نشر الکترونیک

اینترنت، تار صوتی جهان است

Fri, 09 Mar 2012 08:12:52 +0000

گفت‌و‌گو سارا شاد با بهروز شیدا، پژوهشگر و منتقد ادبی درباره نشر الکترونیک

سارا شاد

سارا شاد - آخرین گفت‌وگو از مجموعه گفت‌وگو‌ها با موضوع نشر الکترونیک را با بهروز شیدا، پژوهشگر و منتقد ادبی انجام دادم که پیشینه‌اش به زمانی می‌رسد که نوشتار هنوز بوی کاغذ و جوهر می‌داد و از سرعت سرسام‌آور دنیای مجازی و انتشار بی‌وقفه مجموعه‌های داستانی و شعر نشانی نبود.

می‌خواستم بدانم پژوهشگری مانند بهروز شیدا که سال‌ها پیش فصل‌نامه «سنگ» را منتشر می‌کرد و در این سال‌ها نیز با فصل‌نامه‌هایی مانند «باران» و «آرش» همکاری تنگاتنگ دارد، پیرامون اینترنت و نشر الکترونیک چگونه می‌اندیشد. او به عنوان کسی که هرگز وبلاگ نداشته و با این‌همه کتابی در قالب یک وبلاگ به نام «هفت دات کام» منتشر کرده، می‌گوید: «اینترنت گلوگاه ما است. ما اما باید تلاش کنیم تا شاید بتوانیم آسیب‌های این گلوگاه را بشناسیم. باید تلاش کنیم تفاوت صداهای گوناگون این گلوگاه را بشناسیم. شاید بتوانیم بدانیم که اینترنت هم ظرف رنج‌ها، گم‌گشته‌ها، رؤیا‌ها، ناممکنی‌ها، امکان‌ها، جست‌وجو‌ها، اعتراض‌های ما است هم ظرف قلب و خلع ما؛ یعنی هم راه پاسخ‌های ممکن به پرسش‌های همیشه‌ ما هم ظرف قدرتی که شباهت‌های ترسناک می‌سازد؛ ما را تا مرز بی‌هویتی «جو زده» می‌کند». آنچه می‌خوانید گفت‌وگوی من با این منتقد و پژوهشگر ادبی است.

آقای شیدا! در گفت‌وگوهایی که با نویسندگان ایران درباره نشر اینترنتی داشتم به نکته مهمی برخوردم: برخی از اشخاصی که با آن‌ها گفت‌و‌گو کردم مطالب منتشر شده در اینترنت را متن نمی‌دانند و بر این باورند که مجموعه ادبی منتشر شده در اینترنت در قیاس با با مجموعه‌ چاپ‌شده از ارزش یکسانی برخوردار نیست. اگر ممکن است ابتدا درباره متن و ارزش ادبی یک اثر صحبت کنیم. به نظر شما چه چیزی ارزش یک اثر ادبی را تعیین می‌کند و در این میان، شکل انتشار آن آیا می‌تواند تأثیری بر ادبیت اثر داشته باشد؟

بهروز شیدا - ارزش یک متنِ ادبی را تنها ادبیتِ آن تعیین می‌کند. چاپِ کاغذی یا الکترونیکی هیچ‌یک به هیچ عنوان تأثیری بر کیفیت یک متن ادبی ندارند. زیر «به هیچ عنوان» خط تأکید می‌کشم و تکرار می‌کنم ما متن را می‌خوانیم نه نوع چاپ آن را.

پس اجازه بدهید پیش از آنکه به عمق بحث وارد شوم از شما بپرسم که نظرتان درباره انتشار آثارتان در اینترنت چیست؟ و آیا بیشتر تمایل دارید یک اثر ادبی را به صورت مکتوب بخوانید یا در فضای اینترنت؟

بهروز شیدا: چاپ کاغذی امکان «ماند‌گاریِ» متن را فراهم می‌کند؛ چاپ الکترونیکی امکان جلوه‌گری را.

تلاش می‌کنم پاره‌ای از جستار‌هایم را در اینترنت چاپ یا بازچاپ کنم. فرقی ندارد که «یک اثر ادبی» را به «صورت مکتوب» بخوانم یا «در فضای اینترنت». از خط‌ها، تصویر‌ها و صداهایی که در اینترنت هست، بهره‌ها برده‌ام؛ بهره‌ها. و بعد: بی‌اینترنت «آگاهی از جهان» دیگر ممکن نیست. اینترنت تار صوتی‌ جهان است. گلوگاه ما است. ما اما باید تلاش کنیم تا شاید بتوانیم آسیب‌های این گلوگاه را بشناسیم. باید تلاش کنیم تفاوت صداهای گوناگون این گلوگاه را بشناسیم. شاید بتوانیم بدانیم که اینترنت هم ظرف رنج‌ها، گم‌گشته‌ها، رؤیا‌ها، ناممکنی‌ها، امکان‌ها، جست‌وجو‌ها، اعتراض‌های ما است هم ظرف قلب و خلع ما؛ یعنی هم راه پاسخ‌های ممکن به پرسش‌های همیشه‌ ما هم ظرف قدرتی که شباهت‌های ترسناک می‌سازد؛ ما را تا مرز بی‌هویتی «جوزده» «می‌کند؛ که شناخت» راز «جهان تنها راه تسلط بر جهانی است که از راه تسلط بر ما فربه می‌شود؛ ما را می‌کاهد؛ تهی می‌کند.

در این حرف شما یک تلخی دلنشین حس می‌کنم. جهانی که از راه تسلط بر ما فربه می‌شود، ما را می‌کاهد و تهی می‌کند. شما به قدرت این جهان خوب آگاه هستید و در عین حال از ضرورت شناخت آن حرف می‌زنید. ممکن است بگویید این شناخت در عرصه ادبیات چگونه باید حاصل شود؟ آیا باید دفتر و کتاب و کاغذ و خودکار‌هایمان را جمع کنیم و هرچه بیشتر برویم سراغ اینترنت؟

خیر! ما «دفتر و کتاب و کاغذ و خودکار‌هایمان» را جمع نمی‌کنیم و از هیچ کجا به هیچ کجا نمی‌رویم. نسخه‌ای هم ندارم.‌‌ همان را طور دیگری می‌گویم: ما تنها می‌توانیم تلاش کنیم کارکرد رسانه‌ای به نام اینترنت را بشناسیم. تلاش ‌کنیم بدانیم چه می‌خوانیم، چه‌گونه می‌خوانیم. بدانیم که بسیاری از اوقات تنها کپی می‌خوانیم. بسیاری از اوقات تیترهای بزرگی می‌خوانیم که در زیر آن تنها «پلمیک‌های کور» هست؛ درست مثل نئون‌هایی که بر سردر صندوق‌خانه‌ای تاریک نصب شده‌اند. تلاش ‌کنیم بدانیم که بسیاری از اوقات میل به حضورِ بی‌وقفه توان تولید را محدود یا ناچیز می‌کند. تلاش کنیم ادبیات را بشناسیم؛ ادبیت را بشناسیم. تلاش کنیم از شبح تنها شنل را نبینیم. تلاش کنیم.

بهروز شیدا: بی اینترنت "آگاهی از جهان" دیگر ممکن نیست.

نشر اینترنتی در ایران و در زمینه آثار فارسی، از محدودیت ناشی شد. نویسندگان و شاعرانی که بر اثر محدودیت‌های بسیار بر سر راه چاپ آثارشان و نیز مواجهه با سانسور و سال‌ها انتظار کشیدن برای دریافت مجوز مجبور شدند به نشر اینترنتی آثارشان دست بزنند کم نیستند. در این میان برخی از آن‌ها نه از طریق یک مؤسسه انتشاراتی بلکه از طریق وبلاگ یا سایت شخصی به انتشار آثارشان در اینترنت اقدام می‌کنند. پس روی آوردن نویسندگان و شاعران فارسی‌زبان به نشر اینترنتی در نوعی گریز ریشه دارد. حال آنکه به نظرم وضعیت درباره آثار ادبی که به زبان‌های دیگر در اینترنت منتشر می‌شود، متفاوت است. به نظر می‌رسد نشر اینترنتی و چاپ کتاب هر دو به موازات هم درباره آثار غیر فارسی‌زبان پیش می‌روند، اما هنوز درباره آثار فارسی‌زبان این سؤال وجود دارد که کدامیک بهتر است؟ نشر اینترنتی یا چاپ کتاب؟ آیا همین تفاوت می‌تواند دلیلی باشد بر این ادعا که نشر اینترنتی آثار فارسی‌زبان هنوز به صورت حرفه‌ای جا نیفتاده؟

درست است. چاپ الکترونیکی‌ بسیاری از کتاب‌های نویسند‌گان ایرانی از سر ناگزیری است. اما گمان نمی‌کنم از این ناگزیری بتوان تعریفی همه‌شمول ساخت. چه بسیاری از نویسند‌گان ایرانی ترجیح می‌دهند قصه‌ها، شعر‌ها، جستارهای خویش را پس از چاپ در نشریه‌ها و کتاب‌ها در اینترنت نیز چاپ کنند و این برخاسته از سرشت این دو نوع چاپ است؛ برخاسته از دو نوع نیاز. انگار چاپ کاغذی امکان «ماند‌گاریِ» متن را فراهم می‌کند؛ چاپ الکترونیکی امکان جلوه‌گری را.

دلیل تولد این دریای بی‌کران وبلاگ‌ها و نشریه‌های الکترونیکی میل به جلوه‌ بیشتر هم هست. چاپ کاغذی و الکترونیکی جانشین یک‌دیگر نیستند. یک‌دیگر را تکمیل می‌کنند. به نظر نمی‌رسد «نویسنده‌ ایرانی» نیز با این اصل مخالف باشد. حتا اگر برای پاره‌ای از انواع چاپِ کاغذی را «مناسب‌تر» بیابد، برای پاره‌ای از انواع چاپ الکترونیکی را، برای پاره‌ای از انواع هر دو را.

بهروز شیدا:به نظر می‌‌رسد اینترنت بیشتر تیترخوانی، کامنت‌خواتی، سریع‌خوانی، کوتاه‌خوانی را گسترش داده است

با این‌حال می‌دانید که هنوز کسی برای نشر اینترنتی، دست‌کم در قلمرو آثار فارسی‌زبان یک تعریف حرفه‌ای ارائه نداده است. برای مثال برخی خودشان به خودی خود آثارشان را منتشر می‌کنند. برخی حتی خودشان صفحه‌آرایی و طراحی روی جلد را انجام می‌دهند. برخی آثارشان را روی وبلاگ یا سایت می‌گذارند. بعضی از این آثار حتی ویرایش نمی‌شوند. برخی دیگر از طریق مؤسسه‌های انتشاراتی اقدام می‌کنند. برخی رایگان و برخی دیگر شماره حسابی در دسترس مخاطب می‌گذارند تا در صورت تمایل پولی به حساب آن‌ها واریز کنند. این آشفتگی‌ها به چه دلیل در نشر اینترتی آثار فارسی وجود دارد؟

در این‌جا بیش از هر چیز باید تفاوتِ دو واژه را «روشن‌تر» کنیم؛ تفاوت آشفتگی و تنوع را. در تنوع شاید شکل‌های گوناگون همه به یک‌سان از قدر یا کارکرد برخوردارند. آشفتگی اما شاید حاصل آزمونی است که هنوز به تعریف، تقسیم یا ارزش‌گذاری نرسیده است. در صحنه‌ی «نشر اینترنتی‌ آثار فارسی زبان»، هم آشفتگی هست هم تنوع. تنوع در این‌جا برخاسته از «محدودیت» امکاناتی است که در «لحظه‌ی چاپ» وجود دارد؛ گاهی یک نشریه‌ التکرونیکی، گاهی سایتِ شخصی، گاهی و گاهی.

آشفتگی در نشر اینترنتی برخاسته از چیست؟ آیا این آشفتگی در شیوه چاپ آثار فارسی‌زبانان دیده نمی‌شود؟

گمان می‌کنم تلاش کردم پاسخ این پرسش را در پاسخ پرسش قبلی بدهم: «آشفتگی شاید حاصل آزمونی است که هنوز به تعریف، تقسیم یا ارزش‌گذاری نرسیده است.» این یعنی این‌که بسیاری از اوقات نویسنده‌ فارسی‌زبان هنوز نمی‌داند کدامین «شکل» چاپ اینترنتی کارکرد بیشتری خواهد داشت.

آنهایی که طرفدار نشر اینترنتی هستند می‌گویند می‌خواهند به این طریق مردم را به سمت کتابخوانی سوق بدهند. یعنی با در اختیار گذاشتن مجموعه‌های ادبی به صورت رایگان این امکان را فراهم کنند که مخاطب بتواند به آثار ادبی دسترسی داشته باشد. فکر می‌کنید اجرای این ایده امکان‌پذیر باشد؟

ممکن است. بی‌تردید چاپ الکترونیکی‌ یک کتاب تیراژ آن کتاب را بالا می‌برد. اما به نظر می‌رسد کتاب‌خوانی بیش از هر چیز یک فرهنگ است که گسترش آن البته راه‌های دیگری هم دارد. به نظر می‌‌رسد اینترنت بیشتر تیترخوانی، کامنت‌خواتی، سریع‌خوانی، کوتاه‌خوانی را گسترش داده است؛ درست مثل چرخشی میان کانال‌ها تلویزیون بی‌آن‌که هیچ «برنامه‌ای» را به‌تمامی بنگریم. چنین خواندنی انبوه اطلاعاتی می‌سازد که «در سطح» می‌مانند؛ که توهم» کمال «می‌سازند.

پس تکلیف نویسنده در نشر اینترنتی چه می‌شود؟ اگر یک نویسنده به صورت حرفه‌ای و برای گذران زندگی‌اش بخواهد بنویسد عملاً نباید وارد فضای نشر اینترنتی بشود؟

حرف زیادی نیست. نویسنده‌ای که به «صورت حرفه‌ای» می‌نویسد، راهی برای دریافت «حق‌الزحمه‌» خویش خواهد یافت؛ دیر یا زود.

آقای شیدا! این از ویژگی‌های دنیای نویسندگی در همه جای دنیاست که نویسنده بالاخره خودش راهی برای دریافت حق‌الزحمه پیدا کند؟ یا اینکه این هم یکی از ویژگی‌های خارق‌العاده نوشتن به زبان فارسی است؟

در پاسخ شما باید جمله‌ای از پرسش شما را تکرار کنم: «این هم یکی از ویژگی‌های خارق‌العاده‌ نوشتن به زبان فارسی است.» این جمله را اما باید کمی بسط داد. در پاسخ پرسش قبلی در جمله‌ «نویسنده‌ای که به صورت حرفه‌ای می‌نویسد »، عبارتِ «به صورتِ حرفه‌ای» را باید در گیومه گذاشت. مگر چند نویسنده‌ی فارسی‌زبان از چاپ کاغذی‌ آثارشان امرار معاش می‌کنند که حالا نگران «حق‌الزحمه‌شان» در اینترنت باشند؟

نویسنده‌ فارسی‌زبان داخل کشور باید نگران این مسئله باشد که «حق‌الزحمه‌اش» به زحمت کفافِ «شیرینی» همه‌ دوستان را می‌دهد یا نویسنده‌ فارسی‌زبان خارج کشور که در بسیاری از موارد حتا چاپ کتاب‌اش «لوکس» می‌نماید؟

در همین زمینه:
:: گفت‌و‌گوهای سارا شاد با نویسندگان درباره نشر الکترونیک در رادیو زمانه::

امیر عزتی: "نشر اینترنتی به معنای آشتی مردم با کتابخوانی‌ست"

Fri, 02 Mar 2012 14:12:58 +0000

نشر الکترونیک در گفت‌و‌گو با امیر عزتی، نویسنده و ناشر

سارا شاد

سارا شاد - امیر عزتی نویسنده‌ای است که در زمینه نشر کتاب از سابقه‌ای چند ساله برخوردار است و پس از خروج از ایران به ضرورت کار نشر به امکان تازه‌ای به نام اینترنت روی آورده است. او می‌گوید: نبود بسیاری از آزادی‌ها در دوران ۳۰ ساله جمهوری اسلامی، ما را وادار کرده برای دور زدن محدودیت‌ها از پدیده‌ها و امکانات تازه‌ای استفاده کنیم که جهان غرب در اختیار ما گذاشته است.

