مراسم آئینی گذر پسران

گذر آئینی قهرمانان فقیر از نوجوانی به جوانی

Sat, 21 Jan 2012 15:37:08 +0000

بخش سوم درآمدی بر افسانه‌های ایرانی با موضوع گذر نوجوان از کودکی به بلوغ

شکوفه تقی

شکوفه تقی - افسانه‌های گذر نوجوان فقیر و رسیدن او به مردی در این مقاله به لحاظ موضوعی به پنج طبقه تقسیم می‌شوند. در این افسانه‌ها آنچه در زندگی نوجوان برای گذر از کودکی به مردی اهمیت دارد کسب ثروت و موقعیت اجتماعی است.

وقتی این شرایط فراهم شد جوان می‌تواند، ولو به زور، هر زنی را بخواهد تصاحب کند. از این‌رو در این دسته از افسانه‌ها چگونه برخورد کردن با همسر و رعایت زمان آئینی نامزدی، تقوای جنسی، داشتن درک از طرف مقابل، احترام به شرایط و روحیات او فاقد اهمیت است. در عوض به قهرمان آموخته می‌شود که با کسب پاره‌ای مهارت‌ها بتواند گلیم خود را از آب بیرون بکشد. سری میان سر‌ها درآورد و کسی بشود. در این دسته از افسانه‌ها زن به لحاظ معشوقیت چندان قابل توجه نیست. اما از نظر تعلیم‌دهی و راهنمایی قهرمان در رسیدن به مقصود، وجودش در گذر آئینی قهرمان از نوجوانی و رسیدن به مردی بسیار مهم شمرده می‌شود. به عبارت دیگر برای قهرمان فقیر زن بیشتر ارزش ابزاری دارد. قهرمان فقیر به وسیله‌‌ی او می‌تواند به سروری برسد.

تربیت جنسی قهرمان

موضوع طبقه‌ی اول افسانه‌ها تربیت جنسی قهرمان است. افسانه به‌وضوح تصریح می‌کند قهرمان تنها در شرایطی به مردی می‌رسد که از آزمون‌های مختلف بگذرد و نزد زنی کارکشته تعلیم ببیند. از این‌رو تقوای جنسی و یا هُل نشدن و خود‌ را نگه ‌داشتن که در افسانه‌های بخش نخستین این مقاله آمد و سبب رشد قهرمان می‌‌شد در بخش دوم اهمیت خود را در مرد شدن قهرمان از دست می‌دهد.

در افسانه‌ی «محمد شبان و دختر شاه پریان» پسر فقیری تنها خویشش مادری پیرزن و ناتوان است. او به دلیل تنگی معیشت ناچار است از ده‌شان برود. اقبال بلندش او را نزد شاهزاده خانمی آورده، پیشکار او می‌شود. در راه سنگ‌هایی می‌یابد، که خون دختری است، که به جادوی دیوی در رودخانه می‌چکد. و او نمی‌داند. آن سنگ‌های قیمتی را با گردوهایی برای بازی عوض می‌کند. تا اینکه شاه و وزیر از اهمیت سنگ‌ها باخبر می‌شوند. به‌دنبال یابنده آن‌ها می‌‌فرستند، و محمد مجبور می‌شود برود منشأ آن‌ها را بیابد. محمد از روی ناچاری دختر را پیدا می‌کند. آنجاست که می‌فهمد دیوی او را طلسم کرده است.

محمد از دیو استفاده می‌کند. و وقتی دیگر به او احتیاجی ندارد شیشه‌ی عمرش را می‌شکند. در مرتبه‌ی بعد مجبور می‌شود دختر دیگری را بیابد که در صندوق خوابیده. و از خونش گل سرخ می‌چکد. در مرتبه‌ی سوم باید مادیان چل‌کره را پیدا کند، و آن حیوان را مرکوب خود سازد.

دکتر شکوفه تقی، مردم‌شناس، شاعر و داستان‌نویس

این مادیان نخست خود را پیر می‌پندارد، پس از آنکه «مرکوب» جوان می‌شود دوباره احساس زیبایی و جوانی می‌کند. در اینجا نشان داده می‌شود که نوجوان بی‌نیاز از تقوای جنسی است و در واقع مردانگی او در ارتباطی که با زنان دارد بیدار می‌شود. دختری که از گلویش خون می‌کشد نماد نوجوانی قهرمان است، گل سرخ نماد عاشق شدن قهرمان و داشتن احساسات رمانتیک است. اما آنچه از محمد شبان یک مرد می‌سازد «سواری گرفتن» از مادیان چل‌کره است.

در مرتبه‌ی آخر وقتی محمد قرار است با دسیسه‌ی وزیر و پادشاه بمیرد با کمک دخترانی که نجات داده زنده می‌ماند و پادشاه و وزیر به آتش سوخته می‌شوند. محمد هم به هر چه آرزویش است می‌‌رسد.
در این قصه اثری از جنگ و ستیز نیست تنها درست عمل کردن، اقبال بلند، فراموش نکردن، ارتباط درست برقرار کردن با زن، به قهرمان فقیر در رسیدن به خواستش کمک می‌کند. شاه و وزیر نماینده‌ی مربیان و تعلیم‌دهندگان پسر فقیر هستند که با فرستادن او به‌دنبال چیزهای مختلف، مردانگی او را در بوته‌ی آزمایش می‌‌گذارند، و قوای مثبت جنسی‌اش را بیدار می‌کنند تا از او مردی بسازند که بتواند شوهر و رئیس خانواده باشد.

در این دسته از افسانه‌ها جنگی اتفاق نمی‌افتد، آزمون بزرگی هم در کار نیست. دختران پری‌زاد و اسیر دیو اند، قهرمان برای شکستن طلسم دیو‌ها به جای نیروی جنگ‌آوری که مخصوص شاهزادگان است از بخت بلند و حیله‌گری و راهنمایی دختران بهره می‌گیرد.

افسانه‌ی «گوهر ابریشم و دختر شاه پریان» نیز از این دسته است با اندکی تفاوت در آغاز. مروارید خوشه و دُر دو گوشه از قصه‌های فارس نیز به این دسته تعلق دارد. افسانه‌هایی که در این دسته می‌گنجند همه مضمونی واحد دارند و آن با بن‌مایه‌هایی که به‌ظاهر با هم متفاوت هستند اما در باطن معنای مشترکی می‌رسانند همراه است، خویشکاری قهرمانان فقیر هم چندان فرق نمی‌کند.‌‌ همانطور که گفته شد تقوای جنسی چندان اهمیتی ندارد. قهرمان از هر حیله‌ای می‌تواند در رسیدن به خواستش بهره بگیرد، و اصلاً اهمیتی ندارد زنی که برای همسری انتخاب می‌کند او را دوست داشته باشد. همین‌ که قهرمان بتواند او را ولو به زور از آن خود کند کافی است. رسیدن به ثروت و قدرت هدف اصلی قهرمان است.

