https://archive.radiozamaneh.com/taxonomy/term/797/all fa https://archive.radiozamaneh.com/politics/2013/03/20/25381 <div class="fb-social-like-widget"><fb:like href="https://archive.radiozamaneh.com/politics/2013/03/20/25381" send="false" layout="box_count" show_faces="false" width="500" action="like" font="arial" colorscheme="light"></fb:like></div><div class="field field-type-text field-field-nevisandeh"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> علی افشاری </div> </div> </div> <div class="field field-type-filefield field-field-maghaleh-image"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> <img class="imagefield imagefield-field_maghaleh_image" width="400" height="245" alt="" src="https://archive.radiozamaneh.com/sites/default/files/2012-10-17_322_iraniraq.jpg?1363769981" /> </div> </div> </div> <p dir="RTL">علی افشاری &minus; سخنان اسحاق جهانگیری در برنامه &quot;شناسنامه&quot; صدا وسیما منبع مناسبی برای شناسایی چرایی گرایش بخشی از نیرو&zwnj;های سیاسی معترض و اصلاح&zwnj;طلبان به سمت محافظه&zwnj;کاری سیاسی است.</p> <!--break--><!--break--><p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">جهانگیری عضو حزب کارگزاران سازندگی و از فعالان بنیاد باران محمد خاتمی است. دیدگاه&zwnj; سیاسی وی متعلق به بخش محافظه&zwnj;کار و تکنوکرات اصلاح&zwnj;طلبان است و نمی&zwnj;توان آن را نماینده تفکر کلیت اصلاح&zwnj;طلبان و حتی گروه کارگزاران سازندگی به شمار آورد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">او متعلق به بخشی از اصلاح&zwnj;طلبان است که بر مرزبندی و تمایز با جنبش سبز تاکید زیادی دارد و&nbsp; رهبری و ولایت فقیه را مرکز ثقل نظام می&zwnj;داند. بنا بر اعلام جهانگیری، خامنه&zwnj;ای در این دیدار &laquo;تاکید ویژه&raquo; کرده است &laquo;کسانی که جمهوری اسلامی را قبول ندارند از خودتان دور کنید&raquo;.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">جهانگیری با تاکید بر ضرورت مرزبندی با نیروهای &quot;ضد انقلاب&quot; و برانداز بیان داشت یکی از اشکالات اصلی اصلاح&zwnj;طلبان غفلت از این امر بوده است. او در بخش دیگری از مصاحبه &nbsp;خود از جمله گفت:</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">- &laquo;اصلاح&zwnj;طلب&zwnj;ها قطعا در کم شدن اعتماد نظام به این جریان سیاسی نقش داشته&zwnj;اند&raquo;.</p> <p dir="RTL">- &laquo; فشار بیرونی زیاد است، باید استحکام داخلی را افزایش داد. مردم از اختلافات داخل حکومت خسته &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;می&zwnj;شوند&raquo;.</p> <p dir="RTL">-&laquo;انتخابات ریاست جمهوری خرداد ۹۲ باید تجلی واقعی از وحدت و انسجام ملت ایران باشد&raquo;.</p> <p dir="RTL">- &laquo;دشمن وقتی ببیند مردم ایران منسجم هستند، مجبور می&zwnj;شود کوتاه بیاید&raquo;.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><em><strong>عامل نگرانی از تهاجم خارجی</strong></em></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">بررسی دقیق حرف&zwnj;های اسحاق جهانگیری روشن می&zwnj;سازد که گرانی از تهاجم خارجی و یا افزایش فشار&zwnj;های غرب یکی از دلایل وی برای ملاقات با خامنه&zwnj;ای و پنداشت ضرورت عقب&zwnj;نشینی اصلاح&zwnj;طلبان برای کسب اعتماد نظام است.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">&nbsp;این دیدگاه فقط مختص جهانگیری نیست. بلکه چه بسا کثیری از اصلاح&zwnj;طلبان نیز به دلیل هراس از نقشه احتمالی آمریکا برای براندازی حکومت یا رشد گرایش&zwnj;های معتقد به ایجاد آلترناتیو در بیرون از مرز&zwnj;های کشور و یا تکرار تحولات سوریه و لیبی در ایران، مطالبات خود را کاهش دهند و تضاد اصلی خود را مواجهه با فشار&zwnj;های بیرونی تعریف کنند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <blockquote><p dir="RTL"><img alt="" src="/sites/default/files/%25b%25f/userfiles/%25u/khatami-300x204.jpg" style="width: 180px; height: 122px; float: right;" />چه بسا کثیری از اصلاح&zwnj;طلبان نیز به دلیل هراس از نقشه احتمالی آمریکا برای براندازی حکومت، یا رشد گرایش&zwnj;های معتقد به ایجاد آلترناتیو در بیرون از مرز&zwnj;های کشور و یا تکرار تحولات سوریه و لیبی در ایران، مطالبات خود را کاهش دهند و تضاد اصلی خود را مواجهه با فشار&zwnj;های بیرونی تعریف کنند.</p> </blockquote> <p dir="RTL">حتی ممکن است تغییر گرایش برخی از کنشگران سیاسی که روزگاری مداقع تغییر نظام سیاسی به جمهوری عرفی بودند و امروز با چرخش موضع فاحش به حمایت از کاندیداتوری خاتمی روی اورده&zwnj;اند و دیگر مانند گذشته وی را به خاطر سیطره دغدغه حفظ نظام در رفتار سیاسی&zwnj;اش سرزنش نمی&zwnj;کنند، ریشه در همین نگرانی داشته باشد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">البته دیگران مانند جهانگیری این نگرانی را به صورت علنی بیان نکرده&zwnj;اند اما از لابلای مواضع آنان می&zwnj;توان دیدگاه مشابهی را شاهد بود.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">در عین حال تردید وجود دارد که آیا نگرانی این جمع واقعا تغییر حکومت با محوریت نیرو&zwnj;های خارجی است یا اینکه اساسا تغییر نظام سیاسی را به مصلحت خود نمی&zwnj;بینند و از این رو با بزرگنمایی خطر خارجی و مخاطرات دوران گذار می&zwnj;خواهند اصل دگرگونی بنیادی حکومت را تخطئه کنند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><em><strong>عامل منفعت در کنار آمدن با قدرت</strong></em></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">سوابق افرادی چون جهانگیری نشان می&zwnj;دهد که وی متعلق به تکنوکرات&zwnj;هایی است که برایشان فعالیت وحضور در صحنه تصمیم&zwnj;گیری کشور اصل است و در هر شرایطی ترجیح می&zwnj;دهند با قدرت مسلط کنار بیایند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">برای اتها دموکراسی و خواست ملت موضوعیت ندارد. طبیعی است سرنوشت سیاسی این گروه با نظام جمهوری اسلامی پیوند خورده باشد. آنها در فضای پس از تغییر حکومت جایگاهی برای خود متصور نیستند و در نتیجه بین بقای سیاسی آنها و بقای حکومت پیوند استراتژیکی برقرار شده است.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">&nbsp;البته این جریان در محدوده خود و تا زمانی که با نظام سیاسی اصطکاک پیدا نکند، در چارچوب رعایت خطوط &nbsp;قرمز حاضر است به خواست&zwnj;های مردم نیز توجه نشان دهد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">جریان غالب اصلاح&zwnj;طلبان و بخصوص محمد خاتمی نیز تاکنون نشان داده&zwnj;اند که متغیر&zwnj;های اصلی مورد نظر آنها در تنظیم مواضع سیاسی، حفظ هژمونی در بین نیرو&zwnj;های منتقد وضع موجود و تعقیب مطالبات اصلاحی در عین به خطر نیفتادن پایه&zwnj;های نظام است.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">بنابراین زمانی که تصور کنند فضا به سمت تغییر اساسی ساختار قدرت میل می&zwnj;کند، کندروی پیشه کرده و چسبندگی خود به نظام سیاسی را افزایش می&zwnj;دهند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><em><strong>نقد محافظه&zwnj;کاری&zwnj; متوسل به ترس از تهاجم خارجی</strong></em></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">حال با این مقدمه کوشش می&zwnj;شود تا منطق محافظه&zwnj;کاری سیاسی به دلیل نگرانی از تهاجم خارجی و یا به بیان قدیمی&zwnj;تر، ترجیح استبداد بر استعمار مورد چالش قرار گیرد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">&nbsp;البته پیشاپیش متذکر می&zwnj;شود که بر مبنای مستندات و مدارک معتبر، دولت&zwnj;های غربی و در راس آنها آمریکا، برنامه و سیاست مشخص تغییر حکومت در ایران را ندارند و کماکان جمهوی اسلامی را یک دولت مشروع محسوب می&zwnj;کنند که به زعم آنها باید رفتارش را تصحیح کند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <blockquote><p dir="RTL"><img alt="" src="/sites/default/files/%25b%25f/userfiles/%25u/surieh.jpg" style="width: 180px; height: 104px; float: right;" />ادعا&zwnj;هایی مانند سوریه&zwnj;ای شدن و یا لیبیایی شدن ایران نیز یا یک پلمیک سیاسی است که جریانی با اهداف خاص آن را طرح می&zwnj;کند تا دیدگاه جهانی خود در ستیز با غرب را توسعه دهد؛ یا بر اساس غفلت از این واقعیت صورت می&zwnj;گیرد که این تحولات ارادی نبوده بلکه محصول شرایط خاص دو کشور لیبی و سوریه هستند.</p> </blockquote> <p dir="RTL">همچنین ادعا&zwnj;هایی مانند سوریه&zwnj;ای شدن و یا لیبیایی شدن ایران نیز یا یک پلمیک سیاسی است که جریانی با اهداف خاص آن را طرح می&zwnj;کند تا دیدگاه جهانی خود در ستیز با غرب را حفظ &nbsp;کند و توسعه دهد؛ یا بر اساس غفلت از این واقعیت صورت می&zwnj;گیرد که این تحولات ارادی نبوده بلکه محصول شرایط خاص دو کشور لیبی و سوریه هستند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">به لحاظ منطقی هیچ دلیلی وجود ندارد که وضعیت لیبی یا سوریه به مثابه یک الگو در ایران تکرار شود.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">مسئول اصلی فجایع انسانی رخ داده در این دو کشور، حکومت&zwnj;های دیکتاتوری آنهاست. بنابراین جدی بودن طرح تغییر حکومت با محوریت نیرو&zwnj;های خارجی در مقطع فعلی امری موهوم و غیر واقعی است.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">دیگر ایراد این برخورد، تلقی دشمن از غرب است. این دیدگاه که همسویی آشکاری با پارادایم حکومت دارد، فکر می&zwnj;کند که نیرو&zwnj;های غربی به رهبری آمریکا مقاصد بدی برای ایران دارند و پشت هر سمت&zwnj;گیری آنان توطئه&zwnj;ای علیه ایران و ایرانی نهفته است.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">این تصور با حقیقت بیگانه است. غرب نه دوست ایران است و نه دشمن ایران. بلکه روابط خود با ایران را بر اساس منافع و ملاحظات امنیتی تنظیم می&zwnj;کند. راه&zwnj;کار مناسب در عرصه سیاست خارجی ایران نیز تعقیب رویکردی مشابه با محوریت منافع ملی و امنیت کشور است.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">این رویکرد امر جدیدی در تاریخ معاصر ایران نیست. به نظر می&zwnj;رسد برخورد&zwnj;های جدید به نوعی تکرار رویکرد برخی از نیرو&zwnj;های انقلابی در سال&zwnj;های نخستین پس از فروپاشی نظام شاهنشاهی پهلوی باشد که با هدف قرار دادن امپریالیسم، حاضر به همکاری و همسویی با استبداد دینی شدند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">نتیجه این همکاری تثبیت و گسترش اقتدار گرایی، نقض فاحش حقوق بشر و تضعیف ساختار&zwnj;های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی کشور بود که در مقاطع بعدی به قربانی شدن خونین خود این جریانات منتهی شد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">برخی از صحنه گردانان آن روز ضرورت وحدت خلق علیه وابستگان امپریالیسم حتی تا جایی پیش رفتند که رفقای سابق خود را به مهلکه محافل اطلاعاتی و دادگاه&zwnj;های انقلاب بردند و خواستار تقویت و تجهیز نظامی ماشین سرکوب حکومت شدند. اکنون نیز همان منطق غلط را در شکلی دیگر پیش می&zwnj;برند و از رویکرد&zwnj;های محافظه&zwnj;کار در سپهر جنبش اعتراضی حمایت می&zwnj;کنند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">اینک گذشت ایام روشن ساخته است که توطئه و طرح امپریالیسم توهمی بیش نبود. استقلال کشور نیز در معرض خطر جدی قرار نداشت، اما به بهانه این خطر&zwnj;های فرضی، احزاب و گروه&zwnj;های دگراندیش و جنبش&zwnj;های اجتماعی از عرصه عمومی حذف شدند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">حتی اگر واقعا خطر جدی تهاجم خارجی وجود داشته باشد و تصور کنیم که دولت آمریکا می&zwnj;خواهد مهندسی تحولات سیاسی در ایران را در دست بگیرد و دولتی وابسته &nbsp;بر سر کار بیاورد، آیا باید برای مواجهه با این طرح جانب حکومت مستبد و ناقض حقوق شهروندان را گرفت؟</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <blockquote><p dir="RTL"><img alt="" src="/sites/default/files/%25b%25f/userfiles/%25u/us_army.jpg" style="width: 180px; height: 104px; float: right;" />اگر واقعا خطر جدی تهاجم خارجی وجود داشته باشد و تصور کنیم که دولت آمریکا می&zwnj;خواهد مهندسی تحولات سیاسی در ایران را در دست بگیرد و دولتی وابسته بر سر کار بیاورد، آیا باید برای مواجهه با این طرح جانب حکومت مستبد و ناقض حقوق شهروندان را گرفت؟</p> </blockquote> <p dir="RTL">آیا باید مانند اسحاق جهانگیری، مجید انصاری و سید عبدالواحد موسوی لاری بدون توجه به خون&zwnj;های ریخته شده، زندگی&zwnj;های تباه گشته و ظلم گسترده&zwnj;ای که بر سر بخش&zwnj;های مختلف مردم ایران رفته و می&zwnj;رود، زندانی بودن صدها نفر به ناحق و حصر خانگی موسوی وکروبی، به ملاقات راس ولایت استبداد رفت و سعی در جلب نظر مثبت وی داشت؟</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">طبیعی است برونداد نهایی این برخورد، تثبیت و استمرار نظام استبدادی و ساخت مطلقه قدرت خواهد بود که با تداوم سرکوب سازمان یافته، تبعیض و نقض مستمر حقوق بشر، کشور را به سمت انفجار می&zwnj;برد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">قطعا در چنین وضعیتی دولت&zwnj;های خارجی نیز به مراتب امکان بیشتری برای طرح احتمالی ایجاد نظام سیاسی وابسته به خود پیدا خواهند کرد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><em><strong>ضرورت پیگیری مطالبات ملت</strong></em></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">در هیچ شرایطی نمی&zwnj;شود نرمش و مصالحه با نظام استبدادی با هدف بازگشت به قدرت و بدون توجه به برآورده ساختن مطالبات ملت را توجیه کرد. این عقب&zwnj;نشینی و کند روی سیاسی نتیجه ماندگاری برای جامعه و نیرو&zwnj;های تحول&zwnj;خواه ندارد و امتیازات آن عمدتا نصیب اقتدار گرایان می&zwnj;شود.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">استدلالی که اولویت را با تاکید بر شرایط ویژه کشور و تهدید&zwnj;های خارجی، به ثبات و آرامش می&zwnj;دهد و استیفای مطالبات ملت را به آینده&zwnj;ای نا معلوم موکول می&zwnj;&zwnj;کند و یا خواهان کاهش مطالبات ملت است، چشم انداز روشنی را برای بهبود وضعیت اجتماع و مردم ارائه نمی&zwnj;دهد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">&nbsp;بیشتر به نظر می&zwnj;رسد در این نگرش کشور و ملت گروگان خطر&zwnj;های خارجی احتمالی شده&zwnj;اند که قطعیت آن مشخص نیست و وضعیت نابسامان و نا عادلانه موجود استمرار می&zwnj;یابد. رویکرد مناسب، به جریان انداختن راه سوم است که با نفی توامان استبداد و وابستگی، افکار عمومی را بسیج می&zwnj;کند تا جنبش اجتماعی نیرومندی با محوریت مردم داخل کشور تشکیل شود.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">البته از آنجایی که طرح و برنامه&zwnj;ای مبنی بر اشغال نظامی و یا تمایل به براندازی حکومت از سوی غرب مشاهده نمی&zwnj;شود، اساسا این نگرانی وجهی از واقعیت ندارد. بنابراین محافظه&zwnj;کاری سیاسی ناشی از نگرانی از مخاطرات خارجی یا یک پروژه سیاسی است که اهداف مشخصی را دنبال می&zwnj;کند و یا مبتنی بر دغدغه&zwnj;ای است که بر مبنای محاسبات و برآورد غلط صورت گرفته است.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">تجربه تلخ و خونین سال&zwnj;های نخست بعد از انقلاب و بر قراری فضا&zwnj;های دو قطبی استقلال &ndash; دموکراسی و یا آزادی &ndash; امنیت که باید تنها یکی را انتخاب کرد، مدرسه خوبی برای کسب تجربه است تا در فضای کنونی تصمیم درست اتخاذ شده و اشتباهات گذشته تکرار نشود.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">استبداد و اقتدار گرایی بزرگ&zwnj;ترین مشکل کشور و جامعه هستند. وابستگی نیز بیراهه دیگری است. اما آنچه اینک خطرش به صورت عینی دیده می&zwnj;شود و مشکلاتش گریبان کشور و ملت را گرفته است، استبداد دینی است. بنابراین هیچ موضوع دیگری در مقطع کنونی نباید شکاف بین آمریت و مردم سالاری را تحت&zwnj;الشعاع قرار دهد.</p> https://archive.radiozamaneh.com/politics/2013/03/20/25381#comments آمریکا استبداد اسحاق جهانگیری انقلاب خاتمی سوریه علی افشاری محافظه‌کاری ولایت فقیه گوی سیاست Wed, 20 Mar 2013 08:59:42 +0000 politics 25381 at https://archive.radiozamaneh.com https://archive.radiozamaneh.com/politics/2013/02/10/24305 <div class="fb-social-like-widget"><fb:like href="https://archive.radiozamaneh.com/politics/2013/02/10/24305" send="false" layout="box_count" show_faces="false" width="500" action="like" font="arial" colorscheme="light"></fb:like></div><div class="field field-type-text field-field-nevisandeh"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> مجید محمدی </div> </div> </div> <div class="field field-type-filefield field-field-maghaleh-image"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> <img class="imagefield imagefield-field_maghaleh_image" width="449" height="274" alt="" src="https://archive.radiozamaneh.com/sites/default/files/1324390637_foreign_ministery_0.jpg?1360528685" /> </div> </div> </div> <p align="right" style="margin-left:36.0pt;"><span dir="RTL">مجید محمدی - کسانی که نمی&zwnj;دانند فرایند تصمیم&zwnj;گیری و اجرای سیاست&zwnj;های جمهوری اسلامی در عرصه&zwnj; روابط میان دولت&zwnj;ها چگونه صورت می&zwnj;گیرد، نکاتی را به جمهوری اسلامی نسبت می&zwnj;دهند که اصولا تخیل و توهم خود آنهاست. </span></p> <!--break--><!--break--><p align="right" style="margin-left:36.0pt;">&nbsp;</p> <p align="right" style="margin-left:36.0pt;"><span dir="RTL">&nbsp;</span><span dir="RTL">همین افراد ممکن است مدعای خامنه&zwnj;ای در باب &quot;صریح، صادقانه و قاطعانه&quot; سخن گفتن در سیاست خارجی و &quot;عزت، حکمت و مصلحت&quot; به عنوان مبانی سیاست خارجی جمهوری اسلامی را باور کنند.</span></p> <p align="right" style="margin-left:36.0pt;">&nbsp;</p> <p align="right" style="margin-left:36.0pt;"><span dir="RTL">البته دیپلماتیک نبودن رفتار جمهوری اسلامی (&quot;دیپلمات نیستم&quot;) و خلاف عرف روابط بین&zwnj;الملل عمل کردن (&quot;انقلابی&zwnj;ام&quot; به تعبیر خامنه&zwnj;ای) جمهوری اسلامی را می&zwnj;توان از آنها پذیرفت. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">استخوان&zwnj;بندی سیاست خارجی جمهوری اسلامی دشمنی با دمکراسی و آزادی، قلدری در منطقه، و فراهم کردن نیروهای هم&zwnj;پیمان عملیاتی با پرداخت دلارهای نفتی است. بقیه، انبوهی از شعار و تصمیماتی است که تحت شرایط خاص و بر اساس جلسات اتفاقی در بیت رهبر و ملاقات&zwnj;های سران نظامی و امنیتی در محافل مذهبی و هیئت&zwnj;ها گرفته می&zwnj;شود. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">مجریان این سیاست&zwnj;ها نیز اکثرا از روحانیون و آقازاده&zwnj;های نزدیک به دفتر رهبر هستند و هیچ یک بر اساس شایستگی به این مقام نرسیده&zwnj;اند. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">در این شرایط، با دشواری می&zwnj;توان سیاست&zwnj;های خردمندانه یا واکنش&zwnj;هایی معقول به تصمیمات یا پیشنهادهای دیگر دولت&zwnj;ها را به جمهوری اسلامی نسبت داد. در ذیل چهار افسانه را که برخی ناظران غربی یا مقامات جمهوری اسلامی به سیاست خارجی جمهوری اسلامی نسبت داده&zwnj;اند، توضیح می&zwnj;دهم. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><strong><span dir="RTL">نقش غرب در روی کار آمدن تندروها</span></strong></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">گفته می&zwnj;شود &laquo;واکنش&zwnj;های خصمانه آمريکا و غرب به آنچه که از نظر رهبران ايران سياستی ميانه&zwnj;رو تلقی می&zwnj;شد در نهايت باعث شد که تندروها در سياست داخلی ايران برتری پيدا کرده و زمينه برای قدرت &zwnj;جناح احمدی&zwnj;نژاد فراهم شود.&raquo; </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <blockquote><p align="right"><span dir="RTL"><img alt="" src="/sites/default/files/%25b%25f/userfiles/%25u/sarkub.jpg" style="width: 180px; height: 131px; float: right;" /></span><span dir="RTL">سرکوب مخالفان و نقض حقوق بین&zwnj;الملل از ابتدا جزء پروتکل&zwnj;های اعلام شده جمهوری اسلامی بوده است. آنها حقوق بین&zwnj;الملل را با صراحت، قاطعیت، اما غیرصادقانه نقض می&zwnj;کنند.</span></p> </blockquote> <p align="right"><span dir="RTL">اگر مقامات جمهوری اسلامی منتظر رفتار دیگران هستند تا واکنش نشان دهند چرا از رفتارهای معقول سیاستمداران غربی مثل استعفا در صورت رسوایی یا عدم کارایی پیروی نمی&zwnj;کنند؟ آنچه در این اظهارنظر فراموش شده، آن است که سیاست داخلی در ایران سازوکارهایی مستقل از عرف روابط بین&zwnj;الملل دارد.</span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">&zwnj;سیاست خارجی در ایران از یک سو دنباله&zwnj;ی سیاست داخلی و از سوی دیگر توجیه کننده یا زمینه&zwnj;ساز اقدامات و تصمیمات در سیاست داخلی (مثل سرکوب افراد با متهم کردن آنها به وابستگی به خارج) است. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">سرکوب مخالفان و نقض حقوق بین&zwnj;الملل از ابتدا جزء پروتکل&zwnj;های اعلام شده&zwnj; جمهوری اسلامی بوده است. آنها حقوق بین&zwnj;الملل را با صراحت و قاطعیت، اما غیر صادقانه نقض می&zwnj;کنند. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><strong><span dir="RTL">مبارزه با امپریالیسم</span></strong></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">امپریالیسم، غولی بی شاخ و دم است. ضد امپریالیست&zwnj;ها هیچگاه تعریف روشنی از این تعبیر به دست نداده و منظورشان را روشن نساخته&zwnj;اند. از مولفه&zwnj;هایی که تصریحا یا ضمنا در مطالب ضد امپریالیستی آمده نمی&zwnj;توان غول بی شاخ و دمی به نام امپریالیسم ساخت. امپریالیسم بدون اعمال سلطه محقق نمی&zwnj;شود، اما قدرت نظامی برتر ملاکی کافی برای این نیست که کشوری را امپریالیست بنامیم. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">بنابر آنچه از فحوای سخنان و مواضع ضد امپریالیست&zwnj;ها بر می&zwnj;آید، کاربرد قدرت نظامی در خارج از چارچوب حقوق بین&zwnj;الملل، داشتن پایگاه نظامی در دیگر کشورها بدون رضایت آنها، و قدرت اقتصادی و فرهنگی نامتوازن و متعاقب آن سلطه و گسترش&zwnj;طلبی است که یک کشور را به قدرتی امپریالیستی (با توجه به مراتب این امر) تبدیل می&zwnj;کند. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">به همین دلیل امپریالیسم به ایالات متحده محدود نمی&zwnj;شود. قدرت&zwnj;هایی که اعمال امپریالیستی دارند در همه&zwnj; نقاط دنیا به چشم می&zwnj;خورند؛ از جمله در منطقه&zwnj; خاورمیانه. برخی از کشورها نسبت به کشورهای دیگر قدرت بیشتری دارند و بنا براین قدرت بیشتری برای اِعمال در اختیار دارند. امروز هیچ کشور اشغال شده&zwnj;ای وجود ندارد اما کشورها در مناطق مختلف در چارچوب روابط خاصی عمل می&zwnj;کنند.</span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <blockquote><p align="right"><span dir="RTL"><img alt="" src="/sites/default/files/%25b%25f/userfiles/%25u/dollar.jpg" style="width: 180px; height: 93px; float: right;" /></span><span dir="RTL">استخوان&zwnj;بندی سیاست خارجی جمهوری اسلامی، دشمنی با دمکراسی و آزادی، قلدری در منطقه و فراهم کردن نیروهای هم&zwnj;پیمان عملیاتی با پرداخت دلارهای نفتی است.</span></p> </blockquote> <p align="right"><span dir="RTL">&nbsp;به عنوان مثال عربستان سعودی در حوزه&zwnj; شبه جزیره&zwnj;ی عرب دارای قدرت اقتصادی و نظامی برتر است و طبعا دولت&zwnj;های دیگر این منطقه به قطب نمای آن می&zwnj;نگرند. در این مناطق برخی کشورها ضعیف&zwnj;ترند اما آیا همه&zwnj; آنها که ضعیف&zwnj;ترند تحت فشار قوی&zwnj;ترها هستند؟ مردم نروژ یا سوئد کجا از اعمال قدرت فرانسوی&zwnj;ها یا امریکایی&zwnj;ها یا بریتانیایی&zwnj;ها شکایت کرده&zwnj;اند؟</span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">امپریالیسم با برخی از معانی ذکر شده متعلق بود به قرن هجدهم تا نیمه&zwnj;های قرن بیستم. از همین جهت مبارزه&zwnj; جمهوری اسلامی در سیاست خارجی خود با امپریالیسم اصولا تهی و بی&zwnj;معناست. مبارزه با استکبار یا دشمن در جمهوری اسلامی صرفا ابزاری برای سرکوب مخالفان داخلی و آتش افروزی در منطقه است. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><strong><span dir="RTL">کمک به ملل محروم</span></strong></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">عنوان فوق در عرف جمهوری اسلامی یعنی لبیک گفتن به دراز شدن دست دیکتاتورها و گروه&zwnj;های اسلامگرا به سوی جمهوری اسلامی. حتی یک کشور یا جنبش دمکراتیک نیست که جمهوری اسلامی به آن کمکی کرده باشد. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">پس از سقوط اتحاد جماهیر شوروی و از کف رفتن حامی جدی حکومت&zwnj;های دیکتاتوری در عالم، مقامات جمهوری اسلامی خلایی را مشاهده کردند که تصور می&zwnj;کردند با پر کردن آن می&zwnj;توان مدعای مدیریت جهانی خود و مقابله با ایالات متحده و غرب را دنبال کنند. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">این کار با نفت بشکه&zwnj;ای ۱۵ تا ۲۵ دلار در دوران ریاست جمهوری رفسنجانی و خاتمی و ضرورت پرداختن به کمبودها و خسارات دوران جنگ امکان&zwnj;پذیر نبود. البته روسیه و چین نیز از کسب و کار حمایت از دیکتاتورها کاملا کناره نگرفته&zwnj;&zwnj;اند (مثل حمایت از رژیم بشار اسد در سوریه در اوج جنایاتش علیه بشریت).