاربردی باشد. به همین دلیل سعی کردیم متناسب با سرمایه اجتماعی گام‌هایی را برداریم و پژوهش‌هایی را در این راستا سامان داده بودیم.

سومین بخش، ترویج ادبیات دموکراسی جامعه مدنی و حقوق بشر در ایران بود. به همین دلیل به انتشار و ترجمه‌ یکسری متون و کتاب‌های مرجع در این راستا پرداختیم و در عین حال نشریه‌ای نیز به نام "نشریه داوطلب" منتشر می‌کردیم که این نشریه داوطلب هم کار خبررسانی را انجام می‌داد، هم یکسری مباحث ترویجی را در این رابطه طرح می‌کرد.

چهارمین بخش این پروژه مربوط می‌شد به بحث اطلا‌ع‌رسانی. ما یک سایت خبری داشتیم که مباحث مربوط به جامعه مدنی را دنبال می‌کرد. سعی می‌کرد عرصه جامعه مدنی و فعالیت‌هایی که در این عرصه انجام می‌شد را مونیتور کند. هم در محیط سیاسی- اجتماعی و هم در فعالیت‌هایی که سازمان‌های جامعه مدنی انجام می‌دادند.

برنامه دوم ما در رابطه با جامعه مدنی مجازی بود. یعنی ما معتقد بودیم همانطور که جامعه مدنی واقعی رشد می‌کند، در کنارش جامعه مدنی مجازی هم شکل گرفته است و باید رشد کند. یعنی ظرفیت‌سازی جامعه مدنی مجازی را دنبال می‌کردیم.

پروژه سوم در مورد نقش زنان در جوامع در حال تغییر بود. این پروژه مشترکی بود بین ایران، بلژیک، مراکش و ترکیه که زنان ایرانی سعی می‌کردند تجربیات خودشان را با زنان کشورهای دیگر مبادله کنند. چند نشست مشترک نیز در بلژیک، مراکش، ترکیه و ایران برگزار شد.

چهارمین پروژه‌ای که در این مدت انجام داده بودیم، پروژه‌ نقش زنان و کودکان در پیشبرد MDG بود، یعنی اهداف توسعه‌ هزاره. پروژه‌ مشترکی بود با یونیسف در ایران که در پنج استان کشور برگزار می‌شد. در سیستان و بلوچستان، هرمزگان، ارومیه و کرمان. سال ۱۳۸۵ مؤسسه کنشگران داوطلب تعطیل شد. یعنی زمانی که در یک استان برگزار کرده بودیم و در استان‌های دیگر هنوز برگزار نشده بود.

آخرین برنامه‌ای که داشتیم این بود که مؤسسه کنشگران به‌عنوان یکی از مؤسسه‌های فعال در ایران عضو دبیرخانه‌ اجلاس جهانی جامعه اطلاعاتی بود که در ژنو تشکیل شده بود. فاز دومش هم در تونس بود. مؤسسه کنشگران داوطلب به‌عنوان یک سازمان جامعه مدنی عضو دبیرخانه این اجلاس بین‌المللی بود و نقش هماهنگ‌کننده‌ سازمان‌های جامعه مدنی در غرب آسیا و خاورمیانه را داشت که دو اجلاس منطقه‌ای را نیز برگزار کرد.

اجلاس اول سال ۱۳۸۳ در کیش برگزار شد. اجلاس دوم در سال ۱۳۸۴ سامان داده شده بود، یعنی بعد از رفتن دولت آقای خاتمی و ابتدای روی کارآمدن دولت احمدی‌نژاد. البته با این که میهمانان آمده بودند، شب قبل از آن به ما گفتند که شما حق برگزاری ندارید و اجلاس برگزار نشد.

ساختار این مؤسسه به چه شکل بود؟ چون اینطور که پیداست شما با فعالان مدنی مختلف و مؤسسات مختلف کار می‌کردید و خیلی از فعالیت‌ها هم، همانطور که شما اشاره کردید، داوطلبانه بوده است. چگونه از نظر ساختاری این مؤسسه را چیده بودید؟

این مؤسسه مدیر عامل و یک هيئت مدیره پنج نفره داشت و نیروهایی که در بخش های مختلف آن کار اجرایی می‌کردند. دفتر مرکزی آن در تهران و دفتر دیگر آن در شیراز بود ولی ساختارش، ساختاری دموکراتیک بود و همه افرادی که در مؤسسه همکاری می‌کردند با حق برابر در تصمیم‌گیری مشارکت می‌کردند و کارها را پیش می‌بردند. من می‌توانم از آن به‌عنوان یک نماد مؤسسه دموکراتیک در ایران نام ببرم. یکی از رازهای موفقیت مؤسسه کنشگران داوطلب که ظرف این چندسال توانست به‌عنوان مؤسسه‌ای قوی و قدرتمند در جامعه ایرانی ظاهر شود، به دلیل همین ساختار داخلی‌ بود. این که همه نیروهایی که آنجا بودند، فرصت ابراز خلاقیت و ابتکار اجتماعی را داشتند.