تربیت اجتماعی قهرمان

موضوع طبقه‌ی دوم تربیت اجتماعی قهرمان و آماده کردن او برای قبول وظایف و مسئولیت‌های خانوادگی است. قهرمان این طبقه از افسانه‌ها نوجوان فقیری است که غیر از مادر مربی دیگری نداشته، لوس و بی‌تربیت بار آمده، اما دل مهربانی دارد. او در درجه‌ی اول به دلیل فقر ناچار از ترک خانه است. اقبالش او را در کنار زنی قرار می‌دهد که از سر اجبار همسرش شده یا قرار است بشود. از این رو زن یا اقدام به اصلاح او می‌کند یا او را با گذاشتن سنگ‌های بزرگ در پیش پایش به مبارزه می‌خواند، و همین سبب تربیت او و بیدار شدن مردانگی‌اش و گذر از کودکی می‌شود. در این دسته از افسانه‌ها تربیت اجتماعی قهرمان اهمیت بسیاری در مرد شدن او و قبول اجتماعی یافتن دارد. در این طبقه از افسانه‌ها چهار دسته افسانه وجود دارد که در زیر به آن‌ها پرداخته می‌شود:

۱. «یک گردو بینداز بیاید» نمونه‌ای از این مجموعه است. پیرزنی پسری تنبل و کچل دارد. که روزش را به بازی و قمابازی می‌گذراند. پسر بالاخره مجبور می‌شود از خانه بیرون بیاید و دنبال روزی و زندگی برود. در راه می‌شنوند که دختر والی را به کسی می‌دهند که بتواند ستون مقابل خانه را با یک ضربت شمشیر دو قسم کند کچل ادعا می‌کند که از پس کار بر می‌آید.

افسانه "مادیان چهل‌کره" می‌گوید: نوجوان بی‌نیاز از تقوای جنسی است و در واقع مردانگی او در ارتباطی که با زنان دارد بیدار می‌شود.

کچل دست و دلباز و نسبت به حیوانات مهربان است. همین سبب یاری ایشان به قهرمان می‌شود. در مرتبه‌ی بعد باید گوسفندان را به چرا ببرد بی‌آنکه لاغر یا چاق بشوند. او از بچه‌گرگی کمک می‌گیرد. بعد باید چهل بوقلمون را به چرا ببرد بی‌آنکه یکی کم یا زیاد بشود. این‌ها همه مرتبه به مرتبه اتفاق می‌افتد تا قهرمان فقیر را از بازیگوشی و سر به هوایی بیرون بیآورد و او را آماده‌ قبول مسئولیت خانوادگی بکند. او از پس این وظایف به کمک حیوانات و جادو خوب برمی‌آید. دختر والی که هنوز مرد جذابی در او نیافته تصمیم می‌گیرد به او کلک بزند و بوقلمون را بردارد. اما "باز"ی که کچل- نماینده نیروی جنسی کچل- به او غذا رسانده به یاریش می‌آید. شرط چهارم این است که قصه‌ای بگوید و با تمام شدن قصه انبار گردو هم خالی شود- نماد خوش‌سخنی و مجلس گرم کنی. کچل قصه‌ی خود را می‌گوید و در پایان دختر والی و دو دختر دیگر ناچار می‌شوند همسر او شوند.

٢. در قصه‌ی «چوب رقص» نشان می‌دهد که قهرمان افسانه خوش رقصی و خوش مشربی می‌داند. به عبارت دیگر شغلش مطربی است در عین حال پدر مهربانی دارد که برای ماهیان غذا و نان می‌‌ریخته است. این پسر که در کنار آب لنگه‌کفشی یافته، رابطه با زنان را عبارت از خوش‌مشربی و عشق‌بازی بدون مسئولیت می‌داند. این خوش‌مشرب بودن و بی‌مسئولیتی در رابطه با زنان را قصه با نماد چوب به رقص نشان می‌هد. این چوب را مرد سیاه‌پوستی ساخته و پسر در آن جای گرفته است. او به این وسیله به نزد دختر پادشاه راه می‌یابد.

پدر دختر، جوان را به دنبال هرچه می‌فرستد مرد سیاه‌پوست، جوان را در فراهم کردن آن کمک می‌کند. تا اینکه دختر و پسر عروسی می‌کنند. اما دختر روز به روز لاغر و پریده‌رنگ می‌شود. یعنی ازدواج ناموفق است. از این رو مرد سیاه‌پوست برای بیدار کردن حس زناشویی تهدید می‌کند که هر چیزی که پسر به دست آورده باید نصف شود از جمله دختر. این دختر را به وحشت می‌اندازد و کرمی که سبب زردی او شده از گلویش بیرون می‌آید. سپس سیاه‌پوست توضیح می‌دهد که او پسر یک نهنگ است و آنچه برای پسر کرده به دلیل خدمتی است که پدر او در حق ماهیان کرده است.

در افسانه‌ی «پسری دلش رحم می‌آید» قهرمان قصه مرده‌ای را از کتک خوردن نجات می‌دهد. مرده زنده می‌شود و به او خدمت می‌‌کند. پسر از خانه با نوکر بیرون می‌رود. در شهری می‌بایست دختر پادشاه را که زبانش بسته است گویا کند. مرده که زنده شده کمکش می‌کند تا بتواند دختر پادشاه را به همسری خود درآورد. سپس از او خداحافظی می‌کند و دوباره می‌میرد.

۳. در یک دسته از افسانه‌ها که می‌توان آن‌ها را زیرمجموعه این دسته دانست، پسر پادشاه یا پسر خارکن یا صیادی فقیر با محبتی که در حق حیوانات می‌کند موفق می‌شود سه معمای پادشاه را حل و سپس با دختر او ازدواج کند. این دسته از افسانه‌ها گاهی برای شاهزادگان هم آمده اما من آن‌ها را ترجیحاً در بخش قهرمانان فقیر می‌آورم چون شاهزاده بودن قهرمان فرقی به حال افسانه نمی‌کند. به‌خصوص که در روایات دیگر این افسانه مستقیماً گفته شده که پسر فرزند مرد فقیری است. قهرمان افسانه در این مجموعه هیچ کاری غیر از‌‌ همان مهربانی اولیه نمی‌کند حتی عاشق دختر پادشاه هم نمی‌شود بلکه حیوانات در حل معما به یاری او می‌آیند و او در پایان به کام دل خود می‌رسد. افسانه «دختر شهر چین» از این دسته است.

۴. در دسته‌ی دیگر از افسانه‌ها به دعای پدر و مادر پسر نامزد برجسته‌ای پیدا می‌کند. اما چون دختر از خاستگاه متفاوتی است و پسر هنوز به آن شعور نرسیده که قدر زنش را بداند، می‌بایست از آزمون مردی بگذرد. افسانه‌ی «اکبر و دختر ماهی» یکی از این افسانه‌هاست. مادری نذر می‌کند اگر صاحب پسری شود دختر ماهی را برای او بگیرد. پسر وقتی به سن بلوغ می‌رسد، مادرش قاب نقره و سرپوش طلا- همانطور که مادر عروس خواسته- می‌برد تا ماهی را به خانه بیاورد. ماهی شب عروسی دختری زیبا می‌شود که همه‌ی کار‌ها را می‌کند. گویا اکبر به دلیل نوجوانی یا هر دلیل دیگر نمی‌تواند قدر خوبی و زیبایی دختر را بداند. تا اینکه پسر پادشاه عاشق دختر می‌شود و می‌خواهد که اکبر او را طلاق بدهد.