</span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">با روی کار آمدن دولت احمدی&zwnj;نژاد هم زمینه&zwnj; ایدئولوژیک (نظامی&zwnj;گرایی)، هم شاکله&zwnj;ی قشر حکم (نظامیان و امنیتی&zwnj;ها) و هم قیمت نفت (بالای ۵۰ دلار تا حدود ۱۴۰ دلار در بشکه) برای آن سیاست که از روز اول در ذهن مقامات رژیم جای داشت فراهم شد. در دهه&zwnj; ۸۰ و بعد از آن، حمایت از دیکتاتوری&zwnj;های شکننده به بخشی از سیاست خارجی جمهوری اسلامی تبدیل شد. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <blockquote><p align="right"><span dir="RTL"><img alt="" src="/sites/default/files/%25b%25f/userfiles/%25u/iran_syria_stop_killing_839712788.jpg" style="width: 180px; height: 137px; float: right;" />حمایت نظامی مثل حمایت نظامی و امنیتی جمهوری اسلامی از رژیم بشار اسد در سوریه تا آن حد جدی و راهبردی است که اسد از سوی ایران دولت&zwnj;های غربی را تهدید می&zwnj;کند.</span></p> </blockquote> <p align="right"><span dir="RTL">این حمایت در سه بعد انجام می&zwnj;شود: اقتصادی، نظامی/امنیتی و تبلیغاتی. حمایت اقتصادی مثل موافقت اصولی با وام ۴۰۰ میلیون دلاری به رژیم الکساندر لوکاشنکو در بلاروس یا وام شش میلیارد دلاری به رژیم بشار اسد در سوریه، یا وام&zwnj;هایی که در افریقا یا آمریکای لاتین داده شده عمدتا در جهت تقویت رژیم&zwnj;های دیکتاتوری، خرید هم&zwnj;پیمان علیه ایالات متحده یا دور زدن تحریم&zwnj;ها بوده است. وام&zwnj;های خارجی جمهوری اسلامی به هیچ وجه توجیه اقتصادی نداشته&zwnj;اند. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">در شرایط تحریم نفتی سوریه از سوی اروپا، دولت جمهوری اسلامی به خرید نفت سوریه اقدام کرد (۵۸۶ هزار و ۴۰۰ بشکه، تابناک، ۲ آذر ۱۳۹۰) تا این رژیم از لحاظ منابع مالی دچار مشکل نشود. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">همچنین جمهوری اسلامی با پیش فروش آینده نفت در تلاش است منابع درخواست شده توسط دیکتاتورها را تامین کند. فروش نفتی که در آینده استخراج می&zwnj;شود در بازار بورس و فروش آن به کارکنان وزارت نفت تحت عنوان اوراق سلف نفتی یکی از این اقدامات است. (الف، ۱ آذر ۱۳۹۰) </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">حمایت نظامی مثل </span><span dir="RTL">حمایت نظامی و امنیتی جمهوری اسلامی از رژیم بشار اسد در سوریه تا آن حد جدی و راهبردی است که اسد از سوی ایران دولت&zwnj;های غربی را تهدید می&zwnj;کند. حمایت تبلیغاتی مثل راه&zwnj;اندازی ده&zwnj;ها شبکه&zwnj;رادیویی و تلویزیونی به زبان&zwnj;های دیگر توسط رادیو تلویزیون دولتی جمهوری اسلامی هدفی غیر از تبلیغات علیه دشمنان فرضی و مخالفان و حمایت از همپیمانان این رژیم را دنبال نمی&zwnj;کند. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">به دلیل مخالفت بنیادی مقامات جمهوری اسلامی با دمکراسی، این رژیم سه برنامه&zwnj; موازی را در سیاست خارجی خویش دنبال می&zwnj;کند: </span><span dir="RTL">۱</span><span dir="RTL">) حمایت از دیکتاتورها و دیکتاتوری&zwnj;ها در سطح جهان، </span><span dir="RTL">۲</span><span dir="RTL">) حمایت از گروه&zwnj;های فاشیستی و ضد دمکراتیک در کشورهای غربی و عربی، و </span><span dir="RTL">۳</span><span dir="RTL">) حمایت از گروه&zwnj;های تروریستی که هدفی غیر از تشکیل حکومت&zwnj;های دیکتاتوری در سر نمی&zwnj;پرورانند. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">در عکس&zwnj;العمل به این سیاست&zwnj;هاست که پرچم جمهوری اسلامی در سوریه و بحرین به آتش کشیده می&zwnj;شود همان کاری که سال&zwnj;هاست دستگاه تبلیغاتی جمهوری اسلامی با پرچم ایالات متحده می&zwnj;کند.</span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><strong><span dir="RTL">استقلال و عدم&zwnj;تعهد</span></strong></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">حتی پس از پایان جنگ سرد، جهان همچنان دو قطبی است. وتوی قطعنامه&zwnj; پیشنهادی اتحادیه&zwnj; عرب مبنی بر لزوم کناره گیری اسد در شورای امنیت توسط روسیه و چین و حمایت&zwnj;های این دو از دولت&zwnj;های اقتدارگرای جمهوری اسلامی، سودان، کوبا، کره&zwnj; شمالی و لیبی (پیش از سقوط) بیانگر این نکته است که جهان بعد از دو دهه که از سقوط اتحاد جماهیر شوروی و بلوک شرق می&zwnj;گذرد همچنان جهانی دو قطبی است. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <blockquote><p align="right"><span dir="RTL"><img alt="" src="/sites/default/files/%25b%25f/userfiles/%25u/putin.jpg" style="width: 180px; height: 138px; float: right;" />روسیه هزاران نفر را در جمهوری&zwnj;های مسلمان&zwnj;نشین خود به قتل می&zwnj;رساند و احمدی&zwnj;نژاد و خامنه&zwnj;ای، پوتین را در آغوش می&zwnj;کشند، اما کشته شدن یک زن مسلمان به دست یک نژادپرست در آلمان، ماه&zwnj;ها در رسانه&zwnj;های ایران خوراک تبلیغات ضدغربی می&zwnj;شود.</span></p> </blockquote> <p align="right"><span dir="RTL">اما قطب&zwnj; بندی جدید مبتنی بر امپراتوری&zwnj;ها و ابر قدرت&zwnj;ها نیست، بلکه مبتنی است بر تقابل دمکراسی و لیبرالیسم سیاسی با اقتدارگرایی و تمامیت&zwnj;خواهی. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">دیکتاتوری&zwnj;های چین و روسیه لیبرالیسم اقتصادی (مافیایی و ظاهری) را پذیرفته و آن را با فساد در خدمت خود قرار داده&zwnj;اند اما لیبرالیسم سیاسی و آزادی&zwnj;های ناشی از آن اموری نیست که کمونیست&zwnj;های چینی و تزاریست&zwnj;های روسی با آنها کنار بیایند. </span></p> <p>&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">قطب اقتدارگرایی و استبداد اقمار خود را نیز یافته و در کنار آنها عمل می&zwnj;کند. رژیم&zwnj;های بشار اسد، علی خامنه&zwnj;ای، رائول کاسترو، کیم جونگ اون و عمر بشیر و ده&zwnj;ها دیکتاتور دیگر در روز مبادا که معترضان به سراغ آنها می&zwnj;آیند؛ رو به قبله&zwnj; چین و روسیه دارند. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">در مقابل صدایی از این کشورها علیه سرکوب&zwnj;ها و جنایات روسیه و چین علیه مخالفان بیرون نمی&zwnj;آید. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">روسیه هزاران نفر را در جمهوری&zwnj;های مسلمان نشین خود به قتل می&zwnj;رساند و احمدی&zwnj;نژاد و خامنه&zwnj;ای پوتین را در آغوش می&zwnj;کشند؛ اما کشته شدن یک زن مسلمان به دست یک نژاد پرست در آلمان ماه&zwnj;ها در رسانه&zwnj;های ایران خوراک تبلیغات ضد غربی می&zwnj;شود. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">لیبرال دمکراسی نیز البته مرکز و اقمار خاص خود را دارد. اروپا، آمریکای شمالی، استرالیا و ژاپن در مرکز این قطب هستند و کشورهایی در امریکای لاتین، آفریقا، آسیای جنوب شرقی و غرب آسیا (مثل ترکیه) با این قطب هم&zwnj;پیمان هستند. </span></p> <p align="right">&nbsp;</p> <p align="right"><span dir="RTL">برخی کشورهای آمریکای لاتین که قواعد دمکراسی را پذیرفته&zwnj;اند در حال گذار به لیبرالیسم سیاسی و برخی در حال تعلیق میان لیبرالیسم سیاسی و دمکراسی&zwnj;های سوسیالیستی هستند و برخی نیز همچنان دیکتاتوری&zwnj;های ظاهرا سوسیالیستی و دمکرات&zwnj;اند. </span></p> https://archive.radiozamaneh.com/politics/2013/02/10/24305#comments استبداد اقتدارگرایی امپریالیسم بشار حقوق بین‌الملل سرکوب عربستان مجید محمدی پوتین گوی سیاست Sun, 10 Feb 2013 20:38:05 +0000 politics 24305 at https://archive.radiozamaneh.com https://archive.radiozamaneh.com/reflections/2013/01/20/23796 <div class="fb-social-like-widget"><fb:like href="https://archive.radiozamaneh.com/reflections/2013/01/20/23796" send="false" layout="box_count" show_faces="false" width="500" action="like" font="arial" colorscheme="light"></fb:like></div><div class="field field-type-text field-field-sartitr"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> دربارۀ شکنندگی نهادهای اجتماعی در ایران </div> </div> </div> <div class="field field-type-text field-field-nevisandeh"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> محمدرفیع محمودیان </div> </div> </div> <div class="field field-type-filefield field-field-maghaleh-image"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> <img class="imagefield imagefield-field_maghaleh_image" width="460" height="307" alt="" src="https://archive.radiozamaneh.com/sites/default/files/iran-tehran.jpg?1359314603" /> </div> </div> </div> <p dir="RTL">محمد رفیع محمودیان - تفاوت جامعۀ ایران با جوامع غربی، جوامع مرجع برای نظریه&zwnj;های اجتماعی، بیش از پیش آشکار شده است. تجربۀ شکست آرمان&zwnj;های انقلاب، استقرار دوبارۀ استبداد با کارنامه&zwnj;&zwnj;ای بس دهشتناک و ناتوانی کنشگران اجتماعی در ایجاد نهادهای مدنی، همه را متوجه تمایز جامعۀ ایران با جوامع غربی ساخته است.</p> <!--break--><!--break--><p dir="RTL">پیش از این تا دهۀ پنجاه مشکل خاصی در تعمیم شیوۀ نگرش و پژوهش غربی به جامعه ایران وجود نداشت. در پژوهش&zwnj;های سیاسی و اجتماعی به سادگی تمام از مفاهیم مدرن جامعه&zwnj;شناسی برای بررسی تحولات و پدیده&zwnj;های اجتماعی استفاده می&zwnj;شد. در مباحث سیاسی نیز همان&zwnj;گونه که ماشاءالله آجودانی نشان داده برای مفاهیم سیاسی و اجتماعی غربی همانند آزادی و مشروطه از مفاهیم مشابه اسلامی-ایرانی استفاده می&zwnj;شد.<a href="#_ftn1" name="_ftnref1" title=""><span dir="LTR">[1]</span></a> امروز ولی کمتر کسی بی&zwnj;مهابا دست به چنین کاری می&zwnj;زند. دیگر نمی&zwnj;توان بدون توجه به انتقادهای ممکن از مفاهیم کلاسیک جامعه&zwnj;شناسی و دانش سیاسی ، مفاهیمی همچون طبقه، دولت، نهادهای اجتماعی و حزب، برای تبیین جامعه و سیر تحول آن بهره جست.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <blockquote><p dir="RTL"><span dir="RTL">این نوشته که در دو بخش تنظیم شده است به بررسی شکنندگی نهادهای اجتماعی در ایران می&zwnj;پردازد. هدف نوشته رسیدن به درک دقیق&zwnj;تری از عواملی است که انسان&zwnj;ها را از دلبستگی به بنیان گذاشتن هنجارها و روابط با ثبات اجتماعی باز می&zwnj;دارد. در بخش اول نوشته جنبه&zwnj;های گوناگون مسئله به صورت پرسش طرح می&zwnj;شود. در بخش دوم نوشته کوشش می&zwnj;شود تا با استفاده از مقولۀ دلبستگی اجتنماعی پاسخی به پرسش طرح شده داده شود.</span></p> </blockquote> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">در این&zwnj;که در ایران نیز دولتی با دستگاه عریض و طویل اداری سرکار است و ما با انواع نهادهای اجتماعی و سیاسی کم و بیش قدرتمندی همانند مدرسه، بازار و مجلس روبرو هستیم، تردیدی نیست. بخش مهمی از جمعیت شهرهای بزرگ ایران نیز شیوۀ زیست و رویکردهای اجتماعی و فرهنگی&zwnj;ای همانند طبقۀ متوسط غرب و خاور دور دارند. مشکل جای دیگری خود را نشان می&zwnj;دهد. دولت یکپارچگی، استحکام و کارآمدی دولت&zwnj;های غربی را ندارد؛ نهادهای اجتماعی از خودانگیختگی و تداوم نهادهای اجتماعی مشابه خود در غرب بی&zwnj;بهره هستند و طبقۀ متوسط ایران خودآگاهی، سازمان&zwnj;یافتگی و به هم&zwnj;پیوستگی طبقۀ متوسط غربی و خاوردور را ندارد. مسئله آن است که در ایران نهادهای اجتماعی و سیاسی و کنشگران جمعی دارای ویژگی&zwnj;های خاص خود هستند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><strong>ویژگی&zwnj; جامعۀ ایران </strong></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">در مقاله&zwnj;ای به تازگی به زبان فارسی انتشار یافته، محمد علی همایون کاتوزیان به این مسئله پرداخته است.<a href="#_ftn2" name="_ftnref2" title=""><span dir="LTR">[2]</span></a> او جامعۀ ایران را جامعۀ کوتاه&zwnj;مدت یا جامعۀ کلنگی می&zwnj;نامد. به باور او در ایران، به دلیل فقدان یک چارچوب استوار قانونی، تغییرات عمری کوتاه دارند. در این جامعه تداوم مالکیت و انباشت درازمدت ثروت و سرمایه بسیار دشوار است. نهادهای اجتماعی و نیمه&zwnj;خصوصی نیمه&zwnj;عمومی نیز عمری کوتاه مدت دارند و بعد از دوره&zwnj;ای کوتاه یا بازسازی می&zwnj;شوند یا دستخوش تغییراتی اساسی می&zwnj;شوند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">کاتوزیان سه ویژگی یا مورد بارز را برای این ناپایداری می&zwnj;شمرد:</p> <p dir="RTL">شکل خاص مشروعیت قدرت و مشکلی که این امر برای تداوم سلطنت در یک خاندان می&zwnj;آفریند، بی&zwnj;اعتبار بودن مال و جان،</p> <p dir="RTL">و مشکل انباشت و توسعه.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">کاتوزیان مورد اصلی یا عامل اصلی کوتاه مدتی جامعه را ویژگی اولی می&zwnj;داند. او بی&zwnj;اعتبار بودن مال و جان و مشکل انباشت و توسعه را بیش از هر چیز نتیجۀ مشروعیت خاص قدرت و مشکل انتقال سلطنت می&zwnj;شمرد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">کاتوزیان بر آن است که در ایران اصل نخست&zwnj;&zwnj;زادگی در انتقال قدرت سلطنتی از اهمیت خاصی برخوردار نبوده است. سلطنت و مقام اشرافی از راه پدر و فرزندی یا روابط خانوادگی انتقال می&zwnj;یافت ولی برخلاف آن&zwnj;چه در غرب مرسوم بود در ایران نه جایگاه خانوداگی که پدیدۀ دیگری یعنی فره ایزدی یا فیض الهی به قدرت مشروعیت می&zwnj;بخشید (و هنوز می&zwnj;بخشد). در غرب بطور معمول پسر اول شاه جانشین او می&zwnj;شد. در این مورد هنجارها، رسم و حتی قوانین مشخصی وجود داشتند. در ایران پسران شاه از تقدم در جانشینی او برخوردار بودند ولی مهم آن بود که آنها دارای فره ایزدی (تأیید مشخص الهی) باشند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">در اسطوره نشان معینی از فره ایزدی برای یافتن و تمکین بدان وجود دارد ولی در جهان واقعِ حوادث و مبارزه بر سر قدرت چنین نشانی وجود ندارد. در نتیجه هر کس که در نهایت به قدرت دست می&zwnj;یافت، پیروزی&zwnj;&zwnj;اش هم&zwnj;چون نشان برخورداری از فره ایزدی به&zwnj;شمار می&zwnj;آمد یا معرفی می&zwnj;شد. نشانی پیش&zwnj;اندر برای برخورداری از فره ایزدی وجود نداشت و نمی&zwnj;توانست نیز وجود داشته باشد. به این خاطر هر فرد وابسته به خانواده&zwnj;ی سلطنتی یا هر سردار جنگی&zwnj;ای می&zwnj;توانست مدعی تاج شاهی شود. هنجاری و سنتی نیز در این مورد وجود نداشت. ادعا فقط پس از موفقیت ثابت می&zwnj;شد. آن کس که پیروز می&zwnj;شد، با پیروزیش حاکم و جانشینی مشروع دانسته می&zwnj;شد. به&zwnj;گاه برخورداری از قدرت نیز مشروعیت با اِعمال قدرت و حفظ امنیت سنجیده می&zwnj;شد. در این زمینه نیز خود قدرت، به عبارت دیگر خود امر اِعمال قدرت بر مردم و برقراری امنیت و نه عامل دیگر، عامل مشروعیت قدرت شمرده می&zwnj;شود.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">جوهر نظریۀ کاتوزیان آن است که در ایران انتقال حکومت و داوری در مورد مشروعیت آن نه بر مبنای هنجارها، رسوم یا قوانینی خاصی که بر مبنای اصلی صورت می&zwnj;گیرد که فقط به گونه&zwnj;ای پس&zwnj;اندر قابل اثبات است. این اصل همانا تصرف قدرت است. کسی که می&zwnj;تواند با توان و زور کامل قدرت را اعمال کند، کسی است که از قدرت مشروع برخوردار است. این امر، آن&zwnj;گونه که کاتوزیان بر آن تأکید می&zwnj;ورزد، تمرکز فوق&zwnj;العادۀ قدرت نزد شاه یا حکومت را بدنبال دارد. قدرت حکومت دیگر بوسیلۀ هیچ هنجار، رسم یا عملکردی (پراکسیسی) محدود و مهار نمی&zwnj;شود. شاه یا حکومت نیز ناگزیر از اِعمال قدرت بی حد و مرز است تا کسانی که می&zwnj;توانند هر آن قدرت او را به چالش خوانند سرجای خود بنشاند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">چنین اِعمال قدرتی در نهایت از او مالک مال و جان نه فقط رعایای خود که حتی کارگزاران حکومت می&zwnj;سازد. در ایران تا همین اواخر هیچ مالک، خان، وزیر و تجاری مالک قطعی املاک و ثروت خود نبود. شاه و ایادی او هر آن گاه که می&zwnj;خواستند می&zwnj;توانستند آنها را مصادره کنند. حتی جان افراد، چه جان رعایای معمولی و چه جان قدرتمندانی همچون ورزا، امری مقدس و محترم بشمار نمی&zwnj;آمد و شاه هر آن که می&zwnj;خواست بدان دست&zwnj;اندازی می&zwnj;کرد. به این خاطر، وزیر کشی پدیده&zwnj;ای متعارف در تاریخ ایران بوده است و خانواده&zwnj;های سلطنتی همواره پر از توطئه و پدرکشی، پسرکشی و بردارکشی بوده&zwnj;اند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">اعتبار و جذابیت پژوهش کاتوزیان در آن قرار دارد که به تفاوت جامعۀ ایران با جوامع غربی می&zwnj;پردازد و توضیح بنیادی&zwnj;ای برای ویژگی وضعیت ایران ارائه می&zwnj;دهد. او مشکل اصلی را بی&zwnj;ثباتی یا کوتاه&zwnj;مدتی جامعه شمرده و علت بنیادین کوتاه&zwnj;مدتی را باور به فره ایزدی به سان عامل مشروع بخشندۀ قدرت سیاسی می&zwnj;داند. به اعتقاد او این باور فقدان هنجار، رسم و قانون برای تنظیم فرایند انتقال قدرت و در نهایت بی&zwnj;اعتبار بودن جان و مال مردم را توضیح می&zwnj;دهد. کاتوزیان هم به نکات مهمی اشاره می&zwnj;کند و هم توضیح نظام&zwnj;مند و جالبی در مورد آنها دارد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">به هر رو توضیح کاتوزیان به&zwnj;گونه&zwnj;ای دلبخواهی در مرز باور به فره ایزدی و فقدان هنجار و قانون متوقف می&zwnj;ماند. کاتوزیان به جای توضیحی از کل به جزء یا از پایین به بالا توضیحی از جزء به کل و از بالا به پایین دارد. او وضعیت جامعه را بر مبنای وضعیت یک نهاد یا به عبارت دقیق&zwnj;تر بخشی از یک نهاد توضیح می&zwnj;دهد. به باور او جامعۀ ایران جامعه&zwnj;ای کوتاه&zwnj;مدت است چون سلطنت و برگزیده شدن به پادشاهی بر مبنای فره ایزدی مشروعیت پیدا می&zwnj;کند. پرسش مهم&zwnj;تر در مورد سلطنت و مقام پادشاهی آن است که چرا انتقال قدرت به امری نهادی و هنجاری تبدیل نمی&zwnj;شود و نشانه&zwnj;های نهادی یا قابل تشخیص همگانی برای فره ایزدی برشمرده نمی&zwnj;شود. ولی این پرسش خود نیز جزئی است و فقط به بررسی وضعیت یک نهاد، هر چند نهادی مهم، معطوف است.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">پرسش اساسی&zwnj;تر و بنیادین آن است که چرا فرایند نهادسازی در جامعه رخ نمی&zwnj;دهد و هنجارها یا سنت&zwnj;هایی معین برای انجام کاری که باید به ضرورت بدان دست زد (هم&zwnj;چون انتقال قدرت سلطنتی) شکل نمی&zwnj;گیرند. از آنجا که کاتوزیان تاریخ&zwnj;نگار است دغدغۀ جستجوی چنین توضیحی را ندارد ولی ما نمی&zwnj;توانیم آن را نادیده انگاریم. ما مجبوریم این پرسش را در مقابل خود نهیم و در جستجوی پاسخ یا پاسخ&zwnj;هایی به آن بکوشیم که چرا کنش&zwnj;ها و رویکردهای افراد نهادی نمی&zwnj;شوند و نظم و هنجارهایی معین به آنها هم&zwnj;گونگی، تداوم و ثبات نمی&zwnj;بخشند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><strong>پرسش اصلی جامعه&zwnj;شناسی </strong></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">پرسش اساسی جامعه&zwnj;شناسی (غربی)، پرسشی که جامعه&zwnj;شناسی برای پاسخ&zwnj;گویی بدان پیدایش و تکوین یافته چرایی و چگونگی شکل&zwnj;گیری نظم اجتماعی است.<a href="#_ftn3" name="_ftnref3" title=""><span dir="LTR">[3]</span></a> توماس هابز با طرح این پرسش و کوشش در زمینۀ پاسخ&zwnj;گویی بدان بنیاد علوم اجتماعی را در قرن هفدهم پی&zwnj;افکند.<a href="#_ftn4" name="_ftnref4" title=""><span dir="LTR">[4]</span></a> جامعه سنتی با اقتدار فوق&zwnj;العادۀ سلطنت به سان نیروی برقرار کنندۀ نظم و ثبات در حال فروپاشی بود و مناسبات مدرن با ایجاد بازار رقابتی و اتمیزه کردن انسان&zwnj;ها یگانگی را از جامعه می&zwnj;زدود.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">در این شرایط پرسش آن بود که نظم اجتماعی را چگونه می&zwnj;توان برقرار ساخت. هابز انسانها را کنش&zwnj;گرانی عقلایی و راهبردی می&zwnj;دانست. به باور او هر کس در جستجو و تلاش برای پیشبرد اهداف خود، منافع خویش و تضمین وضعیتی بهتر برای خود است. از آنجا که منابع و امکانات در جهان محدود هستند انسان&zwnj;ها باید با یکدیگر بر سر آنها بستیزند. هر کس باید با هر کس دیگر وارد جنگ شود. در وضعیت طبیعی انسان&zwnj;ها در موقعیت جنگ مداوم با یکدیگر بسر می&zwnj;برند. این درک هابز از وضعیت طبیعیِ همبودگی انسان&zwnj;ها با یکدیگر است. مشخص است که در چنین وضعیتی زندگی انسان&zwnj;ها کوتاه و آکنده از فقر و بدبختی خواهد بود. راه نجات آن است که افراد تمامی حقوق و اسلحۀ خود را به رهبر/نیرویی مستقل واگذار کنند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">این نیرو که هابز آن را لویاتان می&zwnj;نامد بر همگان حاکمیت خواهد داشت و صلح و نظم را برقرار خواهد ساخت. نیروی آن که برآمده از توافق ضمنی همگان است و آماده است که هر آن هر یاغی&zwnj;ای را سرکوب کند افراد را از ستیز و نافرمانی باز می&zwnj;دارد. بدین شکل در جامعه نظم اجتماعی شکل می&zwnj;گیرد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">دو گرایش نهفته در نظریۀ هابز پس از او به دو گرایش اصلی جامعه&zwnj;شناسی تبدیل می&zwnj;شوند. یک گرایش سرکوب را عامل پیدایش و استقرار نظم می&zwnj;داند و گرایشی دیگر توافق یا یگانگی باوری و ارزشی را عامل تحکیم همبستگی و استقرار نظم می&zwnj;شمرد. مارکس نظم اجتماعی (مستقر در جامعۀ طبقاتی) را وابسته و برخاسته از قهری می&zwnj;&zwnj;داند که طبقۀ حاکم &nbsp;به وسیلۀ دولت بر جامعه اعمال می&zwnj;کند.<a href="#_ftn5" name="_ftnref5" title=""><span dir="LTR">[5]</span></a> مارکس جامعه را تفکیک یافته به طبقات متخاصمی می&zwnj;بیند که به&zwnj; هیچ&zwnj;وجه با یکدیگر کنار نمی&zwnj;آیند. هر طبقه نه فقط منافع، اهداف و آمال خاص خود دارد که هم&zwnj;چنین به امکانات و منابعی چشم دارد که دیگر طبقات نیز بدان چشم دوخته&zwnj;اند. ستیز بین طبقات ستیزی است که تمام مدت در بدنۀ جامعه و زندگی روزمره دنبال می&zwnj;شود. طبقۀ قدرتمندتر جامعه برای وادار ساختن طبقۀ یا طبقات زیردست به تمکین از دو عامل سرکوب مستقیم بوسیلۀ دستگاه دولتی و سرکوب بینشی-فرهنگی به&zwnj;وسیلۀ ایدئولوژی بهره می&zwnj;جوید.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">بدین سان طبقات متخاصم مجبور به و آمادۀ زیست کنار یکدیگر می&zwnj;شوند. در نقطۀ مقابل مارکس، دورکهایم و پارسونز قرار دارند. آن&zwnj;دو نه سرکوب و نه حتی قرارداد یا توافقی ضمنی که باورهای مشترک و وابستگی اجتماعی به یکدیگر را مایۀ پیدایش نظم اجتماعی می&zwnj;دانند.<a href="#_ftn6" name="_ftnref6" title=""><span dir="LTR">[6]</span></a> به باور آن دو در دوران مدرن، بخاطر تقسیم کار هر چه پیشرفته&zwnj;تر و تفکیک هر چه بیشتر جامعه به حوزه&zwnj;های گوناگون، به وابستگی افراد به یکدیگر افزوده شده و این همبستگی اجتماعی را تقویت می&zwnj;کند. همبستگی اجتماعی و نظم اجتماعی برخاسته از آن با هیچ اقدام معینی شکل نمی&zwnj;گیرد. هیچ نیرو یا عاملی آن را نمی&zwnj;تواند بیافریند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">یگانگی اجتماعی در فرایندی تاریخی در فرایند زیست مشترک، تجربۀ هم&zwnj;پای امور، مشارکت در آئین&zwnj;های نیایشی همگانی و اعتقاد به هنجارهایی معین شکل می&zwnj;گیرد. در این&zwnj;که ناسازگاری و نزاع این یگانگی را با تهدید و بحران روبرو می&zwnj;سازد تردیدی نیست ولی همبستگی اجتماعی آن&zwnj;گاه که استوار بر یگانگی در باور به هنجارها و ارزش&zwnj;هایی معین و وابستگی اجتماعی به یکدیگر است تهدیدها و بحران&zwnj;ها را از سر می&zwnj;گذراند. در نهایت، نزدیکی&zwnj;ها و وابستگی&zwnj;ها انسان&zwnj;ها را نه به نادیده انگاشتن نقاط افتراق که به بده و بستان و مصالحه با یکدیگر سوق می&zwnj;دهد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><strong>پیش&zwnj;فرض&zwnj;های نهفته در پرسش اصلی</strong></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">پرسش هابز پرسش اساسی جامعه&zwnj;شناسی ارزیابی شده است اما از زاویه&zwnj;ای خاص و با پیش&zwnj;فرض گرفتن نکاتی مطرح می&zwnj;شود و این از آن پرسشی محدود و وابسته به حوزۀ زیست اجتماعی معینی می&zwnj;سازد. هابز وجود عاملی همچون لویاتان را که قرار است کارکردی همچون یک نهاد داشته باشد، داده شده و موجود فرض می&zwnj;گیرد. او هم&zwnj;چنین بر آن باور است که همگان بدون هیچ مشکل خاصی می&zwnj;توانند به توافق برسند که همراه و هم&zwnj;زمان با یکدیگر حقوق خود را به لویاتان واگذار کنند. این نیز همان&zwnj;گونه که دورکهایم در رابطه با نقد قراردادگرایان مطرح کرده است، وجود نهاد و رفتار نهادی را داده شده فرض می&zwnj;گیرد. انسان&zwnj;ها باید به یکدیگر اعتماد داشته باشند، رفتار یکدیگر را با ثبات و پیش&zwnj;بینی&zwnj;پذیر بدانند و لویاتان را نهادی بیطرف و قدرتمند بپندارند تا حاضر شوند به حاکمیت آن تن در دهند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">مارکس، دورکهایم و پارسونز نیز رویکردی متفاوت با هابز به ساختارهای اجتماعی ندارند. آنها وجود مجموعه&zwnj;ای از نهادها، از طبقه، دولت و ایدئولوژی گرفته تا هنجارها، ارزش&zwnj;ها و مراسم آئینی، را داده شده فرض می&zwnj;گیرند. پرسش هابز و پسینیان&zwnj;اش آن&zwnj;گاه به&zwnj;درستی فهمیده می&zwnj;شود که تمایز اصلی جامعه&zwnj;شناسی بین جامعه و اجتماع را به&zwnj;درستی بفهمیم. پرسش هابز و پشینیانش نگاه به جامعه دارد نه اجتماع.