عزتی بر این باور است که مقاومت در برابر توسعه اینترنت غیر ممکن به نظر می‌رسد و بهتر است نویسندگان و ناشران نشر آثار ادبی از طریق اینترنت را جدی بگیرند. آنچه در ادامه می‌خوانید گفت‌وگوی من با این نویسنده است که در پاتوق مجازی «باشگاه ادبیات» به نشر و بازنشر آثار ادبی نویسندگان و مترجمان فارسی زبان می‌پردازد.

من این بار با نویسنده‌ای گفتگو می‌کنم که نه تنها با فضای نشر اینترنتی بیگانه و مخالف نیست بلکه حضور و فعالیت چشمگیری در این عرصه دارد. بنابراین اول باید از این سؤال شروع کنم که چه زمانی به این فکر افتادید از اینترنت برای نشر آثار ادبی استفاده کنید؟

امیر عزتی، نویسنده و ناشر

امیر عزتی - کتاب الکترونیکی مثل بقیه پدیده‌های مدرن دیر به دست ایرانی‌ها رسیده است، اما پدیده‌ای نیست که به‌تازگی شکل گرفته باشد. اولین کتاب الکترونیکی در سال ۱۹۷۱ توسط مایکل اشترن هارت (Michael Stern Hart) ایجاد شد. هارت که به دنبال تأسیس یک انجمن ادبی مجازی بود، پروژه‌ای به نام گوتنبرگ راه‌اندازی کرد که امروز بیش از ۳۶ هزار عنوان کتاب الکترونیکی را در سایت اینترنتی خود به خوانندگان عمدتاً انگلیسی‌زبان عرضه می‌کند. اکثریت این کتاب‌ها به ادبیات اروپا و آمریکا (به زبان‌های هند و اروپایی) تعلق دارند و بیشتر آثار کلاسیکی هستند که شامل کپی‌رایت نمی‌شوند. اما به خاطر گسترش دیرهنگام اینترنت در ایران، پدیده نشر اینترنتی حدود ده سال است که بین فارسی‌زبانان جایی برای خود باز کرده است.

با این همه نشر اینترنتی متون فارسی تا به حال خیلی جدی گرفته نشده است. اما توجه به این مسأله و اهمیت گرایش به آن و گسترش آن برای من از مدت‌ها پیش وجود داشته، چون در ایران مؤسسه انتشاراتی «موج نو» را اداره می‌کردم. حدود هشت سال قبل که به اجبار از ایران خارج شدم، در این فکر بودم که در کنار نوشتن و ترجمه، کار نشر کتاب را هم ادامه بدهم. ولی پراکنده بودن میلیون‌ها ایرانی خارج از کشور و فقدان یک سیستم پخش کارا باعث کاهش روزافزون ناشران پارسی‌زبان در اروپا و آمریکا شده و همین باعث شد به فکر نشر اینترنتی بیفتم. اولین تجربه عملی‌ام در این زمینه تایپ کتاب «معصوم پنجم» نوشته هوشنگ گلشیری بود. این کار را از روی علاقه کردم و برای بنیاد گلشیری فرستادم. بنیاد هم بعد از انجام برخی اصلاحات که خواسته مرحوم گلشیری بود، آن را روی سایت بنیاد گلشیری منتشر کرد. نسخه پی دی اف آن هم در بسیاری از سایت‌ها بازپخش شد و هنوز هم خواننده بسیار دارد. چون در سال‌های اخیر به شکل رسمی و روی کاغذ تجدید چاپ نشده است.

سوال من این است که چه ضرورتی حس کردید برای این‌کار؟ چرا کار نشر را به‌‌ همان شیوه‌ای که در ایران انجام می‌دادید پیگیری نکردید؟

فقدان بسیاری از آزادی‌ها در دوران ۳۰ ساله جمهوری اسلامی، ما را وادار کرده برای دور زدن محدودیت‌ها از پدیده‌ها و امکانات تازه‌ای استفاده کنیم که جهان غرب در اختیار ما گذاشته است. مثالی از خودم می‌زنم. وقتی شروع به نوشتن در فضای مجازی کردم، چون اطلاعات فنی کمی درباره اداره سایت داشتم، یک وبلاگ در بلاگفا ساختم. بنابراین وبلاگ برای من حکم وب‌سایت را داشت. اولین کتاب الکترونیکی خودم را که ترجمه «چهره پنهان» نوشته اورهان پاموک بود، ابتدا به شکل پاورقی در «روزآنلاین» و بعد‌ها به شکل پی دی اف منتشر کردم. این کتاب را هم بنا به ارادتی که به مرحوم عمر کاوور-کارگردان فیلم «چهره پنهان» داشتم- ترجمه کرده بودم، که نبود امکان چاپ کاغذی آن در ایران باعث شد همزمان با گرفتن جایزه نوبل ادبیات از سوی اورهان پاموک آن را به صورت پاورقی در یک روزنامه اینترنتی منتشر کنم. استقبالی که از این‌کار شد، مرا به ادامه کار مصمم‌تر کرد. وقتی فیسبوک متولد شد، به این فکر افتادم که از این فضا هم استفاده‌ای جدی‌تر بکنم. وقتی مردم و به‌خصوص پارسی‌زبان‌های داخل و خارج از ایران در طول روز بار‌ها به این پاتوق سر می‌زنند، چرا از این امکان برای گسترش کتاب‌خوانی و نشر اینترنتی استفاده نکنم؟ بنابراین حدود یک سال قبل «باشگاه ادبیات» یا به قول دوستان باشگاه کتاب را در محیط فیسبوک تأسیس کردم. هدف ثانوی من از این کار نشر بی‌مرز و گریز از سانسور دولتی بود. بنابراین از نویسندگان و مترجمانی که می‌شناختم، خواهش کردم حقوق بازنشر الکترونیکی کتاب‌هایشان را به باشگاه بدهند؛ کتاب‌هایی که امکان تجدید چاپ آن‌ها به هر دلیلی در ایران یا خارج از کشور وجود ندارند.

صفحه سردار صالحی همراه با برخی از آثار او در "باشگاه ادبیات"

چرا از نشر آثار خودتان شروع نکردید؟ هنوز نسبت به استقبال از این کار اطمینان نداشتید؟

به استقبال از این کار اطمینان دارم، ولی ترجیح دادم از آثار خودم شروع نکنم تا این تصور به وجود نیاید که می‌خواهم کار خودم را تبلیغ کنم. در ایران هم که بودم، هیچ‌کدام از کتاب‌هایم را در انتشاراتی خودم چاپ نکردم. همین سیاست را در «باشگاه ادبیات» هم اعمال کردم و خیلی زود سیل کتاب به باشگاه سرازیر شد. البته نوع روابط و سلیقه شخصی من باعث شد تا ابتدا کتاب‌های سینمایی و تئاتری را در باشگاه منتشر کنم. افرادی مثل آقایان بهمن مقصودلو، بصیر نصیبی، بهروز تورانی، وازریک درساهاکیان، ایرج کریمی، ناصر زراعتی، هادی خرسندی، میرزا آقا عسگری، پیام یزدانجو، گیلد ایروانلو و... بدون هیچ چشمداشتی کتاب‌هایشان را در اختیار من گذاشتند و بازنشر رایگان الکترونیکی کتاب‌هایشان با استقبال زیادی روبرو شد. شاید این اولین نکته متمایزکننده «باشگاه ادبیات» با دیگر سایت‌هایی باشد که کتاب الکترونیکی در اختیار خواننده پارسی‌زبان می‌گذارند؛ یعنی گرفتن اجازه از مؤلف یا مترجم.

در سال‌های اخیر کم نبودند مؤلفان یا مترجمانی که به چاپ بدون اجازه آثارشان در اینترنت اعتراض کرده‌اند. حتی یکی از این موارد سبب تعطیلی «کتابناک» یکی از بزرگ‌ترین پاتوق مجازی کتاب‌خوان‌های ایرانی شد. البته در آرشیو باشگاه کتاب‌هایی که در دیگر سایت‌ها منتشر شده هم موجود است. نیمی از این کتاب‌ها توسط مؤلفین یا مترجمین روی وب قرار گرفته و ما فقط با هدف ترتیب دادن یک آرشیو قابل اعتناء اقدام به بازنشرشان در باشگاه کرده‌ایم. تعدادی از کتاب‌ها- هم مثل آثار کلاسیک- فاقد کپی رایت است و متعلق به همه پارسی‌زبان‌های دنیاست. بخشی از آن‌ها فاقد مالک حقیقی یا حقوقی هستند، مثل کتاب‌های انتشارات «پروگرس» (میر) یا ناشران ایرانی که دیگر وجود خارجی ندارند یا مؤلفشان در قید حیات نیست. البته کتاب‌هایی هم هستند که شامل این موارد نمی‌شوند و اگر از سوی مالک آن اعتراضی صورت بگیرد، بلافاصله از آرشیو باشگاه حذف می‌کنیم. مثلاً چند ماه قبل یکی از کتاب‌های آقای منصور کوشان در سایتی منتشر شد و ما اقدام به معرفی لینک آن کردیم. جناب کوشان تماس گرفت و اطلاع داد که شخصی بدون اجازه ایشان نسخه غیر نهایی کتابشان را در اینترنت منتشر کرده و این کار برایشان ضرر مادی و معنوی دربردارد. چون قرار است نسخه کامل کتاب به شکل چاپی منتشر بشود. من نه تنها این کتاب را از آرشیو باشگاه حذف کردم، بلکه نارضایتی آقای کوشان را از این‌کار به دیگر سایت‌ها نیز اعلام کردم و همگی اقدام به حذف کتاب از روی سایت خودشان کردند.

به هر حال نشر اینترنتی آثار فارسی تا به حال با هدف کسب درآمد و بازگشت مالی صورت نگرفته و همین مسأله باعث شده از این شیوه به عنوان یک شیوه کمتر حرفه‌ای در برابر چاپ یاد بشود.

بله، چون هر نویسنده و مترجمی حق دارد منتظر بازگشت مالی از طرف دسترنج خودش باشد. اما هدف ما این است که در درجه اول با نشر رایگان آثار ادبی مردم را با ادبیات‌ آشتی بدهیم، ولی به این معنی نیست که بخواهیم تا ابد به نشر رایگان ادامه بدهیم. متأسفانه در سه دهه گذشته سرانه کتابخوانی در میان ایرانیان کاهش پیدا کرده و امروز تقریباً به دو دقیقه در شبانه‌روز رسیده است. تیراژ کتاب در ایران ۳۶ میلیون نفری سال ۱۳۵۷ به طور متوسط سه هزار نسخه بود، امروز بعد از گذشت ۳ دهه و رسیدن جمعیت ایران به ۷۰ میلیون نفر-یعنی رشد ٩٩ درصدی- تیراژ کتاب روندی معکوس را طی کرده و در خوشبینانه‌ترین حالت به ۱۵۰۰ نسخه رسیده! این اتفاق ناخوش دلایل مهمی مثل گسترش سانسور، گران‌تر شدن هزینه‌های زندگی و طبعاً کاغذ و چاپ، جنگ و... ولی به نظر من عمده‌ترین دلیل آن نبود کتاب‌هایی است که واجد جذابیت برای خواننده ایرانی باشد.

فیسبوک "باشگاه ادبیات" با کتاب‌هایی خواندنی: از خواجه نظام‌المک تا فرانکنشتاین

چیزی که باعث شده کتاب‌خوان‌های ایرانی به کتاب‌ها و نشریات چاپ شده در قبل از انقلاب یا در خارج از کشور-یعنی کتب ممنوعه- تمایل بسیار زیادی پیدا کنند. بنابراین هدف اولیه ما گسترش کتابخوابی با از بین بردن بهانه‌هایی چون نبود کتاب مناسب، گرانی و... از طریق بازنشر الکترونیکی و رایگان کتاب‌های مناسب نسل جوان است. اما برنامه اصلی ما در آینده بسیار نزدیک و بعد از یافتن حامیان مالی مناسب، افتتاح یک سایت مستقل و انتشار کتاب‌های چاپ اول در ازای پرداخت حقوق مؤلف یا مترجم است. هم اکنون کتاب‌های چاپ‌نشده بسیاری در داخل و خارج از ایران به دلایلی که گفتم، در حال خاک خوردن است. می‌شود با پرداخت حق‌التألیف یا ترجمه مناسبی آن‌ها را به شکل رایگان در اختیار خواننده پارسی زبان قرار داد تا هم حرفه‌ای بودن کار رعایت شود و هم خواننده از خواندن آثاری که نشرشان ضرورت دارد، محروم نماند. چون متاسفانه بسیاری از آثار ادبی در بازار فعلی بیش از ۵۰۰ نسخه به فروش نمی‌روند و این کار هم ناشر و هم مؤلف را برای ادامه کار دچار تشویش می‌کند. مرحله نهایی کار باشگاه هم عرضه چنین کتاب‌هایی به شکل غیر رایگان به شکل الکترونیکی یا نسخه تک‌چاپی است.

در حال حاضر هزینه نشر کتاب‌ها را باشگاه تأمین می‌کند؟

این هزینه‌ها را من و یکی دو نفر از اعضای باشگاه تأمین می‌کنیم. ولی واقعیت این است که برای ادامه کار به حمایت مالی نیاز داریم. چون همانطور که گفتم تصمیم نداریم تا ابد به صورت رایگان به نشر کتاب ادامه بدهیم. قدم آخر ما عرضه کتاب به صورت غیر رایگان است که با گسترش تجارت الکترونیک در داخل ایران امری عملی و تحقق‌یافتنی است.

تا چه حد به کاری که می‌کنید و پذیرش آن از سوی مخاطبانتان اطمینان دارید؟ تا همین امروز هم فعالیت‌های شما از نظر خودتان برای جذب مخاطبان و تشویق آن‌ها به مطالعه آثار ادبی مفید بوده است؟

جواب دادن به این سؤال کمی دشوار است. البته صفحه فیسبوکی «باشگاه ادبیات» حدود پنج هزار عضو دارد و کتاب‌های زیادی در طول روز دانلود می‌شود. اما تعداد اعضاء و میزان دانلود کتاب‌ها نمی‌تواند معیاری دقیق برای ارزیابی گسترش کتابخوانی باشد. چون خیلی‌ها کتاب‌ها را دانلود می‌کنند، ولی نمی‌خوانند.