اکبر رضایت نمی‌دهد. بعد پسر پادشاه به کمک وزیر برای اکبر سه‌ شرط می‌گذارند، که اگر نتواند آن شروط را عملی کند، باید زنش را طلاق بدهد. شرائط به این قرار است: قالی‌ای بیاورد که همه‌ی لشکر شاه گوشه‌ای از آن را هم پر نکند و با همه‌ی بزرگی در یک قوطی جای بگیرد. شرط دوم این است که شاخه‌ی خرمایی بیاورد که همه لشکر و اهل کاخ بخورند و تمام نشود. شرط سوم این است که بچه‌ای بیاورد که سه روزه باشد اما حرف بزند. اکبر از پس هیچ‌یک از این شروط بر نمی‌آید اما مادر دختر و خود دختر شروط را عملی می‌کنند. به همین دلیل دخترماهی و اکبر با هم می‌مانند.

در این افسانه نیز نوجوان قهرمان، بیاری زن و دعای پدرمادرش صاحب همسر و فرزند و تنعم می‌شود. اما خودش نه جنگی می‌کند و نه از خوانی می‌گذرد. تنها مطلبی که باید خوب بداند و آویزه گوشش کند این است که زن خوبی دارد و قدر او را در زندگی بداند.

در همین زمینه:
::مقالات دکتر شکوفه تقی در رادیو زمانه::
:: افسانه‌های ایرانی با موضوع گذر نوجوان از کودکی به بلوغ، شکوفه تقی، دفتر خاک، رادیو زمانه::

شاهزاده و تک همسری

Fri, 06 Jan 2012 01:36:12 +0000

بخش دوم درآمدی بر افسانه‌های ایرانی با موضوع گذر نوجوان از کودکی به بلوغ

شکوفه تقی

شکوفه تقی - در این مقاله سعی است نشان داده شود در آن نوع از افسانه‌های ایرانی که موضوعش گذر یک پسر نوجوان از آستانه‌ی کودکی به بلوغ است، به‌لحاظ موضوع و مضمون یعنی بن‌مایه و نماد، وحدتی تیپولوژیکی وجود دارد.

در این مقاله همچنین قصد است که نشان داده شود افسانه‌هایی که قهرمانش شاهزاده است، زن و چگونه رسیدن به او موضوع اصلی افسانه‌های گذر است. در حالی که در افسانه‌هایی با قهرمان فقیر، موضوع اصلی رسیدن به ثروت است. بخش دوم این مقدمه را می‌خوانیم:

در دسته‌ی دوم افسانه‌هایی که موضوعشان گذر شاهزاده نوجوان از عالم کودکی به بلوغ است، شرط جانشینی پادشاه، محک خوردن شجاعت، غیرت و مردانگی، لیاقت و درستکاری، به خصوص تقوای جنسی شاهزاده جوان در یافتن معشوق است. که از این نظر با دسته‌ی اول یکسان است اما وجه افتراق این دسته با دسته‌ی نخست در تعداد همسران است. یعنی در این دسته از افسانه‌ها قهرمان از ابتدا تا انتها دلباخته‌ی نامزد خود است. و به غیر از او با زنی دیگر ازدواج نمی‌کند. حتی وقتی پادشاهان دختران خودشان را که به‌دست او آزاد شده‌اند می‌خواهند به همسری او درآورند، نمی‌‌پذیرد. در این دسته از افسانه‌ها نجابت جنسی به اندازه شجاعت، برای قهرمان اهمیت دارد.

دکتر شکوفه تقی، نویسنده، شاعر و مردم شناس

مکان اصلی یا خاستگاه این دسته از قصه‌ها یک باغ میوه است که در آن میوه‌های غیر معمول و استثنایی مانند سیب طلا یا اناری با دانه‌های یاقوت، و یا سیبی یا نارنجی که بعد از چندی قرار است تبدیل به دختری ‌شود روئیده می‌شود.

وظیفه‌ی پسران پادشاه یافتن دزدی است که سیب‌ها را می‌رباید. دو برادر بزرگ‌تر به‌دلیل غلبه‌ی خواب در یافتن دزد ناموفق می‌مانند. پسر کوچک با بریدن انگشت بر تمایلات نوجوانی غلبه می‌کند. نشان می‌‌دهد که ارزش ورود به عالم مردی را دارد. بعد از آن باید ثابت کند که درستکار و وفادار به محبوب و نامزد خود است و به هیچ زن دیگری چشم ندارد. مضافاً باید شغل و حرفه‌ای بداند که نشان مرد شدن است. حال آنکه برادران دیگر نه تنها پرخواب، تنبل و بی‌عرضه هستند که همسرانشان را می‌خواهند مجانی به‌دست آوردند. برادران این دسته از افسانه‌ها مانند دسته‌ی اول می‌کوشند با خیانت و دسیسه حاصل کار برادرشان را از آن خود کنند. اما در پایان نیرنگ آن‌ها بی‌اثر می‌شود.

قصه‌ی "باغ سیب"

در قصه‌ی "باغ سیب" گفته می‌شود پادشاه باغ سیبی دارد. این سیب‌ها قرار بود وقتی می‌رسند به دخترانی تبدیل شوند تا پادشاه آن‌ها را برای پسرانش عقد کند. در این افسانه دو برادر اول در امتحان شکست می‌خورند. اما پسر سوم دزد را می‌یابد. ملک‌محمد با شمشیر به دست دزد می‌زند. اما او سیب را می‌برد. قهرمان بی‌آنکه کسی از او خواسته باشد، رد خون را می‌گیرد. به چاهی می‌‌رسد. برادران او را می‌یابند اما طاقت فرو رفتن در چاه را ندارند. ملک محمد در چاه فرو می‌رود. در ته چاه دختری می‌یابد. این دختر یکی از سه سیب است. دختر پیشنهاد می‌کند که دیو را در خواب بکشد. اما ملک‌محمد می‌گوید که او با نامردی جنگ نمی‌کند. دیو را بیدار می‌‌کند. دو دختر نامزد برادران ملک‌محمد هستند و دختر کوچک قرار است نامزد ملک‌محمد بشود. او به ملک‌محمد از اموال دیو یک دستاس طلا می‌دهد که از آن یاقوت و مروارید می‌ریزد. یک صندوقچه‌ی طلا که اگر درش را باز کنند خروسی بیرون می‌آید. از نوکش زمرد می‌ریزد. این‌ها جهیزیه دختر هستند.

دختر که به ملک‌محمد دلباخته این دو طلسم یا اشیاء جادویی را رمز زناشویی خود با قهرمان قرار می‌دهد. در عین حال او را از یاری کردن به برادرانش باز می‌دارد. اما ملک‌محمد به حرف دختر گوش نمی‌دهد. برادران با ملک‌محمد‌‌ همان می‌کنند که دختر به او گفته است. ملک محمد دختران را بالا می‌فرستد. خودش در ته چاه به حیله‌ی برادرانش اسیر می‌‌ماند.

خوان بعدی در ته چاه است. او برای گذران زندگی ناچار است گاویاری کند و زمین را شخم بزند. ملک محمد دو شیری را که در آن نزدیکی هستند به خیش می‌بندد که می‌تواند نماد رام کردن نیروی جنسی و برخورداری از توان بالای بدنی و شجاعت بسیار باشد.