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">جامعه پدیده&zwnj;ای کم و بیش مدرن است. روابط چند جانبه و چند وجهی انسان&zwnj;ها را در قلمرویی بزرگ را در بر می&zwnj;گیرد. روابط انسان&zwnj;ها در جامعه بیشتر غیرمستقیم و غیرحضوری است. رویکردی راهبردی انسان&zwnj;ها را به رابط با یکدیگر بر می&zwnj;انگیزد. تبادل کالا، خدمات، توان، دانش و مهارت در جهت برخورداری از امکانات اجتماعی انسانها را علاقمند به حضور و ماندگاری در جامعه می&zwnj;سازد. رابطۀ انسان&zwnj;ها در جامعه به&zwnj;وسیلۀ نهادهایی صوری و قانونمند ساماندهی می&zwnj;شود. دولت، بازار و دین مراکزی هستند که انسان&zwnj;ها را در جامعه گرد یکدیگر می&zwnj;آورند. جامعه را باید عملاً هم&zwnj;چون گیدنز مترادف با جامعۀ ملی و پی&zwnj;افکنده شده بر بنیاد دولت ملی، اقتصادی ملی و فرهنگی یگانه دانست.<a href="#_ftn7" name="_ftnref7" title=""><span dir="LTR">[7]</span></a></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">&nbsp;در تمایز با جامعه، اجتماع همان&zwnj;گونه که تونیز بر آن تأکید نهاده است به&zwnj;وسیلۀ نهادی یا کنش و کنشگری ایجاد نمی&zwnj;شود.<a href="#_ftn8" name="_ftnref8" title=""><span dir="LTR">[8]</span></a> &nbsp;اجتماع تاریخ (آغاز و شکل&zwnj;گیری) ندارد. به شکلی، پیشاپیش وجود داشته است. انسان&zwnj;ها پیش از آنکه خود را بشناسند در آن زاده شده و رشد کرده&zwnj;اند. روابط آنها نیازی به میانجی ندارد. آنها خود را به&zwnj;گونه&zwnj;ای خود به خودی عضو و عنصری از آن می&zwnj;شمارند. در اجتماع حسی عاطفی، انسان&zwnj;ها را به یکدیگر پیوند می&zwnj;دهد. افراد بر اساس این حس عاطفی یکدیگر را باز می&zwnj;شناسند و به هم&zwnj;کاری و هم&zwnj;کنشی با یکدیگر دست می&zwnj;زنند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">پرسش هابز در سدۀ هفدهم و مارکس، دورکهایم و پارسونز در سده&zwnj;های نوزدهم و بیستم دربارۀ نظم اجتماعی نگاه به جامعه دارد و نه به اجتماع. آنها به نهادهای اجتماعی به سان اجتماع نگریسته، آنها را پدیده&zwnj;هایی پیشاپیش موجود بر شمرده از چرایی و چگونگی پیدایش آنها نمی&zwnj;پرسند. مسئلۀ مورد بررسی آنها جامعه با سازمان&zwnj;یافتگی&zwnj;&zwnj; نهاد محور، پیچیدگی و چندجانبگی&zwnj;اش است. انسان&zwnj;ها به&zwnj;گونه&zwnj;ای خود به خودی و داده شده، عضو جامعه نیستند. وابستگی آنها به یکدیگر و به جامعه بجای آنکه طبیعی و عاطفی باشد راهبردی است. به این دلیل باید عاملی معین همچون لویاتان، دولت، ایدئولوژی، مراسم آئینی یا وابستگی کارکردی آنها را به یکدیگر مرتبط سازد و از آنها یک یکان یگانه بسازد. هابز، مارکس، دوکهایم و پارسونز به نقش این نهادها در یگانگی و قوام بخشیدن به یگانگی جامعه می&zwnj;پردازند ولی از چرائی و چگونگی پیدایش آنها نمی&zwnj;پرسند. نظریۀ مارکس در مورد طبقه نمونۀ شاخصی در این مورد است. او دربارۀ آنکه چگونه مجموعه&zwnj;ای از افراد تبدیل به اعضای یک یکان یگانه با منافع، بینش و هدفی مشترک می&zwnj;شوند توضیح چندانی نمی&zwnj;دهد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">این نقدی است که بسیاری متوجه مارکس ساخته&zwnj;اند. پژوهش&zwnj;های مارکس بیشتر متمرکز بر چگونگی تبدیل طبقه در خود به طبقه برای خود یا کنش مشترک سیاسی بر مبنای منافع و بینش مشترک است. او به عضویت (زیستی و ذهنی) در طبقه همانند وابستگی به یک اجتماع می&zwnj;نگرد. دورکهایم در این مورد تا حدی استثناء است. او در بستر بررسی شکل&zwnj;های اولیۀ باور دینی، احساس و شور افراد در پیوستن به اجتماع را مورد مطالعه قرار می&zwnj;دهد. در مراسم نیایشی، در ضرب آهنگ کنش هماهنگ، انسان&zwnj;ها شور و یگانگی&zwnj;&zwnj;ای را احساس می&zwnj;کنند که زمینه&zwnj;ساز علاقه و وفاداری به گروه می&zwnj;شود.<a href="#_ftn9" name="_ftnref9" title=""><span dir="LTR">[9]</span></a></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">مراسم نیایشی برای افراد مجزا این فرصت را فراهم می&zwnj;آورد که، در فرایند کنشگری و سرزندگیِ خودانگیخته&zwnj;ای، وابستگی به نیروی بزرگتر و قدرتمندتر از خود را تجربه کنند. با این حال مطالعۀ دورکهایم به مراسم نیایشی محدود می&zwnj;ماند و به بررسی کلی چگونگی شکل&zwnj;گیری اجتماع، در عرصه&zwnj;هایی که با شور و شعف توأم نیست گسترش نمی&zwnj;یابد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><strong>پرسش اصلی با توجه به وضعیت ایران</strong></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">اگر پرسش در مورد نهادهای اجتماع-مانند برای جامعه&zwnj;شناسانِ درگیر مطالعۀ جوامع غربی مهم نیست، برای مطالعۀ وضعیت ایران از اهمیتی خاص برخوردار است. در ایران مشکل اصلی آن نیست که چرا شکل&zwnj;گیری نظم اجتماعی با مشکل مواجهه است، که به بررسی آن پرداخت. این مشکل در مقابل مشکل دیگری اهمیتی درجۀ دو دارد. مشکل اصلی اینجا عدم وجود یا شکل&zwnj;گیری اجتماع به&zwnj;سان نهادهای اجتماعی است. پرسش مهم اینجا این است که چرا نهادهای اجتماعی شکل نمی&zwnj;گیرند و یا در صورت شکل&zwnj;گیری به سرعت دچار فروپاشی می&zwnj;شوند. این پرسشی دو بُعدی است. یک بُعد یا جنبه&zwnj;اش آن است که چرا افراد در یک سازمان اجتماعی با درجه&zwnj;ای از ثبات و قوام گرد هم نمی&zwnj;آیند، بُعد با جنبۀ دیگرش آن است که چرا افراد رفتاری نهادی پیش نمی&zwnj;گیرند بدان معنا که چرا آنها بر مبنای اصول و یا قاعده&zwnj;ای مشخص رفتار نمی&zwnj;کنند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">نهاد اجتماعی نیز دارای تعریفی دو وجهی است. گاهی به معنای سازمانی متشکل از چند کنشگر با کارکرد و شیوۀ برخوردی معین است و گاه به معنای رفتار، کنش یا شیوۀ برخوردی نظام&zwnj;&zwnj;مند و هنجاری. در مورد اول ما نمونه&zwnj;هایی هم&zwnj;چون خانواده، حزب، دولت و کلیسا را داریم و در مورد دوم کنش&zwnj;هایی همانند گفتگوی دوستانه، سخنرانی سیاسی، تدریس، ناز و غمزه عاشقانه یا مبارزۀ انقلابی.</p> <p dir="RTL">در هر دو مورد ما با مشکل دلبستگی روبرو هستیم؛ دلبستگی به سنخی از رفتار تا با تکرار آن و وفاداری به شیوۀ پبشبرد آن، آن را نهادی ساخت و دلبستگی به دیگر انسان&zwnj;ها تا در کنار آن&zwnj;ها و با همکاری و هماهنگی با آن&zwnj;ها تداوم یک نهاد معین را تضمین کرد. دلبستگی نوع اول بیشتر رفتارمحور است و دلبستگی نوع دوم دیگری&zwnj;محور.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">در ایران در هر دو مورد ما با فقدان یا کمبود دلبستگی مواجه هستیم. از یک&zwnj;سو همان&zwnj;گونه که در بررسی کاتوزیان نیز مشخص شده، انسان&zwnj;ها دلبستگی خاصی به سنخی از رفتار ندارند و از سوی دیگر به یکدیگر و سازمان بنیاد نهاده شده از سوی خود دلبستگی نشان نمی&zwnj;دهند. در یک دوره متمایل به رفتار یا رابطه&zwnj;ای می&zwnj;شوند ولی سپس بدون هیچ ضابطۀ خاصی رفتار یا رابطه را ترک می&zwnj;کنند. به هر رو، فقدان یا کمبود هر دو نوع دلبستگی را می&zwnj;توان زیر مجموعۀ فقدان یا کمبود یک نوع از دلبستگی، دلبستگی به رابطه، و به عبارت دقیق&zwnj;تر رابطۀ اجتماعی، به&zwnj;شمار آورد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">رفتار انسان&zwnj;هایی که شخصی دست به کنش می&zwnj;زنند، هیچ&zwnj;گاه از ثبات و تداوم برخوردار نمی&zwnj;شود. در چارچوب یک نهاد، آن&zwnj;گاه که چندین نفر همراه و هماهنگ با یکدیگر دست به کنش می&zwnj;زنند، ما با ثبات و تداوم در رفتار روبرو می&zwnj;شویم. فرد، بطور شخصی، می&zwnj;تواند و احتمالاً تمایل بدان دارد که برمبنای شور و احساسات دست به کنش زند. یک آن یا یک روز این&zwnj;گونه رفتار کند و روزی دیگر آنگونه. حتی اگر فرد بخواهد عقلایی نیز دست به کنش زند، باز تغییر چندانی اتفاق نمی&zwnj;افتد زیرا او می&zwnj;تواند به سادگی به درک جدیدی از شرایط و موقعیت خود برسد و الگوی رفتاری خود را تغییر دهد. رفتار افراد آن هنگام نهادی می&zwnj;شود که در یک اجتماع، در رابطه با دیگران، به وقوع بپیوندد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">دیگران با انتظارات خود یا صرفاً وجود خود، فرد را محبور می&zwnj;کنند یا مقید می&zwnj;سازند که راه و روش معینی که شخصی نیستند را دنبال کند. در پس&zwnj;زمینۀ وجود یا حضور افرادی دیگر با برداشت&zwnj;های معین از شیوۀ رفتار، فرد دیگر نمی&zwnj;تواند به گونه&zwnj;ای دلبخواهی یا هر آن&zwnj;گونه که خود می&zwnj;پسندد رفتار کند. او مجبور می&zwnj;شود به سنتی وفادار بماند. این سنت را ممکن است خود او فردی بنیان گذاشته باشد (هر چند این به ندرت رخ می&zwnj;دهد) یا متأثر و در همراهی و توافق با دیگران بدان دست یافته باشد. ولی مجبور است بدان وفادار بماند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">وفاداری به سنت بنیاد نهاده شده گاه ریشه در هراس از تنبیه و اعمال مستقیم قدرت از سوی دیگران دارد. فرد چون گمان می&zwnj;برد که در صورتی&zwnj;که دلبخواهی یا خودانگیخته رفتار کند تنبیه می&zwnj;شود راه و روش جاافتاده&zwnj;ای را دنبال می&zwnj;کند. ولی گاه چنین هراسی وجود ندارد. نگرانی از ناراحتی یا تعجب دیگران از رفتار متفاوت و نامتعارف فرد را به وفاداری به یک سنت برمی&zwnj;انگیزد. در یک کلام ارتباط اجتماعی انسان&zwnj;ها با یکدیگر و دلبستگی آنها به این رابطه، از رفتار آنها رفتاری نهادی می&zwnj;سازد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">دلبستگی سنگ بنای پیوند اجتماعی و روابط اجتماعی است. انسان&zwnj;ها به خاطر وابستگی و علاقه&zwnj;ای که به یکدیگر دارند، با یکدیگر رابطه برقرار می&zwnj;سازند و پیوندی بین خود را بنیان می&zwnj;نهند. دلبستگی اما تا آنگاه که صرفاً اتکاء به علاقه و وابستگی دارد پدیده&zwnj;ای شکننده است و رابطه را نیز حساس به تحولات جهان پیرامون می&zwnj;سازد. کافی است تا از وابستگی یا علاقۀ افراد به یکدیگر کاسته شود تا رابطه به سردی گراید یا قطع شود. به این خاطر در زمینۀ روابط اجتماعی&zwnj;ای که به شکل&zwnj;گیری نهاد منجر می&zwnj;شوند، مهم نه دلبستگی محض که دلبستگی اجتماعی است. تمایز دلبستگی اجتماعی با دلبستگی محض آن است که در دلبستگی اجتماعی وابستگی و علاقه با وفاداری (ثبات رفتار) و ارج&zwnj;گذاری در هم می&zwnj;آمیزد. دلبستگی اجتماعی انسان&zwnj;ها را در ورای وابستگی فردی و علاقۀ شخصی به یکدیگر پیوند داده، آن&zwnj;ها را درگیر رابطه&zwnj;ای نظام&zwnj;مند می&zwnj;سازد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">در دلبستگی اجتماعی، انسان&zwnj;ها به یکدیگر و رفتار یکدیگر توجه نشان می&zwnj;دهند، به یکدیگر و رفتار یکدیگر وفادار می&zwnj;مانند و یکدیگر و رفتار یکدیگر را مورد بازشناسی قرار می&zwnj;دهند. دلبستگیِ انسان&zwnj;ها در گسترۀ جامعه نه از سنخ دلبستگی عاطفی روابط نزدیک اجتماعی و دلبستگی به این یا آن فرد معین که دلبستگی اجتماعی از سنخ دلبستگی به مجموعه&zwnj;ای از انسان&zwnj;ها است. دلبستگی از اجتماع، از به هم&zwnj;پیوستگی به یک اجتماع ریشه می&zwnj;گیرد ولی هم&zwnj;زمان خود سنگ بنای اجتماع را بنیاد می&zwnj;نهد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">دلبستگی چیزی بیش از اعتماد به خود و دیگران است، هرچند اعتماد جزئی از آن است. دلبستگی با حسی عاطفی تؤام است، حس عاطفی&zwnj;ای که، آن&zwnj;گونه که بالبی، روانشناس مشهور انگلیسی، مشخص ساخته، از احساس آسایش و خوشی در همبودگی با دیگری ریشه می&zwnj;گیرد.<a href="#_ftn10" name="_ftnref10" title=""><span dir="LTR">[10]</span></a> آسایش و خوشی&zwnj; گاه ممکن است به برآورده شدن نیازها و وابستگی انسان به عامل برآورده ساختن نیازها گره خورده باشد ولی عوامل دیگری اینجا نقشی اساسی ایفا می&zwnj;کند. این عوامل را باید وفاداری به دیگری و ارج&zwnj;مند شمرده شدن نزد او دانست.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">به این دلیل پرسش در بارۀ ایران را باید پرسشی دربارۀ روابط انسان&zwnj;ها و دلبستگی اجتماعی دانست. پرسش آن است که چرا انسان&zwnj;ها دلبستگی اجتماعی به یکدیگر ندارند و موقعیت&zwnj;های گوناگون زندگی اجتماعی امکان شکل&zwnj;گیری یا شکوفایی نهادهای اجتماعی را فراهم نمی&zwnj;آورد. در جامعه&zwnj;شناسی کلاسیک غربی فرض بر آن گذاشته شده است که انسان&zwnj;ها از همان آغاز زیست در جامعۀ مدنی دارای روابطی برخاسته از دلبستگی اجتماعی هستند و در چارچوب نهادهای اجتماعی مبتنی بر دلبستگی اجتماعی زندگی اجتماعی خود را پیش می&zwnj;برند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">پرسش مطرح برای جامعه&zwnj;شناسی غربی آن است که چه عواملی به انسان&zwnj;ها (همگی یا برخی از آنها) اجازه می&zwnj;دهد که در همبستگی یا همراهی با یکدیگر نظم اجتماعی را در گسترۀ جامعه بنیان نهند. در مورد ایران پرسش آن است که چرا روابط از آن عمق و موضوعیت برای افراد درگیر در آن برخوردار نیست تا در بستر آن نهادهایی معین شکل گیرند و چه عواملی می&zwnj;توانند زمینه را برای پیدایش و شکوفایی دلبستگی اجتماعی فراهم آورند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">پیش از بررسی بیشتر این پرسش همین&zwnj;جا به این نکته اشاره کنیم که در مورد پابرجایی و تداوم برخی نهادها هیچ مشکلی وجود ندارد. نهادهایی همانند خانواده، مسجد، آئین&zwnj;های نیایشی و تعارف از دیرباز از استحکام و تداوم برخوردار بوده&zwnj;اند. یک ویژگی این نهادها سنتی و دیرینه بودن است. برای کنشگران اجتماعی آنها به شکلی از ازل وجود داشته&zwnj;اند و بیش از آنکه پدیده&zwnj;های اجتماعی باشند پدیده&zwnj;های طبیعی یا بخشهای متعارف زندگی انسانی هستند. ویژگی دوم آنها آن است که افراد خود نقش مهمی در حفظ ثبات و تداوم آنها ندارند. دیگران از برون و رانه یا حس عاطفی از درون، فرد را به درگیری با آنها برمی&zwnj;انگیزانند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">برای ماندگاری زیستی و اجتماعی و ارضای نیازهای جنسی، افراد خانواده تشکیل می&zwnj;دهند؛ و برای تداوم همبودگی با دیگران در مراسم نیایشی شرکت می&zwnj;جویند. نهادی هم&zwnj;چون تعارف در این مورد امری استثنائی است. نه اجباری مشخص در مورد آن وجود دارد و نه رانه&zwnj;ای ویژه انسان را به سمت آن می&zwnj;راند. ولی نباید فراموش کنیم که تعارف از یک&zwnj;سو امری جدی به شمار نمی&zwnj;آید (تا افراد بخواهند در مورد کاربرد آن تصمیم بگیرند) و از سوی دیگر وسیله&zwnj;ای برای ایجاد رابطه با دیگران پنداشته می&zwnj;شود و هر کس خود را موظف به کاربرد آن احساس می&zwnj;کند. ویژگی سوم این نهادها آن است که قدرتی قرار گرفته در ورای آنها خود را موظف به حفظ ثبات و استحکام آنها می&zwnj;داند. دولت، روحانیت و پیران قوم، افراد را از به چالش خواندن نهادهایی همانند خانواده، مراسم دینی و تعارف باز می&zwnj;دارند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">مشکل در گسترۀ دیگری چهره می&zwnj;نماید. در گسترۀ برساختن نهادهای اجتماعی، انسان&zwnj;ها با مشکل مواجه هستند. آن&zwnj;گاه که می&zwnj;خواهند به میل و ارادۀ خود و در هماهنگی با یکدیگر نهادی را شکل دهند با مشکل روبرو می&zwnj;شوند. آنها یا نمی&zwnj;توانند چنین نهادی را بنیان نهند یا نمی&zwnj;توانند نهاد بنیان گذاشته را پا برجا، مصون از امیال، شور و ارادۀ آنی این یا آن فرد، برای مدتی کم و بیش طولانی حفظ کنند. این نکته&zwnj;ای است که مورد تأکید یکی از مهم&zwnj;ترین روشنفکران دوران جدید ایران، احمد کسروی، قرار گرفته است و سپس در دوران معاصر از سوی تاریخ&zwnj;نگار ایرانی-آمریکایی یرواند آبراهامیان مطرح شده است.<a href="#_ftn11" name="_ftnref11" title=""><span dir="LTR">[11]</span></a></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">نمونه&zwnj;های کلان چنین گرایشی حزب، اتحادیه&zwnj; صنفی، انجمن ورزشی و سازمان مدنی هستند. در ایران چنین نهادهای به سختی یافت می&zwnj;شوند. افراد در ایجاد آنها کارنامۀ چندان موفقی ندارد. گاه نیز که آنها را بنیان می&zwnj;نهند از توان حفظ آنها برخوردار نیستند. با از دست دادن شور و شوق اولیه یا به گونه&zwnj;ای لَخت (منفعلانه) از فعالیت دست می&zwnj;کشند یا پرخاش&zwnj;گرایانه نهاد را ترک می&zwnj;گویند. دو نمونۀ کلان این امر احزاب سیاسی و دولت است. غیاب احزاب سیاسی و اتحادیه&zwnj;های صنفی در ایران امری کاملاً مشهود است. احزابی که شکل می&zwnj;گیرند - به استثنای تاریخی حزب توده، که آن نیز دوام تاریخی احزاب سوسیال دموکرات اروپا پیدا نکرد &ndash; به سرعت زوال می&zwnj;یابند. آنها یا دچار چندپارگی می&zwnj;شوند یا پیش از آنکه تثبیت شوند از بین می&zwnj;روند. اتحادیه&zwnj;های صنفی نیز سرنوشت مشابهی داشته&zwnj;اند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">&nbsp;گاه برای توضیح این وضعیت به عامل استبداد اشاره شده است. گفته می&zwnj;شود که استبداد عامل بازدارندۀ کنشگران از ایجاد احزاب و اتحادیه&zwnj;های صنفی و حفظ انسجام و اقتدار آنها است. ولی مسئله آن است که حتی در فرصت&zwnj;هایی که دولت ناتوان از اِعمال قدرت همه جانبه بوده و هم&zwnj;چنین در خارج کشور، احزاب و اتحادیه&zwnj;ها به سختی دوام &zwnj;آورده&zwnj;اند. نمونۀ دوم دولت است. دولت در ایران بیش از آن&zwnj;که نهادی سازمان&zwnj;یافته با دستگاه بوروکراتیک، کابینه، ارتش و نیروی انتظامی به هم&zwnj;پیوسته&zwnj;ای باشد مجموعه&zwnj;ای از دستگاه&zwnj;های گوناگونی است که هر چند گاه در هماهنگی با یکدیگر کار می&zwnj;کنند ولی گاه نیز در تناقض و تضاد با یکدیگر به&zwnj;سر می&zwnj;برند. دولت در ایران نیز همانند نهاد دولت در غرب نهادی قانون&zwnj;گذار است ولی در ایران دولت حتی خود به قوانین وفاداری نشان نمی&zwnj;دهد و با اولین تغییر در جهان پیرامون قوانین را تغییر می&zwnj;دهد یا نقض می&zwnj;کند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">نمونه&zwnj;های خُرد گرایش، کلوپ&zwnj;های تفریحی، شرکت&zwnj;های کوچک تجاری، دسته&zwnj;های موسیقی و گروه&zwnj;های اقدام در عرصۀ زندگی شهری هستند. در ایران دو یا چند تن به سختی با یکدیگر برای کارهای تجاری و اقتصادی شریک می&zwnj;شوند. آن&zwnj;گاه نیز که با یکدیگر شریک می&zwnj;شوند به سختی می&zwnj;توانند شراکت خود را سرزنده حفط کنند. جوانان شور و گرایش چندانی به ایجاد دسته&zwnj;های موسیقی (برای تمرین و آفرینش آهنگ و ترانه) ندارند. در زندگی شهری نیز مردم کمتر گاهی برای پبش&zwnj;برد کاری معین گرد هم می&zwnj;آیند. در این&zwnj;مورد دو پژوهشگر تجربی زندگی اجتماعی ایران معاصر، عباس عبدی و محسن گودرزی، می&zwnj;نویسند که &laquo;شرکت در انجمن&zwnj;ها و گروه&zwnj;های رسمی و قراردادی (گروه&zwnj;های ثانویه) در ایران بسیار اندک است.&raquo; به هر رو آن&zwnj;ها اضافه می&zwnj;کنند که &laquo;با این حال تصور می&zwnj;رود که این امر در آینده افزایش یابد زیرا مبنای تشکیل روابط اجتماعی به سوی قرارداد و انتخاب سیر می&zwnj;کند و از روابط غیر قراردادی و سنتی کاسته می&zwnj;شود.&raquo;<a href="#_ftn12" name="_ftnref12" title=""><span dir="LTR">[12]</span></a> ولی پرسش آن است که این آینده چه زمانی از راه می&zwnj;رسد.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">در این&zwnj;که انسان&zwnj;ها چه در ایران و چه در دیگر نقاط جهان دارای دلبستگی&zwnj;های شخصی به یکدیگر هستند تردیدی نیست. در ایران ما نمونه&zwnj;های زیادی از دلبستگی عاطفی افراد به یکدیگر به&zwnj;گاه مواجهه با مشکلات اجتماعی یا فاجعه&zwnj;&zwnj;های طبیعی در دست داریم. این دلبستگی حتی گاه به شور اجتماعی نیز ارتقاء پیدا می&zwnj;کند ولی باز به تداوم و ثبات دست نمی&zwnj;یابد. تاریخ معاصر ایران آکنده از جنبش و حرکت جمعی مردم است. مردم در همراهی و هماهنگی با یکدیگر دست به تظاهرات، اعتصاب و بست&zwnj;نشینی می&zwnj;زنند. ولی در ادامه در کنار و همراه یکدیگر نمی&zwnj;مانند و نهادی را بنیان نمی&zwnj;نهند. شور اولیۀ مبارزاتی، برخاسته از خشم یا نفرت از وضعیت موجود، آن&zwnj;ها را به کنار یکدیگر می&zwnj;راند و نوعی دلبستگی را نزد آنها دامن می&zwnj;زند. ولی این دلبستگی دوام چندانی نمی&zwnj;یابد و در برخورد به ناملایمتی&zwnj;های مبارزه و همبودگی رنگ می&zwnj;بازد. در پس&zwnj;زمینۀ عدم پیدایش دلبستگی شخصی یا فروکاسته شدن از توان دلبستگی اولیه دلبستگی شخصی نیز به تدریج از بین می&zwnj;رود و در نهایت افراد یکایک جمع و در نتیجه نهاد و کنش نهادی را ترک می&zwnj;گویند.</p> <p>&nbsp;</p> <p dir="RTL">ادامه دارد</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p><strong><span dir="RTL">پانویس&zwnj;ها</span></strong></p> <div> <div id="ftn1"> <p dir="RTL"><a href="#_ftnref1" name="_ftn1" title=""><span dir="LTR">[1]</span></a> &nbsp;ماشاءالله آجودانی، <em>مشروطۀ ایرانی</em>، اختران، تهران، ١٣٨٣.</p> </div> <div id="ftn2"> <p dir="RTL"><a href="#_ftnref2" name="_ftn2" title=""><span dir="LTR">[2]</span></a> &nbsp;محمد علی همایون کاتوزیان، ایران، &quot;جامعۀ کوتاه مدت در ایران: بررسی مشکلات توسعۀ سیاسی و اقتصادی بلند مدت در ایران&quot;، در <em>جامعۀ کوتاه مدت و ٣ مقالۀ دیگر</em> (ترجمۀ عبداله کوثری) نشر نی، تهران، ١٣٩٠.</p> </div> <div id="ftn3"> <p dir="RTL"><a href="#_ftnref3" name="_ftn3" title=""><span dir="LTR">[3]</span></a> &nbsp;امروز این پرسش در همراهی با پرسش دیگری در مورد کنشگر اجتماعی طرح می&zwnj;شود. امروز حتی گاه این پرسش از اهمیت بیشتری برخوردار است که انسان چگونه به موقعیت یک کنشگر تأثیرگذار یا سوژۀ زندگی اجتماعی دست می&zwnj;یابد. ولی از نظر تاریخی پرسش در مورد نظم اجتماعی از تقدم برخوردار بوده است.</p> </div> <div id="ftn4"> <p><a href="#_ftnref4" name="_ftn4" title="">[4]</a> &nbsp;Thomas Hobbes<em>, Leviathan</em>, Penguin, Harmondsworth, 1981.</p> </div> <div id="ftn5"> <p><a href="#_ftnref5" name="_ftn5" title="">[5]</a>&nbsp; Karl Marx, <em>The German Ideology</em>, Lawrence and Wishart, London, 1974.</p> </div> <div id="ftn6"> <p><a href="#_ftnref6" name="_ftn6" title="">[6]</a> &nbsp;Emile Durkheim, <em>The Division of Labour in Society</em>, New York, Free Press, 1984; Talcott Parsons, <em>The Social System</em>, Free Press, Glencoe Ill., 1951.</p> </div> <div id="ftn7"> <p><a href="#_ftnref7" name="_ftn7" title="">[7]</a>&nbsp; Anthony Giddens, <em>The Constitution of Society</em>, Polity, Cambridge, 1984.</p> </div> <div id="ftn8"> <p><a href="#_ftnref8" name="_ftn8" title="">[8]</a> T&ouml;nnies, Ferdinand, <em>Community and Association (Gemeinschaft and Gesellschaft)</em>, Routledge and Kegan Paul, 1955.</p> </div> <div id="ftn9"> <p><a href="#_ftnref9" name="_ftn9" title="">[9]</a> &nbsp;Emile Durkheim, <em>The Elementary Forms of Religious Life</em>, Free Press, New York, 1965.</p> </div> <div id="ftn10"> <p><a href="#_ftnref10" name="_ftn10" title="">[10]</a> &nbsp;John Bowlby, <em>Attachment and Loss</em>, Vol. 1:<em> Attachment</em>, Pilmilco, London, 1969.</p> </div> <div id="ftn11"> <p dir="RTL"><a href="#_ftnref11" name="_ftn11" title=""><span dir="LTR">[11]</span></a> &nbsp;کسروی در اینباره بیشتر در مقاله&zwnj;های روزنامه&zwnj;ای خود در روزنامۀ پرچم نوشته است. آبراهامیان هم در کتاب <em>ایران بین دو انقلاب</em> (نشر نی، تهران ١٣٧٧) خود بدان پرداخته است و هم در یک <a href="http://kasravi-ahmad.blogspot.se/p/blog-page_2.html">نوشتۀ اینترنتی در سایت بی بی سی</a>.</p> </div> <div id="ftn12"> <p dir="RTL"><a href="#_ftnref12" name="_ftn12" title=""><span dir="LTR">[12]</span></a> &nbsp;عباس عبدی و محسن گودرزی، <em>تحولات فرهنگی در ایران</em>، انتشارات روش، تهران، ١٣٧٨، صص ٤١-٤٢.</p> </div> </div> <p>&nbsp;</p> https://archive.radiozamaneh.com/reflections/2013/01/20/23796#comments آجودانی استبداد انديشه زمانه جامعه‌شناسی دورکهایم فره ایزدی قدرت لویاتان محمدرفیع محمودیان نهاد اجتماعی هابز کاتوزیان Sun, 20 Jan 2013 21:58:57 +0000 politics 23796 at https://archive.radiozamaneh.com https://archive.radiozamaneh.com/politics/2012/09/21/19642 <div class="fb-social-like-widget"><fb:like href="https://archive.radiozamaneh.com/politics/2012/09/21/19642" send="false" layout="box_count" show_faces="false" width="500" action="like" font="arial" colorscheme="light"></fb:like></div><div class="field field-type-text field-field-nevisandeh"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> ای. کاپِرت و گ. کِلِر در گفت‌وگو با &quot;جمیل&quot;، کارگردان سوری </div> </div> </div> <div class="field field-type-filefield field-field-maghaleh-image"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> <img class="imagefield imagefield-field_maghaleh_image" width="308" height="199" alt="" src="https://archive.radiozamaneh.com/sites/default/files/puppensyrien.jpg?1348512818" /> </div> </div> </div> <p dir="RTL">اکبر فلاح&zwnj;زاده &minus; یک کارگردان تبعیدی سوری اوضاع پریشان حکومت بشار اسد را به صورت نمایش عروسکی اجرا کرده و فیلم آن را هم در یوتیوب گذاشته تا همه ببینند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <!--break--><!--break--><p dir="RTL">در این نمایش عروسکی که نقش آفرینان آن بر سر انگشت حرکت می&zwnj;&zwnj;کنند، افزون بر مردم عادی، نقش نیروی سرکوبگر شبیحه و خود بشار اسد را هم بازی می&zwnj;&zwnj;کنند <span dir="LTR">.