شما در جایی اشاره کرده‌اید که پانصد و پنجاه هزار یورو جریمه نقدی که در حکم ذکر شده، تمام پولی بوده است که مؤسسه کنشگران برای فعالیت پنج‌ساله‌اش از منابعی همچون آژانس‌های سازمان ملل در ایران و سازمان‌های بین‌المللی مانند "هیفوس" و "اینترنیوز" اروپا گرفته بود. لطفاً از تهیه و صرف این بودجه برای ما بگویید.

مجموع قراردادهایی که مؤسسه کنشگران داوطلب داشت، پانصد و پنجاه هزار یورو بود و بخشی از این حساب‌ها هنوز بعد از پلمپی که ۲۳ اسفند ۱۳۸۴ انجام شد، مسدود است؛ بدون این که هیچ حکمی نسبت به آنها داده شود. ضمن آن که حساب‌های شخصی خود من هم در این رابطه مسدود است. بنابراین این مجموع قراردادهایی بود که مؤسسه کنشگران برای مبلغ یادشده داشت. بخشی از آن را دریافت کرده بود، بخشی را هنوز دریافت نکرده بود.

ولی این‌ها بر مبنای کل گردش مالی و قراردادهایی که داشت این حکم را صادر کردند. ما سالیانه گزارش سالیانه منتشر می‌کردیم. یک حسابرس مستقل حساب‌های ما را مورد بررسی قرار می‌داد. من به جرئت می‌توانم بگویم که ما تنها مؤسسه‌‌ جامعه مدنی در ایران بودیم که چنین کاری را انجام می‌دادیم. یعنی یک حسابرس از بیرون می‌آمد و حساب‌های مؤسسه را بررسی می‌کرد. گزارش سالیانه‌اش را هم به صورت عمومی منتشر می‌کردیم و به وزارت امور خارجه هم اعلام می‌کردیم که ما این قراردادها را با این مبالغ داریم.

من معتقد بودم که ما نباید مجوز بگیریم، ولی باید اطلاع دهیم. به همین دلیل اطلاع می‌دادیم و هیچ‌گاه هم به ما نگفتند که این کار خلاف قانون است و شما هم انجام ندهید. البته این عمل از نظر قوانین داخلی ایران هم جرم محسوب نمی‌شود. به همین دلیل آن حکمی را که داده‌اند، به نظر من خلاف قانون است.

شما الان دو سال است که خارج از ایران زندگی می‌کنید. به نظر شما چرا الان این حکم را برای شما صادر کرده‌اند، در حالی که می‌دانند شما در ایران نیستید و احتمال دارد به ایران هم برنگردید؟

به‌هرحال این پرونده، پرونده‌ مفتوحی بود که از گذشته وجود داشت. این‌ها در ۲۳ خرداد سال ۸۸ برای من احضاریه فرستادند برای حضور در دادگاه؛ یعنی یک روز بعد از انتخابات ۲۲ خرداد ۱۳۸۸ که من از حضور در دادگاه خودداری کردم و بعد هم از ایران خارج شدم. چندین‌بار دادگاه تشکیل شد، اما چون حضور وکیل را منوط به حضور من در دادگاه کرده بودند و من در ایران حضور نداشتم، دادگاه سرانجام به طور غیابی حکم صادر کرد. در رابطه با اهداف این کار دو موضوع را می‌توانیم مطرح کنیم. یک، ایجاد رعب و وحشت و این که به دیگران بگویند عواقب کار مدنی و فعالیت‌های مدنی این است. دو، ناامید کردن کسانی که به طور داوطلبانه و علاقه‌مند در این حوزه فعالیت می‌کنند تا هزینه‌ کار در این حوزه را بالا ببرند.

جامعه مدنی را اما نمی‌توانند با این نوع رفتارها و با این نوع احکامی که صادر می‌شود به حاشیه برانند. ما شاهد پیدایش نسل جدیدی از فعالان جامعه مدنی در ایران هستیم. امیدوارم جامعه مدنی ایران به جای این که به سمت زیرزمینی سوق داده شود، بتواند آزادنه فعالیت کند. این برای کشور ما، برای توسعه و برای دموکراسی در جامعه ایران بسیار مفید است. اگر نگذارند جامعه مدنی توسط فعالان مدنی ایرانی شکل بگیرد، دیگران هستند که جامعه مدنی ایران را شکل خواهند داد و این به نفع جامعه ایرانی نیست.