سپس با اژدهایی که بر سر آب خانه کرده می‌جنگد. این اژد‌ها از مردم برای رساندن کمی آب به آن‌ها، دختر و غذا باج می‌گیرد. قهرمان اژد‌ها را می‌کشد. و دختر را نجات می‌دهد. در مرتبه‌ی سوم ماری را که کشنده جوجگان سیمرغ است از بین می‌برد.

قهرمان می‌‌بایست در همه جا امتحان درستکاری، شجاعت و مردانگی خود را پس دهد و با صداقت توان بدنی خود را به کار ‌گیرد. تنها در این دسته از افسانه‌هاست که بن‌مایه‌ بریدن انگشت آمده است.همچنین قهرمان برای پیشبرد کار خود از هیچ حیله‌ای استفاده نمی‌کند.

در مرتبه‌ی چهارم سیمرغ به ملک‌محمد کمک می‌کند. ملک‌محمد همانطور که در مرتبه‌ی نخست انگشتش را بریده، در مرتبه‌ی بعد پایش را می‌برد تا از گوشت خود مرغ را تغذیه ‌کند. سیمرغ نه تنها آن را نمی‌خورد که چند پر خود را نیز به وقت جدا شدن به او می‌دهد.

در مرتبه‌ی پنجم ملک‌محمد در شهر خودش در می‌یابد که هنگام عروسی برادرانش است. می‌خواهند دختر کوچک را به عقد شاه درآورند. دختر شرط عروسی دستاس و خروس را می‌گذارد. شاه دستور می‌دهد آنچه دختر خواسته را برای او فراهم کنند. کسی نمی‌تواند آن را آماده کند مگر ملک‌محمد که در نزد زرگری کار گرفته است. وقتی از ماجرای دستاس و خروس که نزد خودش است باخبر می‌شود، شب پر سیمرغ را آتش می‌زند. از او کمک می‌گیرد که به زیر زمین رفته، آن دو طلسم جادویی را بیاورد.

در مرتبه‌ی ششم عروس را از حمام می‌دزدد و بر پشت اسب می‌نشاند و فرار می‌کند. در مرتبه‌ی هفتم بدون خون‌ریزی بی‌گناهی خود را ثابت می‌کند و به عروس خود و پادشاهی می‌رسد.

در این دسته از افسانه‌ها که موضوعش اثبات شجاعت و درستکاری نوجوان در رسیدن به مردی است معمولاً نیروهای غیبی برای یاری می‌آیند. پیرزن و پیرمرد هم گهگاه نقش تعلیم‌دهنده را دارند. اما نقششان بسیار ضعیف است. همه‌ی افسانه به همت قهرمان و راهنمایی دختری که به قهرمان دلباخته پیش می‌رود. قهرمان می‌‌بایست در همه جا امتحان درستکاری، شجاعت و مردانگی خود را پس دهد. با صداقت توان بدنی خود را به کار ‌گیرد. تنها در این دسته از افسانه‌هاست که بن‌مایه‌ی بریدن انگشت آمده است. مضافاً قهرمان برای پیشبرد کار خود از هیچ حیله‌ای استفاده نمی‌کند.

درخت انار در "متل سیمرغ"

در "متل سیمرغ" به جای درخت سیب درخت انار آمده است. و درون انار‌ها گوهر شب‌چراغ است. در این افسانه قهرمان دختر پادشاه را از شر شیری که سر آب را بسته نجات می‌دهد. شاه حاضر می‌شود که دختر و نصف پادشاهی را به او بدهد. اما او نمی‌خواهد "همه‌ی حواسش پیش نامزد خود است." در اینجا ابزار جادویی که عاشق را به معشوق برساند نیست. یعنی عروس جهیزی ندارد. بلکه ملک محمد شاگرد خیاط می‌شود، و از سیمرغ می‌خواهد لباسی برای عروسی بدوزد که در هیچ جا نظیرش یافت نمی‌شود.

در روایت ملک‌جمشید پیرزن به او از اژد‌ها می‌گوید. و اینکه سرچشمه آلوده شده است. همین پیرزن درباره‌ی دختر پادشاه که قرار است کشته شود حرف می‌زند. در این قصه هم ملک‌جمشید راضی نمی‌شود که با دختر پادشاه عروسی کند. چون دلبسته‌ی نامزد خود است. به شهر دیگری می‌رود و کفاشی می‌کند. سپس خیاطی می‌کند. به این ترتیب هفت شغل را یاد می‌گیرد. موفق می‌‌شود هر بار کاری کند تا دیوی هفت سر که جلوی آفتاب را گرفته، مجبور کند یکی‌یکی سر‌هایش را از مقابل آفتاب کنار بکشد. در پایان از پس همه‌ی تکالیفی که به عهده‌ی او گذاشته شده با شجاعت و درستکاری و مهربانی بر می‌آید. و در پایان به سعادت و پادشاهی می‌رسد.

در روایت "درخت سیب و دیو" کوچک‌ترین دختر که نامزد ملک‌ابراهیم است در نزد او طشت طلایی گذاشته که خودش رخت می‌شوید. و یک قفس طلا که بلبل طلا در آن آواز می‌خواند.

آنچه در این دسته از افسانه‌ها وجود دارد اشاره مستقیم به وجود باغ و دزدیده شدن سیبی است و قهرمان کسی خواهد بود که خودش دزد نباشد و دزد را بیابد. دیگر انجام مراسم آئینی انگشت بریدن و سوم عشق قهرمان به نامزدش و وفاداری اوست. چنین دلباختگی و وفاداری در قهرمان دسته‌ی اول وجود ندارد.

در قصه‌ی ملک‌جمشید اگر کسی از سیب‌ها بخورد همیشه جوان می‌ماند. طلسمی که در چاه است و در پایان قصه قهرمان باید برای نامزدش بیاورد تا با او ازدواج کند، یک مرغ طلایی است و یک خروس طلایی و دوازده جوجه طلایی در یک سینی طلایی است-نمادی برای باروری کامل جنسی و سفید بختی هر دو طرف. در اتاق دیگر یک دست لباس سفید و یک اسب سفید است که ملک جمشید به آن‌ها دست نمی‌زند زیرا در پایان قصه به دردش می‌خورد.

مراتب این دسته از افسانه‌ها از این قرار است: کوچک‌ترین پسر، اول دستش را می‌برد. دوم بر خواب غلبه می‌کند. سوم دزد را تعقیب می‌کند. چهارم به چاه فرو می‌رود. پنجم دختر‌ها را با شجاعت از دست دیو نجات می‌دهد. بعد برادرانش در بالا کشیدن او از چاه به او خیانت می‌کنند. اما او موفق می‌شود نجات پیدا کند. همه‌ی همّ قهرمان، بازگشت به خانه و اثبات بی‌گناهی خود و رسیدن به نامزد خودش است. در مرحله‌ی نهایی نه تنها عروسش را نجات می‌دهد که به او هدیه‌ای می‌دهد که هیچ کس دیگر نمی‌تواند بدهد. و این هدیه معمولاً نمادی در رابطه با یک ازدواج موفق و پر سعادت است.