</span> نمایش با بی قراری اسد شروع می&zwnj;شود که خوابش نمی&zwnj;برد، چون کابوس می&zwnj;بیند <span dir="LTR">. </span>شبیحه لالایی گویان او را به خواب می&zwnj;کند، اما اسد باز با دیدن کابوس از خواب می&zwnj;پرد <span dir="LTR">. </span>شبیحه مثل جن ظاهر می&zwnj;شود و به&zwnj;&zwnj; اسد دلداری می&zwnj;دهد که کشور در امن و امان است. اما اسد مدام ناله می&zwnj;&zwnj;کند که خوابش نمی&zwnj;برد چون مدام کابوس می&zwnj;&zwnj;بیند. شبیحه به&zwnj;&zwnj; او&zwnj; اطمینان می&zwnj;&zwnj;دهد که ۹۹ درصد مردم سوریه اسد را دوست دارند و جای نگرانی نیست. اسد هم کمی دلگرم می&zwnj;&zwnj;شود و می&zwnj;&zwnj;خوابد. اما یک دفعه از خواب پرانده می&zwnj;شود. می&zwnj;شنود که انقلاب شده و به&zwnj;&zwnj; زودی اسد هم به&zwnj;&zwnj; قذافی می&zwnj;&zwnj;پیوندد. اسد وحشت زده دور خودش می&zwnj;&zwnj;چرخد و ناله کنان می&zwnj;&zwnj;گوید: باید فورا با احمدی نژاد مشاوره کنم<span dir="LTR">&hellip; </span></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">در قسمت&zwnj;های بعدی این نمایش که جدی&zwnj;تر پرداخت شده، مبارزان سوری هم نشان داده می&zwnj;شوند که به خانه&zwnj;ای پناه برده و مدام در خطر دستگیری توسط نیروهای امنیتی هستند <span dir="LTR">.</span> این نیروها همه جا می&zwnj;گردند و خانه&zwnj;های مردم را بازرسی می&zwnj;کنند.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <div class="media_embed" height="315px" width="560px"> <iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="315px" src="http://www.youtube.com/embed/oe7TRt4TP4o" width="560px"></iframe></div> <p>&nbsp;</p> <p align="center" dir="RTL"><em>صحنه&zwnj;ای از نمایش عروسکی در توصیف اوضاع سوریه</em></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><strong>● گفت&zwnj;وگو با &quot;جمیل&quot;، هنرمند سوری</strong></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"> روزنامه آلمانی &quot;تاتس&quot; با کارگردان این نمایش که از او&zwnj; با نام مستعار &quot;جمیل&quot; نام برده، گفت&zwnj;وگو کرده است که قسمتهایی از آن را می&zwnj;خوانیم<span dir="LTR">:</span></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><strong>تاتس: آقای جمیل از کی&zwnj; تصمیم گرفتید دل&zwnj; به&zwnj;&zwnj; دریا بزنید و بشار اسد را در ملا عام دست بیندازید؟ </strong></p> <p dir="RTL"> جمیل: مانند بسیاری از هنرمندان از همان ابتدا با انقلاب همراه بودم. ما گروه هنری <span dir="LTR">&quot;</span>مصاصة متة <span dir="LTR">&quot;</span>را همین تابستان امسال درست کردیم. نخستین اپیزود تئاتر ما (<span dir="LTR">&quot;</span>یادداشت&zwnj;های روزنه یک دیکتاتور<span dir="LTR">&quot;</span>) از ماه اوت پارسال در یوتیوب در دسترس است.</p> <p dir="RTL"> <strong>ولی شما خودتان در تبعید هستید</strong><strong><span dir="LTR">.</span></strong></p> <p dir="RTL"> بله، دلم برای وطنم سوریه لک زده است. هر چند که به لطف شبکه&zwnj;های اجتماعی مثل اسکایپ در تماس تنگاتنگ با کشورم هستم.&zwnj; اما نمی&zwnj;توانم بگویم کجا زندگی&zwnj; می&zwnj;&zwnj;کنم، چون نامم در لیست سیاه است<span dir="LTR">.</span></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><strong>عروسک اسد در نمایش شما کله اش چوبی، گوشهایش پت و پهن، و</strong> <strong>چشمهایش از میخ درست شده. قیافه اش با اسد مو نمی&zwnj;زند. اما شما راستی چرا</strong> <strong>اصلا با عروسک کار می&zwnj;&zwnj;کنید، و چرا پس زمینه نمایش تان سیاه است؟ </strong></p> <p dir="RTL"> سیاهی جعبه&zwnj;ای که نمایش در آن اجرا می&zwnj;شود کنایه&zwnj;ای از طنز سیاه&zwnj;مان است<span dir="LTR">. </span>استفاده از عروسک به&zwnj;&zwnj; جای اشخاص بازی&zwnj; هم به&zwnj;&zwnj; دلایل امنیتی&zwnj; صورت گرفته است. چون نمایش چهره افراد ممکن است عواقب خطرناکی داشته باشد<span dir="LTR">.</span></p> <p dir="RTL"> <strong>اسد در این نمایش یک احمق خونریز است که رفتاری بچگانه</strong><strong> و ترس زده دارد</strong> <strong><span dir="LTR">. </span>راستی این اسد و پدرش چگونه توانستند که چهل سال تمام</strong><strong> چنان جامعه را ترور کنند که کسی&zwnj; جرأت نکند در ملا عام آنها را به&zwnj;&zwnj; سخره</strong><strong> بگیرد؟ </strong></p> <p dir="RTL"> رژیم اسد بر بخور بخور و فساد بنا&zwnj; شده. اندیشه مافیایی به&zwnj;&zwnj; شدت در سوریه گسترده بوده است. شبکه بزرگی از مردم وجود دارد که برای پر کردن کیسه شان به&zwnj;&zwnj; اسد نیاز دارند. به همین دلیل آنها موفق شدند با ایجاد وحشت حکومت کنند. به&zwnj;&zwnj; سخره گرفتن چنین حکومتی به&zwnj;&zwnj; اعدام یا شکنجه ختم می&zwnj;&zwnj;شود. مردم در چهار دیواری خانه&zwnj;هایشان به&zwnj;&zwnj; حکومت می&zwnj;&zwnj;خندند، اما فقط در همان چهار دیواری، درست مثل یک جعبه سیاه<span dir="LTR">.</span></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><strong>به&zwnj;&zwnj; لطف اینترنت این نمایش را در یوتیوب گذاشته&zwnj;اید تا همه</strong><strong> ببینند. اینترنت مزایای دیگری هم برای شما دارد. مثلا در تظاهرات برق آسایی</strong><strong> که در دمشق بر</strong><strong> پا می&zwnj;شود. این تاکتیک</strong><strong> تظاهرات</strong><strong> به&zwnj;&zwnj; علت حضور سنگین امنیتی&zwnj; رژیم صورت می&zwnj;&zwnj;گیرد. فیلم&zwnj;های تظاهرات هم</strong><strong> فورا در اینترنت گذاشته می&zwnj;&zwnj;شود. ظاهرا انقلاب بدون اینترنت نمی&zwnj;شود. اسد</strong><strong> اینترنت را سال </strong><strong>۲۰۰۰ آزاد اعلام کرد. او&zwnj;</strong><strong> ظاهرا نمی&zwnj;دانست که گًور خودش را می&zwnj;&zwnj;کند. این شوخی تاریخ نیست؟ </strong></p> <p dir="RTL"> اینترنت مهم است، اما فقط یکی&zwnj; از عوامل انقلاب است. با اینترنت خالی&zwnj; نمی&zwnj;شود انقلاب کرد و در مورد نقش آن هم نباید اغراق کرد <span dir="LTR">. </span>زمانی که اسد اینترنت را آزاد اعلام کرد قصدش صرفا تقویت رژیم خودش بود. او&zwnj; هیچ حسابش را نکرده بود که مخالفانش از آن استفاده می&zwnj;&zwnj;کنند. دیکتاتورها زیاد هم آینده نگر نیستند. عقلشان به&zwnj;&zwnj; فکر منطقی قد نمی&zwnj;دهد<span dir="LTR">.</span></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><strong>هر اپیزود این نمایش با رقص و آواز شروع می&zwnj;&zwnj;شود</strong> <strong><span dir="LTR">. </span>در اپیزود نخست اسد رقص رپ می&zwnj;کند و همانطور که قر می&zwnj;د&zwnj;&zwnj;&zwnj;هد، می&zwnj;&zwnj;گوید: &quot;من دیوانه نیستم، دیوانه</strong><strong> نیستم.&quot; آیا خبر دارید که مردم تظاهرکننده در خیابان هم همین رقص و آواز اسد را تقلید می&zwnj;&zwnj;کنند؟ </strong></p> <p dir="RTL"> متاسفانه نه&zwnj;. رقص رپ هنوز در میان مردم ما زیاد جا نیفتاده.&zwnj; اما اخیرا شنیده ام که مردم در خیابان&zwnj;ها بشار اسد را مانند نمایش ما به&zwnj;&zwnj; سخره &quot;بشار فسقلی <span dir="LTR">&quot;</span> می&zwnj;نامند، که نشان می&zwnj;دهد نمایش در مردم اثر کرده و این باعث خوشحالی من است<span dir="LTR">.</span></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><strong>قسمت دوم نمایش خیلی&zwnj; غمناکتر از قسمت اول است. اینجا دیگر</strong><strong> از شوخی و متلک خبری نیست، چون انقلابیون را نشان می&zwnj;دهید که در کار</strong><strong> مبارزه و تحت تعقیب پلیس&zwnj;اند. درد و مصیبت محور این قسمت است</strong><strong><span dir="LTR">.</span></strong></p> <p dir="RTL"> ما آنچه را که در خیابان می&zwnj;&zwnj;گذرد نشان می&zwnj;&zwnj;دهیم. یاس و نومیدی زیاد است. با این حال ما همچنان می&zwnj;&zwnj;خواهیم امید ایجاد کنیم<span dir="LTR">. </span></p> <p dir="RTL"> <strong>چطور؟ </strong></p> <p dir="RTL"> این&zwnj;طور که از پا نیافتیم و ادامه بدهیم<span dir="LTR">.</span></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><strong>اپوزیسیون سوریه با زحمت و مشقت</strong><strong> و به جان خریدن</strong><strong> خطرات، سانسور را دور می&zwnj;زند تا تصاویر سرکوب را به&zwnj;&zwnj; بیرون سوریه برساند. دنیا</strong><strong> هم با دیدن این تصاویر شکی در خونریز بودن رژیم ندارد، با این حال حاضر</strong><strong> به&zwnj;&zwnj; کمک نیست</strong><strong><span dir="LTR">.</span></strong></p> <p dir="RTL"> این تازگی ندارد، همیشه در تاریخ همین&zwnj;طور بوده. جامعه بین المللی فاجعه روندا را هم درک نکرد. این جامعه چشم به&zwnj;&zwnj; منافع خودش دارد و دقّت کافی&zwnj; به&zwnj;&zwnj; دور و برش ندارد<span dir="LTR">.</span></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><strong>در شرایطی</strong><strong> که</strong><strong> خشونت در سوریه روز افزون می&zwnj;&zwnj;شود، هنر چه وظیفه&zwnj;ای دارد؟ </strong></p> <p dir="RTL"> باید نشان بدهد که جامعه سوری بکر است و انقلاب همچنان درست&zwnj;ترین و شریف&zwnj;ترین اهداف را پی&zwnj; می&zwnj;&zwnj;گیرد<span dir="LTR">. </span></p> <p dir="RTL"> <strong>آیا این ماستمالی واقعیت نیست؟ </strong></p> <p dir="RTL"> نه&zwnj; که نیست! مشکل این است که اسد خبرنگاران خارجی را راه نمی&zwnj;دهد، بنا&zwnj; بر این تصویر غلطی در ذهن غربی&zwnj;ها ایجاد می&zwnj;&zwnj;شود<span dir="LTR">.</span></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><strong>آیا دخالت نظامی خارجی را درست می&zwnj;&zwnj;دانید؟ </strong></p> <p dir="RTL"> نه&zwnj; <span dir="LTR">. </span>دخالت نظامی فقط منجر به&zwnj;&zwnj; خونریزی بیشتر می&zwnj;&zwnj;شود. به ضرب سلاح نمی&zwnj;شود جامعه مدنی بنا&zwnj; کرد. اما فشار بین&zwnj;المللی به&zwnj;&zwnj; اسد باید به&zwnj;&zwnj; شدت افزایش پیدا کند<span dir="LTR">.</span></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL"><strong>تازگی&zwnj;ها در گروه تئاترتان دعوا شده بود سر نحوه برخورد با رژیم. دو نفر از گروهتان جدا شدند چون معتقد بودند باید مسلح</strong><strong> شد و انتقام قربانیان را گرفت</strong><strong><span dir="LTR">.</span></strong></p> <p dir="RTL"> با وجود این اختلاف&zwnj;ها همچنان با هم دوستیم. اما من با ایده انتقام مخالفم<span dir="LTR">. </span>در یکی از اپیزودهای این نمایش که &quot;دیو&quot; نام دارد، موضوع سر همین انتقام است: یک مبارز راه آزادی شکنجه می&zwnj;&zwnj;شود، اسد هم او را اغوا می&zwnj;کند: &quot; بگذار دیو درونت آزاد بشود. مرا بزن، همینطور که من ترا می&zwnj;زنم&quot;<span dir="LTR">.</span> این درست همان چیزی است که ما باید از آن پرهیز کنیم. ما به&zwnj;&zwnj; هیچ وجه نباید مانند رژیم اسد رفتار کنیم. حتی اگر شکنجه شویم و با وجود قتل عامی عامی&zwnj; که همین حالا راه افتاده، باز نباید انتقام گیری کنیم.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">هنر آوای روح است. هنر به&zwnj;&zwnj; نام عشق و بخشش انسان&zwnj;ها را دور هم جمع می&zwnj;&zwnj;کند. نه&zwnj; فقط من ، که خیلی از هنرمندان و بازیگران دارند تلاش می&zwnj;&zwnj;کنند که جلوی نفرت را بگیریم<span dir="LTR">.</span></p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">منبع: <a href="http://www.taz.de/!100690/"><span dir="LTR">TAZ</span></a></p> https://archive.radiozamaneh.com/politics/2012/09/21/19642#comments استبداد اکبر فلاح‌زاده بشار اسد جمیل سوریه نمایش عروسکی گوی سیاست Fri, 21 Sep 2012 08:48:13 +0000 politics 19642 at https://archive.radiozamaneh.com https://archive.radiozamaneh.com/culture/khaak/2012/02/09/10801 <div class="fb-social-like-widget"><fb:like href="https://archive.radiozamaneh.com/culture/khaak/2012/02/09/10801" send="false" layout="box_count" show_faces="false" width="500" action="like" font="arial" colorscheme="light"></fb:like></div><div class="field field-type-text field-field-sartitr"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> گفت‌و‌گو با منصور کوشان پیرامون بحران مرجعیت، سرکوب نهادهای مدنی، جنبش زنان و ادبیات معترض در سایه نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ماه </div> </div> </div> <div class="field field-type-text field-field-nevisandeh"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> دفتر خاک </div> </div> </div> <div class="field field-type-filefield field-field-maghaleh-image"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> <img class="imagefield imagefield-field_maghaleh_image" width="277" height="188" alt="" src="https://archive.radiozamaneh.com/sites/default/files/koushinter01.jpg?1328989743" /> </div> </div> </div> <p>دفتر خاک در گفت&zwnj;و&zwnj;گو با منصور کوشان به مناسبت انتخابات مجلس شورای اسلامی &ndash; منصور کوشان نامی شناخته&zwnj;شده در ادبیات معاصر ایران است. از او چند رمان، چندین داستان بلند (نوول)، نمایشنامه، مجموعه اشعار، و چند اثر پژوهشی، از جمله &quot;فراسوی متن، فراسوی شگرد&quot; در بررسی زندگی و آثار هنریک ایبسن منتشر شده است.</p> <!--break--><!--break--><p>&nbsp;</p> <p>منصور کوشان در دهه ۷۰ خورشیدی سردبیر مجله تکاپو به مدیرمسئولی سکینه حیدری بود. بسیاری از نمایشنامه&zwnj;های او در طی آن سال&zwnj;ها توقیف و اجرای آن&zwnj;ها متوقف می&zwnj;شد. کوشان یکی از فعالان جمع مشورتی&zwnj; کانون نویسندگان و از اعضای هیئت هفت نفره&zwnj; احیای این کانون بود و هم&zwnj;زمان با قتل&zwnj;های زنجیره&zwnj;ای، به دلیل بودن نامش در صدر فهرست کشتار جمهوری اسلامی، بعد از دعوت به نروژ جهت سخنرانی در پنجاهمین سالگرد اعلامیه&zwnj; جهانی&zwnj; حقوق بشر (دسامبر ۱۹۹۸)، دیگر به ایران بازنگشت. <br /> &nbsp;</p> <p>او سال نخست زندگی در تبعید را با سفر به کشورهای اروپایی گذراند و از آوریل سال ۲۰۰۰، به عنوان نویسنده&zwnj; مهمان در شهر استاوانگر، جنوب غربی&zwnj; نروژ زندگی می&zwnj;کند. در این سال&zwnj;ها آثاری از او به نروژی منتشر شده و هفت نمایش&zwnj;نامه از خود و نویسندگان جهان را به زبان نروژی طراحی و کارگردانی کرده است.</p> <p>&nbsp;</p> <p>منصور کوشان تا سال ۲۰۰۶مدیر هنری&zwnj; تاتر سولبرگ شهر استاوانگر بود و از آن پس، تنها به نوشتن در قلمروهای پژوهش، نقد و بررسی، شعر، داستان، رمان و نمایش&zwnj;نامه مشغول است و از بهار سال ۱۳۸۸، فصل&zwnj;نامه&zwnj; فرهنگی، ادبی و هنری &quot;جنگ زمان&quot; را نیز سردبیری می&zwnj;کند. کوشان همچنین بنیانگذار و از اعضای هیأت دبیران &quot;خانه آزادی بیان&quot; است. به مناسبت نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی با او پیرامون موضوعاتی مانند مرجعیت ادبی و سیاسی، تورم اقتصادی و فرهنگ متورم، نهادهای مدنی و جز آن گفت&zwnj;&zwnj;و گویی انجام داده&zwnj;ایم که اکنون آن را می&zwnj;خوانید: <br /> ------------</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />پس از کودتای ۲۲ خرداد نخستین انتخابات در شرایطی برگزار می&zwnj;شود که سید علی خامنه&zwnj;ای، رهبر جمهوری اسلامی ته&zwnj;مانده مشروعیت سیاسی&zwnj;اش به عنوان یک مرجع مذهبی و سیاسی را از دست داده است. پیش از درگذشت احمد شاملو و هوشنگ گلشیری، در شعر و در داستان&zwnj;نویسی ظاهراً مرجعی برای تشخیص خوب از بد، زشت از زیبا وجود داشت. به نظر شما آیا بحران مرجعیت سیاسی در قلمرو فرهنگ هم تأثیرگذار است یا این دو، دو مقوله جداگانه&zwnj;اند و گفتمان&zwnj;های سیاسی از جمله گفتمان مرجعیت، بر گفتمان&zwnj;های فرهنگی اثرگذار نیستند؟</p> <p>&nbsp;</p> <p><strong>منصور کوشان -</strong> اصل مرجعیت، که در ایران به دلیل مرجعیت روحانیان مکار و روباه&zwnj;صفت، دست&zwnj;کم از دوره&zwnj;ی صفویه تا امروز بیشتر بار منفی داشته است و این بار منفی را متأسفانه به قلمروهای نادینی نیز گسترش داده است، یکی از کهن&zwnj;ترین اصل&zwnj;ها یا داوری&zwnj;های کدخدامنشانه است. به این معنا که مرجعیت می&zwnj;توانست مانع از کار اضافی یا رفتن راه بیهوده باشد. مرجعیت کمک می&zwnj;کرد تا جوینده بهتر و سریع&zwnj;تر به هدف و مقصد خود برسد. این سنت، که تا چند دهه&zwnj;ی پیش حتا در معتبر&zwnj;ترین صنف و قشرهای فرهنگی دنیا هنوز اعتبار سیاسی بسیاری داشت و به هر حال سودش بیشتر از زیانش بود، متأسفانه، به چند دلیل، از جمله فروپاشی احترام&zwnj;های خانوادگی، فامیلی، صنفی و سیاسی، امروز بیشتر کاربرد&zwnj;هایش را ازدست داده است و بسیاری عطایش را به لقایش بخشیده&zwnj;اند. به عنوان نمونه، تا وقتی هنوز شخصیت&zwnj;های مهمی چون ژان پل سار&zwnj;تر، آرتور میلر و... در جهان فرهنگ و ادبیات جهان حضور فعال داشتند، کمتر دولت&zwnj;مردی به خود جرئت می&zwnj;داد در امور فرهنگی و ادبی و هنری دخالت&zwnj;های نا&zwnj;به&zwnj;جا بکند یا در برابر کمبود&zwnj;ها یا تهدید&zwnj;ها و فروپاشی&zwnj;های فرهنگی ساکت باشد. هویت غنی، استقلال فکری، منش انسانی و عدالت&zwnj;خواهی بی&zwnj;چون و چرای کسانی مثل سار&zwnj;تر، اعتباری را فراهم کرده بود که اگر نگوییم میلیون&zwnj;ها نفر، دست&zwnj;کم در هر موردی هزاران نفر درخواست&zwnj;هایش را پاسخ می&zwnj;دادند. <br /> &nbsp;</p> <blockquote><p><img align="middle" alt="" src="http://www.radiozamaneh.com/sites/default/files/koushan.jpg" />منصور کوشان:همه&zwnj; دست اندرکاران جمهوری اسلامی، نه تنها از بطن فرهنگ ایران و از میان همین مردم برخاسته&zwnj;اند که هیچ&zwnj;کدام هم صاحب درایت یا سیاست خارق&zwnj;العاده نبوده&zwnj;اند. آن&zwnj;ها به ویژه خمینی، با وجود همه&zwnj;&zwnj; امکان&zwnj;هایی که تا امروز در اختیار داشته&zwnj;اند نه ذره&zwnj;ای بر قدرت اسلام افزوده&zwnj;اند و نه ذره&zwnj;ای از شأن آن کاسته&zwnj;اند.</p> </blockquote> <p>با این تفاصیل شما در مجموع به مرجعیت فکر و اندیشه به عنوان یک نهاد جهت&zwnj;دهنده اعتقاد دارید.<br /> این امر، به خودی خود، حائز اهمیت است و کمبود آن در جامعه&zwnj;ی جهانی امروز، به ویژه برای جامعه&zwnj;هایی مثل ایران، که درصد آگاهی، دانش و فرهنگ در آن هم کم است و هم متأسفانه تهی از ژرفا، بسیار محسوس است. به بیان دیگر، اگر چه مرجعیت دینی، با ظهور و سقوط روح&zwnj;الله خمینی، آب پاکی را روی دست همه ریخته و فجایع بازمانده&zwnj;ی آن چنان وحشتناک و مخوف است که هر کس حق دارد از هر گونه مرجعیت، حتا در بیرون از قلمرو دین و سیاست و جامعه، دوری بگزیند و چون تا بن استخوان گزیده شده است، از هر گونه نخ سپید و سیاهی بترسد، اما باز هم وجه مثبت مرجعیت در قلمرو کیفیتِ &laquo;چیز&zwnj;ها&raquo; را نمی&zwnj;توان نادیده گرفت و نبود آن در ایران امروز، به ویژه برای جوانانی که رهرو راه&zwnj;های سهل و ممتنع و پر و پیچ و خم فرهنگ و ادبیات و هنر هستند، بسیار حائز اهمیت است. به ویژه که در این روز&zwnj;ها نه تنها مرجعیت شخصیت&zwnj;هایی مثل شاملو وجود ندارد، که نهادهایی هم چون مجله&zwnj;ها، ماه&zwnj;نامه&zwnj;ها و فصل&zwnj;نامه&zwnj;های معتبر وجود ندارند که نقش مرجعیت نامستقیم را ایفا می&zwnj;کردند و هر شاعر و نویسنده و پژوهنده&zwnj;ای با ارایه&zwnj;ی اثرش به آن&zwnj;ها و انتشار یا عدم انتشار آن، با گونه&zwnj;ای داوری در باره&zwnj;ی کیفیت نسبی اثر خود آشنا می&zwnj;شد و بهتر می&zwnj;توانست راهش را ادامه بدهد.</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />در واقع به نظر شما به این دلیل که مرجعیت سیاسی در ایران مشروعیت خودش را راز دست داده، در زمینه&zwnj;های فرهنگی ما با مشکلاتی مواجه شده&zwnj;ایم. می&zwnj;پرسیم به نظر شما معیار مرجعیت &quot;سالم&quot; چیست؟</p> <p>&nbsp;</p> <p>اگر چه مرجعیت&zwnj;های دینی، مثل عمل آیات عظام، مرجعیت&zwnj;های سیاسی، مثل عمل رهبران حزب&zwnj;های سیاسی، مرجعیت&zwnj;های اجتماعی مثل عمل رییس&zwnj;جمهورهای منتخب یا کارکردهای روشنفکران سیاسی، نشان داده است که ایران بدون مرجعیت، سالم&zwnj;تر و رستگار&zwnj;تر از داشتن آن است و تأثیر سوء آن را نمی&zwnj;توان بر قلمروهای دیگر نادیده گرفت، اما هنوز بر این باورم که بودن مرجعیت کیفی، اگر همراه با کورذهنی نباشد، اگر به وحی منزل نینجامد، اگر به مراد و مریدی کشیده نشود، اگر تنها در قلمرو شناخت کیفیت &laquo;چیز&zwnj;ها&raquo;، به ویژه در امور فرهنگ، ادب و هنر، باقی بماند، بهتر از نبودن آن است. <br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />در دوران دولت نهم و دولت دهم، به ویژه در قلمرو داستان&zwnj;نویسی با انبوهی از کتاب&zwnj;های کم&zwnj;حجم مواجه&zwnj;ایم و نام&zwnj;هایی که چند صباحی بر سر زبان&zwnj;ها می&zwnj;افتند و سپس فراموش می&zwnj;شوند. از سوی دیگر، دست&zwnj;کم در لحظه&zwnj;ای که این مصاحبه را انجام می&zwnj;دهیم، از ارزش پول ملی مدام کاسته می&zwnj;شود. آیا به نظر شما تورم در اقتصاد می&zwnj;تواند در پیوند در تورم در عرصه&zwnj;های فرهنگی باشد؟ اگر چنین است، پیامد آن در درازمدت برای ادبیات معاصر ایران چیست؟ <br /> &nbsp;</p> <p>در سخن شما چند پرسش به موازات هم مطرح شده&zwnj;اند که ناگزیرم برای پاسخ&zwnj;گویی صریح، آن&zwnj;ها را از هم تفکیک کنم. پس، نخست به اصل کم حجم بودن کتاب&zwnj;ها می&zwnj;پردازم که به گونه&zwnj;ای مربوط می&zwnj;شود به هر سه وجه پرسش شما. یکی، توجه به وضعیت روزگاری که در آن به سر می&zwnj;بریم، که از دوره&zwnj;ی دولت نهم و دهم در ایران فرا&zwnj;تر می&zwnj;رود، یکی به مسئله&zwnj;ی پول و سوم تورم اقتصادی که امروز به &zwnj;&zwnj;نهایت حضیضش در ایران رسیده است و در پیش از این، ملت&zwnj;های دیگر هم کم و بیش با آن، اگر چه نه در این اندازه، درگیر بوده&zwnj;اند. <br /> &nbsp;</p> <p>فرهنگ، به ویژه ادبیات، یکی از شاخص&zwnj;ترین برآمدهای تاریخی هر دوره است.&zwnj;&zwnj; همان طور که فرهنگ پویا بر شکوفایی اقتصادی تأثیر می&zwnj;گذارد، اقتصاد سازنده نیز بر شکوفایی فرهنگی دامن می&zwnj;زند. پس، اگرچه متوجه&zwnj;ی نظر شما و تأکیدتان بر کیفیت کتاب&zwnj;ها هستم، اما برای روشن&zwnj;تر شدن مفهوم، ناگزیرم یادآوری کنم که حجم کم یا زیاد کتاب، نمی&zwnj;تواند نقش مهمی در کیفیت اثر داشته باشد. در واقع، حجم کم کتاب یکی از برآیندهای شتاب جامعه&zwnj;ی مدرن و رو به رشد سریع است. دیگر عصر رمان&zwnj;های کلاسیک چند جلدی به دلایل بسیاری گذشته است. از مهم&zwnj;ترین آن&zwnj;ها، رشد زبان، شتاب زمان و نقش اقتصاد است. در دوره&zwnj;ی معاصر، نویسنده با توجه به تجربه&zwnj;ی پیشنیانش و امکان&zwnj;های فراوانی که در کنار اثرش وجود دارد، گستردگی رسانه&zwnj;ها مثل تلویزیون، سینما و سهل&zwnj;شدن سفر به هر مکان ناشناخته، از سویی ناگزیر نیست وصف&zwnj;های چند صفحه&zwnj;ای برای انتقال فضا و مکان و... اثرش ارایه دهد و می&zwnj;تواند با گزیده&zwnj;گویی و صیقل&zwnj;یافته&zwnj;تر کردن نشانه&zwnj;ها در اثر، نظرش را منتقل کند، از سوی دیگر، با کوتاه&zwnj;نویسی فرصت بیشتری به خواننده&zwnj;ای می&zwnj;دهد که زمان در برنامه&zwnj;های زندگی او اهرم اصلی و تعیین&zwnj;کننده&zwnj;ی همه چیز است و در سوی سوم، با در نظر گرفتن نقش مسلط اقتصاد در زندگی امروز و رابطه&zwnj;ی تنگاتنگ آن با بازار عرضه و تقاضا، برای کتاب کم&zwnj;حجم، هم امکان انتشار و هم امکان خرید و هم امکان نگهداری ممکن&zwnj;تر است. چرا که درست همانند زبان و زمان، اقتصاد هم دوشادوش رشد جامعه در تار و پود زندگی انسان دمیده شده است و هرگونه تصمیمی بدون در نظر گرفتن آن&zwnj;ها، اگر نادرست نباشد، مخدوش و معیوب خواهد بود.</p> <p>&nbsp;</p> <p>حال در نظر بگیرید که این سه عامل در جامعه&zwnj;ای در قهقرا باشد. کیفیت زبان ناسنجیده بماند، سرعت زمان دیده نشود و نقش اقتصاد به بازی گرفته شود، معلوم است که بستر ادبیات معاصر، نه در دراز&zwnj;مدت، که حتا در کوتاه&zwnj;مدت نیز دچار خسران&zwnj;های جبران&zwnj;ناپذیر خواهد شد چنان که شاهد عینی آن در همین دو دهه بوده&zwnj;ایم. <br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />آیا اعتقاد دارید که ادبیات داستانی و شعر می&zwnj;تواند از یک سویه اعتراضی برخوردار باشد؟ <br /> &nbsp;</p> <p>اگر نگویم نفس نوشتن، دست کم کنش آفرینش، اعتراض است. برای من هضم&zwnj;نشدنی یا ناباورانه است اگر کسی بگوید شعر یا داستان یا نمایش&zwnj;نامه می&zwnj;نویسد بدون اینکه به چیزی، کسی، موقعیتی، باوری، بودنی اعتراض نداشته باشد. آفرینش، در هر شکلی، انکار چیزی کهنه و جایگزین کردن چیزی نو به جای آن است. پس، کل ادبیات و هنر&zwnj;ها، آفریده می&zwnj;شوند برای اعتراض&zwnj;ها.</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />این امر که شما به&zwnj;درستی اشاره می&zwnj;کنید، ذاتی ادبیات است. بحث ما این است که در سایه استبداد، به&zwnj;ویژه پس از کودتا، آیا این امر ذاتی، یعنی اعتراض را از ادبیات خلاق سلب نکرده&zwnj;اند؟