البته این مسأله در کتاب چاپ شده هم می‌تواند مصداق داشته باشد. یعنی اینطور نیست که هرکسی کتابی را می‌خرد الزاماً آن را خوانده باشد.

متأسفانه همین‌طور است و ما با پدیده کلکسیونر‌ها همیشه مواجه هستیم. خیلی‌ها کتاب‌های الکترونیکی را فقط به صرف داشتن دانلود می‌کنند. به همین خاطر در لحظه پذیرش عضو جدید به او توصیه می‌کنیم که اطلاعیه قوانین حداقلی باشگاه را مطالعه کند. در این اطلاعیه به صراحت ذکر کرده‌ایم که: خواندن یک کتاب بهتر از دانلود کردن صد‌ها کتاب است.

آقای عزتی، فکر می‌کنید ضروری است که یک نویسنده حتماً با یک مؤسسه نشر اینترنتی همکاری کند؟ برخی حتی از طریق وبلاگ‌ها و وب‌سایت‌های شخصی به انتشار آثارشان دست می‌زنند. خب وقتی می‌توانند اینطور کار‌هایشان را منتشر کنند چرا باید با سایت یا باشگاهی مثل باشگاه ادبیات یا هر مؤسسه دیگر همکاری کنند؟

خیلی مهم است که نشر یک کتاب از طریق یک ناشر صورت بگیرد، چون هیچ نویسنده‌ای به‌راحتی نمی‌تواند کتاب خودش را ویرایش و صفحه‌بندی یا برایش جلد طراحی کند. این‌ها کار یک ناشر است. البته برای شخص من خیلی فرقی نمی‌کند که یک کتاب از طریق وبلاگ منتشر شود یا وب‌سایت اما به حرفه‌ای بودن کار هم احترام می‌گذارم. حرفه‌ای شدن کار، نویسنده را در پخش کتاب و پرداخت منظم و قانونی حق‌التألیف هم یاری می‌کند. من نمونه‌هایی از نشر اینترنتی دیدم که بعضی از نویسنده‌ها وقتی کتابشان را روی اینترنت منتشر می‌کنند یک شماره حساب هم می‌دهند تا هر کسی بر اساس وسع مادی خودش به مؤلف کمک کند. درآمد ناشی از این کار معیار و میزان ندارد و ادامه کار مؤلف یا مترجم را تضمین نمی‌کند. حتی امکان دارد کسی پولی پرداخت نکند. طبیعی هم هست. چون برخی تصور می‌کنند اگر یک کتاب به صورت رایگان منتشر شده، چرا باید دیگر بابت خواندن آن پولی پرداخت کرد؟

به نظر من یکی از راهکار‌ها این است که به مخاطب تفاوت ناچیز بین دسترسی رایگان با پردخت قیمیتی مناسب برای نسخه‌ای اصیل و حرفه‌ای را نشان بدهیم تا مردم را به خرید کتاب‌ها تشویق کنیم. باید احترام به حقوق معنوی دیگران-بخصوص نویسندگان، مترجمان و هنرمندان- در اذهان مردم جا بیفتد. ارزانی کتاب الکترونیکی می‌تواند یکی از بهترین مشوق‌ها در راستای این هدف باشد. چون شامل هزینه کاغذ، چاپ و حمل و نقل (پست) و تک فروشی نمی‌شود. نویسندگان پارسی زبان هم باید مانند نویسندگان اروپایی و آمریکایی بپذیرند که نمی‌توان در مقابل گسترش اینترنت و نشر اینترنتی مقاومت کرد. آینده ادبیات در گروی پذیرش روش‌های جدید نشر است.

در همین زمینه:
::مجموعه گفت‌وگوهای سارا شاد درباره نشر الکترونیک در کتاب زمانه::
::پروژه گوتنبرگ::
::فیسبوک باشگاه ادبیات::
::وبلاگ باشگاه ادبیات::

مجید روشنگر: "نشر اینترنتی به آفرینش ادبی منجر نمی‌شود"

Sat, 11 Feb 2012 02:10:17 +0000

گفت‌و‌گو با مجید روشنگر، نویسنده، مترجم، منتقد و ناشر درباره نشر الکترونیک

سارا شاد

سارا شاد - مجید روشنگر، نویسنده و مترجمی که در زمینه نشر نیز از تجربه طولانی برخوردار است هنوز سرسختانه از ضرورت آفرینش کتاب در کهکشان گوتنبرگ حرف می‌زند و بر این باور است که نشر الکترونیک اگرچه می‌تواند مکمل صنعت چاپ باشد اما به هیچ عنوان نمی‌تواند جای این صنعت را بگیرد.

این نویسنده که خلاقیت او در زمان مدیریت سازمان کتاب‌های جیبی و تجربه‌اش در تأسیس و مدیریت انتشارات مروارید توانست به انتشار کتاب‌های جیبی و نشر انبوه آن‌ها کمک شایانی کند همچنان نشر اینترنتی را دارای نقطه ضعف‌های بسیار می‌داند و می‌گوید: "نشر الکترونیکی به آفرینش یک اثر ادبی نمی‌انجامد و با چاپ کتاب بر اساس همین کهکشان گوتنبرگ است که یک اثر آفریده می‌شود." توجه شما را به گفت‌و‌گو با آقای مجید روشنگر جلب می‌کنم:

شما درست زمانی مدیریت سازمان کتاب‌های جیبی را در جوانی به عهده گرفتید که این سازمان در حال ورشکستگی بود. آن زمان شما توانستید با ارائه راهکاری خلاقانه این سازمان را زنده کنید. از شما به عنوان یک ناشر باتجربه می‌پرسم آیا شما یک متن ادبی را که در اینترنت منتشر شده، به عنوان یک متن ادبی قبول دارید؟

مجید روشنگر - تا امروز ندیدم که کتابی در اینترنت آفریده شود. آفرینش یک اثر ادبی تا امروز از راه چاپ است و تمامی بنیاد‌ها و انجمن‌های ادبی که کتاب‌ها را نقد و بررسی می‌کنند و به آن‌ها جایزه می‌دهند، کتاب‌های خود را از میان آثار چاپ‌شده انتخاب می‌کنند و هنوز نشر الکترونیک نتوانسته آن اعتبار لازم برای آفرینش یک اثر ادبی را به دست آورد.

با این‌همه این واقعیت دارد که اینترنت بر سر جهان ادبیات هم سایه‌اش را گسترانده است. آیا اینترنت را با توجه به وسعت و سرعت رشد آن، در مقایسه با چاپ یا حتی در کنار آن، وسیله مناسبی برای انتشار آثار ادبی می‌دانید؟

من هنوز بر این باورم که میراث گوتنبرگ و صنعت چاپ جایش را در قلمرو آفرینش ادبیات حفظ خواهد کرد و کهکشان الکترونیک و گسترش تارنما‌ها نمی‌تواند جایگزین صنعت چاپ شود. اما بلافاصله اضافه می‌کنم که تکنولوژی الکترونیک و وجود تارنما‌ها و نشر الکترونیک، مکمل و یاری‌دهنده صنعت چاپ است و به گمان من این دو صنعت پا به پای هم پیش خواهند رفت و همدیگر را تکمیل خواهند کرد. هنوز تعداد عناوین کتاب‌هایی که در سراسر دنیا بر اساس میراث گوتنبرگ چاپ و پخش می‌شود، نسبت به هر سال قبل رو به افزایش است و تکنولوژی الکترونیک نمی‌تواند صد در صد جانشین صنعت چاپ شود. یک نویسنده امریکایی که کتاب‌های جنایی و پلیسی او در نخستین چاپ با تیراژ یک میلیون نسخه چاپ می‌شود به تجربه‌ای دست زد و یکی از کتاب‌های جدیدش را قبل از چاپ در اینترنت منتشر کرد. تجربه او ناکام بود و کتابش فروش کافی نداشت و به‌‌ همان شیوه کلاسیک پیشین بازگشت. این نویسنده استفان کینگ است و کتاب‌های او از پرفروش‌ترین کتاب‌های منتشر شده در امریکا هستند و تاکنون ۳۵۰ میلیون نسخه از آثارش به فروش رفته است.

مجید روشنگر: در نشر اینترنتی ما فراگرد ویرایش را نداریم. بنابراین کارهایی در اینترنت منتشر می‌شوند که اگر به دست یک ویراستار حرفه‌ای می‌رسید به آین صورت منتشر نمی‌شد.(عکس: کافه تیتر)

این تجربه یک نویسنده در کشوری مثل آمریکاست اما نویسندگان و شاعران ایرانی در حال حاضر برای ارائه آثارشان و برای اینکه از سد نخستین و مهم‌ترین مشکل یعنی سانسور و مجوز نشر عبور کنند، ناچار به نشر اینترنتی روی آورده‌اند. سؤال من این است که شما از این روش استقبال می‌کنید یا هنوز همچون بسیاری از نویسندگان و مؤلفان ایرانی، چاپ کتاب را به نشر اینترنتی ترجیح می‌دهید؟

ما هنگامی که از نشر کتاب در سطح جهانی صحبت می‌کنیم به مجموعه آثاری نگاه می‌کنیم که در این کشور‌ها چاپ و منتشر می‌شوند و در بیشتر کشور‌ها سانسور و ممیزی کتاب وجود ندارد. اما در کشورهایی که سانسور و ممیزی وجود دارد البته نشر الکترونیکی پادزهر این سانسور است و باید از این شیوه استقبال کرد. اما همانطور که در پاسخ پرسش نخست شما گفتم نشر الکترونیکی به آفرینش یک اثر ادبی نمی‌انجامد و با چاپ کتاب بر اساس همین کهکشان گوتنبرگ است که یک اثر آفریده می‌شود.

درباره اعتبار یک اثر چطور؟ برخی بر این باورند که یک نویسنده ابتدا باید اعتبار خود را از رسانه مکتوب به دست آورد؛ شما در این‌باره چطور فکر می‌کنید؟

مجموعه‌ای که در جهان امروز با صنعت نشر کتاب سر و کار دارد - یعنی نویسنده، ناشر، ویراستار، فصلنامه‌های ادبی، انجمن‌های نقد و بررسی کتاب، کرسی‌های دانشگاهی و حتی مترجمان کتاب- همه این‌ها یک اثر ادبی را در چارچوب صنعت نشر کتاب جست‌وجو می‌کنند و اگر اثری اعتباری پیدا کند به دلیل نگاه همه‌جانبه نهادهایی است که در قلمرو نشر کتاب به مسائل کتاب می‌پردازند. در نشر کتاب در سراسر دنیا نقش ویراستار بسیار اهمیت دارد. نویسنده‌ای که اثرش را به یک ناشر می‌دهد ماه‌ها و شاید سال‌ها با ویراستار روی آن متن کار می‌کنند تا آن اثر از هرگونه اشتباهی خالی باشد و بعد به چاپ برسد. توماس وولف، نویسنده آمریکایی دو سال با ویراستار خود کار کرد تا رمان خود را منتشر کند و تجربه کار خود را در کتابی به نام داستان یک رمان نوشت. این فراگرد ویراستاری در نشر الکترونیک وجود ندارد. هر نویسنده‌ای اثر خود را در اینترنت منتشر می‌کند و این امکان برایش فراهم نمی‌شود که ویراستار حرفه‌ای اثر او را پیش از انتشار ویرایش کند. گذر از صافی ویرایش در نشر کلاسیک اهمیت بسیار دارد و یک سنت دیرین است و همین امر به نوشته‌ای که از این صافی می‌گذرد اعتبار می‌بخشد.

یعنی شما بین آثار اینترنتی و مکتوب تفاوت کیفی می‌بینید؟ مثلاً افرادی که به نشر آثارشان در اینترنت دست زده‌اند، اگر آثارشان را به صورت مکتوب منتشر می‌کردند با اقبال و استقبال مخاطب مواجه نمی‌شدند چون کیفیت ادبی کارشان چندان بالا نیست؟

در نشر اینترنتی ما فراگرد ویرایش را نداریم. بنابراین کارهایی در اینترنت منتشر می‌شوند که اگر به دست یک ویراستار حرفه‌ای می‌رسید به آین صورت منتشر نمی‌شد. البته در این قاعده کلی همیشه استثناء هم وجود دارد و چه بسا آثاری در اینترنت منتشر می‌شوند که از کیفیت بالایی برخوردارند. اما این یک اصل نیست مگر اینکه مورد استثناء پیدا کنیم. به طور کلی این مسأله یکی از نقاط ضعف نشر الکترونیکی به شمار می‌رود. ویراستاری در امر چاپ کتاب بسیار مهم است. من به گوشه‌ای از این اهمیت در مقاله‌ای با عنوان "ترجمه و ویرایش در سطح یک هنر" اشاره کرده‌ام و این مقاله در شماره ۶۶ فصلنامه بررسی کتاب (ویژه هنر و ادبیات) شماره تابستان ۱۳۹۰ منتشر شده است.

در همین زمینه:
::گفت‌و‌گوهای سارا شاد درباره نشر الکترونیک در رادیو زمانه::

"نشر اینترنتی، جای چاپ کتاب را می‌گیرد"

Mon, 23 Jan 2012 05:34:24 +0000

گفت‌و‌گوی سارا شاد با ناصر زراعتی درباره نشر الکترونیک

سارا شاد

سارا شاد- ناصر زراعتی از سال‌ها پیش برخی از داستان‌های کوتاهش را همراه با مقالاتی در نقد ادبی در فصل‌نامه‌های ادبی منتشر کرده است. نخستین مجموعه داستانش "سبز" را هنگامی انتشار داد که نویسنده‌ای بود شناخته‌شده.

از او کتاب‌هایی در قلمرو نشانه‌شناسی سینما هم منتشر شده است. "بیرون پشت در" و "در، در صدف" کتاب‌های دیگری از این نویسنده‌اند که اکنون سال‌هاست در سوئد زندگی می‌کند و یک کتابفروشی هم دارد و هر چند گاه یک بار در این محل داستان‌خوانی و شعرخوانی و سخنرانی برگزار می‌کند.

ناصر زراعتی به تازگی یکی از مجموعه‌ داستان‌هایش را در اینترنت منتشر کرده است. او برخلاف بیشتر نویسندگانی که تاکنون درباره نشر الکترونیک با آن‌ها گفت‌وگو کرده‌ام، نسبت به انتشار آثار ادبیات خلاق در اینترنت خوشبین است. به گفته او در مجموع درین مدت امکان ماندگاری و در دسترس قرارگرفتنِ کتاب‌ها در اینترنت بیشتر و سریع‌تر شده است و هم‌ازین‌روی رسانه‌های اینترنتی می‌توانند در آینده بر تعداد مخاطبان آثار ادبی فارسی بیفزایند. زراعتی حتی پیش‌بینی می‌کند که کتاب‌های الکترونیک حداکثر تا دو دهه دیگر جای کتاب‌های چاپی را خواهد گرفت. توجه شما را به گفت و‌گویی که با ناصر زراعتی، داستان‌نویس انجام داده‌ام جلب می‌کنم:

ناصر زراعتی، نویسنده

بعضی از نویسندگان و شاعران ایرانی هنوز برای اینترنت بهعنوان محلی برای انتشار آثار ادبیات خلاق رسمیت قائل نیستند. شما به تازگی یکی از مجموعه داستان‌هاتان را در اینترنت منتشر کرده‌اید. دلیل توجه شما به این رسانهبرای نشر آثار ادبی چیست؟ آیا فکر میکنید با توسعه اینترنت، نشر اینترنتی می‌تواند جایگزین چاپ کتاب شود؟

ناصر زراعتی - آن دوستان نویسنده و شاعر ایرانی که می‌گویی "هنوز برای اینترنت به‌عنوان محلی برای انتشار آثار ادبیات خلاق رسمیت قائل نیستند"، متأسفانه، حالا به‌هر دلیل با این امکانِ فوق‌العاده خوب و مفید و با سرعتِ فزاینده و غیرِقابلِ باور در حال رشد و گسترش آشنا نیستند، وگرنه مطمئن باش آن‌ها هم با من و شما جوان‌ها هم‌نظر می‌شدند. خیلی از مخالفت‌های آدمیزاد از "ندانستن" و "نشناختن" ناشی می‌شود.