مضمون دسته‌ی اول و دوم افسانه‌ها همانطور که در بخش نخست این مقدمه آمد بسیار شبیه هم است، حتی موتیف‌ها و سمبل‌هایی که در افسانه‌ها آمده‌گاه شبیه به هم و‌ گاه معنای مشابهی دارند. بسیار هم اتفاق می‌‌افتد که یک موتیف در روایت دیگر‌‌ همان افسانه‌ تفسیر می‌شود. مثل اینکه در باغ پادشاه، سیب‌های طلایی بود که وقتی می‌رسید تبدیل به یک دختر می‌شد. در واقع سمبل‌ها و موتیف‌ها گاهی در دسته‌ی اول و دوم چنان به هم شباهت دارند که می‌توان خاستگاه هر دو دسته را یکی دانست اما آنچه دسته‌ی دوم را از دسته‌ی اول متفاوت می‌کند، اشاره مستقیم به وجود باغ و دزدیده شدن سیبی است و قهرمان کسی خواهد بود که خودش دزد نباشد و دزد را بیابد. دیگر انجام مراسم آئینی انگشت بریدن و سوم عشق قهرمان به نامزدش و وفاداری اوست. چنین دلباختگی و وفاداری در قهرمان دسته‌ی اول وجود ندارد.

دلرحمی و لیاقت شرط جانشینی پادشاه

قهرمان دسته‌ی سوم افسانه‌ها شاهزاده جوانی است که پدر او را که کوچک‌ترین فرزندش است، از سایر فرزندانش بیشتر دوست دارد. و همین سبب حسادت برادران شده است. پسران دیگر می‌خواهند ثابت کنند که او ارزش عشق پادشاه را ندارد. و در صورت امکان به پدر و سلامتی او بی‌توجه است. اما نوجوان که در آغاز حرکتی می‌کند که می‌توان از آن بی‌علاقگی به پدر و بازیگوشی را برداشت کرد، در طول قصه ثابت می‌کند که نه تنها به پدرش عشق می‌ورزد که بسیار شجاع و لایق و دلرحم است. از این رو ارزش جانشینی پادشاه را دارد.

گلبانگ یکی از این افسانه‌هاست. پادشاه مریض می‌شود و درمانش در شکم ماهی سبزرنگ و عجیبی است. پسران پادشاه با کمک ماهیگیران ماهی را می‌یابند و آن را نزد ملک‌ابراهیم- کوچک‌ترین پسر- می‌آورند، اما او که مجذوب زیبایی ماهی شده، با وجود آگاهی از بیماری پدر و امکان علاجش به‌دست ماهی، آن را به دریا می‌اندازد. وقتی خبر به پدر می‌رسد او را نمی‌کشد اما از خود می‌راند. در واقع به دلیل طرد پدر قهرمان ناچار است از خانه بیرون بیاید. اما وقتی در بیرون خانه است با انجام آزمون‌هایی نشان می‌دهد که به پدرش و سلامتی او دلبستگی دارد. تا در پایان که موفق به شفای پدر می‌شود و خودش به همسر و پادشاهی می‌رسد.

این دسته از افسانه‌ها گاهی با دسته‌ی اول و دوم افسانه‌ها که پیش از این آمد تلفیق می‌شوند. ملک ابراهیم ماهی را به دریا بر می‌گرداند. طرد می‌شود. وقتی می‌فهمد گلبانگ پرنده‌ای است که وجودش سبب شفای پدرش می‌شود به جستجوی آن می‌رود. در این راه با سه زن جادوگر که قصد فریب او را دارند برخورد می‌کند موفق به کشتن هر سه می‌شود و در مرحله‌ی سوم باغی پر از دختران زیبا می‌یابد که بوسیله‌ی سومین جادوگر طلسم شده‌اند. در واقع در طبقه‌ی اول افسانه‌هایی که موضوعش گذر نوجوان و رسیدن به جایگاه مردی است، سه دسته افسانه می‌گنجد. در هر سه دسته جانشینی پدر و گذر از خوان‌های متعدد، اما مشابه و آزمون‌های سخت مطرح است.

ادامه دارد

در همین زمینه:
::بخش نخست درآمدی بر افسانه‌های ایرانی با موضوع گذر نوجوان از کودکی به بلوغ::
::جستارهای شکوفه تقی در دفتر خاک، رادیو زمانه::

افسانه‌های ایرانی و مراسم آئینی گذر پسران

Thu, 05 Jan 2012 02:29:45 +0000

بخش نخست درآمدی بر افسانه‌های ایرانی با موضوع گذر نوجوان از کودکی به بلوغ

شکوفه تقی

شکوفه تقی - در میان اغلب قبائل بدوی، مراسم آئینی ورود برای پسران بین سنین هفت تا دوازده سال، دارای اهمیت فراوان بوده است. پسران را دسته‌جمعی،‌گاه با زور از خانواده، بخصوص مادر، جدا می‌کردند، تا در محلی دور از چشم دیگران به‌ویژه زنان، ختنه کنند. وگرنه به کشیدن دندان جلویی اکتفا می‌کردند.

در این ایام پسران می‌بایست در مکان‌هایی، مثلاً نقاط متروک جنگلی که یادآور گور بوده، برای مدتی به‌سر می‌بردند. بر تنشان‌ گاه گل اخرا‌گاه خاکستر می‌‌مالیدند. گاهی هم پوشاکی که یادآور لباس زنان یا حیوانات بوده در برشان می‌کردند. و پس از آن ایشان را از بوته‌ی امتحانات سخت جسمانی می‌گذراندند.

علاوه بر تحمل آسیب‌های سخت جسمانی که‌ گاه سبب مرگ نوآموز می‌شده، ایشان می‌بایست غذایی مخصوص که عموماً گیاهی بوده بخورند. در بسیاری موارد هم مجبور می‌شدند از دستشان مطلقاً استفاده نکنند. علاوه بر آن به‌زبانی نامفهوم سخن بگویند. در برخی مراسم این پسران باید مدتی بالای درخت زندگی می‌کردند، هم‌زمان مادرانشان به‌صورتی آئینی برایشان به عزاداری مشغول می‌شدند. رسم بوده در این دوران نوآموزان به‌وسیله‌ مرد پیر یا بزرگ‌تر قبیله تعلیم می‌دیدند. از جمله موارد آموزشی، افسانه‌ای بوده که به تاریخ قدسی مراسم مربوط می‌شده است. پس از آن باصطلاح "رازآموخته" شده، در هیئت مردی جوان با هویتی نو و یا لقبی تازه، به‌زندگی اجتماعی قبیله خود باز می‌گشته‌اند.

این مراسم نه تنها در افسانه‌های بسیاری ثبت شده، که آثار و بقایای آن‌ها هنوز در میان اقوام و ملل موجود است. به‌عبارت دیگر هم مدارک تاریخی و نشانه‌های آئینی دلالت بر وجود آن‌ مراسم می‌کند و هم افسانه‌های فراوانی.

در مجموعه مقالاتی که در روزهای آینده در رادیو زمانه می خوانید، سعی است نشان داده شود در آن نوع از افسانه‌های ایرانی که موضوعش گذر یک پسر نوجوان از آستانه‌ی کودکی به بلوغ است، به‌لحاظ موضوع و مضمون یعنی بن‌مایه و نماد، وحدتی تیپولوژیکی وجود دارد.