</p> <p>&nbsp;</p> <p>باید بگویم دست کم در دهه&zwnj;ی گذشته، هیچ اثر ادبی توانا یا پویایی نخوانده&zwnj;ام؛ چه در آن نشانی از عنصرهای حکومت در پیش یا بعد از کودتا باشد یا نباشد. چرا که اگر ادبیتی وجود داشت، به یقین این اعتراض یا کنش و موقعیت&zwnj;های پیرامونی آن نمود می&zwnj;یافت. اما اگر، از نفس اعتراض بنیادی، که در بطن تمامی گونه&zwnj;های روایت&zwnj;های ادبی و هنری نهفته است، فرا&zwnj;تر برویم، به قلمرویی بسیار حساس وارد می&zwnj;شویم که مرزبندی آن بسیار سخت و &zwnj;گاه ناممکن است. یعنی گذر از اعتراض نهادینه شده در لایه&zwnj;ی درونی ادبیات و رسیدن به اعتراض بیان شده در لایه&zwnj;ی بیرونی ادبیات. من، اگر چه به نقش مقطعی و گذرای این گونه اعتراض از طریق ادبیات و هنر باور دارم و به عینه تأثیر آن را در زمان و مکان&zwnj;هایی دیده&zwnj;ام، اما آن را به هیچ&zwnj;کس پیشنهاد یا توصیه نمی&zwnj;کنم. چون هم تجربه&zwnj;ی بسیار لازم دارد تا نویسنده یا هنرمندی بتواند قلمرو ادبیات و هنر را به قلمرو شعار تبدیل نکند و هم به این دلیل که هر اثر ادبی یا هنری کاملی، دست&zwnj;کم با زیبایی&zwnj;اش، قادر است از هر شعاری گویا&zwnj;تر و پویا&zwnj;تر باشد. &zwnj;&zwnj;</p> <p>&nbsp;</p> <p>نهایت اینکه وقتی یک اثر ادبی یا هنری کامل، می&zwnj;تواند کل یک ایدئولوژی یا یک عقیده&zwnj;ی گوسفندپرور را انکار کند، می&zwnj;تواند آدمی را از پل میان حیوانیت و انسانیت عبور بدهد، چه لزومی به بیان وضعیت &laquo;قارچ&zwnj;هایی&raquo; است که به چند دلیل روشن، حاکم بر سرنوشت ملتی شده&zwnj;اند؟ البته باز می&zwnj;فهمم که پاسخ این پرسش، ناگزیری شرایط حیاتی یا گذر از مرحله&zwnj;ی بودن یا نبودن را می&zwnj;طلبد. در واقع، به شکلی باز برمی&zwnj;گردیم به این مفهوم که روزگاری ژان پل سار&zwnj;تر طرح کرد و با گفتمان &laquo;رمان تهوع در برابر گرسنگی کودک بیافرایی چه ارزشی دارد؟&raquo; التزام نویسنده و تعهد ادبیات را مطرح کرد. بله، بدیهی است که در چنین وضعیتی نویسنده در کنار کنش آفرینش و نوشتن، ناگزیر است که کنش&zwnj;های اجتماعی دیگری هم داشته باشد. حضور خود را به عنوان یک شهروند شاخص، در همه&zwnj;ی عرصه&zwnj;های اعتراض نشان بدهد و حتا اگر لازم شد، چند صباحی آفرینش فردی و حضور در خلوت را کنار بگذارد و به آفرینش جمعی و حضور در جامعه روی بیاورد و کانون اعتراض را پویا نگه دارد. <br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />شما از سارتر مثال آوردید. چگونه است که پیش از انقلاب، در آثار نویسندگانی مانند آل&zwnj;احمد و ساعدی و در شعر شاعرانی مانند اخوان ثالث، فروغ و البته احمد شاملو ما عامل اعتراض را به&zwnj;روشنی درک می&zwnj;کنیم، اما بعد از انقلاب هر دم بیش از پیش ادبیات خلاق ما از عرصه اجتماع دور شده و در پیله دغدغه&zwnj;های شخصی و آپارتمانی گرفتار آمده؟ با گوشه چشمی به تاریخ ایران سهم سانسور و سیاست&zwnj;های دولت چیست؟<br /> &nbsp;</p> <blockquote><p><img align="middle" alt="" src="http://www.radiozamaneh.com/sites/default/files/images/koumanse02.jpg" />منصور کوشان:وقتی یک اثر ادبی یا هنری کامل، می&zwnj;تواند کل یک ایدئولوژی یا یک عقیده&zwnj;ی گوسفندپرور را انکار کند، می&zwnj;تواند آدمی را از پل میان حیوانیت و انسانیت عبور بدهد، چه لزومی به بیان وضعیت &laquo;قارچ&zwnj;هایی&raquo; است که به چند دلیل روشن، حاکم بر سرنوشت ملتی شده&zwnj;اند؟</p> </blockquote> <p>چند علت مهم را در گریز از ادبیات اعتراض، که به دلیل کنش آشکارش به موقعیت، ادبیات اعتراض نام بامسمایی است برای آن، می&zwnj;توان در نظر گرفت. یکی سرکوب بسیار شدید و بی&zwnj;رحمانه&zwnj;ی حکومت اسلامی که در همه&zwnj;ی دوره&zwnj;های بر مستد قدرت بودنش ضد فرهنگ بوده است، دیگری گستره&zwnj;ی عرصه&zwnj;ی اعتراض یا آگاهی نسبی مردم نسبت به موقعیت خود که نسبت آن در این دوره بسیار بیش&zwnj;تر از دوره&zwnj;های پیش از انقلاب ۱۳۵۷ است و دیگری سرخوردگی از برایند کنش اعتراض از سوی خواننده یا به طور عام مردم این دوره که به همه چیز بهاء می&zwnj;دهند مگر فرهنگ که بدون آن هر نهادی حتا خانواده هم با خوی و بینش استبداد رشد می&zwnj;کند. برای شناخت این سه عامل، ناگزیریم روند رشد جامعه&zwnj;ی ایران یا مسیری را که تا امروز آمده و استبدادخو و عافیت&zwnj;جو شده است، دست کم به صورت گذرا و نمادین مرور کنیم. چون برای همه&zwnj;گان آشکار است که حاکمان فعلی و همه&zwnj;ی دست اندرکاران جمهوری اسلامی، نه تنها از بطن فرهنگ ایران و از میان همین مردم برخاسته&zwnj;اند که هیچ&zwnj;کدام هم صاحب درایت یا سیاست خارق&zwnj;العاده نبوده&zwnj;اند. آن&zwnj;ها به ویژه خمینی، با وجود همه&zwnj;&zwnj;ی امکان&zwnj;هایی که تا امروز در اختیار داشته&zwnj;اند نه ذره&zwnj;ای بر قدرت اسلام افزوده&zwnj;اند و نه ذره&zwnj;ای از شأن آن کاسته&zwnj;اند.</p> <p>&nbsp;</p> <p>حاکمان امروز ایران مجریان همان چیزهایی هستند که در طی سال&zwnj;های گذشته&zwnj;ی پیش از انقلاب، مردم و دولت&zwnj;ها به آن&zwnj;ها وفادار بوده&zwnj;اند و آن&zwnj;ها را چون ودیعه&zwnj;ای گران&zwnj;بها در اختیارشان گذاشته&zwnj;اند. به بیان دیگر، آن چه بر اسلام و مسلمانان در پیش از انقلاب ۱۳۵۷ رفته، همه ظلم و ستم بوده است و نه اکنون. چون نمی&zwnj;توان معتقد به دینی بود که بنیاد و تحقق و تداومش بر حکومت نظامی و سیاسی و انکار هر گونه فرهنگی بنا شده است و باز ناراضی از ساختار وجودی حاکمیت آن بود. جامعه&zwnj;ی ایرانی، اگر چه کهن است، اما به عنوان پدیده&zwnj;ای نو مردم&zwnj;شناسان و جامعه&zwnj;شناسان را به حیرت می&zwnj;اندازد. گریه بر گوری که قاتل مقتول در آن خود ما هستیم، به راستی که باید حیرت&zwnj;انگیز هم باشد. برای روشن&zwnj;تر شدن این سخن؛ ناگزیریم کمی به عقب برگردیم و به قول شما دریابیم که چه گونه کسانی مانند جلال آل&zwnj;احمد هم در عرصه&zwnj;ی زندگی اجتماعی و هم در قلمرو فرهنگ، آن چنان وقت و نیرو برای اعتراض می&zwnj;گذاشتند و پاسخ لازم را هم می&zwnj;گرفتند و امروز حتا شناخته&zwnj;ترین یا متعهدترین چهره&zwnj;های فرهنگی ما، نه آن همیّت را برای کنش&zwnj;های اجتماعی نشان می&zwnj;دهند و نه آن واکنش لازم را از مخاطبان خود دریافت می&zwnj;کنند. تجربه&zwnj;های تاریخی جامعه&zwnj;ی روشنفکری ما، دست کم چند فراز و فرود مهم را نشان می&zwnj;دهد. <br /> &nbsp;</p> <p>شکست ملی&zwnj;گرایان یا به تعبیر دیگر شکست آزادی&zwnj;خواهان میانه&zwnj;رو و روشنفکران صدر مشروطیت، به دنبال یک فرود، جهش چشمگیر ادبیات اعتراض دوره&zwnj;ی رضا شاهی را به وجود می&zwnj;آورد که چهره&zwnj;های مشهور آن عارف، صوراسرافیل، محمد مسعود، فرخی یزدی، عشقی و بسیارانی دیگر بودند. بعد ازاین فرود و به دلیل ضعف آشکار محمدرضا پهلوی در آغاز پادشاهی&zwnj;اش، و وضعیت ویژه&zwnj;ای که جنگ جهانی دوم در همه&zwnj;ی جهان به وجود می&zwnj;آورد و رشد و فراز ناگزیر در همه&zwnj;ی عرصه&zwnj;ها را به دنبال خود می&zwnj;کشد، ایران نیز بار دیگر از سرخوردگی دیکتاتوری پهلوی اول رهایی می&zwnj;یابد و با امید بسیار به سوی آزادی و رشد حرکت می&zwnj;کند. در این دوره، جامعه&zwnj;ی ایران تا پیش از کودتای ۲۸ امرداد سال ۱۳۳۲، به رغم ناکارآمدی حزب&zwnj;های سیاسی و وابستگی ایدئولوژیک حزب توده، در مجموع و به ظاهر در حال پیشرفت است. دقت که می&zwnj;کنیم هم از نظر فرهنگی و هم از نظر سیاسی، درمی&zwnj;یابیم جامعه&zwnj; دارای یک رشد عمومی، اما در سطح است. به همین دلیل هم در مرجعیت، کسی مثل آیت&zwnj;اله کاشانی بر اساس تقوای دینی&zwnj;&zwnj;اش و رهبران حزب توده بر اساس تقوای حزبی&zwnj;اشان می&zwnj;توانند مردم را هم له و هم علیه چهره&zwnj;ی برجسته و کارآمدی مثل دکتر محمد مصدق بشورانند. به طوری که همان گروهی که زنده باد مصدق می&zwnj;گفته&zwnj;اند، در بازگشت شعارشان می&zwnj;شود مرگ بر مصدق. چرا که مردم با نمادهای شهروندی آشنا شده&zwnj;اند اما کاربردهای آن&zwnj;ها را نمی&zwnj;شناسند. اینان کسانی&zwnj;اند که تا پیش از این دوره در ده زندگی می&zwnj;کرده&zwnj;اند و حالا با ورود به شهر به یک شناخت ظاهری رسیده&zwnj;اند و آن&zwnj;ها را می&zwnj;خواهند اما راه&zwnj;هایش را نمی&zwnj;شناسند. پس متوسل به مرجعیت می&zwnj;شوند. چون از خودشان هیچ اراده&zwnj;ای ندارند کورکورانه به دنبال مرجعیتند. این است که هم رهبران حزبی آن&zwnj;ها را فریب می&zwnj;دهند و هم رهبران دینی.</p> <p>&nbsp;</p> <p>این فریب دو سویه&zwnj;ی سنگین دیگر امکان پشت راست کردن را بسیار سخت می&zwnj;کند. می&zwnj;دانیم که از بعد از کودتای ۱۳۳۲، دو نیروی مهم و برجسته&zwnj;ی ایران، یعنی هم سیاسیان و هم فرهنگیان، که نقش مهمی در روند هر جامعه&zwnj;ای دارند،از دو سو، فشارهای وقیحانه&zwnj;ی آمریکا و خیانت&zwnj;های مفتضحانه&zwnj;ی شوروی، به چنان سردرگمی و یأسی درمی&zwnj;غلتند که تا سال&zwnj;ها نمی&zwnj;توانند خود را از زیر فشار آن آزاد کنند. در این دوره&zwnj;ی حضیض که تا اعتراض روح&zwnj;الله خمینی در سال ۱۳۴۲ و نهایت تداوم اصلاحات ارضی ادامه پیدا می&zwnj;کند، با سرریز شدن پول نفت و رفاه اجتماعی امکان بازسازی نیروهای سیاسی و فرهنگی حتا به صورت منفرد و مستقل به سختی ممکن می&zwnj;شود. چون جامعه به کلی از سیاست بری شده است، دیگر به قول اخوان ثالث همه&zwnj;ی سرها در گریبان است و آن کس هم که سر برمی&zwnj;دارد و سلام می&zwnj;کند یا می&zwnj;خواهد حسابش را پاک کند، پاسخ&zwnj;گویی نمی&zwnj;یابد. پس فعالیت&zwnj;ها در این دوره، یعنی دهه&zwnj;ی ۴۰، همه محفلی می&zwnj;شود. حتا حزب&zwnj;های رسمی هم عضوهای چندانی ندارند.</p> <p>&nbsp;</p> <p>عضوهای بزرگترین جبهه&zwnj;ی متحد سیاسی، یعنی جبهه ملی، که مغلمه&zwnj;ای است از ملی&zwnj;گرایان سنت&zwnj;گرا و متجدد و دین&zwnj;گرایان بنیادگرا و متجدد، از زمان تأسیس آن، یا از دوره&zwnj;ی دکتر محمد مصدق هم کم&zwnj;تر است و روز به روز کم&zwnj;تر می&zwnj;شود. همراه با گذر زمان جامعه هم بیشتر بری از رویکردهای فرهنگی و سیاسی ژرف و درگیر یا کنش اعتراض است. همه به فکر زندگی رو به رفاه و قسطی هستند و کسی تره&zwnj;ای برای فرهنگ و هنر اعتراض و به ویژه سیاست براندازی خرد نمی&zwnj;کند. همه به دنبال نان و آب خویشند و البته، نذر و زیارت و حفظ دین در سایه&zwnj;ی سلطنت ظل&zwnj;اللهی محمدرضا شاه پهلوی. از این رو نیروهای سیاسی مستقل معترض با توجه به شمارگان ناچیزشان، جدا از شناخت الگوهای استوره&zwnj;ای هم چون چه گورا، راهی جز تشکیل سازمان&zwnj;های چریکی نمی&zwnj;یابند و نیروهای فرهنگی مستقل معترض راهی جز غنا بخشیدن به شگردهای نمادین و بهره&zwnj; بردن از آن&zwnj;&zwnj;ها در برابر سانسور. <br /> &nbsp;</p> <p>پس از این دوره&zwnj;ها، دوره&zwnj;ی پیش از انقلاب آغاز می&zwnj;شود. با ورود به دروازه&zwnj;های تمدن بزرگ، از سویی امکان رشد دادن به بنیادهای سنت&zwnj; آغاز می&zwnj;شود و از سویی با امکان رشد دادن به جلوه&zwnj;های تجدد. برای تسریع این دو اهرم، یعنی دین و سنت در زیر چهره&zwnj;ی تجدد، ناگزیر باید طرح&zwnj;های آمریکایی یا همان کمربند سبز اجرا شود. نخست سرکوب کامل هر گونه اندیشه&zwnj;ی مستقل و مدرن و سپس تعطیلی همه&zwnj;ی حزب&zwnj;ها، همه&zwnj;ی نشریه&zwnj;های آزاد، خرید یا سرکوب شدید هر گونه چهره&zwnj;ی مستقل آزاد و بها بخشیدن به سنت&zwnj;های عقب افتاده، تشویق و ترویج و تضمین نفوذ دین در همه&zwnj;ی عرصه&zwnj;های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و خلاصه کردن هر گونه اعتراض و پیروزی در نمادهای دینی. این است که ناگهان از آخرهای دهه&zwnj;ی چهل به بعد، شاخص&zwnj;ترین و مهم&zwnj;ترین چهره&zwnj;های معترض فرهنگی می&zwnj;شوند جلال آل&zwnj;احمد بعد از سفر حج، علی شریعتی بعد از تأسیس حسینه&zwnj;ی ارشاد، داریوش شایگان بعد از بت&zwnj;های ازلی، احسان نراقی بعد از آسیا در برابر غرب، احمد فردید بعد از من من کردن&zwnj;های متوهّمانه&zwnj;اش و هر کس که به گونه&zwnj;ای مجیزگوی سنت و دین است. جشن هنر شیراز هم می&zwnj;شود بستر تجلی سنت&zwnj;ها، آیین&zwnj;ها و دین&zwnj;ها در کنار نمادهای مدرن. مثل ده&zwnj;ها برنامه&zwnj;&zwnj;ی دینی - آیینی و تعزیه&zwnj;. جشن توس در خراسان می&zwnj;شود تضمین عقب&zwnj;افتادگی&zwnj;ها، جشن مردم در اصفهان می&zwnj;شود ترویج خرافات. در رادیو و تله&zwnj;ویزیون و تئاتر و سینما هم الویت با نمادهای مذهبی سقاخانه، امامزاده، نذر، نیاز، زیارت و روضه است و رهبری سیدها و آخوندها و فریادهای الله اکبر و صلوات، چنان که در فیلم&zwnj; سفر سنگ، سریال دلیران تنگستان، نمایش سنگ و سرنا و ده&zwnj;ها برنامه&zwnj; و اثر دیگر شاهد بودیم.</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />با توجه به پیشینه&zwnj;ای که شما روایتی از آن را به&zwnj;دست دادید، می&zwnj;پرسیم سهم نویسنده و شاعر ایرانی در این میان چیست؟ یعنی ما خودمان چه ویژگی&zwnj;هایی داریم که ما را استبدادپذیر و فرصت&zwnj;طلب و عافیت&zwnj;جو می&zwnj;کند؟</p> <p>&nbsp;</p> <p>نسل پیش از انقلاب، میراث&zwnj;دار سنت و فرهنگی بود که با همه&zwnj;ی توانش نتوانست خود را از تیرهای زهرآگین آن خلاص کند و آن را به نسل من و شما منتقل کرد. مشهورترین شاعران و نویسندگان ما محصور اندیشه&zwnj;ی دینی و درست&zwnj;تر اسلامی&zwnj;اند. چه احمد شاملو که در همه&zwnj;ی عمر به انکار و مبارزه با دین کوشید و چه سهراب سپهری که در باره&zwnj;ی دین و عرفان متوهم بود. بیشتر نمادهای شعر شاملو برآمده&zwnj;ی دین&zwnj;اند و اوج افتخار و غرور شعر او، شهادت. گیرم شهادت نیروهای چپ یا عیسا و ابراهیم. سپهری هم که تکلیفش روشن است. شعرش به گونه&zwnj;ای است که انگار شاعرش هرگز در این جهان نبوده، نزیسته و همه&zwnj;ی عمر در توّهم محض منحرفان فلسفه&zwnj;ی اشراق یا بودیسم غوطه&zwnj;ور بوده است.</p> <p>با بیان این مقدمه&zwnj;ی بسیار کوتاه و ترسیم چهره&zwnj;ی ناکاملی از صد سال گذشته، می&zwnj;خواهم به شما بگویم تا این حد هم که هنوز هستیم، باید بسیار سپاسگزار باشیم. من بر این گمانم که اگر هنوز در میان ایرانیان کسانی هستند که معترض باقی مانده&zwnj;اند و استبدادخو و عافیت&zwnj;جو نشده&zwnj;اند، باید بسیار خوشحال باشیم. چون از ملتی که ۹۰ درصد شاعران و نویسندگانش یا پر افتخارترین شاعرانش از سنایی غزنوی و عطار و مولوی تا همین شاعران امروزش، به تمامی مذهبی بوده&zwnj;اند و هستند، یا همه&zwnj;ی افتخارات تاریخی&zwnj;اش بر بنیاد دروغ ساخته و پرداخته شده است و به جز در یکی دو دوره&zwnj;ی ملی، همه&zwnj;اش در چنبره&zwnj;ی دین و خرافات چرخیده یا همه&zwnj;ی قهرمان&zwnj;های تاریخی&zwnj;اش عبدالله ابن طاهر و ابومسلم و مانندانشان بیرق مذهب و دین علم می&zwnj;کرده&zwnj;اند و ایران و ایرانی را تنها برای منافع شخصی خود می&zwnj;خواسته&zwnj;اند، حضور همین چند نمونه&zwnj;ی شاعر و نویسنده&zwnj;ی معترض امروزی، جای خرسندی دارد. بیایید واقع&zwnj;بین باشیم. وقتی از میان هزار شاعر در هزار سال تنها ده شاعر خردمند و ملی&zwnj;گرا وجود داشته است و هنوز هم قبر دشمنان ایران و ایرانی زیارت&zwnj;گاه ایرانیان است و از پر رونق&zwnj;ترین و پردرآمدترین مکان&zwnj;ها برای سوگواری و نه شادی و سرور، وجود این چند شاعر و نویسنده&zwnj;ی معترض یا سکولار و لاییک غنیمتی است. <br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />با وجود &quot;دین&zwnj;خویی&quot; و &quot;عافیت&zwnj;جویی&quot; که در بخش نخست این گفت و گو به آن پرداختید و ریشه&zwnj;های تاریخی و فرهنگی آن را نشان دادید، به نظر شما اکنون، در روزگار ما کانون ادبیات معترض در ایران یا در تبعید، در کجاست؟ <br /> &nbsp;</p> <p><strong>&nbsp;</strong>هر گونه فعالیتی در موقعیت ویژه&zwnj;ی خود تأثیری به مراتب بیشتر خواهد داشت.&zwnj;&zwnj; همان&zwnj;گونه که کسی نمی&zwnj;تواند سوزش کانون آتش را از راه دور به درستی درک کند، از فاصله&zwnj;ی دور هم نمی&zwnj;تواند آن را به راستی مرهم بگذارد یا خاموش کند. اعتراض، در بستر موقعیت خود کارا است. بیرون از آن، تنها توجه برانگیختن و یاری جستن است. به این معنا که این تنها ایرانیان ساکن در ایران هستند که هم با همه&zwnj;ی وجود فشارهای گوناگون حکومت اسلامی را با جان و روانشان درک و تحمل می&zwnj;کنند و هم باز همان&zwnj;ها هستند که می&zwnj;توانند با همه&zwnj;ی وجود معترض باشند.</p> <p>&nbsp;</p> <p>معترض&zwnj;های از بیرون، نه آن درک و شناخت کافی را دارند و نه آن همیت لازم را می&zwnj;گذارند. ده&zwnj;ها عامل سبب می&zwnj;شود ایرانیان شهروندهای کشورهای دیگر، حتا آن&zwnj;ها که به اصطلاح سیاسی&zwnj;اند، نتوانند وقت کافی و نیروی لازم را برای بیان اعتراض فراهم کنند. هر کدام از این معترضان، نقش ویژه&zwnj;ای دارند. معترضان در داخل، ناگزیرند که دریابند یک بام و دو هوا نمی&zwnj;شود و باید روزی همه&zwnj;ی همت و نیرویشان را صرف اعتراض کنند تا به خواست&zwnj;هایشان برسند و معترضان خارج نیز باید بپذیرند که هم&zwnj;زمان نمی&zwnj;توان روی دو صندلی نشست. باید روزی همه&zwnj;ی امکان&zwnj;های شهروندی بیگانه را دست&zwnj;کم برای کوتاه&zwnj;مدت&zwnj;&zwnj; هم شده رها کرد و آن قدر در اعتراض به داد و ستد و رابطه&zwnj;های سیاسی و اقتصادی دولت&zwnj;ها ایستادگی نشان داد تا به تضمین خواست&zwnj;ها برای ایجاد یک جامعه&zwnj;ی دموکراتیک در ایران رسید. &zwnj;&zwnj;نهایت اینکه همه باید دریابیم شترسواری دولا دولا ممکن نیست و بپذیریم دست&zwnj;کم در این دوره و با این وضعیت ناگزیریم یا زنگی زنگی شویم یا رومی رومی.</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />آیا بعد از کودتا در چگونگی مضمون تغییری در ادبیات داستانی ایران سراغ دارید؟ <br /> &nbsp;</p> <p>از چند استثنای کوچک که بگذریم، ادبیات دهه&zwnj;ی گذشته، به خاطر فرار از سانسور یا گریز از شعار، تبدیل شده است به ادبیات خاله&zwnj;زنگی یا به قول شما آپارتمانی. به این معنا که از چاله در رفته، افتاده در چاه. خواسته مجیزگوی دین و دولت یا سنت و قدرت نشود، از حیض انتفاع افتاده است. نبود این ادبیات، بهتر از بود آن است. اگر ادبیات پیش از انقلاب، به خاطر رهایی از سانسور، دست کم به شگردهایی در شکل و فرم داستان و شعر رسید، یا توانست عنصرهای ساختاری خود را غنی کند، ادبیات امروز، با تقلیدهای کورکورانه، آن هم از شگرد&zwnj;ها و صورت&zwnj;هایی که در جهان غرب هم چندان صاحب اعتبار نیستند و گرته&zwnj;هایی از آن پس از چند دهه اینجا و آنجا فقط شنیده می&zwnj;شود، به سویی می&zwnj;رود که به قول معروف نه به کار این دنیا می&zwnj;آید و نه به کار آخرت. در واقع، مضمون&zwnj;های موجود در شعر و داستان امروز ایران، همه&zwnj;&zwnj; همان چیزهایی است که به عینه همه&zwnj;گان شاهد آنند.</p> <p>&nbsp;</p> <p>آنچه در دکان سبزی&zwnj;فروشی، بقالی، خراطی، بقالی، بزازی و به طور کلی در کوچه و بازار شنیده می&zwnj;شود و سینمای امروز ایران نماینده&zwnj;ی آن است، همان&zwnj;هاست که به شکلی دیگر ورد زبان دولت&zwnj;مردان حکومت اسلامی است و رادیو و تله&zwnj;ویزیون و روزنامه&zwnj;ها هوار می&zwnj;زنند و باز درست همان&zwnj;ها است که بخش مهمی از ادبیات امروز سخنگوی آن است گیرم به صورت شسته و روفته یا در زبانی شکسته بسته. این وسط آنچه گم شده است واقعیت&zwnj;های درونی یا حقیقتی است که در پس پشت همه&zwnj;ی وضعیت&zwnj;های اسف&zwnj;ناک جامعه&zwnj;ی ایران و ایرانی پنهان مانده است. هیچ جا سخن از چرایی علت&zwnj; و معلول&zwnj;ها و نهایت اندیشه نیست. هیچ کس بهایی برای اندیشه&zwnj;ای قایل نیست. جان و خرد ایرانی در انبوه خزعبلات و چرندیات گم شده است. همه چیز هم چون سینمای ایران به اوج ابتذال هنری&zwnj;اش رسیده است تا همه&zwnj;گان، با هر سیاستی بتوانند حلوا حلوایش کنند و امکان هر گونه رشد کیفی و هنری را از آن&zwnj;ها بگیرند. <br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />کانون نویسندگان ایران عملاً منحل شده. نبود نهادهای مستقل فرهنگی چه تأثیری به نظر شما در کیفیت ادبیات خلاق خواهد گذاشت؟ <br /> &nbsp;</p> <p>شاید بهتر باشد این سخن شما را به این&zwnj;گونه بیان کنیم که کانون نویسندگان هم از هر گونه کارایی جز اعلامیه صادر کردن افتاده است. چرا که کانون نویسندگان نه هرگز قصد ثبت در وزارت کشور، وزارت کار یا وزارت فرهنگ و ارشاد را داشته و نه به جز یک مقطع کوتاه، که هوشنگ گلشیری خودسرانه به اشتباه و بدون مشورت با دیگران یا رأی نویسندگان، بر خلاف منشور و اساسنامه&zwnj;ی&zwnj; کانون، مجوزی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی گرفت، کانون یا هیأت دبیران آن هرگز از جایی مجوز نگرفته&zwnj;اند که اکنون کسی یا نهادی بخواهد آن را منحل کند. فشارهای موجود، غیبت نویسندگان آفرینشگر در کانون نویسندگان، به ویژه در هیئت دبیران آن و کم کاری آن، بحث دیگری است. البته، در کارنامه&zwnj;ی کانون تلاش برای ثبت در سازمان ثبت شرکت&zwnj;ها و سازمان&zwnj;ها و کانون&zwnj;ها بوده است، اما این امکان را هم هرگز نیافته است. کانون نویسندگان چه در پیش از انقلاب و چه در بعد از آن، همیشه یک نهاد صنفی سیاسی بوده است که به دلیل موقعیت اعضای آن و هدف&zwnj;های در منشور&zwnj;هایش، که مهم&zwnj;ترین آن&zwnj;ها، آزادی بیان اندیشه، بدون حصر و استثنا برای همه&zwnj;گان به طور یک سان، بوده است، در اساس نمی&zwnj;توانسته است زیر پوشش دولت&zwnj;ها برود، حتا اگر این دولت&zwnj;ها دموکراتیک و منتخب واقعی مردم هم بوده باشند؛ که هرگز چنین نبوده است. <br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />بعد از کانون نویسندگان، خبر دارید که نوبت به خانه سینما هم رسید و دولت هم قصد دارد منحلش کند.<br /> &nbsp;</p> <p>در مورد نهاد خانه&zwnj;ی سینما هم، درست است که هیچ کس یا هیچ نهادی حق ندارد کسی یا نهادی یا صنفی را از محلی جهت گردهمایی و اجتماع باز دارد و این اقدام وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مثل یکی از صد&zwnj;ها اقدام&zwnj;های مفتضحانه، ابلهانه و دیکتاتورانه&zwnj;ی حکومت اسلامی و اقمار آن است، اما اگر قایل به مزخرفات دولت اصلاحات یا قانون&zwnj;گرایی&zwnj;های آقای محمد خاتمی و انصارش در سال&zwnj;های ۱۳۷۴ - ۱۳۸۲ باشیم، باید بگوییم هر کس خربزه می&zwnj;خورد، پای لرزش هم می&zwnj;نشیند. خانه&zwnj;ی سینمایی که با مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بنیاد می&zwnj;یابد، یا در اساس&zwnj;نامه&zwnj;اش رعایت اصولی ناحرفه&zwnj;ای و دور از جامعه&zwnj;ی متمدن و آزاد طرح می&zwnj;شود، ناگزیر باید منتظر چنین روزی هم باشد. امیدوارم در این وضعیت اسفناک، کسی نگوید کاچی بهتر از هیچی. من از تک تک سینماگران ایرانی دفاع می&zwnj;کنم، برای آزادی فعالیت آن&zwnj;ها در تمام عرصه&zwnj;های هنری سینما با همه&zwnj;ی وجود دفاع می&zwnj;کنم، اما از فیلم&zwnj;ها و کانون&zwnj;ها یا خانه&zwnj;هایی که به پشتوانه&zwnj;ی یکی از نهادهای این حکومت اسلامی خودکامه بنیادگرفته و امکان هرگونه فیلم&zwnj;سازی مستقل یا تشکیل نهادهای اجتماعی آزاد برای دست اندرکاران آزاد و مستقل سینما را ناممکن کرده است، هرگز دفاع نخواهم کرد. گیرم که محبوب&zwnj;ترین هنرپیشه&zwnj;ی آن، به جای اعتراض التماس کند یا دیگری یکی به نعل بزند یکی به میخ یا آن ناآگاه نخود هر آشی متوسل شود به نماینده&zwnj;ی حقوق بشر سازمان جهانی ملت&zwnj;ها.</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />فصل&zwnj;نامه&zwnj;های ادبی تأثیرگذار هم پس از در محاق افتادن نشریه&zwnj;هایی مانند تکاپو که خود شما منتشر می&zwnj;کردید، وجود ندارند.<br /> &nbsp;</p> <p>فارغ از اینکه سردبیر و ناشر تکاپو من بودم و در کنار ماهنامه&zwnj;های مستقل دیگری مانند آدینه، جامعه&zwnj;ی سالم، فرهنگ توسعه، گردون و...، توانست فضای لازم برای اندیشیدن، به چرایی رسیدن و تحقق خواست&zwnj;هایی مانند احیای کانون نویسندگان را فراهم کند و &zwnj;&zwnj;نهایت حکومت اسلامی را ناگزیر به پذیرش اصلاحات و به روی کار آمدن محمد خاتمی گرداند &ndash; که به همین دلیل هم دژخیمانه قصد کشتن همه&zwnj;ی نویسندگان مستقل را کردند &ndash; هیچ جامعه&zwnj;ای بدون نهادهای مدنی، به ویژه بدون نهادهای مستقل فرهنگی، نمی&zwnj;تواند از ورطه&zwnj;ی استبداد، دیکتاتوری، پوپولیسم و &zwnj;&zwnj;نهایت از گستره&zwnj;ی بی&zwnj;مرز فساد و ابتذال رهایی یابد. خب، بدیهی است که هیچ حکومت عقیدتی یا هیج دولت دیکتاتوری هم نمی&zwnj;خواهد و نمی&zwnj;گذارد نهادهای مستقل، به ویژه در عرصه&zwnj;ی فرهنگ به وجود بیاید یا اگر هست، فعال شود. اما هیچ چیز ناممکن نیست. هر کس برای داشتن هر چیز ناگزیر باید بهای آن را بدهد.</p> <blockquote><p><img align="middle" alt="" src="http://www.radiozamaneh.com/sites/default/files/images/koumanse03.jpg" />منصور کوشان: آزادی بهای گزافی می&zwnj;طلبد.</p> </blockquote> <p>آزادی بهای گزافی می&zwnj;طلبد. سید علی خامنه&zwnj;ای به عنوان رهبر و علی اکبر هاشمی رفسنجانی به عنوان رییس جمهور خیلی تلاش کردند به سرعت من و مانندان من را بخرند یا به خارج تبعید کنند یا وادار به سکوت کنند یا نشریه&zwnj;هایی مثل تکاپو، آدینه، گردون و... را توقیف و تعطیل کنند، اما به راحتی نتوانستند. زمان زیادی طول کشید. ما البته زندانی، شکنجه و کشته بسیار دادیم، اما دست&zwnj;کم توانستیم چند اصل آزادی، استقلال، تأمل و مدارا را تا دوره&zwnj;ی دولت به اصطلاح اصلاحات حفظ کنیم، اما دزدان این ماده&zwnj;های مدنی، که بسیاری از آن&zwnj;ها هنوز هم در جمع اصلاح&zwnj;طلبان اسلامی&zwnj;اند، این ودیعه&zwnj;های گرانبها را که به بهای خون میرعلایی&zwnj;ها، غفارحسینی&zwnj;ها، پوینده&zwnj;ها و مختاری&zwnj;ها، و شکنجه&zwnj;ی سرکوهی&zwnj;ها، و تبعید بسیاران، به دوره&zwnj;ی اصلاحات رسیده بود، به تمامی مثله کردند، از تک تک این نماد&zwnj;ها و نهادهای مدنی تعریف&zwnj;های تحریف شده به جامعه&zwnj;ی جوان ایران تحویل دادند و &zwnj;&zwnj;نهایت موقعیتی فراهم آوردند که حاصلش دیکتاتوری آشکار علی خامنه&zwnj;ای، یکه&zwnj;تازی پر بلاهت محمود احمدی&zwnj;نژاد گشت و در ادامه مهم&zwnj;ترین، شاخص&zwnj;ترین و مشهور&zwnj;ترین نهاد دموکراتیک ایران، یعنی کانون نویسندگان ایران را هم، متأسفانه ناگزیر به پذیرش سیاست انتشار اعلامیه و باری به هر جهت کرده است.