همیشه هم این مسأله مطرح بوده است که وقتی "نو" به بازار می‌آید، "کهنه" دل‌آزار نمی‌شود؛ هستند عده‌ای که به دلایل و با بهانه‌های گوناگون، به "کهنه" می‌چسبند و از پذیرشِ "نو" سر بازمی‌زنند؛ حالا این "نو" می‌تواند (مثلاً) اتوموبیل باشد به‌جای درشکه و گاری، یا شعرِ نو باشد در مقابلِ شعرِ کهن، یا صنعت/هنرِ فیلم و سینما باشد در برابرِ تئاتر و خیلی چیزهای دیگر از جمله سینمای ناطق در رقابت با سینمای صامت که برای نمونه، می‌خواهم به همین مورد آخری اشاره کنم. وقتی در سالِ ۱۹۲۹ قضیه صداگذاری رویِ حاشیه فیلم حل شد و فیلمِ به‌اصطلاح "ناطق" اختراع شد، اهل سینما به‌خوبی خوانده‌اند و می‌دانند که گروهی از فیلمسازان مهم و معتبر و حتی پیشرو و انقلابیِ جهان با نگارش و امضایِ اعتراض‌نامه‌ای تند و شدیدالحن، مخالفتِ خود را با "ناطق شدنِ سینما" اعلام کردند و در واقع گفتند که اگر این‌کار رایج شود، باید فاتحه "هنرِ هفتم" را خواند.

اگر نامِ برخی از این سینماگران را بنویسم، حیرت خواهی کرد: چارلی چاپلین، سرگئی ایزین‌اشتاین، رنه کلر، پودوفکین و... آنها برایِ خودشان دلیلهای محکم و قانعکننده هم داشتند، همانطورکه وقتی در سالِ ۱۹۰۵، دوربینِ فیلمبرداری اختراع شد و سینما ـ در هر دو شکلِ داستانی و مستندش ـ بنا کرد به راه افتادن، "تئاتری"ها الم‌شنگهای راه انداختند دیدنی. و باز همانطورکه وقتی دوربین عکاسی درست شد، نقاشان تصور کردند که چه لطمه عظیمی به هنرِ نقاشی وارد خواهد آمد و نیز وقتی تلویزیون رایج شد، سینمادوستان در تدارک مجلس ترحیم برایِ سینما برآمدند....

از این نمونهها و مثالها دهها و صدها مورد میتوانم برایت بیاورم. در همه موارد هم دیدهایم و دیدهاند که خیر، هیچ اتفاق غریبی هم نیفتاد و این "نو"ها بر امکانات افزودند و هیچ گزیر و گریزی از پیشرفت و پذیرشِ آن نبوده و نیست. اما باز مثلِ همیشه، آدمیزادی که با ندانستن و نشناختن دست به گریبان است، تجربههای گذشته یادش میرود. ولی حُسنِ قضیه در این است که معمولاً، اکثریت این مخالفان "کهنهدوست" پس از چندی، از مخالف و تعصب دست میشویند و آن تعداد اندکی هم که سرِ حرفشان باقی میمانند (مثلِ مُلانصرالدینِ خدابیامُرز که گفت: "حرفِ مرد یکی است!")، اولاً تعدادشان تکثیر نمیشود و ثانیاً ـ در کمالِ تأسف، دیر یا زود ـ به رحمتِ ایزدی میپیوندند.

قضیه انتشارِ کتاب از طریقِ اینترنت هم، حالا خواهی دید که هیچ کاریش نمیشود کرد و البته قبول داری که امکان خوبی هم هست. حالا تا مدتی، کتاب چاپی هم خواهد بود؛ یعنی تا زمانی که ما نسلهایی که از بوی کاغذ و مُرکب خوشمان میآید و تا کتاب را در دست نگیریم و ورق نزنیم، حال نمیکنیم، در این دنیا هستیم... اما پیشبینیِ من این است که تا یکی دو دهه دیگر، همین ارائه کتاب از طریقِ اینترنت جای کتابهای چاپی را خواهد گرفت. وقتی بشود یک کتابخانه بزرگ را در یک دستگاهِ کوچک سبک، به اندازه یک کتاب در قطعِ رقعی یا جیبی، توی جیب یا کیف گذاشت و با خود همهجا برد، منِ نوعی خیلی باید مرتجع و عقبمانده باشم که باز هم برای رنگ و بویِ مرکب و کاغذ، آههایِ نوستالژیک بکشم. وانگهی، این دو باهم منافاتی ندارند: همچنان ـ گفتم که، حالا حالاها میشود هم کتاب چاپشده خواند و هم از طریقِ اینترنت کتاب مطالعه کرد... یک پیش‌بینی بکنم؟

البته.

شاید عینکهایی اختراع شود ـ مثلِ مثلاً همین دستگاههای کوچولو که بیشتر جوانها باهاش موسیقی گوش میدهند ـ که ملت بخرند و کتابهایی را که دوست دارند از طریق اینترنت بگذارند رویِ آن و بعد عینک را بزنند به چشمشان و لم بدهند، یا بنشینند و کتاب بخوانند و مثلاً با دو بار پلک زدن، کتاب را ورق بزنند و با سه بار پلک زدن، بروند به فصلهایِ جلو یا عقب...

حالا که تا این حد نسبت به انتشار در اینترنت خوشبین هستید فکر می کنید انتشار آثار ادبی به شیوه مجازی بتواند تعداد مخاطبان کتاب‌های فارسی را هم افزایش دهد؟

این قضیه "فارسی" و "غیرِ فارسی" ندارد، همچنانکه "ادبی" و "غیرِ ادبی" هم ندارد. ضمنِ اینکه مربوط می‌شود به "کتابخوان" بودن مخاطب.

یعنی فکر می کنید نشر اینترنتی بتواند مردم را بیشتر به سمت کتابخوانی و مطالعه سوق بدهد؟

عقیده دارم به این ترتیب بر تعداد مخاطبان و کتابخوانها افزوده خواهد شد. حالا شاید، مثلِ همیشه، زیادی خوشبینم! همانطورکه مثلاً تعداد اتومبیلسوارها خیلی بیشتر از درشکهسوارها شد و شمارِ سینماروها خیلی بیشتر از تئاترروها و قسعلیهذا...

فکر می کنید انتشار یک اثر ادبی به شیوه اینترنتی و چاپ آن به صورت مکتوب در ماندگاری آن اثر تفاوتی ایجاد می کند؟

ناچارم بپرسم: "ماندگاری" یعنی چه؟ و چرا فکر میکنی اگر کتاب بهشکلِ قدیم و روی کاغذ چاپ و صحافی شود، اثر "ماندگار" خواهد بود و اگر در اینترنت باشد، "ناماندگار"؟

من اینطور فکر نمی‌کنم. این نقدی است که از سوی برخی از نویسندگان و مؤلفان مطرح شده.

اتفاقاً برعکس است: امکان ماندگاری و در دسترس قرارگرفتنِ کتابها در اینترنت، خیلی بیشتر و سریعتر (که نه، بهتر است بگویم: با سرعتِ برق!) وجود دارد. فکر کن یک کتاب در تیراژِ بالا، در ایرانِ امروز، دو سه هزار جلد چاپ میشود و بعد پخش میشود توی کتابفروشیها و تعدادیش هم توی انبار باد میکند و عدهای تعدادی میخرند و به خانه میبرند و حالا یا میخوانند یا نمیخوانند، گوشهای در قفسه کتابهاشان میگذارند و گرد فراموشی بر آنها مینشیند. اما همین کتاب وقتی در اینترنت هست، غیر از اینکه دائم امکان چاپ گرفتن و دانلود کردن و مطالعه کردنش وجود دارد، از طریقِ همین "جستوجوگر"هایِ اینترنتی، پیوسته یافته میشود و بعد هم در سراسرِ کره زمین قابلِ دسترسی است.

اتفاقاً به همین دلیل است که منتقدان نشر اینترنتی می‌گویند این شیوه فقط برای مدتی نام یک نویسنده یا شاعر را بر سر زبان‌ها می اندازد.

از این "سرِ زبان افتادن" یا "انداختن" بهتر است چشمپوشی کنیم. همیشه، یک چیزهایی سرِ زبانها میافتد و بعد، گذشت زمان موجب میشود از سرِ همان زبانها بیفتد پایین و لای آت و آشغالهای پیوسته در حال رویهم تلنبارشدن، گم و گور شوند. اما دیدهای که هر "چیزِ" ارزشمند را چگونه میگذارند جای امن و دائم هم مراقب و نگرانش هستند و گرد و خاکش را هم میگیرند و هیِ تر و تمیزش میکنند؟ پس باز برمیگردیم به همان مسأله که گفتم واقعاً مسأله است: "کیفیت"! باید همیشه "نگران" به هر دو معنای آن باشیم!

به نظرم اینکه نویسندگان و شاعرانی ایرانی از این جهت که از سر اجبار و به دلیل محدودیتهای چاپ کتاب در ایران از نظر دریافت مجوز و... به نشر اینترنتی دست می زنند، به صورت رایگان کتابشان را منتشر می کنند، در حالی که نشر اینترنتی تجربهای نیست که الزاماً بدون کسب درآمد باشد. فکر می‌کنید این روند اجازه می‌دهد نشر اینترنتی به سمت و سوی حرفه‌ای پیش برود؟

درست است؛ نشرِ اینترنتی، فعلاً بهترین شیوه برای مقابله و غلبه بر سانسورِ ابلهانهای است که انگار به این زودیها قرار نیست دست از سرِ کچلِ نشرِ کتاب در مملکت ما بردارد. در مورد "کسب درآمد" از این طریق هم نباید نگران بود. راه و شیوهاش که هست و ساده هم هست، میماند فقط نوعِ کتابی که خواهان داشته باشد. آن داستاننویس یا شاعرِ جوانی که اولین یا دومین کتابش را چون سانسورخانه مبارکه ارشاد [علیهالعنه] اجازه نداده، میآید کارش را در اینترنت میگذارد، معمولاً نام و شهرتی ندارد که کسی خواهان "خریدن" کتابش باشد. اما در مورد مشاهیری که کارهاشان خواننده و خواهان دارد، این مسأله را حلشده باید دانست؛ ضمنِ اینکه تمامِ مشاهیر هم روزگاری، گمنام بودهاند و برخی از گمنامان امروز، فردا مشهور خواهند شد. بههرحال، "کتاب" هم نوعی "کالا"ست و تا هنگامی که این قردادهای سرمایهداری معتبر است، این "کالا" هم "خرید" و "فروش" خواهد شد. گفتم که، نباید نگران این چیزها بود. نگرانیِ جای دیگر است: در "کیفیت" کارها و در علاقمند کردن خلقالله به "خواندن"...

یک چیز هم بگویم؟ بهنظرِ من، کتاب برایِ خواندن است و فیلم برای دیدن و موسیقی برای شنیدن... و اینها باید در اختیارِ همگان باشد و رایگان هم باشد و خلقالله بخوانند و تماشا و گوش کنند و لذت ببرند... البته در یک جامعه "درست" که دیگر نکبت "سرمایه" و "سرمایهداری" و "سرمایهسالاری" وجود نداشته باشد، آفرینندگان کتاب و فیلم و موسیقی و بهطورِ کلی، تمام آثارِ هنری نگران نان شب و پرداخت اجاره خانه و انواع و اقسام صورت‌حسابها نخواهند بود تا دائم، حرص و جوش بخورند و از "حقوق مؤلف" حرف بزنند و حواسشان بهجای "آفریدن" برود پیِ اقتصادیات و این پول ملعون که فعلاً حلال تمام مشکلات است.

در همین زمینه:
::گفت‌و‌گوهای سارا شاد با نویسندگان پیرامون نشر الکترونیک::

تحقق آگاهی‌ها یا تثبیت نادانستگی‌ها

Wed, 18 Jan 2012 07:19:22 +0000

گفت‌و‌گو سارا شاد با منصور کوشان درباره نشر الکترونیک

سارا شاد

سارا شاد- در مجموعه گفت‌وگوهای رادیو زمانه با نویسندگان و شاعران ایرانی در زمینه نشر اینترنتی، این‌بار پای صحبت منصور کوشان، نویسنده سر‌شناس ایرانی نشستم که به گفته خودش بیش از ۴۰ سال است که به شیوه نشر کاغذی به ارائه آثار هنری و ادبی‌اش می‌پردازد و بیش از ۱۰ سال است که به نشر اینترنتی مقاله‌ها و جستارهای سیاسی – اجتماعی‌اش روی آورده است و با این‌همه هنوز به دلایل بسیاری، چاپ کتاب را به نشر اینترنتی ترجیح می‌دهد و می‌گوید:

"فکر می‌کنم تا چند دهه‌ی دیگر، هنوز بودن کتابخانه در خانه و دیدن و لمس کردن کتاب، امری خوشایند و لذت‌بخش است و انس به کتاب فاصله‌ی زیادی با انس به کامپیو‌تر یا «‌ای بوک» یا وسیله‌های دیگر دارد.» گفت‌وگوی مفصلم با منصور کوشان را می‌توانید در "کتاب زمانه" بخوانید:

آقای کوشان؛ شما برای انتشار برخی آثارتان به شیوه‌ی نشر اینترنتی هم دست زده‌اید. تحت چه شرایطی تصمیم گرفتید این کار را بکنید؟

منصور کوشان - اجازه بدهید نخست این موضوع "شیوه‌ی نشر اینترنتی" را روشن کنیم. به این معنا که به کدام یک از این شیوه‌های رایج در این روزها نشر اینترنتی می‌گوییم یا نشر سنتی. از نظر من، هر اثری که پس از ویرایش، صفحه‌بندی، چاپ و صحافی منتشر می‌شود، فارغ از کیفیتش، نشر سنتی یا به اصطلاح کاغذی است و هر اثری که در هر رسانه‌‌ای: وبلاگ، سایت، ایمیل و ... به صورت وُرد یا پی دی اف منتشر می‌شود، نشر اینترنتی است. یعنی فروش کتاب از طریق اینترنت یا فروشگاه‌های آنلاین چون آمازون از نظر من نشر اینترنتی محسوب نمی‌شود و این شیوه‌ی دیگری از نشر و پخش است در زیر پوشش اینترنت. پس با توجه به این نگرش، بیش از ۴۰ سال است که من به شیوه‌ی نخست یعنی نشر کاغذی، اثرهای ادبی، پژوهشی و به طور کلی آفرینشی‌ام را منتشر می‌کنم و بیش از ۱۰ سال است که به شیوه‌ی دوم یعنی شیوه‌ی اینترنتی یا مجازی مقاله‌ها و جستارهای سیاسی اجتماعی‌ام را. البته، گاه استثنا هم وجود داشته است. شده است که به ضرورتی جستاری ادبی یا داستان و نمایش‌نامه‌ی کوتاهی را در یکی از همین سایت‌های مشهور و معتبر موجود منتشر کرده‌ام. به بیان دیگر، در پاسخ به پرسش تحت چه شرایطی، می‌توانم بگویم تحت شرایط دو واژه‌ی جبر و تبعید.