دکتر شکوفه تقی، نویسنده، شاعر و مردم شناس

بر اساس موضوع، افسانه‌هایی که قهرمان آن شاهزاده است، به شش طبقه و افسانه‌هایی با قهرمان فقیر، به پنج طبقه تقسیم می‌‌شوند. در هر یک از این افسانه‌ها دسته یا دسته‌هایی می‌گنجند. در حالی که کل افسانه‌ها به‌لحاظ خاستگاه اجتماعی قهرمان، به دو گروه تقسیم می‌شوند. اگرچه ممکن است در بعضی موارد قهرمان فقیر و شاهزاده جای عوض کنند.

از آنجایی که در این افسانه‌ها، قهرمان اصلی برای رسیدن به جایگاه نوین، یعنی برخورداری از موقعیت اجتماعی، رسیدن به همسر والاتبار و ثروت، دست به کارهایی می‌زند، تا از مراحل آزمونی متفاوتی بگذرد؛ و گذر از این مراحل و نحوه‌ی این گذر، به هر دسته از افسانه‌ها مشخصات ویژه‌ای می‌دهد. در زیر، ضمن طبقه‌بندی افسانه‌ها به آن مشخصات نیز پرداخته می‌شود.

شاهزاده‌ی قهرمان

موضوع طبقه‌ی اول افسانه‌ها اگرچه در ابتدا انتخاب یکی از پسران به جانشینی پادشاه است، اما شرط جانشینی آوردن دختری است که پادشاه خوابش را دیده و شفای زندگی خود را در یافتن او می‌‌داند.‌ گاه به جای دختر، موضوع جست‌وجو پرنده یا میوه است؛ و درد پدر هم‌گاه پیری است،‌گاه کوری.

افسانه‌های این طبقه به‌لحاظ مضمونشان به سه دسته تقسیم می‌‌شوند. در این سه دسته افسانه، اگرچه صورت نماد‌ها و موتیف‌ها تغییر می‌کند، مثلاً سیب انار یا نارنج می‌شود. اما میوه بودن خود را حفظ می‌کند. پرنده نیز‌ گاه طوطی می‌شود،‌گاه پرنده‌ای سفید و نایاب،‌گاه مرغ زرد، اما پرنده می‌ماند. خوان‌هایی هم که قهرمان باید از آن بگذرد، ‌گاه مبارزه با دیو است، ‌گاه زن جادوگر. مرکوب قهرمان ‌گاه دختر دلاوری است که خود را به صورت سیمرغ درآورده،‌گاه خود سیمرغ است. گاهی هم دیوی که به اطاعت قهرمان در آمده است. وسایل جادویی هم که به‌دست قهرمان می‌افتد اگر از دیوان گرفته باشد همانی است که یک مرد برای اداره خانواده و تأمین معاش لازم دارد. آنچه دختر به قهرمان می‌دهد هم نماد توانائی‌های زنانه است‌. از این رو می‌توان سه دسته‌ی اول را به لحاظ موضوع یعنی جانشینی پادشاه و نحوه‌ی یافتن همسر، در یک طبقه جای داد و به لحاظ مضمون در سه دسته گنجاند.

شاهزاده و عشق و چندهمسری

مضمون افسانه‌های دسته‌ی اول یکی به مشکل برخوردن جان یا سلطنت پادشاه پیر است، و ارائه راه حل به‌وسیله‌ی وزیر یا کسی مانند او. راه حل هم معمولاً به یافتن دختری دلخواسته برای پادشاه ختم می‌شود. سپس افسانه به معرفی نوجوانی می‌پردازد که معمولاً کوچک‌ترین پسر پادشاه است و افسانه شرح مرد شدن اوست.

شکوفه تقی - کشکول وسیله‌ امرار معاش است؛ سفره نماد توانایی تهیه‌ غذا برای خانواده و شاخ نفیر بر باروری مردانه دلالت دارد

به این ترتیب که او ابتدا به دلیل خردسالی یا نوجوانی برای انجام وظیفه‌ی خطیر نجات زندگی پادشاه یا پادشاهی او انتخاب نمی‌شود. اما نوجوان با اصرار و ‌گاه پنهان از پدر به تنهایی یا با برادرانش به جست‌وجوی خواست پدر بر می‌آید. این جست‌وجو او را از خانه‌ی کودکی بیرون می‌کشد. راهی کوه، بیابان، یا جنگل می‌کند. در آن مکان‌ها‌ گاه به چاه می‌افتد و می‌بایست با دیو یا دیوانی بجنگد. جنگ نوجوان سبب رهایی دختر یا دختران و به‌دست آوردن مال و خواسته فراوان می‌شود. قهرمان در مقایسه با برادرانش در مواجهه با خطرات و موانع، بیشترین شجاعت را نشان می‌دهد. او پس از گذر از خوان‌های متعدد، لیاقت، هوشمندی، درستکاری، شجاعت، توانائی بدنی، توانائی پولسازی، مردانگی و بخشش خود را به اثبات می‌رساند. وقتی توفیق یافت که از مرز نوجوانی گذر کند، به وصال دختران متعدد که دلباخته‌ی او هستند و او آن‌ها را دوست دارد، پاداش داده می‌شود. سپس به سروری که اطاعت برادران و ثروتی فراوان را به‌دنبال دارد می‌رسد.

افسانه‌ی ملک‌محمد و دیو یک‌لنگو

افسانه‌ی ملک‌محمد و دیو یک‌لنگو از این دست است. پادشاه هفت پسر دارد. شش نفر از یک مادر و آخرین که ملک‌محمد باشد، از مادری دیگر. پادشاه خواب می‌بیند که مرغ طوطی و قفس طلا بالای سر اوست. و می‌گوید پادشاهی را به کسی می‌سپرد که مرغ را با قفس برای او بیاورد.

در افسانه‌ی ملک‌محمد کسی جانشین پادشاه خواهد شد که مرغ طوطی و قفس طلا را بیاورد. شش برادر به‌عزم آوردن طوطی و قفس طلا می‌روند. اما دست خالی باز می‌گردند. تا نوبت به ملک‌محمد می‌رسد. برادر‌ها از ترس اینکه مبادا او موفق شود از پسش می‌روند. ملک‌محمد با درستکاری عمل می‌کند. بر تک‌تک موانع با شجاعت و راهنمائی دخترانی که نجات داده غلبه می‌کند. اما از آنجائی که هنوز نوجوان و کم‌تجریه است، به برادرانش بیش از آنکه باید اعتماد می‌-کند.‌‌ همان باعث می‌شود آن‌ها او را فریب داده، در آستانه‌ی مرگ قرار دهند. اما او که بختش بیدار است، و به‌دلیل دلرحمی، زوداعتماد است، نیروهای غیبی مثل "حضرت علی" در برخی دیگر از روایات خضر یا پیرمردی روحانی یاریش می‌کنند. قهرمان نجات‌یافته در شهری دیگر برادرانش را که همه به مشاغل ناچیز و کارهایی بی‌ارزش مشغول‌اند، می‌یابد. ملک‌محمد به خانه‌ی پیرزنی می‌رود. در آنجا خبر می‌یابد که دیوی قصد کشتن دختر پادشاه را دارد. ملک‌محمد دختر پادشاه را نجات می‌دهد، و او نامزدش می‌شود.