منظورتان از دیگران چه کسانی است؟

یعنی خودبه‌خود فرایندی‌ است که شکل خواهد گرفت. به این صورت بگویم، به قول دوتوکویل، فیلسوف فرانسوی، مشیت الهی به سوی دموکراتیک شدن جوامع است. من هم معتقدم که جامعه ایرانی هم به سمت شکل‌گیری جامعه مدنی و دموکراتیک پیش می‌رود. هر چند با هزینه‌های سنگین، ولی امیدوارم این جامعه مدنی و دموکراسی را خود ایرانیان شکل دهند.

حکم ۲۰ سال زندان برای یک فعال مدنی

Maryam — Thu, 05 Jan 2012 11:09:28 +0000

سهراب رزاقی، فعال مدنی و استادسابق دانشکده علامه طباطبایی از سوی دادگاه به ۲۰ سال زندان و ۵۵۰ هزار یورو جریمه نقدی محکوم شد.

به گزارش وب‌سایت "کمپین بین‌المللی حقوق بشر در ایران" شعبه پانزده دادگاه انقلاب اسلامی به ریاست قاضی صلواتی، به صورت غیابی این حکم را برای وی صادر کرده است.

سهراب رزاقی که مدیریت موسسه غیردولتی کنشگران داوطلب را در ایران برعهده داشت، این حکم را "شدیدترین و غیرانسانی‌ترین" حکم صادرشده برای فعالیت مدنی در ایران عنوان کرد و گفت که در دوران بازجویی و پس از آن "هرگز مدرک مستندی" علیه او ارائه نشده و وی نیز هیچ‌کدام از اتهامات طرح شده را نپذیرفته است.

این فعال مدنی که هم‌اکنون در کشور هلند اقامت دارد، می‌گوید از آنجا که برای اجرای حکم به زندان اوین تهران مراجعه نکرده، ۲۰۰ میلیون تومان وثیقه وی را به اجرا گذاشته‌اند. به گفته وی، ۵۵۰ هزار یور جریمه نقدی که در حکم ذکر شده، تمام پولی بود که موسسه کنشگران برای فعالیت پنج ساله‌اش از منابعی همچون آژانس‌های سازمان ملل در ایران و سازمان‌های بین‌المللی مانند هیفوس و اینترنیوز اروپا گرفته بود.

سهراب رزاقی می‌گوید که این حکم "شدیدترین و غیرانسانی‌ترین" حکم صادرشده برای فعالیت مدنی در ایران است و در دوران بازجویی و پس از آن "هرگز مدرک مستندی " علیه او ارائه نشده است

سهراب رزاقی می‌گوید که تمامی اسناد مربوط به این منابع مالی و هزینه‌های موسسه موجود است و منابع مالی که این موسسه از مراکز غیرایرانی دریافت کرده بود پیشاپیش به مقامات مسوول اطلاع داده شده بود.موسسه کنشگران داوطلب از زمان تاسیس، هرسال از سوی یک موسسه حسابرسی معتبر ایرانی، حسابرسی می شد و گزارش‌های مالی خود را به صورت مرتب منتشر می‌کرد.

این موسسه در اسفند ماه ۱۳۸۵ از سوی مقامات امنیتی تعطیل و "مهر و موم" شد و تمامی حساب‌های بانکی آن در ایران مسدود شد. ماموران امنیتی همچنین با تفتیش منزل شخصی سهراب‌ رزاقی و توقیف وسائل و اسناد شخصی وی، حساب‌های بانکی شخصی‌اش را نیز مسدود کردند.

پس از روی کار آمدن دولت محمود احمدی‌نژاد، شمار زیادی از سازمان‌های غیردولتی در ایران مسدود و با

محدودیت مواجه شدند. موسسه‌ راهی و مرکز کاروزی سازمان‌های غیردولتی از دیگر نهادهای مدنی هستند که هم‌زمان با موسسه کنشگران از سوی نیروهای امنیتی تعطیل شدند.

موسسه کنشگران داوطلب، یک سازمان غیردولتی و غیرانتفاعی بود که در سال ۱۳۸۰ تاسیس شده بود و به فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی در زمینه جامعه مدنی و ظرفیت‌سازی فعالان و سازمان‌های جامعه مدنی می پرداخت.

دادگاه انقلاب طی کیفرخواستی موسسه کنشگران را به "تشکیل گروه به منظور براندازی رژیم و اقدام علیه امنیت ملی،نگهداری اطلاعات محرمانه برای دراختیار گذاشتن به بیگانگان، تبانی به منظور براندازی و اقدام علیه امنیت ملی و دریافت پول از سازمان‌های بین‌المللی" متهم کرده است.

سهراب رزاقی، دوم آبان ۱۳۸۶ از سوی نیروهای امنیتی دستگیر شد و پس از گذراندن یک ماه در سلول انفرادی زندان اوین، با وثیقه ۲۰۰ میلیون تومانی آزاد شد.