جبر و تبعید به چه معنا؟

نویسنده می‌نویسد تا خواننده بخواند. موجودیت و هویت متن، وابسته به دو سوی این قاعده‌ی از پیش تعیین شده است. درست است که همزمان با این که نویسنده متنی را تولید می‌کند، آن متن موجودیت می‌یابد، اما هویت متن در گروِِ خواننده‌ی آن است. نویسنده می‌خواهد متنش هویت پیدا کند، به اندازه‌ی خوانندگانش معنا و مفهوم بیابد، تعبیر و تفسیر شود، پس آن را منتشر می‌کند و هر خواننده با خوانش متن به متن هویت ویژه‌ای می‌دهد. می‌بینید که این جبر انتشار – جدا از چه گونگی یا شیوه‌ی انتشار آن - در نفس کارکرد آفرینش یا در کنش نوشتن موجود است و ارتباطی به سانسور یا بود و نبود امکان‌ها ندارد. اما مورد تبعید. شاید اگر ناگزیر به زندگی در تبعید نمی‌شدم، هرگز نشر الکترونیکی را، به رغم گستره‌ی بسیار آزادش، حتا برای انتشار جستارهای سیاسی و اجتماعی هم نمی‌پذیرفتم. چرا که تا زمانی که به فرهنگ بهره‌وری از اینترنت، در شاخه‌های گوناگون آن آگاه نشویم، نشر الکترونیکی هم مسؤلیت نویسنده را خدشه‌دار می‌کند و هم مسؤلیت خواننده را و رابطه‌ی سالم و سازنده‌ی متقابل میان این دو را از بین می‌برد.

منظورتان از مسؤلیت نویسنده و خواننده چیست؟

کنش نوشتن می‌تواند امری عادی و بدون وسواس یا فارغ از هر گونه محدودیت یا قاعده و قانونی باشد. هیچ کس تا پیش از اندیشیدن به انتشار اثری، به هیچ قاعده و قانون یا عرف و سنتی پای‌بند نیست. توجه داشته باشید که بیرون از چارچوب‌ها یا قانون‌مندی‌های شهروندی یا هر گونه سانسور اخلاقی، دینی یا سیاسی صحبت می‌کنم. چرا که کنش نوشتن یا به طور کلی آفرینش هر اثری، باید بدون حصر و استثنا باشد و این آزادی را نباید قاعده یا استثنا یا خط قرمزی مخدوش کند. پس منظورم از مسؤلیت، التزام به گونه‌های نوشتن یا آفرینش است. شما نمی‌توانید برای یک روزنامه‌ی معمولی در سطح عام مقاله‌ی فلسفی بنویسید. به هنگام نوشتن، چارچوب‌های انتشار یا مخاطب، گونه‌ی نوشتن یا اصل‌هایی را به نویسنده تحمیل می‌کند. ناگزیرش می‌کند که برای روزنامه ساده بنویسید، برای گاه‌نامه‌ی دانشگاهی، علمی و برای یک فصل‌نامه‌ی ادبی، هنری. وقتی نویسندگان به این اصل‌ها آگاه می‌شوند، بدیهی است که دیگر مثل روزنامه‌ها و هفته‌نامه‌های داخل ایران، مقاله‌ها و جستارهای نظری و فلسفی از باختین، یاکوبسن، پوپر، هایدگر، دریدا، فوکو، تودروف و ... منتشر نمی‌کنند و خود و خوانندگا‌نشان را فریب نمی‌دهند.

می‌خواهم به این اصل آگاهتان کنم که نوشتن و منتشر کردن التزام‌های خود را دارد. چرا که اندیشیدن به انتشار، هم‌زمان است با اندیشیدن به شیوه‌ی بیان. هر نویسنده، هم‌زمان با فکر نوشتن یا آفرینش به دو اصل کلی می‌اندیشد. نخست به اصل‌ها و قاعده‌های آن گونه‌ اثری می‌اندیشد که می‌خواهد بنویسد و دوم به مخاطبان خود. یعنی نویسنده برای نوشتن هر کدام از گونه‌های ادبی مثل رمان و داستان، نمایش‌نامه، شعر، نقد، پژوهش و بررسی، مسؤلیتی را می‌پذیرد و در چارچوب آن کنش نوشتن را ادامه می‌دهد. مخاطب را نیز خود نویسنده انتخاب می‌کند. چرا که نویسنده باید بداند که مخاطبانش چه کسانی‌اند یا برای چه کسانی از نظر سطح شعور و فرهنگ و ... می‌نویسد.

در واقع هر نویسنده‌ای برای مخاطب ویژه‌ای می‌نویسد. مخاطب کتاب‌های هاری پاتر همان مخاطبان داستان‌های شرلوک‌هلمز به گونه‌ی مدرن یا دنیای ماشینی است و این مخاطبان هیج سنتخیتی با مخاطبان حتا رمان‌های ژول ورن ندارند. از همین رو نیز، نویسندگان به سراغ ناشران ویژه می‌روند. چرا که ناشران هم مشتری‌های خاص خود را دارند. می‌بینید که همه چیز دارای گونه‌ای قاعده و قانون نانوشته است که هر کس، با توجه به توانایی‌ها و خواست‌هایش، لازم است که آن را رعایت کند. حال با وضعیتی که جامعه‌ی ایرانی چه در داخل و چه در خارج دارد، چه کسی یا چه عاملی می‌تواند موفقیت یا عدم موفقیت التزام نویسنده و خواننده یا اثر را نشان بدهد تا هم نویسنده و هم خواننده دریابند که مسؤلیت خود را درست انجام داده‌اند و هم اثر تأثیر کیفبتش آشکار کرده باشد؟ هیچ کس و هیچ عاملی. چرا که یکی از راه‌های شناخت این موفقیت، پذیرش اثر توسط کارشناسان است و دیگری نقد و بررسی آن و استقبال خوانندگان، که از راه اینترنت، شناخت آن اگر ناممکن نباشد، بسیار سخت است. برای همین هم من به انتشار اینترنتی، جز به ضرورت شرایط سیاسی و انتشار در این راستا، خوش‌بین نیستم.

تجربه‌ی سال‌های گذشته و کیفیت اثرهای منتشر شده در اینترنت این خوش‌بینی را از من گرفته است. حال وضعیت نویسنده و خواننده‌ی جوانی که هیچ شناختی، از هیچ سو ندارد، معلوم است. در واقع از آن جا که ما ایرانی‌ها هیچ چیزمان به هیچ چیزمان نمی‌آید یا به بیان دیگر، همه چیز را میان‌بر می‌زنیم و خیال می‌کنیم خیلی زرنگیم، با انتشار بدون رویه‌ی اثرهای‌مان در اینترنت، فارغ از هر گونه التزام و مسؤلیتی، و با این خیال که سانسور را هم دور می‌زینم، خود را شاعر، نویسنده و همه فن حریف می‌دانیم و از آن جا که هیچ نظر کارشناسانه‌ای هم وجود ندارد، خواننده هم فراموش می‌کند مسؤلیتی دارد. چون برای خواندن اثر بهایی نمی‌پردازد، دیگر به کیفیت آن هم اهمیت نمی‌دهد. برایش مهم نیست شعر یا داستان یا جستار یا هر اثر دیگری، چه قدر صیقل خورده است، چه قدر ویرایش شده است. دیگر هیچ چیز مهم نیست و حساسیت به کیفیت از بین رفته است. همین که چند سطر می‌خواند و خوشش نمی‌آید، روی اثر دیگری "کلیک" می‌کند. برای اثر پولی نداده است تا از نویسنده و ناشر پاسخ بخواهد. نویسنده هم بی‌خبر است. بیرون از دایره‌ی دوستان و وابستگان، نمی‌داند که اثرش تا چه اندازه مخاطب داشته یا موفق بوده است. خلاصه این که شیوه‌ی انتشار اینترنت، مثل بسیاری از فرآورده‌های پیشرفته‌ی دیگر، به جای کمک به ایرانی‌‌ها، تا این لحظه دشمن کیفیت فرهنگی آن‌ها شده است. برای همین بیش‌تر شیوه‌های نوشتاری، به ویژه روزنامه‌نویسی و ادبیات امروز ایران، مانند حکومت اسلامی آن، روز به روز به قه‌قرای عقب‌افتادگی نزدیک‌تر می‌شود.

آیا در مجموع از نشر اینترنتی اثرتان راضی هستید؟

به این معنا که سدها و نبود نشر و پخش سالم و توانمند کتاب را دور می‌زند، بله. فراموش نکنید که در کنار این امکانی که نشر اینترنتی به ما می‌دهد، فروشگاه‌های اینترنتی، یا آنلاین نیز وجود دارند. اگر ما این شیوه را هم مثل شیوه‌های دیگر، با بی‌فرهنگی و نادانستگی‌های‌مان به ابتذال و نهایت به رکود و ورشسکستگی نکشانیم، و آن را به درستی محقق گردانیم یکی از به‌ترین امکان‌های موجود برای پخش و فروش کتاب در سراسر دنیا است. از همین رو، من نه تنها تا امروز سه شماره‌ی ۱۰، ۱۱ و ۱۲فصل‌نامه‌ی جنگ زمان را در اختیار نشر اچ اند اس مدیا در لندن قرار داده‌ام که کتاب‌هایم را هم در همین نشر منتشر می‌کنم. چون که اثرهای منتشر شده‌اش را از طریق همین فروشگاه‌های آنلاین آمازون و تانوم و ... به سه شیوه می‌فروشد. نخست، به شکل سنتی آن یا کاغذی. یعنی شمای خواننده کتاب را از طریق پست می‌خرید. مبلغ آن را پرداخت می‌کنید و کتاب بعد از چند روز، با کیفتی مطلوب، در خانه به شما تحویل داده می‌شود.

دیگری از طریق "ای بوک" است. یعنی مبلغ تعیین شده برای کتابی را می‌پردازید و آن کتاب به صورت دیجیتال یا مجازی در اختیار شما قرار می‌گیرد. شیوه‌ی سوم، شکل پی دی اف خواهد بود. پس از پرداخت مبلغ کتاب، پی دی اف آن برای شما ارسال می‌شود. بدیهی است که این سه شیوه، ارتباط مستقیم دارد با توانایی مالی و امکان‌ و سلیقه‌ی خواننده. خواننده با پرداخت بیش‌تر، کتاب را به شکل سنتی آن، با چاپ و جلد رنگی و صحافی خوب خواهد داشت و با مبلغ کمی، یک کپی مجازی از آن را. به گمانم این بهترین شیوه‌ی موجود برای نشر و پخش کتاب است و هم اکنون بیش از ۲۰ کتاب من آماده‌ی فروش در فروشگاه‌های آنلاین آمازون و تانوم و مانند آن است که از هر جای جهان مگر ایران و کشورهای ناامن، قابل خرید است.

در نهایت کدامیک را ترجیح می‌دهید: نشر اینترنتی یا چاپ کتاب حتی اگر شده به صورت زیرزمینی.

به دلایلی بسیاری، اگر آزادی و امکان وجود داشته باشد، چاپ کتاب. چنان که خوشبختانه هم اکنون، همین پخش و فروش کتاب از طریق فروشگاه‌های بسیار معتبر اینترنتی یا آنلاین، مثل آمازون، این امکان را در خارج از ایران به وجود آورده است و کتاب‌هایی از من یا همکارانم، به صورت زیرزمینی وارد ایران می‌شود. فکر می‌کنم تا چند دهه‌ی دیگر، هنوز بودن کتابخانه در خانه و دیدن و لمس کردن کتاب، امری خوشایند و لذت‌بخش است و انس به کتاب فاصله‌ی زیادی با انس به کامپیوتر یا ای بوک یا وسیله‌های دیگر دارد.

البته خیلی دشوار است که بتوانیم عکس‌العمل مخاطب را تحلیل کنیم اما دوست دارم از شما بپرسم که فکر می‌کنید کارهای ادبی فارسی اگر به صورت اینترنتی منتشر شوند و این شیوه به یک جریان مبدل شود آیا بر تعداد مخاطبان آثار ادبی فارسی افزوده خواهد شد یا عکس این مسأله اتفاق نمی‌افتد؟

ما در مرز ایستاده‌ایم. اگر ابزار کارمان یا شیوه‌ی انتشار را خوب بشناسیم و کنش نوشتن را از کنش انتشار مستقل بدانیم، مسؤلیت یا التزام‌ها را محترم بشماریم، دست کم هر کس به کاری که می‌کند به صورت حرفه‌ای برخورد کند و همان اصل‌های التزام نوشتن و نشر را رعایت کند، نشر اینترنتی، از طریق نویسندگان حرفه‌ای و شناخته شده می‌تواند به یک جریان مثبت تبدیل شود و امکان بزرگی باشد به ویژه برای زیاد شدن خوانندگان در کشورهایی مثل ایران، که به جز سانسور دولتی، سانسورهای دیگری، مثل عرف و اخلاق خانواده و فامیل و شهر و دیار هم وجود دارد و نویسنده را با ده‌ها معضل پیچیده رو به رو می‌گرداند. اما اگر نویسندگان ناحرفه‌ای یا نویسندگان جوان که اثرهایشان دارای کیفیت لازم نیست، تنها تولیدکنندگان اثرهای اینترنتی باشند، این شیوه نه تنها به یک جریان مثبت نمی‌انجامد که مخل هم خواهد شد و رونق کتاب و کتابخوانی از این هم که هست، کمتر می‌شود.

نشر اینترنتی البته در بقیه کشور‌ها یک نوع نشر حرفه‌ای به شمار می‌رود اما به نظرم بیشتر نویسندگان و شاعرانی ایرانی که به نشر اینترنتی روی می‌آورند از سر اجبار دست به این‌کار می‌زنند؛ به دلیل محدودیت‌های چاپ کتاب در ایران از نظر دریافت مجوز و.... همین مسأله باعث می‌شود بسیاری از آن‌ها به صورت رایگان به انتشار کتابشان دست بزنند در حالی که نشر اینترنتی تجربه‌ای نیست که الزاماً بدون کسب درآمد همراه باشد. از این‌رو من فکر می‌کنم نشر اینترنتی کتاب‌های ایرانی در چنین شرایطی هنوز به سمت و سوی حرفه‌ای پیش نرفته. نظر شما دراین باره چیست؟

این مسئله‌ی دو سویه است. من که بیش از ۴۰ سال است در امر نوشتن و نشر فعال هستم، همان طور که گفتم، به جز انتشار جستارهای سیاسی، آن هم به این دلیل که مسؤلیت ویژه‌ای را در قبال آگاهی‌رسانی به مخاطب احساس می‌کنم، تا این لحظه هنوز هیچ کدام از اثری‌های سانسور شده یا توقیف شده‌‌ام توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را به اجبار در اینترنت نگذاشته‌ام یا به رایگان منتشر نکرده‌ام و نمی‌کنم. فکر هم نمی‌کنم نویسندگان حرفه‌ای و جدی دیگری هم این کار را کرده باشند یا بکنند. یکی از شیوه‌های عقب‌افتادگی فرهنگی ما، که بنیاد همه‌ی عقب‌افتادگی‌ها ست، همین اهمیت ندادن به خرید کتاب به عنوان یک کالای روزمره است.