شکوفه تقی - در افسانه می‌آید که مرغ و قفس طلا در قصر دختر شاه پریان است. راهی که ملک‌محمد به سوی مرغ و قفس طلا باید بپیماید راه "پلنگ و شیر و عفریت" است. (عکس: دختر شاه پریان اثر پروانه اعتمادی)

اما از آنجائی که در دوران آئینی نامزدی، قهرمان می‌بایست نفس خود را نگاه دارد، ملک‌محمد به دختری که از دست دیو نجات داده می‌گوید: "ای دختر تو حالا خواهر من هستی بیا تا بخوابیم. آنوقت شمشیر را بین خودشان گذاشتند و خوابیدند." سپس دختر را می‌‌گذارد و به جست‌وجوی طوطی و قفس طلا می‌رود. در مرتبه‌ی بعد برادرانش را می‌یابد. به آن‌ها علیرغم بدی که در حق او کردند نیکی می‌کند. سپس برادر‌ها با هفت خواهر پری‌زاد ملاقات می‌کنند که کوچک‌ترین آن‌ها به ملک‌محمد دل می‌بندد. (دختری که در مرتبه‌ی دوم پیدا می‌شود معمولاً دختر دلاوری است که با شجاعت و نیروی بدنی قهرمان را یاری می‌کند و به سوی مقصد نهایی خود می‌برد.) دختر یک دسته‌ موی خود را به ملک‌محمد می‌دهد تا در صورت نیاز به کمکش بیاید. سپس ملک‌محمد اموال جادویی سلیمان را که در دست دیوان بوده، به‌وسیله‌ی هوشیاری خود به‌دست می‌آورد. این اموال شامل کشکول، سفره و شاخ نفیر می‌شود که هر سه نماد بیان مرد شدن و قابلیت تشکیل خانواده است؛ کشکول وسیله‌ی امرار معاش، سفره نماد توانایی تهیه‌ی غذا برای خانواده و شاخ نفیر دلالت بر باروری مردانه دارد.

در افسانه می‌آید که مرغ و قفس طلا در قصر دختر شاه پریان است. راهی که ملک‌محمد به سوی مرغ و قفس طلا باید بپیماید راه "پلنگ و شیر و عفریت" است. شهر دختر شاه پریان هم هفت دربند دارد. و در دربند آخر یک دیو هفت‌سر زندگی می‌کند. در راه رفتن به سوی جایگاه دیو، دختری که همراه ملک‌محمد است تبدیل به پرنده می‌-شود و او را بر پشت خود می‌نشاند. در بیست فرسخ آخر دختر به شکل اصلی خود باز می‌گردد. ملک‌محمد را سوزنی می‌کند. زیر گلویش می‌زند. سپس تبدیل به کبوتر شده، شاهد اعمال ملک‌محمد می‌شود. ملک‌محمد در آن شهر به دیوی که اول داستان دیده، بر می‌خورد. به او باج می‌دهد. دیو با او همراه می‌شود. به او یاد می‌-دهد چگونه به اتاق خواب دختر شاه پریان راه پیدا کند. ملک‌محمد دختر شاه پریان را در خوابگاهش خفته می‌یابد. همانطور که به او گفته شده، جای لاله‌ها را عوض می‌کند. از گونه‌ی دختر بوسه‌ای برمی‌دارد. بند‌های زیر جامه‌ی او را می‌گشاید. مرغ و قفس را از قلعه بیرون می‌برد. باز هم دختری که پیش از آن نجات داده، به صورت مرکوب پرنده‌اش در می‌آید.

ملک‌محمد که هنوز به بلوغ و رشد کافی شخصیتی به‌لحاظ شناخت آدم‌ها نرسیده، باز هم گول برادرانش را می‌خورد. آن‌ها او را کور می‌‌کنند و در چاه می‌اندازند. "حضرت علی" برای بار دوم به یاری‌اش می‌آید. ملک‌محمد به‌وسیله‌ی تاجری از چاه در می‌آید. سپس دو کبوتر او را راهنمایی می‌کنند که از پوست درخت برای شفای چشم و گذر از دریا بهره بگیرد. این هر دو به کار پادشاه شدن او می‌آید. دیگر اینکه در زیر درخت هفت‌خم خسروی می‌یابد. در پایان دختر شاه پریان بیدار می‌شود و در جست‌وجوی مردی که مرغ را ربوده برمی‌آید. برادران خود را یابنده‌ی مرغ اعلام می‌کنند. اما در پاسخ سؤالات دختر، خاموش می‌مانند. ملک‌محمد که خود را به دختر شاه پریان رسانده، نشانی‌ها را می‌دهد. برادرانش رسوا می‌شوند. ملک‌محمد صاحب اموال جادویی سلیمان که قبلاً ذکرش رفت، هفت خم خسروی، سه زن که یکی شاهزاده خانم است، دیگری پری‌زادی دلاور و سومی پری صاحب قلعه می‌شود.

افسانه‌ی "برگ مروارید"

افسانه‌ی "برگ مروارید" روایتی دیگر از قصه‌ی ملک‌محمد است. درویشی به پادشاهی که چشمش کور شده، می‌گوید برگ مروارید درمان‌کننده اوست. برگ مروارید هم در قلعه‌ای که به دیوان تعلق دارد یافت می‌شود.

دو برادر به راهی می‌روند و برادر کوچک راهی دیگر را که دشوار‌تر است برمی‌گزیند. این راه او را به قصر دختری پری‌زاد می‌رساند که برادرش دیوی است آدمخوار. پری‌زاد که جادوگری می‌داند، شاهزاده را به صورت یک دسته جارو در می‌آورد و گوشه‌ی خانه می‌گذارد. در این قلعه دیو با شاهزاده کشتی می‌گیرد. وقتی شکست می‌خورد و جانش به‌خطر می‌افتد، غلام حلقه‌ به گوش شاهزاده می‌شود. در قلعه‌ی دوم و سوم‌‌ همان اتفاق می‌افتد. بعد دیو برای ملک‌محمد دو اسب بادپیما می‌آورد. و او را به باغی که در آن برگ مروارید یافت می‌شود، راهنمایی می‌کند. این باغ هم مانند قصر دختر شاه پریان در قصه‌ی قبلی چهار نگهبان دارد. می‌بایست برگ را با چوبی دو شاخ برید. در این باغ هم جانوران وحشی هستند. در باغ پلکانی با چهل پله و چهل زنگ است، که ملک‌محمد باید زنگ‌ها را با پنبه ببندد. در آنجا دختری مانند قصه‌ی قبلی خوابیده، ملک محمد باید جای لاله‌هایی که بر بالا و پایین پایش می‌سوزد را عوض کند و از روی دختر بوسه‌ای بردارد و بند چهل تا از چهل و یک شلوار دختر را باز کند و بقیه‌ی اعمال آئینی. در این قصه هم برادران خیانت می‌کنند و قهرمان را به چاه می‌اندازند. اما دختر کوچکی که نامزد ملک‌محمد است با او می‌ماند. او ملک‌محمد را از چاه نجات می‌دهد. دختر شاه پریان وقتی بیدار می‌شود سوار قالیچه‌ی حضرت سلیمان می‌شود. به‌‌ همان شیوه‌ی قصه‌ی قبلی آورنده برگ مروارید را می‌شناسد. در این قصه هم ملک‌محمد مانند قصه‌ی قبلی زنان متعدد می‌گیرد که آخرین آن‌ها‌‌ همان دختر شاه پریان است.