<br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />آقای کوشان، به شما اطمینان می&zwnj;دهم که نسل جوان چندان نظر خوشی نسبت به نویسندگان ایرانی ندارد. یعنی در واقع در یک جامعه&zwnj;ی بی&zwnj;پدر که رهبری&zwnj;اش فاقد مشروعیت سیاسی و مذهبی است و نویسنده و شاعرش هم طبعاً دستگاه زیباشناختی معتبری برای سنجش در اختیار ندارد، ظاهراً نسل جوان، درست یا نادرست، به حق یا ناحق، نویسندگانی به سن شما را هم مسئول می&zwnj;داند. آیا نویسندگان توانستند به مسئولیت&zwnj;&zwnj;شان در برابر تاریخ عمل کنند؟ اگر بخواهیم در خود و در این سال سی بازنگری کنیم، و گزارشی بدهیم از خطاهایی که خود ما مرتکب شدیم، شما به جوانان امروز ایران که مخاطبان فرهیخته ما هم هستند، چه می&zwnj;گویید؟<br /> &nbsp;</p> <p>اطمینان شما را از طریق استقبال جوانان از کتاب یا به طور کلی برنامه&zwnj;های جدی فرهنگی می&zwnj;توان دریافت. اما این که تا چه اندازه در این سرخوردگی فرهنگی، بی&zwnj;پدری جامعه یا نسل من و شما سهم دارد، اختلاف نظر وجود دارد. بنیاد شکست&zwnj;های سیاسی بزرگ ایران، بر اساس پدرسالاری جامعه&zwnj;ی ایران بوده است. در انقلاب مشروطیت به جای این که دین یا بهتر است گفته شود ریشه&zwnj;ی خرافات و عقب&zwnj;افتادگی به دار آویخته شود، شیخ فضل الله نوری به دار آویخته می&zwnj;شود. در پیش از کودتای 28 امرداد به جای این که بر رشد سیاسی و فرهنگی جامعه افزوده شود، بر محبوبیت و بزرگ&zwnj;نمایی دکتر محمد مصدق افزوده می&zwnj;شود. در این که شیخ فضل&zwnj;الله نوری انسان پستی بود و خائن به ایران و ایرانی یا به انسان و فرهنگ، شکی نیست، در این هم که دکتر محمد مصدق انسان شریفی بود و خدمت&zwnj;گذار به ایران و ایرانی، شکی نیست، اما میراث ملت ایران، از این هر دو یک سان بوده است. نه بینش و تفکر نوری را با دار زدن او به خاک سپردند یا فراموش کردند و نه بینش و اندیشه&zwnj;ی مصدق را با بزرگ و عزیز داشتن او یاد گرفتند و حفظ کردند.</p> <p>&nbsp;</p> <p>پس هم چنان که مشکل، بی&zwnj;پدری نیست، مسؤلیت&zwnj;پذیری و کارایی یا خلاف این دو نیز، در نسل پیش از ما یا ما یا حتا این جوانان امروز هم، مشکل اساسی نیست. دو نسل پیش از ما خود را با شعار این که پدران ما در انقلاب مشروطه خطا کردند و حالا ما داریم تقاصش را پس می&zwnj;دهیم خود را فریب می&zwnj;دادند، نسل پیش از ما هم با بر شمردن خطاهای نسل&zwnj;های قبل وجدان خود را آسوده می&zwnj;کردند و می&zwnj;بینیم و می&zwnj;شنویم که اکنون هم برای این که حقیقت دیده نشود و چهره&zwnj;ی کریه واقعیت بیشتر از این آزاردهنده نگردد، همه دارند همه&zwnj;ی تقصیرها را می&zwnj;اندازند گردن نسل پیش از انقلاب. هیچ کس نمی&zwnj;گوید ایرانی و فرهنگ ایرانی در پیش از انقلاب هم همواره حافظ همین نکبت&zwnj;هایی بود که اکنون هم هست. گیرم که ابعاد آن تغییر کرده باشد.</p> <p>&nbsp;</p> <p>نظام ظل&zwnj;اللهی شاهنشاهی آدمکش بود و مخالف آزادگی و استقلال فردی و مدافع دین و خرافات و کیش شخصیت، این حکومت ظل&zwnj;اللهی اسلامی هم همان است منتها در گستره و ژرفای بیش&zwnj;تر. کشتن و شکنجه و زندانی کردن یک آزادی&zwnj;خواه همان قدر نادیده گرفتن حقوق انسانی و شهروندی است و دور از عدالت و انصاف، که کشتن و شکنجه کردن و زندانی کردن هزاران نفر. آن چه ما نمی&zwnj;خواهیم قبول کنیم و تلاش می&zwnj;کنیم به شکل&zwnj;های گوناگون آن را نادیده بگیریم و به فراموشی بسپاریم، بی&zwnj;خردی ما است. مشکل بنیادی، بی&zwnj;&zwnj;ارزشی خرد در فرهنگ ما است. بیش از ده&zwnj;ها سده است که خرد در فرهنگ ایران نادیده گرفته می&zwnj;شود، اندیشیدن در میان ایرانیان دیوانگی انگاشته می&zwnj;شود، افتخار و غرور ملی نفس اماره خوانده می&zwnj;شود، شرف و عزت و احترام به جان و مال و میهن شرک و بنده&zwnj;گی نامیده می&zwnj;شود. بهترین چهره&zwnj;های فرهنگی این ملت تا همین امروز هم به دنبال جلال&zwnj;الدین محمد مولوی&zwnj;اند که دشمن عقلانیت را مجموعه&zwnj;ای از خارها یا بطالت&zwnj;ها می&zwnj;داند و تعقل و درایت و مردم&zwnj;داری و عزت و شرف و احترام دنیوی و ملی و زن بودن را پستی و حیوانی و همه را در عشق به فنافی&zwnj;الهی می&zwnj;خواهد و می&zwnj;جوید و هزاربار بیش&zwnj;تر گفته است: &quot;عقل گوید پا منه کاندر فنا جز خار نیست، عشق گوید عقل را کاندر تو ست آن خارها&quot;. کدام ادیبی را سراغ دارید که به راستی عاشق فردوسی و زکریا رازی و خیام و مانندان اینان باشد و نه مولوی و عطار و سنایی؟ ورد زبان همه شده است عشق یا ذوب شدن در ولایت مولوی. خب، چه فرقی میان ذوب شدن این به اصطلاح تحصیل&zwnj;کرده&zwnj;ها و روشنفکران در ولایت مولوی است با ذوب شدن مردم عامی در ولایت رهبری؟ راه اولی که بسیارخفت&zwnj;بارتر از راه دومی است. <br /> &nbsp;</p> <p>نهایت این که نخستین راه رهایی از خفت، فرار از استبداد، دوری از عقب&zwnj;افتادگی، جدایی از توده&zwnj;گرایی و گریز از هم&zwnj;رنگی است. نمی&zwnj;توان با تک&zwnj;خوپروران، انسانی متعقل، شاد، زنده و آزادی بود. زندگی با تک&zwnj;خویان توان سنگینی را می&zwnj;طلبد و گریز از آن&zwnj;ها سخت است. فراموش نکنیم که توانایی و تبحر فوق&zwnj;العاده&zwnj;ی کسانی مانند مولوی در چرخش زبان و انتقال مفهوم&zwnj;ها و قصه&zwnj;های دوره&zwnj;ها، به سختی می&zwnj;تواند انسان ناخردمند را از ریسمان نامریی و کشنده&zwnj;ای که از درون مرواریدهای غزل&zwnj;ها و مثنوی&zwnj;هایش گذر داده، نجات بدهد. او تا هم اکنون توانسته حتا بسیارانی را که به نظر دانشمندان فرهیخته می&zwnj;آیند، بفریبد، جوانان که جای خود دارد. سوم این که تاریخ ایران و فرهنگ فارسی را از درون چند اثر باقیمانده چون شاهنامه&zwnj;ی فردوسی و خمسه&zwnj;ی نظامی گنجوی باید شناخت و نه از طریق تاریخ سراسر دروغ پادشاهان و روحانیان یا حتا روایت پدران&zwnj;مان. ایران، فرهنگ و تاریخ افتخارآمیز داشته است، اما این فرهنگ و تاریخ آن چه نیست که امروز همه&zwnj;گان از آن سخن می&zwnj;گویند. هر کس خود باید بخواند، بشناسد تا دریابد فرد چه می&zwnj;گوید. چرا که ارجاع بیش از این، دور از تعقل و به منزله&zwnj;ی توده&zwnj;پروری است. <br /> &nbsp;</p> <p>از شما بسیار سپاسگزارم که وقت&zwnj;تان را در اختیار ما گذاشتید.&nbsp;<br /> &nbsp;&nbsp;</p> <p>در همین زمینه:</p> <p><a href="http://www.radiozamaneh.com/taxonomy/term/9265">::پرونده تحریم، بحران در رادیو زمانه::</a><br /> <a href="http://www.radiozamaneh.com/taxonomy/term/2083">::گفته&zwnj;ها و نوشته&zwnj;های منصور کوشان در رادیو زمانه::</a></p> <p>&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> https://archive.radiozamaneh.com/culture/khaak/2012/02/09/10801#comments ادبیات معترض استبداد بحران و تحریم منصور کوشان نهضت سبز کانون نویسندگان ایران خاک Thu, 09 Feb 2012 08:41:06 +0000 10801 at https://archive.radiozamaneh.com https://archive.radiozamaneh.com/culture/khaak/2012/02/08/10361 <div class="fb-social-like-widget"><fb:like href="https://archive.radiozamaneh.com/culture/khaak/2012/02/08/10361" send="false" layout="box_count" show_faces="false" width="500" action="like" font="arial" colorscheme="light"></fb:like></div><div class="field field-type-text field-field-sartitr"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> بخش دوم و پایانی گفت‌و‌گو با منصور کوشان پیرامون بحران مرجعیت، سرکوب نهادهای مدنی، جنبش زنان و ادبیات معترض در سایه نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ماه ۱۳۹۰ </div> </div> </div> <div class="field field-type-text field-field-nevisandeh"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> دفتر خاک </div> </div> </div> <div class="field field-type-filefield field-field-maghaleh-image"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> <img class="imagefield imagefield-field_maghaleh_image" width="277" height="188" alt="" src="https://archive.radiozamaneh.com/sites/default/files/koumanse05.jpg?1328896117" /> </div> </div> </div> <p>دفتر خاک در گفت&zwnj;و&zwnj;گو با منصور کوشان به مناسبت انتخابات مجلس شورای اسلامی &ndash; منصور کوشان نامی شناخته&zwnj;شده در ادبیات معاصر ایران است. از او چند رمان، چندین داستان بلند (نوول)، نمایشنامه، مجموعه اشعار، و چند اثر پژوهشی، از جمله &quot;فراسوی متن، فراسوی شگرد&quot; در بررسی زندگی و آثار هنریک ایبسن منتشر شده است.</p> <!--break--><!--break--><p> منصور کوشان در دهه ۷۰ خورشیدی سردبیر مجله تکاپو به مدیرمسئولی سکینه حیدری بود. بسیاری از نمایشنامه&zwnj;های او در طی آن سال&zwnj;ها توقیف و اجرای آن&zwnj;ها متوقف می&zwnj;شد. کوشان یکی از فعالان جمع مشورتی&zwnj; کانون نویسندگان و از اعضای هیئت هفت نفره&zwnj; احیای این کانون بود و هم&zwnj;زمان با قتل&zwnj;های زنجیره&zwnj;ای، به دلیل بودن نامش در صدر فهرست کشتار جمهوری اسلامی، بعد از دعوت به نروژ جهت سخنرانی در پنجاهمین سالگرد اعلامیه&zwnj; جهانی&zwnj; حقوق بشر (دسامبر ۱۹۹۸)، دیگر به ایران بازنگشت. <br /> &nbsp;</p> <p>او سال نخست زندگی در تبعید را با سفر به کشورهای اروپایی گذراند و از آوریل سال ۲۰۰۰، به عنوان نویسنده&zwnj; مهمان در شهر استاوانگر، جنوب غربی&zwnj; نروژ زندگی می&zwnj;کند. در این سال&zwnj;ها آثاری از او به نروژی منتشر شده و هفت نمایش&zwnj;نامه از خود و نویسندگان جهان را به زبان نروژی طراحی و کارگردانی کرده است.</p> <p>&nbsp;</p> <p>منصور کوشان تا سال ۲۰۰۶مدیر هنری&zwnj; تاتر سولبرگ شهر استاوانگر بود و از آن پس، تنها به نوشتن در قلمروهای پژوهش، نقد و بررسی، شعر، داستان، رمان و نمایش&zwnj;نامه مشغول است و از بهار سال ۱۳۸۸، فصل&zwnj;نامه&zwnj; فرهنگی، ادبی و هنری &quot;جنگ زمان&quot; را نیز سردبیری می&zwnj;کند. کوشان همچنین بنیانگذار و از اعضای هیأت دبیران &quot;خانه آزادی بیان&quot; است. به مناسبت نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی با او پیرامون موضوعاتی مانند مرجعیت ادبی و سیاسی، تورم اقتصادی و فرهنگ متورم، نهادهای مدنی و جز آن گفت&zwnj;&zwnj;و گویی انجام داده&zwnj;ایم که اکنون بخش دوم و پایانی آن را می&zwnj;خوانید: <br /> ------------</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />با وجود &quot;دین&zwnj;خویی&quot; و &quot;عافیت&zwnj;جویی&quot; که در بخش نخست این گفت و گو به آن پرداختید و ریشه&zwnj;های تاریخی و فرهنگی آن را نشان دادید، به نظر شما اکنون، در روزگار ما کانون ادبیات معترض در ایران یا در تبعید، در کجاست؟ <br /> &nbsp;</p> <p><strong>منصور کوشان - </strong>هر گونه فعالیتی در موقعیت ویژه&zwnj;ی خود تأثیری به مراتب بیشتر خواهد داشت.&zwnj;&zwnj; همان&zwnj;گونه که کسی نمی&zwnj;تواند سوزش کانون آتش را از راه دور به درستی درک کند، از فاصله&zwnj;ی دور هم نمی&zwnj;تواند آن را به راستی مرهم بگذارد یا خاموش کند. اعتراض، در بستر موقعیت خود کارا است. بیرون از آن، تنها توجه برانگیختن و یاری جستن است. به این معنا که این تنها ایرانیان ساکن در ایران هستند که هم با همه&zwnj;ی وجود فشارهای گوناگون حکومت اسلامی را با جان و روانشان درک و تحمل می&zwnj;کنند و هم باز همان&zwnj;ها هستند که می&zwnj;توانند با همه&zwnj;ی وجود معترض باشند.</p> <blockquote><p><img align="middle" alt="" src="http://www.radiozamaneh.com/sites/default/files/koushan.jpg" />منصور کوشان:ادبیات دهه&zwnj;ی گذشته، به خاطر فرار از سانسور یا گریز از شعار، تبدیل شده است به ادبیات خاله&zwnj;زنگی یا آپارتمانی. به این معنا که از چاله در رفته، افتاده در چاه. خواسته مجیزگوی دین و دولت یا سنت و قدرت نشود، از حیض انتفاع افتاده است. نبود این ادبیات، بهتر از بود آن است.</p> </blockquote> <p>معترض&zwnj;های از بیرون، نه آن درک و شناخت کافی را دارند و نه آن همیت لازم را می&zwnj;گذارند. ده&zwnj;ها عامل سبب می&zwnj;شود ایرانیان شهروندهای کشورهای دیگر، حتا آن&zwnj;ها که به اصطلاح سیاسی&zwnj;اند، نتوانند وقت کافی و نیروی لازم را برای بیان اعتراض فراهم کنند. هر کدام از این معترضان، نقش ویژه&zwnj;ای دارند. معترضان در داخل، ناگزیرند که دریابند یک بام و دو هوا نمی&zwnj;شود و باید روزی همه&zwnj;ی همت و نیرویشان را صرف اعتراض کنند تا به خواست&zwnj;هایشان برسند و معترضان خارج نیز باید بپذیرند که هم&zwnj;زمان نمی&zwnj;توان روی دو صندلی نشست. باید روزی همه&zwnj;ی امکان&zwnj;های شهروندی بیگانه را دست&zwnj;کم برای کوتاه&zwnj;مدت&zwnj;&zwnj; هم شده رها کرد و آن قدر در اعتراض به داد و ستد و رابطه&zwnj;های سیاسی و اقتصادی دولت&zwnj;ها ایستادگی نشان داد تا به تضمین خواست&zwnj;ها برای ایجاد یک جامعه&zwnj;ی دموکراتیک در ایران رسید. &zwnj;&zwnj;نهایت اینکه همه باید دریابیم شترسواری دولا دولا ممکن نیست و بپذیریم دست&zwnj;کم در این دوره و با این وضعیت ناگزیریم یا زنگی زنگی شویم یا رومی رومی.</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />آیا بعد از کودتا در چگونگی مضمون تغییری در ادبیات داستانی ایران سراغ دارید؟ <br /> &nbsp;</p> <p>از چند استثنای کوچک که بگذریم، ادبیات دهه&zwnj;ی گذشته، به خاطر فرار از سانسور یا گریز از شعار، تبدیل شده است به ادبیات خاله&zwnj;زنگی یا به قول شما آپارتمانی. به این معنا که از چاله در رفته، افتاده در چاه. خواسته مجیزگوی دین و دولت یا سنت و قدرت نشود، از حیض انتفاع افتاده است. نبود این ادبیات، بهتر از بود آن است. اگر ادبیات پیش از انقلاب، به خاطر رهایی از سانسور، دست کم به شگردهایی در شکل و فرم داستان و شعر رسید، یا توانست عنصرهای ساختاری خود را غنی کند، ادبیات امروز، با تقلیدهای کورکورانه، آن هم از شگرد&zwnj;ها و صورت&zwnj;هایی که در جهان غرب هم چندان صاحب اعتبار نیستند و گرته&zwnj;هایی از آن پس از چند دهه اینجا و آنجا فقط شنیده می&zwnj;شود، به سویی می&zwnj;رود که به قول معروف نه به کار این دنیا می&zwnj;آید و نه به کار آخرت. در واقع، مضمون&zwnj;های موجود در شعر و داستان امروز ایران، همه&zwnj;&zwnj; همان چیزهایی است که به عینه همه&zwnj;گان شاهد آنند.</p> <p>&nbsp;</p> <p>آنچه در دکان سبزی&zwnj;فروشی، بقالی، خراطی، بقالی، بزازی و به طور کلی در کوچه و بازار شنیده می&zwnj;شود و سینمای امروز ایران نماینده&zwnj;ی آن است، همان&zwnj;هاست که به شکلی دیگر ورد زبان دولت&zwnj;مردان حکومت اسلامی است و رادیو و تله&zwnj;ویزیون و روزنامه&zwnj;ها هوار می&zwnj;زنند و باز درست همان&zwnj;ها است که بخش مهمی از ادبیات امروز سخنگوی آن است گیرم به صورت شسته و روفته یا در زبانی شکسته بسته. این وسط آنچه گم شده است واقعیت&zwnj;های درونی یا حقیقتی است که در پس پشت همه&zwnj;ی وضعیت&zwnj;های اسف&zwnj;ناک جامعه&zwnj;ی ایران و ایرانی پنهان مانده است. هیچ جا سخن از چرایی علت&zwnj; و معلول&zwnj;ها و نهایت اندیشه نیست. هیچ کس بهایی برای اندیشه&zwnj;ای قایل نیست. جان و خرد ایرانی در انبوه خزعبلات و چرندیات گم شده است. همه چیز هم چون سینمای ایران به اوج ابتذال هنری&zwnj;اش رسیده است تا همه&zwnj;گان، با هر سیاستی بتوانند حلوا حلوایش کنند و امکان هر گونه رشد کیفی و هنری را از آن&zwnj;ها بگیرند. <br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />کانون نویسندگان ایران عملاً منحل شده. نبود نهادهای مستقل فرهنگی چه تأثیری به نظر شما در کیفیت ادبیات خلاق خواهد گذاشت؟ <br /> &nbsp;</p> <p>شاید بهتر باشد این سخن شما را به این&zwnj;گونه بیان کنیم که کانون نویسندگان هم از هر گونه کارایی جز اعلامیه صادر کردن افتاده است. چرا که کانون نویسندگان نه هرگز قصد ثبت در وزارت کشور، وزارت کار یا وزارت فرهنگ و ارشاد را داشته و نه به جز یک مقطع کوتاه، که هوشنگ گلشیری خودسرانه به اشتباه و بدون مشورت با دیگران یا رأی نویسندگان، بر خلاف منشور و اساسنامه&zwnj;ی&zwnj; کانون، مجوزی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی گرفت، کانون یا هیأت دبیران آن هرگز از جایی مجوز نگرفته&zwnj;اند که اکنون کسی یا نهادی بخواهد آن را منحل کند. فشارهای موجود، غیبت نویسندگان آفرینشگر در کانون نویسندگان، به ویژه در هیئت دبیران آن و کم کاری آن، بحث دیگری است. البته، در کارنامه&zwnj;ی کانون تلاش برای ثبت در سازمان ثبت شرکت&zwnj;ها و سازمان&zwnj;ها و کانون&zwnj;ها بوده است، اما این امکان را هم هرگز نیافته است. کانون نویسندگان چه در پیش از انقلاب و چه در بعد از آن، همیشه یک نهاد صنفی سیاسی بوده است که به دلیل موقعیت اعضای آن و هدف&zwnj;های در منشور&zwnj;هایش، که مهم&zwnj;ترین آن&zwnj;ها، آزادی بیان اندیشه، بدون حصر و استثنا برای همه&zwnj;گان به طور یک سان، بوده است، در اساس نمی&zwnj;توانسته است زیر پوشش دولت&zwnj;ها برود، حتا اگر این دولت&zwnj;ها دموکراتیک و منتخب واقعی مردم هم بوده باشند؛ که هرگز چنین نبوده است. <br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />بعد از کانون نویسندگان، خبر دارید که نوبت به خانه سینما هم رسید و دولت هم قصد دارد منحلش کند.<br /> &nbsp;</p> <p>در مورد نهاد خانه&zwnj;ی سینما هم، درست است که هیچ کس یا هیچ نهادی حق ندارد کسی یا نهادی یا صنفی را از محلی جهت گردهمایی و اجتماع باز دارد و این اقدام وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مثل یکی از صد&zwnj;ها اقدام&zwnj;های مفتضحانه، ابلهانه و دیکتاتورانه&zwnj;ی حکومت اسلامی و اقمار آن است، اما اگر قایل به مزخرفات دولت اصلاحات یا قانون&zwnj;گرایی&zwnj;های آقای محمد خاتمی و انصارش در سال&zwnj;های ۱۳۷۴ - ۱۳۸۲ باشیم، باید بگوییم هر کس خربزه می&zwnj;خورد، پای لرزش هم می&zwnj;نشیند. خانه&zwnj;ی سینمایی که با مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بنیاد می&zwnj;یابد، یا در اساس&zwnj;نامه&zwnj;اش رعایت اصولی ناحرفه&zwnj;ای و دور از جامعه&zwnj;ی متمدن و آزاد طرح می&zwnj;شود، ناگزیر باید منتظر چنین روزی هم باشد. امیدوارم در این وضعیت اسفناک، کسی نگوید کاچی بهتر از هیچی. من از تک تک سینماگران ایرانی دفاع می&zwnj;کنم، برای آزادی فعالیت آن&zwnj;ها در تمام عرصه&zwnj;های هنری سینما با همه&zwnj;ی وجود دفاع می&zwnj;کنم، اما از فیلم&zwnj;ها و کانون&zwnj;ها یا خانه&zwnj;هایی که به پشتوانه&zwnj;ی یکی از نهادهای این حکومت اسلامی خودکامه بنیادگرفته و امکان هرگونه فیلم&zwnj;سازی مستقل یا تشکیل نهادهای اجتماعی آزاد برای دست اندرکاران آزاد و مستقل سینما را ناممکن کرده است، هرگز دفاع نخواهم کرد. گیرم که محبوب&zwnj;ترین هنرپیشه&zwnj;ی آن، به جای اعتراض التماس کند یا دیگری یکی به نعل بزند یکی به میخ یا آن ناآگاه نخود هر آشی متوسل شود به نماینده&zwnj;ی حقوق بشر سازمان جهانی ملت&zwnj;ها.</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />فصل&zwnj;نامه&zwnj;های ادبی تأثیرگذار هم پس از در محاق افتادن نشریه&zwnj;هایی مانند تکاپو که خود شما منتشر می&zwnj;کردید، وجود ندارند.<br /> &nbsp;</p> <p>فارغ از اینکه سردبیر و ناشر تکاپو من بودم و در کنار ماهنامه&zwnj;های مستقل دیگری مانند آدینه، جامعه&zwnj;ی سالم، فرهنگ توسعه، گردون و...، توانست فضای لازم برای اندیشیدن، به چرایی رسیدن و تحقق خواست&zwnj;هایی مانند احیای کانون نویسندگان را فراهم کند و &zwnj;&zwnj;نهایت حکومت اسلامی را ناگزیر به پذیرش اصلاحات و به روی کار آمدن محمد خاتمی گرداند &ndash; که به همین دلیل هم دژخیمانه قصد کشتن همه&zwnj;ی نویسندگان مستقل را کردند &ndash; هیچ جامعه&zwnj;ای بدون نهادهای مدنی، به ویژه بدون نهادهای مستقل فرهنگی، نمی&zwnj;تواند از ورطه&zwnj;ی استبداد، دیکتاتوری، پوپولیسم و &zwnj;&zwnj;نهایت از گستره&zwnj;ی بی&zwnj;مرز فساد و ابتذال رهایی یابد. خب، بدیهی است که هیچ حکومت عقیدتی یا هیج دولت دیکتاتوری هم نمی&zwnj;خواهد و نمی&zwnj;گذارد نهادهای مستقل، به ویژه در عرصه&zwnj;ی فرهنگ به وجود بیاید یا اگر هست، فعال شود. اما هیچ چیز ناممکن نیست. هر کس برای داشتن هر چیز ناگزیر باید بهای آن را بدهد.</p> <blockquote><p><img align="middle" alt="" src="http://www.radiozamaneh.com/sites/default/files/images/koumanse03.jpg" />منصور کوشان: آزادی بهای گزافی می&zwnj;طلبد.</p> </blockquote> <p>آزادی بهای گزافی می&zwnj;طلبد. سید علی خامنه&zwnj;ای به عنوان رهبر و علی اکبر هاشمی رفسنجانی به عنوان رییس جمهور خیلی تلاش کردند به سرعت من و مانندان من را بخرند یا به خارج تبعید کنند یا وادار به سکوت کنند یا نشریه&zwnj;هایی مثل تکاپو، آدینه، گردون و... را توقیف و تعطیل کنند، اما به راحتی نتوانستند. زمان زیادی طول کشید. ما البته زندانی، شکنجه و کشته بسیار دادیم، اما دست&zwnj;کم توانستیم چند اصل آزادی، استقلال، تأمل و مدارا را تا دوره&zwnj;ی دولت به اصطلاح اصلاحات حفظ کنیم، اما دزدان این ماده&zwnj;های مدنی، که بسیاری از آن&zwnj;ها هنوز هم در جمع اصلاح&zwnj;طلبان اسلامی&zwnj;اند، این ودیعه&zwnj;های گرانبها را که به بهای خون میرعلایی&zwnj;ها، غفارحسینی&zwnj;ها، پوینده&zwnj;ها و مختاری&zwnj;ها، و شکنجه&zwnj;ی سرکوهی&zwnj;ها، و تبعید بسیاران، به دوره&zwnj;ی اصلاحات رسیده بود، به تمامی مثله کردند، از تک تک این نماد&zwnj;ها و نهادهای مدنی تعریف&zwnj;های تحریف شده به جامعه&zwnj;ی جوان ایران تحویل دادند و &zwnj;&zwnj;نهایت موقعیتی فراهم آوردند که حاصلش دیکتاتوری آشکار علی خامنه&zwnj;ای، یکه&zwnj;تازی پر بلاهت محمود احمدی&zwnj;نژاد گشت و در ادامه مهم&zwnj;ترین، شاخص&zwnj;ترین و مشهور&zwnj;ترین نهاد دموکراتیک ایران، یعنی کانون نویسندگان ایران را هم، متأسفانه ناگزیر به پذیرش سیاست انتشار اعلامیه و باری به هر جهت کرده است.<br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />آقای کوشان، به شما اطمینان می&zwnj;دهم که نسل جوان چندان نظر خوشی نسبت به نویسندگان ایرانی ندارد. یعنی در واقع در یک جامعه&zwnj;ی بی&zwnj;پدر که رهبری&zwnj;اش فاقد مشروعیت سیاسی و مذهبی است و نویسنده و شاعرش هم طبعاً دستگاه زیباشناختی معتبری برای سنجش در اختیار ندارد، ظاهراً نسل جوان، درست یا نادرست، به حق یا ناحق، نویسندگانی به سن شما را هم مسئول می&zwnj;داند. آیا نویسندگان توانستند به مسئولیت&zwnj;&zwnj;شان در برابر تاریخ عمل کنند؟ اگر بخواهیم در خود و در این سال سی بازنگری کنیم، و گزارشی بدهیم از خطاهایی که خود ما مرتکب شدیم، شما به جوانان امروز ایران که مخاطبان فرهیخته ما هم هستند، چه می&zwnj;گویید؟<br /> &nbsp;</p> <p>اطمینان شما را از طریق استقبال جوانان از کتاب یا به طور کلی برنامه&zwnj;های جدی فرهنگی می&zwnj;توان دریافت. اما این که تا چه اندازه در این سرخوردگی فرهنگی، بی&zwnj;پدری جامعه یا نسل من و شما سهم دارد، اختلاف نظر وجود دارد. بنیاد شکست&zwnj;های سیاسی بزرگ ایران، بر اساس پدرسالاری جامعه&zwnj;ی ایران بوده است. در انقلاب مشروطیت به جای این که دین یا بهتر است گفته شود ریشه&zwnj;ی خرافات و عقب&zwnj;افتادگی به دار آویخته شود، شیخ فضل الله نوری به دار آویخته می&zwnj;شود. در پیش از کودتای 28 امرداد به جای این که بر رشد سیاسی و فرهنگی جامعه افزوده شود، بر محبوبیت و بزرگ&zwnj;نمایی دکتر محمد مصدق افزوده می&zwnj;شود. در این که شیخ فضل&zwnj;الله نوری انسان پستی بود و خائن به ایران و ایرانی یا به انسان و فرهنگ، شکی نیست، در این هم که دکتر محمد مصدق انسان شریفی بود و خدمت&zwnj;گذار به ایران و ایرانی، شکی نیست، اما میراث ملت ایران، از این هر دو یک سان بوده است. نه بینش و تفکر نوری را با دار زدن او به خاک سپردند یا فراموش کردند و نه بینش و اندیشه&zwnj;ی مصدق را با بزرگ و عزیز داشتن او یاد گرفتند و حفظ کردند.</p> <p>پس هم چنان که مشکل، بی&zwnj;پدری نیست، مسؤلیت&zwnj;پذیری و کارایی یا خلاف این دو نیز، در نسل پیش از ما یا ما یا حتا این جوانان امروز هم، مشکل اساسی نیست. دو نسل پیش از ما خود را با شعار این که پدران ما در انقلاب مشروطه خطا کردند و حالا ما داریم تقاصش را پس می&zwnj;دهیم خود را فریب می&zwnj;دادند، نسل پیش از ما هم با بر شمردن خطاهای نسل&zwnj;های قبل وجدان خود را آسوده می&zwnj;کردند و می&zwnj;بینیم و می&zwnj;شنویم که اکنون هم برای این که حقیقت دیده نشود و چهره&zwnj;ی کریه واقعیت بیشتر از این آزاردهنده نگردد، همه دارند همه&zwnj;ی تقصیرها را می&zwnj;اندازند گردن نسل پیش از انقلاب. هیچ کس نمی&zwnj;گوید ایرانی و فرهنگ ایرانی در پیش از انقلاب هم همواره حافظ همین نکبت&zwnj;هایی بود که اکنون هم هست. گیرم که ابعاد آن تغییر کرده باشد.</p> <p>نظام ظل&zwnj;اللهی شاهنشاهی آدمکش بود و مخالف آزادگی و استقلال فردی و مدافع دین و خرافات و کیش شخصیت، این حکومت ظل&zwnj;اللهی اسلامی هم همان است منتها در گستره و ژرفای بیش&zwnj;تر. کشتن و شکنجه و زندانی کردن یک آزادی&zwnj;خواه همان قدر نادیده گرفتن حقوق انسانی و شهروندی است و دور از عدالت و انصاف، که کشتن و شکنجه کردن و زندانی کردن هزاران نفر. آن چه ما نمی&zwnj;خواهیم قبول کنیم و تلاش می&zwnj;کنیم به شکل&zwnj;های گوناگون آن را نادیده بگیریم و به فراموشی بسپاریم، بی&zwnj;خردی ما است. مشکل بنیادی، بی&zwnj;&zwnj;ارزشی خرد در فرهنگ ما است. بیش از ده&zwnj;ها سده است که خرد در فرهنگ ایران نادیده گرفته می&zwnj;شود، اندیشیدن در میان ایرانیان دیوانگی انگاشته می&zwnj;شود، افتخار و غرور ملی نفس اماره خوانده می&zwnj;شود، شرف و عزت و احترام به جان و مال و میهن شرک و بنده&zwnj;گی نامیده می&zwnj;شود. بهترین چهره&zwnj;های فرهنگی این ملت تا همین امروز هم به دنبال جلال&zwnj;الدین محمد مولوی&zwnj;اند که دشمن عقلانیت را مجموعه&zwnj;ای از خارها یا بطالت&zwnj;ها می&zwnj;داند و تعقل و درایت و مردم&zwnj;داری و عزت و شرف و احترام دنیوی و ملی و زن بودن را پستی و حیوانی و همه را در عشق به فنافی&zwnj;الهی می&zwnj;خواهد و می&zwnj;جوید و هزاربار بیش&zwnj;تر گفته است: &quot;عقل گوید پا منه کاندر فنا جز خار نیست، عشق گوید عقل را کاندر تو ست آن خارها&quot;. کدام ادیبی را سراغ دارید که به راستی عاشق فردوسی و زکریا رازی و خیام و مانندان اینان باشد و نه مولوی و عطار و سنایی؟ ورد زبان همه شده است عشق یا ذوب شدن در ولایت مولوی. خب، چه فرقی میان ذوب شدن این به اصطلاح تحصیل&zwnj;کرده&zwnj;ها و روشنفکران در ولایت مولوی است با ذوب شدن مردم عامی در ولایت رهبری؟ راه اولی که بسیارخفت&zwnj;بارتر از راه دومی است. <br /> &nbsp;</p> <p>نهایت این که نخستین راه رهایی از خفت، فرار از استبداد، دوری از عقب&zwnj;افتادگی، جدایی از توده&zwnj;گرایی و گریز از هم&zwnj;رنگی است. نمی&zwnj;توان با تک&zwnj;خوپروران، انسانی متعقل، شاد، زنده و آزادی بود. زندگی با تک&zwnj;خویان توان سنگینی را می&zwnj;طلبد و گریز از آن&zwnj;ها سخت است. فراموش نکنیم که توانایی و تبحر فوق&zwnj;العاده&zwnj;ی کسانی مانند مولوی در چرخش زبان و انتقال مفهوم&zwnj;ها و قصه&zwnj;های دوره&zwnj;ها، به سختی می&zwnj;تواند انسان ناخردمند را از ریسمان نامریی و کشنده&zwnj;ای که از درون مرواریدهای غزل&zwnj;ها و مثنوی&zwnj;هایش گذر داده، نجات بدهد. او تا هم اکنون توانسته حتا بسیارانی را که به نظر دانشمندان فرهیخته می&zwnj;آیند، بفریبد، جوانان که جای خود دارد. سوم این که تاریخ ایران و فرهنگ فارسی را از درون چند اثر باقیمانده چون شاهنامه&zwnj;ی فردوسی و خمسه&zwnj;ی نظامی گنجوی باید شناخت و نه از طریق تاریخ سراسر دروغ پادشاهان و روحانیان یا حتا روایت پدران&zwnj;مان. ایران، فرهنگ و تاریخ افتخارآمیز داشته است، اما این فرهنگ و تاریخ آن چه نیست که امروز همه&zwnj;گان از آن سخن می&zwnj;گویند. هر کس خود باید بخواند، بشناسد تا دریابد فرد چه می&zwnj;گوید. چرا که ارجاع بیش از این، دور از تعقل و به منزله&zwnj;ی توده&zwnj;پروری است. <br /> &nbsp;</p> <p>از شما بسیار سپاسگزارم که وقت&zwnj;تان را در اختیار ما گذاشتید. <br /> &nbsp;</p> <p>در همین زمینه:</p> <p><a href="http://www.radiozamaneh.com/node/10359">::بخش نخست گفت و گوی دفتر خاک با منصور کوشان در پرونده &quot;تحریم، بحران&quot;::</a></p> <p><a href="http://www.radiozamaneh.com/taxonomy/term/9265">::پرونده تحریم، بحران در رادیو زمانه::</a><br /> <a href="http://www.radiozamaneh.com/taxonomy/term/2083"> ::گفته&zwnj;ها و نوشته&zwnj;های منصور کوشان در رادیو زمانه::</a></p> <p>&nbsp;</p> <p><u>ویدئو: منصور کوشان در یک نگاه </u></p> <div class="field field-type-emvideo field-field-maghaleh-video"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> <div class="emvideo emvideo-video emvideo-youtube"><iframe id="media-youtube-html5-1" title="YouTube video player" class="media-youtube-html5" type="text/html" width="425" height="350" src="http://www.youtube.com/v/kpXUR6RQDsQ?hd=1" frameborder="0"></iframe> </div> </div> </div> </div> https://archive.radiozamaneh.com/culture/khaak/2012/02/08/10361#comments ادبیات معترض استبداد بحران و تحریم، انتخابات،منصور کوشان نهضت سبز کانون نویسندگان ایران خاک Wed, 08 Feb 2012 08:59:53 +0000 10361 at https://archive.radiozamaneh.com https://archive.radiozamaneh.com/culture/khaak/2012/02/07/10359 <div class="fb-social-like-widget"><fb:like href="https://archive.radiozamaneh.com/culture/khaak/2012/02/07/10359" send="false" layout="box_count" show_faces="false" width="500" action="like" font="arial" colorscheme="light"></fb:like></div><div class="field field-type-text field-field-sartitr"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> بخش نخست گفت‌و‌گو با منصور کوشان پیرامون بحران مرجعیت، سرکوب نهادهای مدنی، جنبش زنان و ادبیات معترض در سایه نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ماه ۱۳۹۰ </div> </div> </div> <div class="field field-type-text field-field-nevisandeh"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> دفتر خاک </div> </div> </div> <div class="field field-type-filefield field-field-maghaleh-image"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> <img class="imagefield imagefield-field_maghaleh_image" width="277" height="188" alt="" src="https://archive.radiozamaneh.com/sites/default/files/koumanse04.jpg?1328776942" /> </div> </div> </div> <p>دفتر خاک در گفت&zwnj;و&zwnj;گو با منصور کوشان به مناسبت انتخابات مجلس شورای اسلامی &ndash; منصور کوشان نامی شناخته&zwnj;شده در ادبیات معاصر ایران است. از او چند رمان، چندین داستان بلند (نوول)، نمایشنامه، مجموعه اشعار، و چند اثر پژوهشی، از جمله &quot;فراسوی متن، فراسوی شگرد&quot; در بررسی زندگی و آثار هنریک ایبسن منتشر شده است.</p> <!--break--><!--break--><p> منصور کوشان در دهه ۷۰ خورشیدی سردبیر مجله تکاپو به مدیرمسئولی سکینه حیدری بود. بسیاری از نمایشنامه&zwnj;های او در طی آن سال&zwnj;ها توقیف و اجرای آن&zwnj;ها متوقف می&zwnj;شد. کوشان یکی از فعالان جمع مشورتی&zwnj; کانون نویسندگان و از اعضای هیئت هفت نفره&zwnj; احیای این کانون بود و هم&zwnj;زمان با قتل&zwnj;های زنجیره&zwnj;ای، به دلیل بودن نامش در صدر فهرست کشتار جمهوری اسلامی، بعد از دعوت به نروژ جهت سخنرانی در پنجاهمین سالگرد اعلامیه&zwnj; جهانی&zwnj; حقوق بشر (دسامبر ۱۹۹۸)، دیگر به ایران بازنگشت. <br /> &nbsp;</p> <p>او سال نخست زندگی در تبعید را با سفر به کشورهای اروپایی گذراند و از آوریل سال ۲۰۰۰، به عنوان نویسنده&zwnj; مهمان در شهر استاوانگر، جنوب غربی&zwnj; نروژ زندگی می&zwnj;کند. در این سال&zwnj;ها آثاری از او به نروژی منتشر شده و هفت نمایش&zwnj;نامه از خود و نویسندگان جهان را به زبان نروژی طراحی و کارگردانی کرده است.</p> <p>&nbsp;</p> <p>منصور کوشان تا سال ۲۰۰۶مدیر هنری&zwnj; تاتر سولبرگ شهر استاوانگر بود و از آن پس، تنها به نوشتن در قلمروهای پژوهش، نقد و بررسی، شعر، داستان، رمان و نمایش&zwnj;نامه مشغول است و از بهار سال ۱۳۸۸، فصل&zwnj;نامه&zwnj; فرهنگی، ادبی و هنری &quot;جنگ زمان&quot; را نیز سردبیری می&zwnj;کند. کوشان همچنین بنیانگذار و از اعضای هیأت دبیران &quot;خانه آزادی بیان&quot; است. به مناسبت نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی با او پیرامون موضوعاتی مانند مرجعیت ادبی و سیاسی، تورم اقتصادی و فرهنگ متورم، نهادهای مدنی و جز آن گفت&zwnj;&zwnj;و گویی انجام داده&zwnj;ایم که اکنون بخش نخست آن را می&zwnj;خوانید: <br /> ------------</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />پس از کودتای ۲۲ خرداد نخستین انتخابات در شرایطی برگزار می&zwnj;شود که سید علی خامنه&zwnj;ای، رهبر جمهوری اسلامی ته&zwnj;مانده مشروعیت سیاسی&zwnj;اش به عنوان یک مرجع مذهبی و سیاسی را از دست داده است. پیش از درگذشت احمد شاملو و هوشنگ گلشیری، در شعر و در داستان&zwnj;نویسی ظاهراً مرجعی برای تشخیص خوب از بد، زشت از زیبا وجود داشت. به نظر شما آیا بحران مرجعیت سیاسی در قلمرو فرهنگ هم تأثیرگذار است یا این دو، دو مقوله جداگانه&zwnj;اند و گفتمان&zwnj;های سیاسی از جمله گفتمان مرجعیت، بر گفتمان&zwnj;های فرهنگی اثرگذار نیستند؟</p> <p>&nbsp;</p> <p><strong>منصور کوشان -</strong> اصل مرجعیت، که در ایران به دلیل مرجعیت روحانیان مکار و روباه&zwnj;صفت، دست&zwnj;کم از دوره&zwnj;ی صفویه تا امروز بیشتر بار منفی داشته است و این بار منفی را متأسفانه به قلمروهای نادینی نیز گسترش داده است، یکی از کهن&zwnj;ترین اصل&zwnj;ها یا داوری&zwnj;های کدخدامنشانه است. به این معنا که مرجعیت می&zwnj;توانست مانع از کار اضافی یا رفتن راه بیهوده باشد. مرجعیت کمک می&zwnj;کرد تا جوینده بهتر و سریع&zwnj;تر به هدف و مقصد خود برسد. این سنت، که تا چند دهه&zwnj;ی پیش حتا در معتبر&zwnj;ترین صنف و قشرهای فرهنگی دنیا هنوز اعتبار سیاسی بسیاری داشت و به هر حال سودش بیشتر از زیانش بود، متأسفانه، به چند دلیل، از جمله فروپاشی احترام&zwnj;های خانوادگی، فامیلی، صنفی و سیاسی، امروز بیشتر کاربرد&zwnj;هایش را ازدست داده است و بسیاری عطایش را به لقایش بخشیده&zwnj;اند. به عنوان نمونه، تا وقتی هنوز شخصیت&zwnj;های مهمی چون ژان پل سار&zwnj;تر، آرتور میلر و... در جهان فرهنگ و ادبیات جهان حضور فعال داشتند، کمتر دولت&zwnj;مردی به خود جرئت می&zwnj;داد در امور فرهنگی و ادبی و هنری دخالت&zwnj;های نا&zwnj;به&zwnj;جا بکند یا در برابر کمبود&zwnj;ها یا تهدید&zwnj;ها و فروپاشی&zwnj;های فرهنگی ساکت باشد. هویت غنی، استقلال فکری، منش انسانی و عدالت&zwnj;خواهی بی&zwnj;چون و چرای کسانی مثل سار&zwnj;تر، اعتباری را فراهم کرده بود که اگر نگوییم میلیون&zwnj;ها نفر، دست&zwnj;کم در هر موردی هزاران نفر درخواست&zwnj;هایش را پاسخ می&zwnj;دادند. <br /> &nbsp;</p> <blockquote><p><img align="middle" alt="" src="http://www.radiozamaneh.com/sites/default/files/koushan.jpg" />منصور کوشان:همه&zwnj; دست اندرکاران جمهوری اسلامی، نه تنها از بطن فرهنگ ایران و از میان همین مردم برخاسته&zwnj;اند که هیچ&zwnj;کدام هم صاحب درایت یا سیاست خارق&zwnj;العاده نبوده&zwnj;اند. آن&zwnj;ها به ویژه خمینی، با وجود همه&zwnj;&zwnj; امکان&zwnj;هایی که تا امروز در اختیار داشته&zwnj;اند نه ذره&zwnj;ای بر قدرت اسلام افزوده&zwnj;اند و نه ذره&zwnj;ای از شأن آن کاسته&zwnj;اند.</p> </blockquote> <p>با این تفاصیل شما در مجموع به مرجعیت فکر و اندیشه به عنوان یک نهاد جهت&zwnj;دهنده اعتقاد دارید.<br /> این امر، به خودی خود، حائز اهمیت است و کمبود آن در جامعه&zwnj;ی جهانی امروز، به ویژه برای جامعه&zwnj;هایی مثل ایران، که درصد آگاهی، دانش و فرهنگ در آن هم کم است و هم متأسفانه تهی از ژرفا، بسیار محسوس است. به بیان دیگر، اگر چه مرجعیت دینی، با ظهور و سقوط روح&zwnj;الله خمینی، آب پاکی را روی دست همه ریخته و فجایع بازمانده&zwnj;ی آن چنان وحشتناک و مخوف است که هر کس حق دارد از هر گونه مرجعیت، حتا در بیرون از قلمرو دین و سیاست و جامعه، دوری بگزیند و چون تا بن استخوان گزیده شده است، از هر گونه نخ سپید و سیاهی بترسد، اما باز هم وجه مثبت مرجعیت در قلمرو کیفیتِ &laquo;چیز&zwnj;ها&raquo; را نمی&zwnj;توان نادیده گرفت و نبود آن در ایران امروز، به ویژه برای جوانانی که رهرو راه&zwnj;های سهل و ممتنع و پر و پیچ و خم فرهنگ و ادبیات و هنر هستند، بسیار حائز اهمیت است. به ویژه که در این روز&zwnj;ها نه تنها مرجعیت شخصیت&zwnj;هایی مثل شاملو وجود ندارد، که نهادهایی هم چون مجله&zwnj;ها، ماه&zwnj;نامه&zwnj;ها و فصل&zwnj;نامه&zwnj;های معتبر وجود ندارند که نقش مرجعیت نامستقیم را ایفا می&zwnj;کردند و هر شاعر و نویسنده و پژوهنده&zwnj;ای با ارایه&zwnj;ی اثرش به آن&zwnj;ها و انتشار یا عدم انتشار آن، با گونه&zwnj;ای داوری در باره&zwnj;ی کیفیت نسبی اثر خود آشنا می&zwnj;شد و بهتر می&zwnj;توانست راهش را ادامه بدهد.</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />در واقع به نظر شما به این دلیل که مرجعیت سیاسی در ایران مشروعیت خودش را راز دست داده، در زمینه&zwnj;های فرهنگی ما با مشکلاتی مواجه شده&zwnj;ایم. می&zwnj;پرسیم به نظر شما معیار مرجعیت &quot;سالم&quot; چیست؟</p> <p>&nbsp;</p> <p>اگر چه مرجعیت&zwnj;های دینی، مثل عمل آیات عظام، مرجعیت&zwnj;های سیاسی، مثل عمل رهبران حزب&zwnj;های سیاسی، مرجعیت&zwnj;های اجتماعی مثل عمل رییس&zwnj;جمهورهای منتخب یا کارکردهای روشنفکران سیاسی، نشان داده است که ایران بدون مرجعیت، سالم&zwnj;تر و رستگار&zwnj;تر از داشتن آن است و تأثیر سوء آن را نمی&zwnj;توان بر قلمروهای دیگر نادیده گرفت، اما هنوز بر این باورم که بودن مرجعیت کیفی، اگر همراه با کورذهنی نباشد، اگر به وحی منزل نینجامد، اگر به مراد و مریدی کشیده نشود، اگر تنها در قلمرو شناخت کیفیت &laquo;چیز&zwnj;ها&raquo;، به ویژه در امور فرهنگ، ادب و هنر، باقی بماند، بهتر از نبودن آن است. <br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />در دوران دولت نهم و دولت دهم، به ویژه در قلمرو داستان&zwnj;نویسی با انبوهی از کتاب&zwnj;های کم&zwnj;حجم مواجه&zwnj;ایم و نام&zwnj;هایی که چند صباحی بر سر زبان&zwnj;ها می&zwnj;افتند و سپس فراموش می&zwnj;شوند. از سوی دیگر، دست&zwnj;کم در لحظه&zwnj;ای که این مصاحبه را انجام می&zwnj;دهیم، از ارزش پول ملی مدام کاسته می&zwnj;شود. آیا به نظر شما تورم در اقتصاد می&zwnj;تواند در پیوند در تورم در عرصه&zwnj;های فرهنگی باشد؟ اگر چنین است، پیامد آن در درازمدت برای ادبیات معاصر ایران چیست؟ <br /> &nbsp;</p> <p>در سخن شما چند پرسش به موازات هم مطرح شده&zwnj;اند که ناگزیرم برای پاسخ&zwnj;گویی صریح، آن&zwnj;ها را از هم تفکیک کنم. پس، نخست به اصل کم حجم بودن کتاب&zwnj;ها می&zwnj;پردازم که به گونه&zwnj;ای مربوط می&zwnj;شود به هر سه وجه پرسش شما. یکی، توجه به وضعیت روزگاری که در آن به سر می&zwnj;بریم، که از دوره&zwnj;ی دولت نهم و دهم در ایران فرا&zwnj;تر می&zwnj;رود، یکی به مسئله&zwnj;ی پول و سوم تورم اقتصادی که امروز به &zwnj;&zwnj;نهایت حضیضش در ایران رسیده است و در پیش از این، ملت&zwnj;های دیگر هم کم و بیش با آن، اگر چه نه در این اندازه، درگیر بوده&zwnj;اند. <br /> &nbsp;</p> <p>فرهنگ، به ویژه ادبیات، یکی از شاخص&zwnj;ترین برآمدهای تاریخی هر دوره است.&zwnj;&zwnj; همان طور که فرهنگ پویا بر شکوفایی اقتصادی تأثیر می&zwnj;گذارد، اقتصاد سازنده نیز بر شکوفایی فرهنگی دامن می&zwnj;زند. پس، اگرچه متوجه&zwnj;ی نظر شما و تأکیدتان بر کیفیت کتاب&zwnj;ها هستم، اما برای روشن&zwnj;تر شدن مفهوم، ناگزیرم یادآوری کنم که حجم کم یا زیاد کتاب، نمی&zwnj;تواند نقش مهمی در کیفیت اثر داشته باشد. در واقع، حجم کم کتاب یکی از برآیندهای شتاب جامعه&zwnj;ی مدرن و رو به رشد سریع است. دیگر عصر رمان&zwnj;های کلاسیک چند جلدی به دلایل بسیاری گذشته است. از مهم&zwnj;ترین آن&zwnj;ها، رشد زبان، شتاب زمان و نقش اقتصاد است. در دوره&zwnj;ی معاصر، نویسنده با توجه به تجربه&zwnj;ی پیشنیانش و امکان&zwnj;های فراوانی که در کنار اثرش وجود دارد، گستردگی رسانه&zwnj;ها مثل تلویزیون، سینما و سهل&zwnj;شدن سفر به هر مکان ناشناخته، از سویی ناگزیر نیست وصف&zwnj;های چند صفحه&zwnj;ای برای انتقال فضا و مکان و... اثرش ارایه دهد و می&zwnj;تواند با گزیده&zwnj;گویی و صیقل&zwnj;یافته&zwnj;تر کردن نشانه&zwnj;ها در اثر، نظرش را منتقل کند، از سوی دیگر، با کوتاه&zwnj;نویسی فرصت بیشتری به خواننده&zwnj;ای می&zwnj;دهد که زمان در برنامه&zwnj;های زندگی او اهرم اصلی و تعیین&zwnj;کننده&zwnj;ی همه چیز است و در سوی سوم، با در نظر گرفتن نقش مسلط اقتصاد در زندگی امروز و رابطه&zwnj;ی تنگاتنگ آن با بازار عرضه و تقاضا، برای کتاب کم&zwnj;حجم، هم امکان انتشار و هم امکان خرید و هم امکان نگهداری ممکن&zwnj;تر است. چرا که درست همانند زبان و زمان، اقتصاد هم دوشادوش رشد جامعه در تار و پود زندگی انسان دمیده شده است و هرگونه تصمیمی بدون در نظر گرفتن آن&zwnj;ها، اگر نادرست نباشد، مخدوش و معیوب خواهد بود.</p> <p>&nbsp;</p> <p>حال در نظر بگیرید که این سه عامل در جامعه&zwnj;ای در قهقرا باشد. کیفیت زبان ناسنجیده بماند، سرعت زمان دیده نشود و نقش اقتصاد به بازی گرفته شود، معلوم است که بستر ادبیات معاصر، نه در دراز&zwnj;مدت، که حتا در کوتاه&zwnj;مدت نیز دچار خسران&zwnj;های جبران&zwnj;ناپذیر خواهد شد چنان که شاهد عینی آن در همین دو دهه بوده&zwnj;ایم. <br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />آیا اعتقاد دارید که ادبیات داستانی و شعر می&zwnj;تواند از یک سویه اعتراضی برخوردار باشد؟ <br /> &nbsp;</p> <p>اگر نگویم نفس نوشتن، دست کم کنش آفرینش، اعتراض است. برای من هضم&zwnj;نشدنی یا ناباورانه است اگر کسی بگوید شعر یا داستان یا نمایش&zwnj;نامه می&zwnj;نویسد بدون اینکه به چیزی، کسی، موقعیتی، باوری، بودنی اعتراض نداشته باشد. آفرینش، در هر شکلی، انکار چیزی کهنه و جایگزین کردن چیزی نو به جای آن است. پس، کل ادبیات و هنر&zwnj;ها، آفریده می&zwnj;شوند برای اعتراض&zwnj;ها.</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />این امر که شما به&zwnj;درستی اشاره می&zwnj;کنید، ذاتی ادبیات است. بحث ما این است که در سایه استبداد، به&zwnj;ویژه پس از کودتا، آیا این امر ذاتی، یعنی اعتراض را از ادبیات خلاق سلب نکرده&zwnj;اند؟</p> <p>&nbsp;</p> <p>باید بگویم دست کم در دهه&zwnj;ی گذشته، هیچ اثر ادبی توانا یا پویایی نخوانده&zwnj;ام؛ چه در آن نشانی از عنصرهای حکومت در پیش یا بعد از کودتا باشد یا نباشد. چرا که اگر ادبیتی وجود داشت، به یقین این اعتراض یا کنش و موقعیت&zwnj;های پیرامونی آن نمود می&zwnj;یافت. اما اگر، از نفس اعتراض بنیادی، که در بطن تمامی گونه&zwnj;های روایت&zwnj;های ادبی و هنری نهفته است، فرا&zwnj;تر برویم، به قلمرویی بسیار حساس وارد می&zwnj;شویم که مرزبندی آن بسیار سخت و &zwnj;گاه ناممکن است. یعنی گذر از اعتراض نهادینه شده در لایه&zwnj;ی درونی ادبیات و رسیدن به اعتراض بیان شده در لایه&zwnj;ی بیرونی ادبیات. من، اگر چه به نقش مقطعی و گذرای این گونه اعتراض از طریق ادبیات و هنر باور دارم و به عینه تأثیر آن را در زمان و مکان&zwnj;هایی دیده&zwnj;ام، اما آن را به هیچ&zwnj;کس پیشنهاد یا توصیه نمی&zwnj;کنم. چون هم تجربه&zwnj;ی بسیار لازم دارد تا نویسنده یا هنرمندی بتواند قلمرو ادبیات و هنر را به قلمرو شعار تبدیل نکند و هم به این دلیل که هر اثر ادبی یا هنری کاملی، دست&zwnj;کم با زیبایی&zwnj;اش، قادر است از هر شعاری گویا&zwnj;تر و پویا&zwnj;تر باشد. &zwnj;&zwnj;</p> <p>&nbsp;</p> <p>نهایت اینکه وقتی یک اثر ادبی یا هنری کامل، می&zwnj;تواند کل یک ایدئولوژی یا یک عقیده&zwnj;ی گوسفندپرور را انکار کند، می&zwnj;تواند آدمی را از پل میان حیوانیت و انسانیت عبور بدهد، چه لزومی به بیان وضعیت &laquo;قارچ&zwnj;هایی&raquo; است که به چند دلیل روشن، حاکم بر سرنوشت ملتی شده&zwnj;اند؟ البته باز می&zwnj;فهمم که پاسخ این پرسش، ناگزیری شرایط حیاتی یا گذر از مرحله&zwnj;ی بودن یا نبودن را می&zwnj;طلبد. در واقع، به شکلی باز برمی&zwnj;گردیم به این مفهوم که روزگاری ژان پل سار&zwnj;تر طرح کرد و با گفتمان &laquo;رمان تهوع در برابر گرسنگی کودک بیافرایی چه ارزشی دارد؟&raquo; التزام نویسنده و تعهد ادبیات را مطرح کرد. بله، بدیهی است که در چنین وضعیتی نویسنده در کنار کنش آفرینش و نوشتن، ناگزیر است که کنش&zwnj;های اجتماعی دیگری هم داشته باشد. حضور خود را به عنوان یک شهروند شاخص، در همه&zwnj;ی عرصه&zwnj;های اعتراض نشان بدهد و حتا اگر لازم شد، چند صباحی آفرینش فردی و حضور در خلوت را کنار بگذارد و به آفرینش جمعی و حضور در جامعه روی بیاورد و کانون اعتراض را پویا نگه دارد. <br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />شما از سارتر مثال آوردید. چگونه است که پیش از انقلاب، در آثار نویسندگانی مانند آل&zwnj;احمد و ساعدی و در شعر شاعرانی مانند اخوان ثالث، فروغ و البته احمد شاملو ما عامل اعتراض را به&zwnj;روشنی درک می&zwnj;کنیم، اما بعد از انقلاب هر دم بیش از پیش ادبیات خلاق ما از عرصه اجتماع دور شده و در پیله دغدغه&zwnj;های شخصی و آپارتمانی گرفتار آمده؟ با گوشه چشمی به تاریخ ایران سهم سانسور و سیاست&zwnj;های دولت چیست؟<br /> &nbsp;</p> <blockquote><p><img align="middle" alt="" src="http://www.radiozamaneh.com/sites/default/files/images/koumanse02.jpg" />منصور کوشان:وقتی یک اثر ادبی یا هنری کامل، می&zwnj;تواند کل یک ایدئولوژی یا یک عقیده&zwnj;ی گوسفندپرور را انکار کند، می&zwnj;تواند آدمی را از پل میان حیوانیت و انسانیت عبور بدهد، چه لزومی به بیان وضعیت &laquo;قارچ&zwnj;هایی&raquo; است که به چند دلیل روشن، حاکم بر سرنوشت ملتی شده&zwnj;اند؟</p> </blockquote> <p>چند علت مهم را در گریز از ادبیات اعتراض، که به دلیل کنش آشکارش به موقعیت، ادبیات اعتراض نام بامسمایی است برای آن، می&zwnj;توان در نظر گرفت. یکی سرکوب بسیار شدید و بی&zwnj;رحمانه&zwnj;ی حکومت اسلامی که در همه&zwnj;ی دوره&zwnj;های بر مستد قدرت بودنش ضد فرهنگ بوده است، دیگری گستره&zwnj;ی عرصه&zwnj;ی اعتراض یا آگاهی نسبی مردم نسبت به موقعیت خود که نسبت آن در این دوره بسیار بیش&zwnj;تر از دوره&zwnj;های پیش از انقلاب ۱۳۵۷ است و دیگری سرخوردگی از برایند کنش اعتراض از سوی خواننده یا به طور عام مردم این دوره که به همه چیز بهاء می&zwnj;دهند مگر فرهنگ که بدون آن هر نهادی حتا خانواده هم با خوی و بینش استبداد رشد می&zwnj;کند. برای شناخت این سه عامل، ناگزیریم روند رشد جامعه&zwnj;ی ایران یا مسیری را که تا امروز آمده و استبدادخو و عافیت&zwnj;جو شده است، دست کم به صورت گذرا و نمادین مرور کنیم. چون برای همه&zwnj;گان آشکار است که حاکمان فعلی و همه&zwnj;ی دست اندرکاران جمهوری اسلامی، نه تنها از بطن فرهنگ ایران و از میان همین مردم برخاسته&zwnj;اند که هیچ&zwnj;کدام هم صاحب درایت یا سیاست خارق&zwnj;العاده نبوده&zwnj;اند. آن&zwnj;ها به ویژه خمینی، با وجود همه&zwnj;&zwnj;ی امکان&zwnj;هایی که تا امروز در اختیار داشته&zwnj;اند نه ذره&zwnj;ای بر قدرت اسلام افزوده&zwnj;اند و نه ذره&zwnj;ای از شأن آن کاسته&zwnj;اند.</p> <p>&nbsp;</p> <p>حاکمان امروز ایران مجریان همان چیزهایی هستند که در طی سال&zwnj;های گذشته&zwnj;ی پیش از انقلاب، مردم و دولت&zwnj;ها به آن&zwnj;ها وفادار بوده&zwnj;اند و آن&zwnj;ها را چون ودیعه&zwnj;ای گران&zwnj;بها در اختیارشان گذاشته&zwnj;اند. به بیان دیگر، آن چه بر اسلام و مسلمانان در پیش از انقلاب ۱۳۵۷ رفته، همه ظلم و ستم بوده است و نه اکنون. چون نمی&zwnj;توان معتقد به دینی بود که بنیاد و تحقق و تداومش بر حکومت نظامی و سیاسی و انکار هر گونه فرهنگی بنا شده است و باز ناراضی از ساختار وجودی حاکمیت آن بود. جامعه&zwnj;ی ایرانی، اگر چه کهن است، اما به عنوان پدیده&zwnj;ای نو مردم&zwnj;شناسان و جامعه&zwnj;شناسان را به حیرت می&zwnj;اندازد. گریه بر گوری که قاتل مقتول در آن خود ما هستیم، به راستی که باید حیرت&zwnj;انگیز هم باشد. برای روشن&zwnj;تر شدن این سخن؛ ناگزیریم کمی به عقب برگردیم و به قول شما دریابیم که چه گونه کسانی مانند جلال آل&zwnj;احمد هم در عرصه&zwnj;ی زندگی اجتماعی و هم در قلمرو فرهنگ، آن چنان وقت و نیرو برای اعتراض می&zwnj;گذاشتند و پاسخ لازم را هم می&zwnj;گرفتند و امروز حتا شناخته&zwnj;ترین یا متعهدترین چهره&zwnj;های فرهنگی ما، نه آن همیّت را برای کنش&zwnj;های اجتماعی نشان می&zwnj;دهند و نه آن واکنش لازم را از مخاطبان خود دریافت می&zwnj;کنند. تجربه&zwnj;های تاریخی جامعه&zwnj;ی روشنفکری ما، دست کم چند فراز و فرود مهم را نشان می&zwnj;دهد. <br /> &nbsp;</p> <p>شکست ملی&zwnj;گرایان یا به تعبیر دیگر شکست آزادی&zwnj;خواهان میانه&zwnj;رو و روشنفکران صدر مشروطیت، به دنبال یک فرود، جهش چشمگیر ادبیات اعتراض دوره&zwnj;ی رضا شاهی را به وجود می&zwnj;آورد که چهره&zwnj;های مشهور آن عارف، صوراسرافیل، محمد مسعود، فرخی یزدی، عشقی و بسیارانی دیگر بودند. بعد ازاین فرود و به دلیل ضعف آشکار محمدرضا پهلوی در آغاز پادشاهی&zwnj;اش، و وضعیت ویژه&zwnj;ای که جنگ جهانی دوم در همه&zwnj;ی جهان به وجود می&zwnj;آورد و رشد و فراز ناگزیر در همه&zwnj;ی عرصه&zwnj;ها را به دنبال خود می&zwnj;کشد، ایران نیز بار دیگر از سرخوردگی دیکتاتوری پهلوی اول رهایی می&zwnj;یابد و با امید بسیار به سوی آزادی و رشد حرکت می&zwnj;کند. در این دوره، جامعه&zwnj;ی ایران تا پیش از کودتای ۲۸ امرداد سال ۱۳۳۲، به رغم ناکارآمدی حزب&zwnj;های سیاسی و وابستگی ایدئولوژیک حزب توده، در مجموع و به ظاهر در حال پیشرفت است. دقت که می&zwnj;کنیم هم از نظر فرهنگی و هم از نظر سیاسی، درمی&zwnj;یابیم جامعه&zwnj; دارای یک رشد عمومی، اما در سطح است. به همین دلیل هم در مرجعیت، کسی مثل آیت&zwnj;اله کاشانی بر اساس تقوای دینی&zwnj;&zwnj;اش و رهبران حزب توده بر اساس تقوای حزبی&zwnj;اشان می&zwnj;توانند مردم را هم له و هم علیه چهره&zwnj;ی برجسته و کارآمدی مثل دکتر محمد مصدق بشورانند. به طوری که همان گروهی که زنده باد مصدق می&zwnj;گفته&zwnj;اند، در بازگشت شعارشان می&zwnj;شود مرگ بر مصدق. چرا که مردم با نمادهای شهروندی آشنا شده&zwnj;اند اما کاربردهای آن&zwnj;ها را نمی&zwnj;شناسند. اینان کسانی&zwnj;اند که تا پیش از این دوره در ده زندگی می&zwnj;کرده&zwnj;اند و حالا با ورود به شهر به یک شناخت ظاهری رسیده&zwnj;اند و آن&zwnj;ها را می&zwnj;خواهند اما راه&zwnj;هایش را نمی&zwnj;شناسند. پس متوسل به مرجعیت می&zwnj;شوند. چون از خودشان هیچ اراده&zwnj;ای ندارند کورکورانه به دنبال مرجعیتند. این است که هم رهبران حزبی آن&zwnj;ها را فریب می&zwnj;دهند و هم رهبران دینی.