اروپایی اگر به جامعه‌ی دموکراتیک رسیده و در سرنوشت خودش سهیم است، به این دلیل ساده است که در سبد خرید روزانه‌اش یکی دو نشریه و کتاب وجود دارد. ایرانی‌ها اگر یاد بگیرند کتاب بخرند، به همان دلایلی که پیش از این گفتم، هم سانسور را شکست می‌دهند، هم کیفیت اثرها را بالا می‌برند و هم امکان تعالی شرایط اجتماعی را ممکن می‌گردانند. پس، با وضعیت موجود، نشر اینترنتی، آن هم به صورت رایگان، نه تنها مفید نیست که مضر است. نمونه‌اش این که هنوز هم باید اثرهای برجسته و اندیشه‌های قابل تعمق نویسندگان و فیلسوفان را به صورت کتاب خرید و این ربطی به ملیت و سرزمین تولیدگنندگان اثرها ندارد.

خلاصه این که هر کس کالای درخوری داشته باشد، به صورت رایگان در اختیار دیگران نمی‌گذارد چون نمی‌تواند. اگر نویسنده‌ای شمارگان بسیار اثر ارزشمندی را رایگان در اختیار دیگران بگذارد، معنایش این است که نمی‌خواهد اثر دیگری بنویسد و به فکر شغل پردرآمدی افتاده است. اما سوی دیگر پرسش شما. من چندان اجباری در انتشار اثرهای موجود در اینترنت نمی‌بینم. اثر جدی هم نمی‌بینم. در طی این ده سال که از فعالیت پر رونق نشر اینترنتی می‌گذرد، هنوز یک اثر جدی و کامل و ماندگار نخوانده‌ام که منشاء نخستین یا نشر نخستینش اینترنت باشد. علتش هم بسیار روشن است. گمانم ۹۰ در صد کسانی که اثرهای خود را - فارغ از این که دارای چه کیفتی است – در اینترنت منتشر می‌کنند، با مشکل سانسور رو به رو نبوده‌اند. این اثرها را هیچ ناشر یا سردبیری جدی حتا در سرزمین‌های آزاد هم منتشر نمی‌کند. به گمانم حتا برای این نویسندگان هم، اعم از جوان یا پیر، نه اثر مهم است و نه مخاطب و نه به طور کلی امر نوشتن یا آفرینش. به نظر می‌رسد، نوشتن و انتشار در اینترنت شده است نوعی سرگرمی و گاه اظهار وجود و هم‌چشمی یا تقلید.

بعضی از نویسندگان جوان به تازگی با نشر اینترنتی کتابشان مخاطب را در پرداخت هزینه کتاب آزاد می‌گذارند و شماره حسابی هم در اختیار او قرار می‌دهند تا در صورت تمایل هزینه کتاب را بپردازد. اتفاقا بعضی از آنها به من گفته اند که این کار با استقبال مخاطبان هم مواجه شده. این شیوه را شما حرفه‌ای می‌دانید؟

این جوانی که شما او را نویسنده می‌نامید، حتم نابغه‌ی هنوز ناشناخته‌ای است که تنها دوستان و آشنایانش از وجود و حضور او و اثرش خبر دارند و نه اهل فرهنگ و ادب و هنر. این حرف‌ها بیش‌تر به شوخی می‌ماند و تا وقتی که تعریف نویسنده، تعریف اثر، تعریف خواننده ملاک نباشد، از این شوخی‌ها یا سوتفاهم‌ها زیاد اتفاق می‌افتد.

این نقد وجود دارد که نشر اینترنتی یک اثر امکان ماندگاری را برای آن فراهم نمی‌کند و فقط مدتی نام یک نویسنده را بر سر زبان می‌اندازد. شما در این باره چه نظری دارید؟

یقینتان می‌دهم نه تنها اثری ماندگار نخواهد شد، که نویسنده و اثر او هم حتا برای مدت زیادی بر سر زبان‌ها نخواهد افتاد. نشر مجازی یا اینترنت با این که هم چون بسیاری از امکان‌های جهان متمدن از ساخته‌های غرب است، اما هنوز برای خود غربی‌ها هم جا نیفتاده است. هنوز همه‌ی آدم‌های جدی، کسانی که به سرنوشت خود و فرزندانشان می‌اندیشند و به آن اهمیت می‌دهند و نمی‌خواهند مثل حیوان زندگی کنند، مسایل پیرامونی خود را به صورت جدی دنبال می‌کنند، روزنامه می‌خرند، مجله می‌خرند، کتاب می‌خرند و آگاهی و بینش خود را ارتقا می‌دهند. حتا در غرب هم هنوز اینترنت، اصل نیست، رسانه‌ی مکمل است. چنان که حتا برای نمونه یک نشریه‌ی معتبر یا یک ناشر معتبر تا این لحظه به خاطر حضور نشر اینترنتی ورشکست یا تعطیل نشده است. به همین خاطر حتا در غرب هم، هنوز یک اثر یا یک نویسنده از طریق اینترنت ارزش یا شهرت نیافته است.

شاید چون ما جهان سومی‌ها یا ملت‌های در حال پیشرفت و توسعه خبرها را از طریق اینترنتی درمی‌یابیم، خیال می‌کنیم اعتبار و شهرت نویسنده‌ها به اینترنت است. در حالی که اثرها و نویسنده‌ها، دست کم تا امروز و تا گستره‌ی جهانی که من از آن اطلاع دارم، ابتدا ارزش و اعتبار خود را از طرق رسانه‌های کاغذی می‌یابند بعد وارد جهان اینترنتی یا مجازی می‌شوند. سانسور و حکومت اسلامی در ایران بیش از آن که از طریق تهدید و تحدیدهای آشکار اجتماعی به ایران و ایرانی ضربه زده باشد، از طریق تثبیت و تحقق نادانستگی‌ها و آن‌ها را قاعده‌ی پیشرفت گردانیدن، ضرر و ضربه می‌زند. وقتی جوانان و میانسالان امروز ایران از هر طرف نگاه می‌کنند، هیچ کس را در جای خود نمی‌بیند، از رهبر و رییس جمهور و وزیر و وکیل و حتا بساز و بفروش و دکتر و مهندس در جای خود نیستند و در امور دیگر دخالت می‌کنند و خود را صاحب‌نظر و کارشناس می‌دانند، وقتی همه‌‌ی پدران و مادران همه فن حریفند و در همه‌ی امور صاحب‌نظر، انتظار دارید از اینترنت شاعر و نویسنده سر برآورد؟

مگر بدون آموزش و پرورش صحیح، بدون صافی‌های سالم برای ویرایش، چنین چیزی ممکن است؟ من یقین دارم بسیاری از کسانی که اثری در اینترنت منتشر می‌کنند و ادعایشان این است که برای رهایی و فرار از سانسور این کار را می‌کنند، هرگز اثر خود را شعر، داستان یا یکی از شیوه‌های بیان ادبی و هنری نمی‌نامیدند اگر در یک جامعه‌ی دموکراتیک، در یک جامعه‌ی سالم و در جامعه‌ای رشد کرده بودند که دولت‌مردان آن در راه گسترش و تعالی فرهنگ و آفرینش‌های ادبی و هنری و ارزش‌های متعالی انسانیت کوشش می‌کردند یا پدران و مادرانشان برای آن‌ها کتابخانه‌های غنی به یادگار می‌گذاشتند.

در همین زمینه:
::گفت‌و‌گوهای سارا شاد با نویسندگان پیرامون نشر الکترونیک::

از نشر تک چاپی تا نقش تازه اداره ممیزی

Thu, 12 Jan 2012 02:22:25 +0000

گفت‌و‌گو با عباس صفاری پیرامون نشر الکترونیک، نشر تک‌چاپی و نقش تازه اداره ممیزی

سارا شاد

سارا شاد – با وجود محدودیت‌ها و اعمال سانسور، بسیاری از نویسندگان و شاعران فارسی‌زبان هنوز تردید دارند که کتاب‌شان را در اینترنت منتشر کنند. عباس صفاری که مجموعه اشعارش را در سال‌های دهه ۱۳۷۰ در خارج از ایران منتشر می‌کرد و از آن پس در ایران کتاب‌هایش را انتشار داد و با اقبال خوانندگان هم مواجه شد، در گفت‌و‌گو با بخش فرهنگ رادیو زمانه از جریان دیگری با عنوان نشر"تک چاپی" یا " ناشرمؤلف" حرف می‌زند

او تأکید می‌کند که این شیوه می‌تواند در آینده جایگزین شیوه های دیگر نشر شود. جریانی که طی آن نه میلیون‌ها کتاب در انبارها می پوسند و از بین می‌روند و نه خالق یک اثر، کاری بیشتر از سفارش برای صفحه‌بندی، صحافی و چاپ یک جلد از کتابش را انجام می‌دهد. در عوض او از طریق اینترنت به خبررسانی درباره چاپ مجموعه اش دست می‌زند.

صفاری ، خالق آثاری همچون "کبریت خیس" ،"خنده در برف" و "تاریکروشنا" که در حال حاضر با عنوان پرمخاطب‌ترین شاعر فارسی زبان شناخته می‌شود، اعتقاد دارد که چاپ کتاب با سد سانسور مواجه شده و نشر اینترنتی هم هنوز به یک جریان تبدیل نشده و هر نظری که دراین‌باره ارائه شود، بیشتر در حد گمانه‌زنی خواهد بود. توجه شما را به گفت‌و‌گویی که با عباس صفاری پیرامون نشر الکترونیکی انجام دادم، جلب می‌کنم:

-----

آقای صفاری، بحث چاپ کتاب یا نشر اینترنتی و انتخاب بین این دو یک موضوع قابل بررسی است.‌ گاهی نویسندگان بر اهمیت کتاب تأکید می‌کنند و گاهی هم از ضرورت انتشار کتاب در اینترنت سخن می‌گویند. شما چه نظری دارید درین‌باره؟

عباس صفاری - پیش از آنکه وارد این بحث بشویم، مایلم به نکته‌ای در رابطه با اینترنت اشاره کنم و آن این است که تعدادی از متفکران معاصر معتقدند تعریف کلاسیکی که ما از متن داریم شامل متن اینترنتی نمی‌شود. به زبان ساده‌تر آن‌ها متن را تا زمانی که به روی کاغذ یا هر سطح جامد دیگری منتقل نشده است به عنوان متن قبول ندارند. اگر بخواهیم نگاه انتقادی آن‌ها را قدری گسترش بدهیم به این واقیت می‌رسیم که متون کاغذی چه یک برگ نامه خصوصی باشد یا یک کتاب مصور شاهنامه به هرحال در مالکیت افراد یا نهادهایی هستند (ناگفته نماند که در این مرحله داریم از مالکیت شئ حرف می‌زنیم و نه حقوق اثر).

در دوران مدرن بسیاری از این متن‌ها مثل روزنامه و مجله و مراسلات اداری دور ریخته یا خمیر می‌شوند. اما کتاب‌ها و نامه‌هایی که به فرض از میدان جنگ به خانه می‌رسند گنجینه مادی و معنوی گرانبهایی را تشکیل می‌دهند. از آن میان مراسلات بزرگان و شخصیت‌های تاریخ‌ساز مانند نامه‌های میلان کوندرا به کارلوس فوئنتس ارزش میلیونی پیدا می‌کند. ممکن است در رد این عقیده گفته شود از هر متن موجود در اینترنت چه شعر و داستان باشد و چه عکس و نامه می‌توان پرینت گرفت و مالک آن شد. اما طی این چند سال که بسیاری از مصرف‌کنندگان کامپیو‌تر به چاپگر مجهز شده‌اند تجربه نشان داده است که از درصد بسیار کمی از متن‌های موجود پرینت گرفته شده است. پس ما مالک آن چیزی که در اینترنت می‌خوانیم نیستیم و هیچ تضمینی هم وجود ندارد که در صورت نیاز مجدد به سهولت در اختیارمان باشد.

این یک روی سکه و حرف به قاعده‌ای است که نمی‌توان به راحتی به آن نمره مردودی داد. اشکالش اما این است که در حد خرده گیری و مخالفت باقی می‌ماند و راه چاره و پیشنهادی ارایه نمی‌دهد.

و نظر شما درباره روی دیگر سکه چیست؟

بر روی دیگر سکه انقلابی رخ داده است که اگر بزرگ‌تر از انقلاب صنعتی نباشد دست کمی از آن ندارد. به گمانم هیچ پدیده و اختراع و رویدادی از زمان انقلاب صنعتی تاکنون نتوانسته است در این ابعاد گسترده در زندگی مردم به صورت روزمره و در چگونگی انجام کار جهان نقش داشته باشد.

عباس صفاری شعر بلند "حکایت ما را" با امکانات خانگی صحافی و منتشر کرد. بعدها این شعر به کتاب درسی دانش‌آموزان آمریکا راه یافت

صنعت نشر و چاپ کتاب به خاطر تسهیلاتی که کامپیو‌تر عرضه می‌کرد یکی از اولین استفاده‌کنندگان صنایع دیجیتال و الکترونیک محسوب می‌شود. اما از امکانات گسترده آن در کلیه مراحل نشر از تایپ متن تا رساندن به دست خواننده استفاده نمی‌شود. دلیل آن نیز نه مدیریت غلط بلکه ناشی از عادات سخت‌جان آدمی است که ترک آن موجب مرض می‌شود. به رغم اینکه تمامی اخبار روزنامه‌های غربی بر روی اینترنت موجود هستند اما تیراژ میلیونی روزنامه‌هایی مانند نیویورک تایمز و لس‌آنجلس تایمز کماکان به قوت خود باقی‌ست و اینترنت از تعداد آن نکاسته است.

در رابطه با انتشار کتاب اما اینترنت نقش بزرگ‌تر و حائز اهمیتی را به عهده گرفته که سال به سال شاهد گسترش ابعاد آن هستیم اگر چه در عرصه نشر فارسی این روند سرعت لازم را نداشته است.

فکر نمی‌کنید یکی از دلیل‌های کند بودن این جریان می‌تواند غیرحرفه‌ای بودن نشر اینترنتی در زمینه کتاب‌های فارسی‌زبان باشد؟

اگر منظور از حرفه‌ای، کاری باشد که ما از آن کسب در آمد می‌کنیم و دست‌کم بخشی از قرض‌ها و قبض‌هایمان را با آن می‌پردازیم حرف شما درست است. در واقع نشر اینترنتی به زبان فارسی و در داخل کشور هنوز حرفه‌ای نشده. البته آثار زیادی به فارسی به صورت اینترنتی منتشر شده‌اند اما متأسفانه تا به حال آماری از استقبال دانلودی یا فروش اینترنتی آثار فارسی که با استقبال زیادی هم مواجه شده‌اند ارائه نشده تا ما بتوانیم دست به مقایسه بزنیم. در مواردی مانند کتاب رضا قاسمی و به واسطه نظراتی که خوانندگان ارایه داده‌اند می‌دانیم این‌کار با استقبال مواجه شده. یکی دو ناشر نیز مدتی است به نشر تک‌چاپی آمازون روی آورده‌اند. کتاب‌های این بخش دوم از هر نقطه از جهان که مشکل تفتیش و سانسور نداشته باشد قابل سفارش و دریافت هستند.