قصه‌ی شاه زنان

در قصه‌ی شاه زنان، پادشاه چشم‌درد دارد و دوایش در شهر زنان. در این افسانه قهرمان با دیوی و دختری ملاقات می‌کند. دیو از ترسش با شاهزاده همراه می‌شود و به صورت پرنده‌ای درمی‌آید. او را به شهر زنان می‌برد. او دختر را می‌بوسد و دارو را برمی‌دارد. قهرمان در پایان شیشه‌ی عمر دیو را می‌شکند. برادر‌ها در راه خانه به او خیانت می‌کنند. او را به چاه می‌اندازند و او در چاه دریچه‌ای پیدا می‌کند. خود را به صورت کچلی در می‌آورد. از آنجا می‌گریزد. در پایان پادشاه شهر زنان به دنبالش می‌آید. او را می‌یابد. و برای شاهزاده‌‌ همان اتفاقی می‌افتد که برای قهرمانان قبلی.

افسانه‌ی "شاه و پسرش"

در افسانه‌ی "شاه و پسرش" علاج چشم شاه خاک پای دختر پادشاه روم است. پسر کوچک پادشاه موفق می‌شود دیوی را شکست بدهد. اما در این قصه به جای دختری که اسیر دیو است خود دیو دسته‌ای از مویش را به پسر می‌دهد. موی دیو به یاریش می‌آید. بعد با پهلوانی برخورد می‌کند که معلوم می‌شود دختری است. دختر می‌گوید عهد کرده با کسی ازدواج کند که در کشتی بر او غلبه کند. دختر عاشق و همراه او می‌شود. وقتی به حضور پادشاه روم می‌روند، او می‌گوید در قبال خاک پای دخترش، اسب چالاکی می‌خواهد.

در این قصه پادشاه وقتی چشمش بینا می‌شود طمع در همسر پسرش می‌کند- در افسانه‌ها نابینایی پدر می‌تواند نماد عدم توانایی او در باروری جنسی باشد. برای اینکه بتواند دختر را تصاحب کند پسر خود را کور می‌کند. پسر هم با کمک کبوتری شفای چشمش را می‌یابد. بر پدر پیروز می‌شود. همسرش را به‌دست می‌آورد. در اینجا سخن از زنان متعدد نیست. در این قصه برادران قبل از رسیدن به مقصود مرده‌اند. در پایان تنها رقیب پسر کوچک، پدرش است.

افسانه‌ی "چین و ماچین"و پری‌ چل‌گیسو"

افسانه‌ی "چین و ماچین" نیز به این دسته تعلق دارد. در پایان ملک جمشید با هر سه دختر عروسی می‌کند و به پادشاهی می‌رسد. "پری‌ چل‌گیسو" از مجموعه قصه‌های فارس نیز زیرمجموعه‌ی این دسته از افسانه‌هاست. اگر چه در ابتدا به‌نظر می‌رسد موضوع آن انتخاب جانشین برای پادشاه نباشد. به این ترتیب که پدر ملک ابراهیم که غیر از او دو پسر دیگر دارد، از او می‌خواهد به اتاق چهلم نرود. او که همه‌ی قصر در اختیارش گذاشته شده مگر آن اتاق، وارد حریمی که نباید، می‌شود. در آنجا تصویر دختری را می‌یابد که صورتش لابلای عکس یک خروس سفید پنهان است. یافتن خود دختر انگیزه‌ی خروج قهرمان از خانه می‌شود. در این افسانه ملک‌ابراهیم در شهری که مردم لاغر دارد ساکن می‌شود. درمی‌یابد که او طلسم‌شکنی است که مردم شهر انتظارش را می‌کشند. ملک‌ابراهیم پس از شکستن طلسم دنبال آن خروس سفید می‌رود. از خوان‌های دیگر هم می‌گذرد. اموال جادویی حضرت سلیمان را از دیوان می‌گیرد. در پایان پری که صاحب خروس سفید است بیدار می‌‌شود. به‌دنبال ملک‌ابراهیم می‌آید. از نشانه‌ها درمی‌یابد که چه کسی خروس سفید را برده است.

شکوفه تقی - خوان‌هایی که قهرمان باید از آن‌ها بگذرد ملاقات با دیوان و شکست دادن آن‌ها و به انقیاد درآوردنشان، نجات جان نامزد آینده از دست دیو، نبرد با دختر پهلوان و غلبه بر او، رفتن به قصر دختر شاه پریان و غلبه بر میل جنسی در حریم ممنوعه و دزدیدن مرغ است.(عکس: دیو زرد)

موضوع این دسته از افسانه‌ها انتخاب جانشینی برای پادشاه است. پسری می‌بایست جانشین پدر شود که بتواند جوانی و قدرت را به او به‌وسیله‌ی آوردن دختر جوانی که وجودش با نمادهای متفاوت نشان داده می‌شود بازگرداند. خوان‌هایی که قهرمان باید از آن‌ها بگذرد ملاقات با دیوان و شکست دادن آن‌ها و به انقیاد درآوردنشان، نجات جان نامزد آینده از دست دیو، نبرد با دختر پهلوان و غلبه بر او، رفتن به قصر دختر شاه پریان و غلبه بر میل جنسی در حریم ممنوعه و دزدیدن مرغ است.

قهرمان که در آغاز افسانه هنوز نوجوان، حتی کودکی است. در طول افسانه به بلوغ جسمانی می‌رسد. اما ساده لوحی‌اش که سبب گول خوردن او از برادرانش می‌شود نشان می‌دهد که هنوز کاملاً به مردی نرسیده است. از این رو دختران، پرنده و هر چه بدست آورده را از دست می‌دهد. تا اینکه به‌دلیل درستکاری و مهربانی‌اش یک نیروی غیبی به کمکش می‌آید. قهرمان جوان، بعد از اینکه از چاه درمی‌آید برای تأمین معاش ناچار است حرفه‌ای بیاموزد. او در انجام کارهای دستی ارزشش محک می‌خورد. و موفق می‌شود چیزی را بسازد که دیگران نمی‌توانند. در پایان با حضور دختر شاه پریان حق به حقدار می‌رسد. شجاعت قهرمان و جنگش با دیوان که دشمنان امنیتی محسوب می‌شوند از یک طرف، دفاع از حقوق ناموسی، مبارزه با نفس و یادگیری فنون و حرف و با عشق رسیدن به همسر مورد علاقه، از مشخصات قهرمان این دسته از افسانه‌هاست. قهرمان نه اجازه دارد بترسد و نه نادرستی بورزد. مضافاً می‌بایست بختش بیدار باشد تا در موقع تنگنا به یاری‌اش بیاید. به همین دلیل در پایان به چند همسر که هر یک با ارزش‌تر از دیگری است پاداش داده می‌شود.

ادامه دارد