دقیقاً همین منظور را دارم. هنوز بسیاری از شاعران و نویسندگان ایرانی مجموعه آثارشان را به صورت رایگان در اینترنت منتشر می‌کنند. در حالی که در بقیه کشورهای دنیا نشر اینترنتی الزاماً با انتشار رایگان اثر همراه نیست. با این‌همه هنوز آثار فارسی زبان بیشتر از هراس سانسور و عبور از سدمجوز به صورت اینترنتی منتشر می‌شوند.

در رابطه با ممیزی و سانسور باید بگوییم که اینترنت به سلاح برنده و کارآمدی تبدیل شده که غلبه بر آن نا‌ممکن است و به زبان ساده‌تر جلویش را نمی‌توان گرفت. اینترنت می‌تواند یک‌شبه کتابی را که اجازه انتشار ندارد در اختیار میلیون‌ها خواننده قرار بدهد. در نتیجه اتفاقی که طی این دوره افتاده و کمتر به آن اشاره می‌شود نقش جدید اداره ممیزی است. مسئولان این اداره دیگر در تلاش نیستند که فلان جمله مستهجن به دست خواننده نرسد. چون بهتر از من و شما خبر دارند که میلیون‌ها تلویزیون ماهواره‌ای کانال‌های پخش پورنو دارند که می‌تواند در دسترس تماشاگران ایرانی باشد. در چنین شرایطی پافشاری بر تغییر جمله‌ای که در صورت چاپ فقط هزارتا خواننده دارد ظاهراً مضحک به نظر می‌رسد. اما هدف مسئولان که هزینه‌ها و بودجه‌های میلیونیشان را توجیه می‌کند نه حذف فلان جمله یا عکس بلکه اعمال قدرت است و نوعی زورگویی که نشان بدهد حرف آخر را آن‌ها می‌زنند. اگر چه حرف بی‌مصرف و ابلهانه‌ای باشد.

فکر می‌کنید نشر اینترنتی آثار ادبی فارسی می‌تواند سد سانسور و و ممیزی را بشکند و با ترویج آثار ادبی و در دسترس قرار دادن آن‌ها بر تعداد مخاطبان آثار ادبی فارسی اضافه کند؟

مشکل اینجاست که هنوز شیوه انتشار اینترنتی به یک جریان تبدیل نشده است. بنابراین هر نظری در این رابطه ارایه شود در حد تئوری یا حدس و گمان است و پشتوانه آن همان‌شناختی است که من و شما از کامپیو‌تر داریم.

به گمان من در شرایط فعلی اگر کتابی به صورت انحصاری در اینترنت منتشر شود در مقایسه با چاپ کاغذی آن مورد استقبال چندانی قرار نخواهد گرفت. یکی دو کتاب اینترنتی هم که موفق بوده‌اند بیشتر ناشی از شهرت نویسنده بوده. اینکه نویسنده تازه کاری بتواند در‌‌ همان حد دیده و خوانده شود احتمالش اندک است.

عباس صفاری نخستین دفتر شعرش را با نام "در ملتقای دست و سیب" ابتدا به شکل پلی‌کپی در شمارگانی اندک منتشر کرد. امروز از او به عنوان پرمخاطب‌ترین شاعر ایران یاد می‌کنند.

این جریان هنوز کار زیاد دارد تا خوب جا بیفتد و خواننده به آن خو بگیرد. اما به رغم تمام کمبود‌هایش درمقابل اینکه مؤلف تازه‌کار ار سر اجبار به ناشر غیر قابل اطمینانی روی می‌آورد و هزینه‌ای را به گردن می‌گیرد، من نشر اینترنتی را توصیه می‌کنم.

شما در بخشی از حرف‌هایتان به نشر تک چاپی اشاره کردید. چرا فکر می‌کنید این شیوه به نشر اینترنتی برتری دارد؟

به نظرم این اتفاق خجسته‌ای که در حوزه نشر و به یاری امکانات بی‌نظیر کامپیو‌تر به وقوع پیوسته و روز به روز ابعاد گسترده‌تری به خود می‌گیرد.‌‌ همان جریانی که تا به حال تحت عنوان (ناشر مؤلف) از آن نام می‌بردیم. من خیال ندارم به جزئیات و تاریخ این پدیده عظیم بپردازم که ما همواره از حجم بزرگ آن مانند کوه یخ شناوری فقط بخش قابل روئیتش را دیده‌ایم. یعنی آن ده در صدی را که مؤلف توانسته به دست خواننده برساند. طبق یک آمار نسبی قریب نود در صد این کتاب‌ها در زیرزمین‌ها و کمد‌ها و انبار‌ها می‌پوسند و به دست خواننده نمی‌رسند. این یعنی سالانه میلیون‌ها نسخه کتاب در سطح جهانی که هدردادن بزرگ و دردسرسازی بوده است.

چاپگرهای عظیمی که تمام مراحل چاپ یک کتاب را به‌طور خودکار انجام می‌دهند، اولین بار در انگلستان به کار افتادند و در حال حاضر یکی از بخش‌های پرکار (آمازون) و چندین کمپانی دیگر هستند. کار مؤلف در این مورد با دانلود کتابش و انتخاب یا طراحی جلد که هیچکدام هیچ هزینه‌ای برایش ندارد به پایان می‌رسد. او دیگر مجبور نیست حداقل پانصد یا هزار نسخه سفارش بدهد. او می‌تواند نسبت به نیازش یک نسخه سفارش بدهد. چاپگر‌‌ همان یک نسخه را چاپ و صفحه‌بندی، صحافی و جلد می‌کند. آن را در پاکتی قرار داده آدرس و تمبر می‌زند و می‌سپرد به پست. کار مؤلف از آن پس خبررسانی است و تبلیغ کتابش در وبلاگ یا هر وسیله‌ای که در اختیار دارد. حدس من این است که این شیوه انتشار که دعای خیر سبز‌ها و طرفداران محیط زیست نیز بدرقه راهش است در آینده بر نشر اینترنتی و غیر کاغذی هم پیشی خواهد گرفت.

اجازه بدهید برگردیم به نشر اینترنتی و این نقد که می‌گوید نشر اینترنتی یک اثر، امکان ماندگاری را برای آن فراهم نمی‌کند و فقط مدتی نام یک نویسنده را بر سر زبان می‌اندازد. شما در این‌باره چه نظری دارید؟

متون مختلف چه کاغذی باشد و چه عرضه شده در دنیای مجازی تا زمانی از اهمیت بر خوردارند و خوانده می‌شوند که خودشان - یا اخبارشان و یا ارجاع به آن‌ها در معرض دید قرار داشته باشد. مطالب و فهرست‌های موجود در اینترنت به علت محدودیت مانیتور و کثرت و حجم مطالب ارسالی همواره در حال تعغیر و نو شدن هستند.

زمانی که کتابی به آخر لیست می‌رسد در عمل دیگر در برابر چشم خواننده نیست و چه بسا که با گذر زمان کاملاً فراموش شود. اگر چه هنوز در حافظه کامپیو‌تر موجود است.

بنابراین کتاب‌ها در اینترنت هم می‌توانند به سر نوشت سایت‌ها و وبلاگ‌هایی دچار شوند که تعدادی از آن‌ها زمانی محبوب ما بوده‌اند و روزانه به آن‌ها مراجعه می‌کرده‌ایم. و حالا پس از گذشت پنج یا شش سال نامشان را حتی ممکن است فراموش کرده باشیم. فرق بزرگ یک کتابخانه شخصی یک کتابخوان با کامپیوترش در این است که کتاب‌های او همواره در برابر دیدگانش هستند و کتاب‌های اینترنتی فقط برای مدت محدودی. نظر نهایی من در حال حاضر و تا زمانی که راه و روش‌های دیگری ارایه نشده این است که مؤلف تازه‌کار باید از اینترنت به مثابه سکوی پرتاب اثرش استفاده کند اما خودش را به آن محدود نکند.

در همین زمینه:
::گفت‌و‌گوهای سارا شاد در کتاب زمانه پیرامون نشر الکترونیک::

حس نوستالژیک کتاب (+ویدئو)

Thu, 05 Jan 2012 02:34:56 +0000

گفت‌و‌گو با مهدی موسوی پیرامون نشر الکترونیک

سارا شاد

سارا شاد - مهدی موسوی، شاعر پست مدرن را نه فقط با کتاب‌ها بلکه با وبلاگ و فعالیتش در دنیای مجازی هم می‌شناسند. او پس از توقیف و سانسور کتاب‌های شعرش به انتشار آن‌ها در اینترنت روی آورد و مجموعه‌های شعری خود را به صورت رایگان در اختیار مخاطبانش که دیگر برایشان فرصتی فراهم نبود تا کتاب او را از کتابفروشی‌ها تهیه کنند، قرار داد.

پس از آنکه مجموعه غزلیات پست مدرن او که با عنوان "پرنده کوچولو، نه پرنده بود! نه کوچولو" انتشار یافت و از نمایشگاه کتاب تهران جمع‌آوری شد، او تصمیم گرفت این مجموعه را به شکل کتاب الکترونیک در اینترنت منتشر کند. با این حال مهدی موسوی هنوز هم فکر می‌کند کتاب به صورت کاغذی و بدون سانسور در صورتی که پخش خوبی هم داشته باشد از مجموعه منتشرشده روی اینترنت بهتر است. او به لذت ناشی از حس نوستالژیک کتاب باور دارد و می‌گوید: "هیچ چیز نمی‌تواند جای این حس را بگیرد". در ادامه مجموعه گفت‌و‌گوهای "کتاب زمانه" پیرامون نشر الکترونیک با این شاعر نام‌آشنا نیز گفت‌و‌گویی انجام داده‌ام که اکنون می‌خوانید:
------

می‌دانم که شما بار‌ها به انتشار اینترنتی کتاب‌هایتان دست زده‌اید اما به نظرم نخستین باری که این‌کار را کردید زمانی بود که کتاب‌های شعر شما برای چاپ با محدودیت‌هایی مواجه شدند...

مهدی موسوی - بله همینطور است. اگر مشکلات سانسور و مجوز نبود به طور حتم من به چاپ کتاب اینترنتی روی نمی‌آوردم.

یعنی اگر با این محدودیت‌ها مواجه نمی‌شدید حاضر نبودید به نشر اینترنتی آثارتان اقدام کنید؟

نه. هرچند که به نظرم بهتر است کتاب بعد از چند سال به صورت پی دی اف در اینترنت قرار بگیرد تا آنهایی که به علت مشکلات وحشتناک پخش در ایران نتوانسته‌اند آن را تهیه کنند بتوانند شعر‌هایم را بخوانند. مشکل ارسال کتاب برای مخاطبان خارج از کشور هم چیزی‌ست که قرار دادن کتاب به صورت اینترنتی را اجتناب‌ناپذیر می‌کند. میزان بالای دانلود کتاب‌های شعر در اینترنت نسبت به چاپ کاغذی آن‌ها، نمود واقعی مشکلات پخش و نشر در ایران است. جایی که ما وقتی از هفت‌خوان مجوز احیاناً رد شدیم تنها امیدمان به فروش و رسیدن به دست مخاطبان شهرستانی نمایشگاه کتاب است.

سید مهدی موسوی، شاعر

پس شما هم در گروه آن شاعرانی قرار دارید که به چاپ کتاب بیشتر از نشر اینترنتی آن تأکید دارند.

البته. به نظرم اگر کتاب به صورت کاغذی و بدون سانسور مجوز بگیرد و پخش خوبی هم داشته باشد بهتر است به شکل "کتاب" منتشر شود، زیرا هنوز هم بسیاری از مخاطبان حتی تحصیل‌کرده‌ ما با اینترنت و محیط مجازی ارتباط خوبی ندارند. همچنین مهم‌تر از آن شکل کاغذی کتاب با مخاطب زندگی می‌کند با او به مترو و رختخواب می‌رود و همچنین برای خواندن به مدت طولانی از لحاظ خستگی چشم مناسب‌تر است. درضمن در کتابخانه‌ها می‌ماند و هر کس به خانه‌ی شما سری بزند می‌تواند آن کتاب را بردارد و تورقی کند. در ‌‌نهایت اینکه حس نوستالژیک کتاب، خود لذتی دیگر دارد که هیچ چیز نمی‌تواند جایگزین آن شود.

یک مسأله دیگر که در انتشار اینترنتی کتاب‌های ادبی فارسی رایج شده نشر آن‌ها به صورت رایگان است در حالی‌که نشر اینترنتی کتاب در بقیه کشور‌ها الزاماً با نشر رایگان آن‌ها همراه نیست. شما فکر می‌کنید چرا هنوز این مسأله برای کارهای فارسی‌زبان به سمت حرفه‌ای شدن پیش نرفته؟

ببینید این کار مشخصاً کاری غیرحرفه‌ای است و مردم ما هم آنقدر مخاطب حرفه‌ای نیستند که به صورت داوطلبانه برای کتابی که دوست داشته‌اند هزینه‌ای پرداخت کنند. اما چاره‌ای جز فروش رایگان نیست!

یعنی مخاطب ایرانی به خرید اینترنتی کتاب تمایلی نشان نمی‌دهد؟ در نظر داشته باشید که به هر حال مخاطب ایرانی به طور کلی زیاد از کتاب خواندن استقبال نمی‌کند. این هم یک واقعیت است و فقط درباره کتاب‌های اینترنتی نیست که با بی‌توجهی مخاطب مواجه هستیم.

اول اینکه مخاطبان ما اکثرا به پرداخت اینترنتی و خرید کتاب الکترونیکی عادت نکرده‌اند و حتی خیلی‌هایشان رمز دوم ندارند! دوم اینکه مخاطب در ضمیر ناخودآگاه خود حاضر نیست برای خرید چیزی که قابل لمس و مادی نیست هزینه‌ای پرداخت کند. یعنی‌‌ همان کتاب را اگر بریزی روی سی دی و به در خانه‌ها پست کنی چون قابل لمس شده و حالت مادی به خود می‌گیرد مخاطب راحت‌تر می‌خرد. و سوم و شاید مهم‌تر از هر مشکلی‌‌ همان عدم رعایت قانون کپی رایت در ایران است که مخاطبان ادبیات ترجیح می‌دهند از روی کامپیو‌تر هم کپی بگیرند تا کتاب را خریداری کنند.

با اینهمه بسیاری از شاعران و نویسندگان ایرانی به نشر اینترنتی کتاب‌هایشان رو می‌آورند.

البته ما شاعران و نویسندگان فعلاً به اجبار ترجیح می‌دهیم که کتاب و آثار هنریمان بیشتر خوانده شوند تا اینکه بخواهد این وسط پولی دستمان را بگیرد. بالاخره یک هنرمند اگر به دنبال پول بود اصلاً دنبال هنر نمی‌رفت. اما امیدوارم شرایطی ایجاد شود که ارزش و احترام هنرمند هم پابرجا بماند و او بتواند کتاب‌هایش را بی‌هیچ دشواری بر روی کاغذ منتشر کند و به دست مخاطبان در سراسر جهان برساند.

در همین زمینه:
::نه پرنده بود، نه کوچولو، گفت‌و‌گوی دفتر خاک با سید مهدی موسوی::
::گفت‌و‌گوهای سارا شاد پیرامون نشر الکترونیک در کتاب زمانه::

ویدئو: شعرخوانی سید مهدی موسوی در رادیو زمانه

"نشر اینترنتی هم باید ساز و کار حرفه‌ای داشته باشد"

Sun, 25 Dec 2011 11:18:56 +0000

گفت و گو سارا شاد با علی نگهبان پیرامون نشر الکترونیک

سارا شاد

سارا شاد در گفت‌و‌گو با علی نگهبان - "صحبت از برگزیدن این شیوه یا آن یکی برای انتشار کتاب درباره یک نویسنده ایرانی یک انتخاب طبیعی است چون ما در موقعیتی نیستیم که چندان حق انتخاب داشته باشیم". این را علی نگهبان می‌گوید؛ نویسنده‌ای که بیشتر کتاب‌ها و مقاله‌هایش را در خارج از کشور منتشر کرده و هرگز نتوانسته از خوان اول انتشار کتاب در ایران عبور کند.

سدی که او به عنوان سانسور ارشاد اسلامی از آن نام می‌برد و معتقد است که در شرایط سانسور، نویسنده ایرانی حق انتخاب زیادی برای برگزیدن شیوه انتشار اثرش ندارد؛ به ناچار یا به نشر اینترنتی روی می‌آورد یا به چاپ کتاب در خارج از کشور. با این‌همه آنچه که نشر اینترنتی کتاب‌های ادبی فارسی را به سمت و سوی غیرحرفه‌ای بودن پیش برده رعایت نکردن ضابطه‌های کیفی نشر است، به ویژه ویراستاری. مسأله‌ای که به گفته نگهبان، فارغ از شیوه‌ی تولید و توزیع، باید ساز و کارهای حرفه‌ای ویژه‌ خود را داشته باشد. در ادامه گفت‌وگو رادیو زمانه را می‌خوانید با این نویسنده ایرانی.

آقای نگهبان! به نظرم شما هم مثل بسیاری از نویسندگان ایرانی برای انتشار کتابتان با دشواری‌هایی مواجه بوده‌اید. در این مسیر هرگز به انتشار آثارتان به صورت اینترنتی فکر کرده‌اید؟ آیا در گروه افرادی هستید که حاضرند کتابشان را به صورت اینترنتی منتشر کنند یا هنوز نسبت به چاپ کتاب حساسیت‌هایی دارید؟

علی نگهبان - انتشار کتاب در هیچ جای جهان کار آسانی نیست. جنس این دشواری‌ها البته بسته به محل زندگی ما فرق می‌کند. در ایران دشواری اصلی بیشتر ما رویارویی با دستگاه سانسور و ارشادگری اسلامی است. تجربه‌ی شخصی من از مواجهه با سانسور اسلامی به سال‌های پایانی حکومت رفسنجانی و سال‌های آغازین محمد خاتمی بر‌می‌گردد. متأسفانه من هرگز نتوانستم از خوان اول عبور کنم تا بتوانم دشواری‌های خوان‌های بعدی را توضیح دهم.

من به نشر کتاب به شکلی سیاسی نگاه نمی‌کنم. ولی نمی‌توانم خودم را گول بزنم یا از مسأله همواره حاضر در فضای نشر فارسی که باعث و بانی اصلی مشکل نشر ماست، یعنی سانسور حکومتی، غافل بمانم. بنابراین باید این بحث را در زمینه‌ و با آگاهی تمام از آن مشکل اصلی به پیش ببریم. وجود دستگاه سانسور حکومتی در ایران باعث شده است که ما بر سر گزینش شیوه‌ی انتشار به این بحث بپردازیم. بنابرین، صحبت از برگزیدن این یا آن شیوه برای نویسنده‌ی ایرانی یک انتخاب طبیعی نیست. ما در واقع در موقعیتی نیستیم که چندان حق انتخاب داشته باشیم. از همین رو پرسش یا گزینش آغازین این است که چگونه می‌توان از این موقعیت شرم‌آور و خفقان‌زا خلاصی یافت.

به هر حال نشر اینترنتی یکی از شیوه‌های خلاصی از این موقعیت است. می‌خواهم بدانم برای شما هم اینطور بوده یا همچنان به انتظار کشیدن برای چاپ کتاب بیشتر متمایل هستید؟

البته که یکی از شیوه‌ها نشر اینترنتی است اما همزمان باید با ارشاد اسلامی نیز مبارزه کرد. یکی از این شیوه‌های مبارزه می‌تواند این باشد که به ارشاد کتابی برای چاپ ندهیم، و کتاب دارای مجوز ارشاد را هم نخریم. کتابی که از ارشاد مجوز گرفته و منتشر شود، حتا اگر دیوان حافظ یا شاهنامه‌ی فردوسی هم باشد باید تحریم شود. نباید کتابی که از ارشاد درمی‌آید خریداری شود – از سوی هیچ‌کس.

علی نگهبان می‌گوید: کتابی که از ارشاد مجوز گرفته و منتشر شود، حتی اگر دیوان حافظ یا شاهنامه‌ فردوسی هم باشد باید تحریم شود. نباید کتابی که از ارشاد درمی‌آید خریداری شود – از سوی هیچ‌کس. این یک شیوه‌ مبارزه‌ بی‌خشونت است.

این یک شیوه‌ی مبارزه‌ی بی‌خشونت است. من شاید در گروه کسانی باشم که تعصبی روی شیوه‌ی انتشار ندارند. وابستگی عاطفی یا حساسیتی به نوع انتشار ندارم. حساسیت‌ها و نگرانی‌های اصلی من، و به گمانم گروه پرشماری از ما، چیزهای دیگری هستند. یکی اینکه ما آدم‌های شقه‌شده‌ای هستیم، هم خودمان، هم کار‌هایمان، و هم مخاطبانمان: شقه شده میان زبان و سرزمین مادری از یک‌سو، و جهان هر چه جز آن دو از سوی دیگر. بر همین پایه، هر پرسشی را ناگزیریم در چند سطح پاسخ دهیم: یکی در سطح محلی و کشوری که در آن زندگی می‌کنیم، دیگر در سطح فارسی‌زبانان پراکنده در جهان، و بالا‌تر از این‌ها در نسبت با جامعه‌ی درون ایران. از سوی دیگر این پرسش مطرح می‌شود که دسترسی مخاطب به کتاب، و امکان‌های پخش ما به چه شکلی خواهد بود. البته نگرانی از سالم ماندن اثر و انتشار معیوب و ناقص آن نیز، به ویژه در مورد نشر اینترنتی، وجود دارد. در این میان البته تکلیف ما با گزینه‌ی انتشار کاغذی در ایران روشن است – قیدش را زده‌ایم! می‌ماند دو گزینه‌ی دیگر: چاپ کاغذی در خارج از کشور یا نشر اینترنتی.

اگر نویسنده بنا را بر انتشار اینترنتی بگذارد، آن‌گاه نشر رایگان یا فروش مطرح می‌شود، که به گمان من پرسشی درجه دو است. چرا که نخست باید برآوردی از شمار مخاطبان و مشتریانمان داشته باشیم. واقعیت انکارناپذیر این است که ما جامعه‌ی کتابخوان پرشماری نداریم. دلیل اصلی این را نمی‌دانیم و پژوهشی هم در این مورد نشده است. آیا بی‌میلی به خرید و خواندن کتاب دلیل اقتصادی دارد؟ اگر چنین باشد، نشر اینترنتی رایگان شاید بهترین پاسخ باشد. نمونه‌های پراکنده‌ای که از نشر رایگان و فروش کتاب بر روی اینترنت در دست داریم چندان تفاوتی در اقبال خوانندگان نشان نمی‌دهند.

اتفاقاً نشر اینترنتی در بقیه کشور‌ها یک نوع نشر حرفه‌ای به شمار می‌رود اما همانطور که شما هم گفتید بیشتر نویسندگان و شاعرانی ایرانی که به نشر اینترنتی روی می‌آورند از سر اجبار دست به این کار می‌زنند؛ به دلیل محدودیت‌های چاپ کتاب در ایران از نظر دریافت مجوز و.... همین مسأله باعث می‌شود بسیاری از آن‌ها به صورت رایگان به انتشار کتابشان دست بزنند در حالی که نشر اینترنتی تجربه‌ای نیست که الزاماً بدون کسب درآمد همراه باشد. از این رو من فکر می‌کنم نشر اینترنتی کتاب‌های ایرانی در چنین شرایطی هنوز به سمت و سوی حرفه‌ای پیش نرفته. نظر شما در این باره چیست؟

نکته‌ی بسیار مناسب و به جایی مطرح کرده‌اید، که در بیشتر بحث‌های ایرانیان متأسفانه از نظر پنهان می‌ماند. ما در بررسی‌هایمان به طور معمول از فرایند حرفه‌ای نشر صحبت نمی‌کنیم. نشر، فارغ از شیوه‌ی تولید و توزیع، ساز-کارهای حرفه‌ای ویژه‌ی خود را دارد. درست است که بیشتر نویسندگان ایرانی که به نشر اینترنتی روی می‌آورند از سر اجبار، و برای نجات کتاب از تیغ سانسور ارشاد یا کاستن از مشکل پخش کتاب چنان کاری می‌کنند؛ اما دلیلی ندارد که این‌کار را به شکل حرفه‌ای انجام ندهند – مغایرتی ندارد.

اگر بر سر نشر حرفه‌ای و غیر حرفه‌ای بحث کنیم، باید به این نکته توجه کنیم که ساز و کار نشر اینترنتی در غرب هم به شکل حرفه‌ای و هم به طرز آماتور یا‌‌ همان شیوه‌ی ایرانی ناشر-مؤلف وجود دارد. یکی از ساز و کارهای نشر حرفه‌ای در هر دو شیوه‌ی چاپی و اینترنتی این است که ناشر برای انتشار اثر یک پروسه‌ی گزینش و ویرایش را به کار می‌بندد – که باید تأکید کنم که این فرایند با سانسور به هیچ روی یکی نیست. در ایران، حتی در مورد ناشران کاغذی هم این فرایند یا وجود ندارد یا خیلی آبکی است. یکی از دلیل‌هایی که مخاطبان به کتاب‌های به اصطلاح ایبوک چندان رغبت نشان نمی‌دهند شاید این باشد که این کتاب‌ها را جدی نمی‌گیرند، آن هم به دلیل نبودن فرایند ویرایش حرفه‌ای، بررسی، معرفی، نقد و آگاهی‌رسانی. درست است که نشر اینترنتی کاری بسیار آسان است، ولی این آسانی یک آفت هم دارد و آن دامن زدن به این باور است که کارهای اینترنتی کارهای جدی و با کیفیتی نیستند چرا که هر کس هر چه بخواهد می‌تواند بر روی اینترنت بگذارد. شاید اگر شبکه‌ای حرفه‌ای در این نوع نشر ایجاد شود، آینده‌ی نشر فارسی بهبود یابد.

بعضی از نویسندگان جوان به تازگی با نشر اینترنتی کتابشان مخاطب را در پرداخت هزینه کتاب آزاد می‌گذارند و شماره حسابی هم در اختیار او قرار می‌دهند تا در صورت تمایل هزینه کتاب را بپردازد. اتفاقاً بعضی از آن‌ها به من گفته‌اند که این‌کار با استقبال مخاطبان هم مواجه شده. این شیوه چطور؟ آن را شما حرفه‌ای می‌دانید؟

برای من حرفه‌ای بودن یا نبودن به مبادله‌های اقتصادی پیرامون نشر برنمی‌گردد. می‌توان کاری را به رایگان ولی به شکلی حرفه‌ای منتشر کرد. قیمت‌گذاری ثابت، قیمت اختیاری یا رایگان بودن کتاب همه به انتخاب شخصی نویسنده یا ناشر برمی‌گردند. در کشورهای غربی هم بسیار پیش می‌آید که نویسنده، ناشر یا سازمان‌هایی به دلیل‌های خاص خودشان، از نظر عقیدتی یا به منظورهای آموزش و بهداشت و مانند آن، کتاب‌هایی را به رایگان به شکل کاغذی یا اینترنتی منتشر کنند.

اما درباره بسیاری از کتاب‌های ادبی فارسی که به صورت اینترنتی منتشر می‌شوند می‌توان به مسأله رایگان بودن اشاره کرد؛ نه اینکه فقط تعدادی از آن‌ها اینطور منتشر شوند.

بله، اما آنچه انتشار کتاب را غیر حرفه‌ای می‌کند رعایت نکردن ضابطه‌های کیفی نشر است، به ویژه ویراستاری آن. ویراستاری البته تنها به غلط‌گیری نگارشی محدود نمی‌شود. حتی کارهای ادبی مانند رمان و شعر نیز نیاز به ویراستاری حرفه‌ای دارند. در میان ناشران غربی پذیرفته شده است که کار پیش از چاپ از سوی کسانی که در آن رشته‌ی ادبی یا علمی کار‌شناس هستند ویرایش شود. در مورد ویرایش‌های محتوایی، که اغلب به آن بازبینی می‌گویند، با نویسنده بحث و مذاکره می‌شود و موافقت او جلب می‌شود. به هر صورت، علاوه بر ویراستاری، طراحی و جلد و مانند آن نیز مطرح است. اگر در انتشار کار این نکته‌ها رعایت شود، کار به یقین جدی‌تر و با کیفیت بهتری عرضه خواهد شد.

اما فارغ از بحث حرفه‌ای بودن یا نبودن، باید به قیمت‌گذاری نیز به عنوان یکی از ابزارهای تشویق کتاب‌خوانی توجه کرد.

همان‌طور که گفتید پیش‌بینی در مورد کاری که سابقه و تجربه‌ای از آن در دست نیست مشکل است. به لحاظ تئوریک اما نشر اینترنتی شاید بهترین پاسخ به دشواری‌های پرشمار ما باشد. نشر اینترنتی از چند قید آزاد است. نخست اینکه سانسور ارشاد اسلامی در آن کارگر نیست؛ دیگر اینکه اینترنت اسیر مکان جغرافیایی و محدودیت‌های پخش نیست؛ به ویژه که ما ایرانیان در چهار گوشه‌ی جهان پراکنده‌ایم و یکی از بزرگ‌ترین مشکلات انتشار کتاب همواره مسئله‌ی پخش و توزیع آن بوده است. دیگر اینکه هزینه‌ی نشر به شیوه‌های نوین الکترونیکی بسیار پایین‌تر از نشر کاغذی است – هم برای نویسنده و ناشر، و هم برای خواننده. اما از این‌ها بالا‌تر این است ‌که دسترسی ایرانیان درون کشور، که به اعتقاد من مخاطبان اصلی هر کتاب فارسی‌زبانی هستند، بسیار آسان‌تر خواهد شد. بنا بر این در محاسبه‌های نظری، شاید گزینه‌ی نشر اینترنتی یک گزینه‌ی نزدیک به ایده‌آل برای ما باشد.