</p> <p>&nbsp;</p> <p>این فریب دو سویه&zwnj;ی سنگین دیگر امکان پشت راست کردن را بسیار سخت می&zwnj;کند. می&zwnj;دانیم که از بعد از کودتای ۱۳۳۲، دو نیروی مهم و برجسته&zwnj;ی ایران، یعنی هم سیاسیان و هم فرهنگیان، که نقش مهمی در روند هر جامعه&zwnj;ای دارند،از دو سو، فشارهای وقیحانه&zwnj;ی آمریکا و خیانت&zwnj;های مفتضحانه&zwnj;ی شوروی، به چنان سردرگمی و یأسی درمی&zwnj;غلتند که تا سال&zwnj;ها نمی&zwnj;توانند خود را از زیر فشار آن آزاد کنند. در این دوره&zwnj;ی حضیض که تا اعتراض روح&zwnj;الله خمینی در سال ۱۳۴۲ و نهایت تداوم اصلاحات ارضی ادامه پیدا می&zwnj;کند، با سرریز شدن پول نفت و رفاه اجتماعی امکان بازسازی نیروهای سیاسی و فرهنگی حتا به صورت منفرد و مستقل به سختی ممکن می&zwnj;شود. چون جامعه به کلی از سیاست بری شده است، دیگر به قول اخوان ثالث همه&zwnj;ی سرها در گریبان است و آن کس هم که سر برمی&zwnj;دارد و سلام می&zwnj;کند یا می&zwnj;خواهد حسابش را پاک کند، پاسخ&zwnj;گویی نمی&zwnj;یابد. پس فعالیت&zwnj;ها در این دوره، یعنی دهه&zwnj;ی ۴۰، همه محفلی می&zwnj;شود. حتا حزب&zwnj;های رسمی هم عضوهای چندانی ندارند.</p> <p>&nbsp;</p> <p>عضوهای بزرگترین جبهه&zwnj;ی متحد سیاسی، یعنی جبهه ملی، که مغلمه&zwnj;ای است از ملی&zwnj;گرایان سنت&zwnj;گرا و متجدد و دین&zwnj;گرایان بنیادگرا و متجدد، از زمان تأسیس آن، یا از دوره&zwnj;ی دکتر محمد مصدق هم کم&zwnj;تر است و روز به روز کم&zwnj;تر می&zwnj;شود. همراه با گذر زمان جامعه هم بیشتر بری از رویکردهای فرهنگی و سیاسی ژرف و درگیر یا کنش اعتراض است. همه به فکر زندگی رو به رفاه و قسطی هستند و کسی تره&zwnj;ای برای فرهنگ و هنر اعتراض و به ویژه سیاست براندازی خرد نمی&zwnj;کند. همه به دنبال نان و آب خویشند و البته، نذر و زیارت و حفظ دین در سایه&zwnj;ی سلطنت ظل&zwnj;اللهی محمدرضا شاه پهلوی. از این رو نیروهای سیاسی مستقل معترض با توجه به شمارگان ناچیزشان، جدا از شناخت الگوهای استوره&zwnj;ای هم چون چه گورا، راهی جز تشکیل سازمان&zwnj;های چریکی نمی&zwnj;یابند و نیروهای فرهنگی مستقل معترض راهی جز غنا بخشیدن به شگردهای نمادین و بهره&zwnj; بردن از آن&zwnj;&zwnj;ها در برابر سانسور. <br /> &nbsp;</p> <p>پس از این دوره&zwnj;ها، دوره&zwnj;ی پیش از انقلاب آغاز می&zwnj;شود. با ورود به دروازه&zwnj;های تمدن بزرگ، از سویی امکان رشد دادن به بنیادهای سنت&zwnj; آغاز می&zwnj;شود و از سویی با امکان رشد دادن به جلوه&zwnj;های تجدد. برای تسریع این دو اهرم، یعنی دین و سنت در زیر چهره&zwnj;ی تجدد، ناگزیر باید طرح&zwnj;های آمریکایی یا همان کمربند سبز اجرا شود. نخست سرکوب کامل هر گونه اندیشه&zwnj;ی مستقل و مدرن و سپس تعطیلی همه&zwnj;ی حزب&zwnj;ها، همه&zwnj;ی نشریه&zwnj;های آزاد، خرید یا سرکوب شدید هر گونه چهره&zwnj;ی مستقل آزاد و بها بخشیدن به سنت&zwnj;های عقب افتاده، تشویق و ترویج و تضمین نفوذ دین در همه&zwnj;ی عرصه&zwnj;های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و خلاصه کردن هر گونه اعتراض و پیروزی در نمادهای دینی. این است که ناگهان از آخرهای دهه&zwnj;ی چهل به بعد، شاخص&zwnj;ترین و مهم&zwnj;ترین چهره&zwnj;های معترض فرهنگی می&zwnj;شوند جلال آل&zwnj;احمد بعد از سفر حج، علی شریعتی بعد از تأسیس حسینه&zwnj;ی ارشاد، داریوش شایگان بعد از بت&zwnj;های ازلی، احسان نراقی بعد از آسیا در برابر غرب، احمد فردید بعد از من من کردن&zwnj;های متوهّمانه&zwnj;اش و هر کس که به گونه&zwnj;ای مجیزگوی سنت و دین است. جشن هنر شیراز هم می&zwnj;شود بستر تجلی سنت&zwnj;ها، آیین&zwnj;ها و دین&zwnj;ها در کنار نمادهای مدرن. مثل ده&zwnj;ها برنامه&zwnj;&zwnj;ی دینی - آیینی و تعزیه&zwnj;. جشن توس در خراسان می&zwnj;شود تضمین عقب&zwnj;افتادگی&zwnj;ها، جشن مردم در اصفهان می&zwnj;شود ترویج خرافات. در رادیو و تله&zwnj;ویزیون و تئاتر و سینما هم الویت با نمادهای مذهبی سقاخانه، امامزاده، نذر، نیاز، زیارت و روضه است و رهبری سیدها و آخوندها و فریادهای الله اکبر و صلوات، چنان که در فیلم&zwnj; سفر سنگ، سریال دلیران تنگستان، نمایش سنگ و سرنا و ده&zwnj;ها برنامه&zwnj; و اثر دیگر شاهد بودیم.</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />با توجه به پیشینه&zwnj;ای که شما روایتی از آن را به&zwnj;دست دادید، می&zwnj;پرسیم سهم نویسنده و شاعر ایرانی در این میان چیست؟ یعنی ما خودمان چه ویژگی&zwnj;هایی داریم که ما را استبدادپذیر و فرصت&zwnj;طلب و عافیت&zwnj;جو می&zwnj;کند؟</p> <p>&nbsp;</p> <p>نسل پیش از انقلاب، میراث&zwnj;دار سنت و فرهنگی بود که با همه&zwnj;ی توانش نتوانست خود را از تیرهای زهرآگین آن خلاص کند و آن را به نسل من و شما منتقل کرد. مشهورترین شاعران و نویسندگان ما محصور اندیشه&zwnj;ی دینی و درست&zwnj;تر اسلامی&zwnj;اند. چه احمد شاملو که در همه&zwnj;ی عمر به انکار و مبارزه با دین کوشید و چه سهراب سپهری که در باره&zwnj;ی دین و عرفان متوهم بود. بیشتر نمادهای شعر شاملو برآمده&zwnj;ی دین&zwnj;اند و اوج افتخار و غرور شعر او، شهادت. گیرم شهادت نیروهای چپ یا عیسا و ابراهیم. سپهری هم که تکلیفش روشن است. شعرش به گونه&zwnj;ای است که انگار شاعرش هرگز در این جهان نبوده، نزیسته و همه&zwnj;ی عمر در توّهم محض منحرفان فلسفه&zwnj;ی اشراق یا بودیسم غوطه&zwnj;ور بوده است.</p> <p>با بیان این مقدمه&zwnj;ی بسیار کوتاه و ترسیم چهره&zwnj;ی ناکاملی از صد سال گذشته، می&zwnj;خواهم به شما بگویم تا این حد هم که هنوز هستیم، باید بسیار سپاسگزار باشیم. من بر این گمانم که اگر هنوز در میان ایرانیان کسانی هستند که معترض باقی مانده&zwnj;اند و استبدادخو و عافیت&zwnj;جو نشده&zwnj;اند، باید بسیار خوشحال باشیم. چون از ملتی که ۹۰ درصد شاعران و نویسندگانش یا پر افتخارترین شاعرانش از سنایی غزنوی و عطار و مولوی تا همین شاعران امروزش، به تمامی مذهبی بوده&zwnj;اند و هستند، یا همه&zwnj;ی افتخارات تاریخی&zwnj;اش بر بنیاد دروغ ساخته و پرداخته شده است و به جز در یکی دو دوره&zwnj;ی ملی، همه&zwnj;اش در چنبره&zwnj;ی دین و خرافات چرخیده یا همه&zwnj;ی قهرمان&zwnj;های تاریخی&zwnj;اش عبدالله ابن طاهر و ابومسلم و مانندانشان بیرق مذهب و دین علم می&zwnj;کرده&zwnj;اند و ایران و ایرانی را تنها برای منافع شخصی خود می&zwnj;خواسته&zwnj;اند، حضور همین چند نمونه&zwnj;ی شاعر و نویسنده&zwnj;ی معترض امروزی، جای خرسندی دارد. بیایید واقع&zwnj;بین باشیم. وقتی از میان هزار شاعر در هزار سال تنها ده شاعر خردمند و ملی&zwnj;گرا وجود داشته است و هنوز هم قبر دشمنان ایران و ایرانی زیارت&zwnj;گاه ایرانیان است و از پر رونق&zwnj;ترین و پردرآمدترین مکان&zwnj;ها برای سوگواری و نه شادی و سرور، وجود این چند شاعر و نویسنده&zwnj;ی معترض یا سکولار و لاییک غنیمتی است. <br /> &nbsp;</p> <p>ادامه دارد</p> <p>&nbsp;&nbsp;</p> <p>در همین زمینه:</p> <p><a href="http://www.radiozamaneh.com/taxonomy/term/9265">::پرونده تحریم، بحران در رادیو زمانه::</a><br /> <a href="http://www.radiozamaneh.com/taxonomy/term/2083">::گفته&zwnj;ها و نوشته&zwnj;های منصور کوشان در رادیو زمانه::</a></p> <p>&nbsp;</p> <p><u>ویدئو: منصور کوشان در یک نگاه </u></p> <p>&nbsp;</p> <div class="field field-type-emvideo field-field-maghaleh-video"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> <div class="emvideo emvideo-video emvideo-youtube"><iframe id="media-youtube-html5-2" title="YouTube video player" class="media-youtube-html5" type="text/html" width="425" height="350" src="http://www.youtube.com/v/kpXUR6RQDsQ?hd=1" frameborder="0"></iframe> </div> </div> </div> </div> https://archive.radiozamaneh.com/culture/khaak/2012/02/07/10359#comments ادبیات معترض استبداد منصور کوشان نهضت سبز کانون نویسندگان ایران خاک Tue, 07 Feb 2012 08:54:31 +0000 10359 at https://archive.radiozamaneh.com https://archive.radiozamaneh.com/culture/khaak/2012/02/02/10623 <div class="fb-social-like-widget"><fb:like href="https://archive.radiozamaneh.com/culture/khaak/2012/02/02/10623" send="false" layout="box_count" show_faces="false" width="500" action="like" font="arial" colorscheme="light"></fb:like></div><div class="field field-type-text field-field-sartitr"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> گفت‌و‌گو با نیلوفر بیضایی پیرامون بحران مرجعیت، سرکوب نهادهای مدنی، تورم در آثار هنری، اعتراض و چشم‌اندازهای فراروی، در سایه نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ماه ۱۳۹۰ </div> </div> </div> <div class="field field-type-text field-field-nevisandeh"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> دفتر خاک </div> </div> </div> <div class="field field-type-filefield field-field-maghaleh-image"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> <img class="imagefield imagefield-field_maghaleh_image" width="277" height="188" alt="" src="https://archive.radiozamaneh.com/sites/default/files/nilbeiz01a.jpg?1328384309" /> </div> </div> </div> <p>دفتر خاک در گفت&zwnj;و&zwnj;گو با نیلوفر بیضایی به مناسبت انتخابات مجلس شورای اسلامی - نیلوفر بیضایی از سال ۱۹۸۵ در تبعید آلمان به&zwnj;سر می&zwnj;برد. او در رشته&zwnj;های ادبیات آلمانی، تئاتر- سینما و تلویزیون و تعلیم و تربیت از دانشگاه فرانکفورت تحصیل کرد و در سال ۱۹۹۴ گروه تئا&zwnj;تر دریچه را بنیان گذاشت و به نمایش&zwnj;نامه&zwnj;نویسی و کارگردانی تئا&zwnj;تر پرداخت.</p> <!--break--><!--break--><p>چندی پیش خانم بیضایی نمایش &quot;چهره به چهره در آستانه فصلی سرد&quot; را درباره&zwnj; زندگی عاطفی و فکری طاهره قره&zwnj;العین و فروغ فرخزاد، دو شاعر آزاده ایرانی روی صحنه برد.&quot;سرزمین هیچکس&quot; و &quot;بوف کور&quot; و همچنین &quot;یک پرونده، دو قتل&quot; درباره&zwnj;ی قتل فروهرها از دیگر آثار نیلوفر بیضایی&zwnj;ست. در سایه انتخابات مجلس به عنوان نخستین انتخابات پس از کودتا و همچنین با توجه به بحران فراگیر در سیاست، اقتصاد و جامعه ایران با خانم بیضایی گفت&zwnj;و&zwnj;گویی انجام داده&zwnj;ایم که اکنون می&zwnj;توانید بخوانید:</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />پس از کودتای ۲۲ خرداد نخستین انتخابات در شرایطی برگزار می&zwnj;شود که سید علی خامنه&zwnj;ای، رهبر جمهوری اسلامی ته&zwnj;مانده مشروعیت سیاسی&zwnj;اش به عنوان یک مرجع مذهبی و سیاسی را از دست داده است. پیش از درگذشت احمد شاملو و هوشنگ گلشیری، در شعر و در داستان&zwnj;نویسی ظاهراً مرجعی برای تشخیص خوب از بد، زشت از زیبا وجود داشت. به نظر شما آیا بحران مرجعیت سیاسی در قلمرو فرهنگ هم تأثیرگذار است یا این دو، دو مقوله جداگانه&zwnj;اند و گفتمان&zwnj;های سیاسی از جمله گفتمان مرجعیت، بر گفتمان&zwnj;های فرهنگی اثرگذار نیست؟</p> <p>&nbsp;</p> <p><strong>نیلوفر بیضایی </strong>- مرجعیت مذهبی و سیاسی خامنه&zwnj;ای امری انتخابی نبوده است و به&zwnj;قدرت رسیدن ایشان در نتیجه&zwnj;ی فعل و انفعالات درونی قدرت سیاسی و امری انتصابی بوده است. گمان نمی&zwnj;کنم مرجعیت سیاسی و مرجعیت فرهنگی را بتوان با هم در یک ظرف ریخت. شاملو وگلشیری و... در نتیجه&zwnj;ی سال&zwnj;ها تلاش و کار مداوم ادبی و فرهنگی تبدیل به شخصیت&zwnj;هایی تأثیرگذار در این عرصه&zwnj;ها شدند و البته اقتضای زمان را نیز باید به این دلایل افزود. <br /> &nbsp;</p> <blockquote><p><img align="middle" alt="" src="http://www.radiozamaneh.com/sites/default/files/images/nilofar_bayzaee.jpg" />نیلوفر بیضایی، کارگردان تئاتر و نمایشنامه&zwnj;نویس</p> </blockquote> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" /> آیا اقتضای زمان چنین است که اصولاً مرجعیت از هر نوعش بحران&zwnj;زاست؟</p> <p>&nbsp;</p> <p>من فکر می&zwnj;کنم که اصولاً امری به&zwnj;نام مرجعیت امروز در کلیت خود و در تمامی عرصه&zwnj;ها دچار بحران است و این پدیده را اصلاً بد نمی&zwnj;دانم. ما از زمان انقلاب اسلامی تا به امروز شاهد بحران&zwnj;های متعدد و بی&zwnj;ثباتی در همه&zwnj;ی زمینه&zwnj;ها هستیم. به&zwnj;قدرت رسیدن حکومت ایدئولوژیک دینی و سایه انداختن آن بر تمامی عرصه&zwnj;ها از جمله عرصه&zwnj; فرهنگ و هنر بسیاری از ارزش&zwnj;ها را تبدیل به ضد ارزش کرد. تلاش حکومت برای سلب چهره از شخصیت&zwnj;های جریان روشنفکری ایران و محدود کردن عرصه&zwnj; فعالیت آن&zwnj;ها، برای بی&zwnj;اعتبار کردن آنان و به انزوا کشاندنشان کاملاً ناموفق نبوده است. همزمان با تحت فشار قرار دادن روشنفکران و فرهنگ&zwnj;سازان با سابقه عرصه&zwnj; فرهنگ و هنر ایران و در یک خلاء فرهنگی تعداد زیادی جوان جویای نام وارد این عرصه شدند که از طیف&zwnj;های گوناگونی از حزب&zwnj;اللهی گرفته تا پست مدرن و دیگر جریان&zwnj;ها برخاسته بودند. البته از میان این جوانان جویای نام که افکارشان حتماً در گذر زمان دچار تحول شده و خواهد شد، تعداد اندکی در یاد&zwnj;ها باقی خواهند ماند و تأثیرگذار خواهند بود. <br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />به نظر شما، پیامد خلایی که به درستی به آن اشاره می&zwnj;کنید چیست؟<br /> &nbsp;</p> <p>متأسفانه در دوره&zwnj;هایی این طغیان نسل جوان ادبی و فرهنگی بر علیه &quot;پدران&quot; فکری&zwnj;اش همزمان شد با سرکوب شدید آن&zwnj;ها توسط حکومت دینی و در نتیجه لطمه&zwnj;هایی جدی بر بدن رنجور فرهنگ و هنر ایران وارد شد که شاید در وجوهی غیر قابل جبران باشد. با این&zwnj;همه فکر می&zwnj;کنم آنچه در هر دو عرصه (سیاست و فرهنگ) مشترک است اینکه ستایش بی&zwnj;چون و چرا از &quot;مراجع&quot; دارد به سنت&zwnj;های در حال اضمحلال بدل می&zwnj;شود. ما در حال حاضر در یک دوران &quot;کائوس&quot; (اغتشاش) و درهم&zwnj;ریختگی در تمامی عرصه&zwnj;ها به&zwnj;سر می&zwnj;بریم. امید من این است که از دورن این کائوس نظمی به&zwnj;وجود بیاید که و بار هم شده با فاصله گرفتن از افراط و تفریط بتوانیم به یک تعادل برسیم. تنها شرایط متعادل است که به ما فرصت اندیشیدن و برقرار کردن دیالوگ با یکدیگر خواهد داد.</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />در بین صحبت&zwnj;هاتان به تورم نام&zwnj;های زودگذر و آثارشان در یک جامعه سردرگم و متورم اشاره کردید. آیا کتاب&zwnj;سازی و نام&zwnj;سازی از سیاست&zwnj;های خاص دولت نهم و دهم است یا پیش از آن هم زمینه&zwnj;هایش وجود داشته؟</p> <p>&nbsp;</p> <p>فکر نمی&zwnj;کنم که فقط در دولت نهم است که با آثار کم&zwnj;مایه مواجهیم. فکر می&zwnj;کنم در دروه&zwnj;های پیش از دولت نهم و تقریباً در تمام دوره&zwnj;های برقراری حکومت اسلامی این آثار کم&zwnj;مایه به&zwnj;صورت نجومی رشد کرده&zwnj;اند.</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />دلیلش چیست؟</p> <p>&nbsp;</p> <p>دلیلش&zwnj; همان &quot;کائوس&quot; و شرایط پساانقلابی&zwnj;ست که پیش از این بدان اشاره کردم.</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />اما الان در دولت دهم تورم در عرصه&zwnj;های فرهنگی همپای تورم فزاینده اقتصادی رشد کرده و به&zwnj;نظر می&zwnj;رسد بحران عمیق&zwnj;تر شده...<br /> &nbsp;</p> <blockquote><p>&nbsp;<img align="middle" alt="" src="http://www.radiozamaneh.com/sites/default/files/images/nilgifaz.gif" />نیلوفر بیضایی: سهم ما را باید در جای جای حضور و واکنش&zwnj;های اعتراضی نسل امروز و نسل&zwnj;های آینده به بی&zwnj;عدالتی دید و در تلاش بی&zwnj;دریغ هر آن کس که سکون و مرگ اندیشی را نمی&zwnj;پذیرد و برای تحول و تغییر گام برمی&zwnj;دارد.</p> </blockquote> <p>شاید در دوره&zwnj;هایی مثل همین دوره این پدیده رشد بیشتری پیدا کرده باشد. تورم اقتصادی حاصل سیاست&zwnj;های بسیار زیانبار اقتصادی دولت کنونی، مسئله&zwnj; تحریم&zwnj;ها و غیره است. افزایش چاپ آثار کم ارزش از نظر ادبی و هنری نتیجه&zwnj; پایین آمدن عمومی سطح فرهنگی و معیارهای فرهنگی جامعه&zwnj; ماست. االبته این بدان معنا نیست که تمام آثاری که در ایران امروز چاپ می&zwnj;شوند بی&zwnj;ارزش&zwnj;اند، کما اینکه آثار مهمی نیز در این دوران تولید شده&zwnj;اند، اما شاید همگی بخت انتشار نیافته&zwnj;اند و حالا حالا&zwnj;ها هم منتشر نشوند. آن تعدادی که منتشر شده&zwnj;اند نیز در مقایسه با فرآورده&zwnj;های انبوه کم&zwnj;مایه شاید اندک به&zwnj;نظر برسند. اما به هر حال فرهنگ و هنر در هیچ شرایطی به&zwnj;کلی متوقف نمی&zwnj;شود اما می&zwnj;تواند دچار وقفه شود. <br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />آیا شما اعتقاد دارید که هنر می&zwnj;تواند از یک سویه اعتراضی برخوردار باشد؟ <br /> &nbsp;</p> <p>صد در صد. یکی از مسایل مهم هنر انسان و محیط پیرامون اوست. در نتیجه هنر نمی&zwnj;تواند بازتاب&zwnj;دهنده&zwnj; این محیط باشد بدون اینکه به تأثیرات مثبت و منفی آن بر زندگی انسان توجهی نشان دهد. <br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />پس از کودتا &quot;اعتراض&quot; به عنوان یک مضمون در هنر نمودش چگونه بوده است؟ آیا اصلاً نمودی داشته؟ <br /> &nbsp;</p> <p>بله داشته. در عرصه&zwnj;های گوناگون هنری به&zwnj;خصوص در موسیقی این تأثیر را دیده&zwnj;ایم. اما در عرصه&zwnj; فیلم، عکاسی، هنرهای تجسمی، شعر و ادبیات نیز این تأثیر را بخصوص در خارج از کشور که آزادی بیان وجود دارد دیده&zwnj;ایم. در این دوره توجه به آثار کسانی چون خود من هم که در عرصه&zwnj; تئا&zwnj;تر همیشه این نگاه اعتراضی در آثارم بوده است به&zwnj;یکباره بسیار بیشتر شد. <br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />کانون این اعتراض در کجاست؟ خارج یا داخل ایران؟ یا در هر دو جا؟ <br /> &nbsp;</p> <p>اگر منظورتان کانون اعتراض در هنر است، فکر می&zwnj;کنم به&zwnj;دلیل وجود آزادی بیان در خارج از کشور تلاش&zwnj;هایی که شده بیشتر دیده شده است. در داخل با وجود سختی کار و فشار زیاد باز هم این بازتاب را دیده&zwnj;ایم. در شعرهای اعتراضی شاعران جوان، در متون ادبی و در هر عرصه&zwnj;ای که امکان رساندن آن به مخاطب از طریقی بوده است. <br /> &nbsp;</p> <blockquote><p>&nbsp;<img align="middle" alt="" src="http://www.radiozamaneh.com/sites/default/files/images/nilgifaz02.gif" />نیلوفر بیضایی: امیدهایی که بسیار سریع جای خود را به ناامیدی داده&zwnj;اند بار&zwnj;ها در این چند دهه تکرار شده&zwnj;اند</p> </blockquote> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />کانون نویسندگان ایران عملاً منحل شده. اخیراً دولت خانه سینما را هم منحل کرده است. فصل&zwnj;نامه&zwnj;های ادبی تأثیرگذار هم وجود ندارند. نبود نهادهای مستقل فرهنگی چه تأثیری به نظر شما در کیفیت ادبیات خلاق و هنر معاصر ایران خواهد گذاشت؟</p> <p>&nbsp;</p> <p>اصولاً در سایه&zwnj; حکومت&zwnj;های توتالیتری مانند حکومت ایران وجود و دوام نهادهای مستقل بیشتر به یک آرزو می&zwnj;ماند تا امری واقعی. البته این به این معنا نیست که نباید در این جهت تلاش کرد. اما کیفیت آثار هنری در ایران امروز را نه نهاد&zwnj;ها بلکه تلاش&zwnj;های افراد و هنرمندان دلسوز تعیین می&zwnj;کند که علیرغم تمام سختی&zwnj;ها و فشار&zwnj;ها کار خلاقه&zwnj; خود را ادامه می&zwnj;دهند و یا به&zwnj;دنبال راه&zwnj;های جدیدی برای ارائه&zwnj; آثار خود می&zwnj;گردند.<br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />اما به هر حال هنرمندان در دنیای آزاد و متمدن به نهادهاشان پشتگرم هستند..</p> <p>&nbsp;</p> <p>بله. قطعاً منحل شدن نهادهای صنفی در ایران باعث سلب پشتگرمی از هنرمندان می&zwnj;شود. اما منحل کنندگان نهادهای صنفی باید بدانند که کار خلاقه&zwnj; هنری را نمی&zwnj;توانند متوقف کنند. <br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />معمولاً در کشورهایی که اختناق و سرکوب بوده، هنر و ادبیات رشد کرده. به نظر شما به چه دلیل در ده سال گذشته ما به یک فترت عظیم مبتلا شده&zwnj;ایم؟ <br /> &nbsp;</p> <p>من با پرسش شما را به شکلی که مطرح کردید کمی مشکل دارم. چون اگر آن معادله را بپذیریم باید قبول کنیم که پس در کشورهایی که آزادی و دمکراسی بوده، هنر و ادبیات رشد نکرده است و می&zwnj;دانیم که چنین حکم&zwnj;هایی واقعیت ندارند.</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />در زمینه&zwnj;هایی مثل سینما و هنرهای تجسمی قطعاً در غرب هنر رشد کرده. اما در ادبیات نه الزاماً. تولستوی دوران ما کیست؟ در ایران هم البته از گلستان و گلشیری زمان خبری نیست. هدایت که جای خود دارد. اما بحث ما ایران است در شرایط کنونی... <br /> &nbsp;</p> <p>می&zwnj;توان گفت در کشورهایی که اختناق و سرکوب بوده، هنرمندان به&zwnj;دنبال راه&zwnj;های جدیدی برای بیان حرف&zwnj;ها و ایده&zwnj;های خود گشته&zwnj;اند تا در&zwnj;&zwnj; همان شرایط اختناق نیز بتوانند آثارشان را به مخاطب ارائه کنند. در این&zwnj;صورت باید گفت که در ده سال گذشته یک سرخوردگی جدی و عمیق در جامعه&zwnj; ما به&zwnj;طور کل و در هنرمندان ما به&zwnj;طور خاص به&zwnj;وجود آمد که با جنبش اعتراضی سه سال پیش داشت به امید جدیدی به تحول بدل می&zwnj;گشت و پس از آن سرکوب&zwnj;های وحشیانه این&zwnj;بار شاید بتوان گفت فضای هنری ما را دچار نوعی افسردگی کرده است. این امیدهایی که بسیار سریع جای خود را به ناامیدی داده&zwnj;اند بار&zwnj;ها در این چند دهه تکرار شده&zwnj;اند، اما شوک این بار آخر فکر می&zwnj;کنم هنوز پابرجاست، به&zwnj;خصوص که سرکوب و سانسور نیز از آن زمان باز شدید&zwnj;تر شده است.</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />آیا شما برای خودتان به عنوان یک هنرمند یک مسئولیت تاریخی و اجتماعی قائل هستید؟ <br /> &nbsp;</p> <p>این مسئولیت تاریخی و اجتماعی چه بخواهیم و چه نخواهیم در این دوران سخت و تاریک تاریخ کشورمان بر دوش ما هست. ما در یکی از سهمگین&zwnj;ترین دوران تاریخ معاصرمان زندگی می&zwnj;کنیم و شاهد فجایعی بوده&zwnj;ایم و هستیم که مسئولیت ما حکم می&zwnj;کند تا با انعکاس دادن آن در آثارمان آیندگان را با این دوران آشنا کنیم و مهم&zwnj;تر از آن در جلوگیری از امکان تکرار چنین فجایعی در آینده نقشی بر عهده گیریم.</p> <p>&nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />چگونه می&zwnj;توان با بازبینی در تاریخ سی سال گذشته، سهم خودمان را پیدا کنیم؟ <br /> &nbsp;</p> <p>سهم ما را باید در جای جای حضور و واکنش&zwnj;های اعتراضی نسل امروز و نسل&zwnj;های آینده به بی&zwnj;عدالتی دید و در تلاش بی&zwnj;دریغ هر آن کس که سکون و مرگ اندیشی را نمی&zwnj;پذیرد و برای تحول و تغییر گام برمی&zwnj;دارد. هر آن&zwnj;کس که علی&zwnj;رغم تمام فشار&zwnj;ها و نا&zwnj;امیدی&zwnj;ها همچنان به تغییر امیدوار است و هنوز معتقد است که ایران می&zwnj;تواند مکانی باشد برای زندگی مسالمت&zwnj;آمیز همگان با هر اندیشه و مرام، در کوشش&zwnj;های خستگی&zwnj;ناپذیر تمام آن&zwnj;ها که برای روزهای بهتر تلاش می&zwnj;کنند و در نگهداری و حفاظت فرهنگ و هنر ایران و انتقال آن به نسل&zwnj;های بعدی می&zwnj;کوشند و همچنین در تلاش&zwnj;های کسانی که بخش&zwnj;های منفی و ایستای این فرهنگ را به پرسش می&zwnj;کشند و در جهت حفظ و گسترش بخش خلاقه و پذیرنده و روادار آن می&zwnj;کوشند.<br /> &nbsp;</p> <p><img align="bottom" alt="" src="http://www.zamaaneh.com/pictures-new/Communicate-icon.png" />خانم بیضایی از شما سپاسگزاریم که به ما وقت دادید.<br /> &nbsp;</p> <p>در همین زمینه:<br /> <a href="http://www.radiozamaneh.com/taxonomy/term/9182"> ::دوسیه &quot; بحران و تحریم&quot; در رادیو زمانه::</a></p> <p><a href="http://www.radiozamaneh.com/taxonomy/term/3074">::نیلوفر بیضایی در رادیو زمانه::</a></p> <p>&nbsp;</p> <p>ویدئو: برای آشنایی بیشتر با نیلوفر بیضایی می&zwnj;توانید ویدیوی زیر را تماشا کنید.</p> <div class="field field-type-emvideo field-field-maghaleh-video"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> <div class="emvideo emvideo-video emvideo-youtube"><iframe id="media-youtube-html5-3" title="YouTube video player" class="media-youtube-html5" type="text/html" width="425" height="350" src="http://www.youtube.com/v/3WuMOAD8YC4?hd=1" frameborder="0"></iframe> </div> </div> </div> </div> https://archive.radiozamaneh.com/culture/khaak/2012/02/02/10623#comments ادبیات معترض استبداد بحران و تحریم نهضت سبز نیلوفر بیضایی کانون نویسندگان ایران خاک Wed, 01 Feb 2012 23:37:02 +0000 10623 at https://archive.radiozamaneh.com https://archive.radiozamaneh.com/politics/2012/01/02/9632 <div class="fb-social-like-widget"><fb:like href="https://archive.radiozamaneh.com/politics/2012/01/02/9632" send="false" layout="box_count" show_faces="false" width="500" action="like" font="arial" colorscheme="light"></fb:like></div><div class="field field-type-text field-field-nevisandeh"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> اکبر گنجی </div> </div> </div> <div class="field field-type-filefield field-field-maghaleh-image"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> <img class="imagefield imagefield-field_maghaleh_image" width="270" height="187" alt="" src="https://archive.radiozamaneh.com/sites/default/files/iran_despotism.jpg?1325792889" /> </div> </div> </div> <div dir="RTL">گفته&zwnj;اند و می&zwnj;گویند که مسئله سرنگونی رژیم&zwnj;های استبدادی منوط و متکی به آگاهی<span dir="LTR">&zwnj;</span>بخشی به مردم است. رژیم استبدادی مانع انواع آزادی<span dir="LTR">&zwnj;</span>ها<span dir="LTR">-</span> به<span dir="LTR">&zwnj;</span>خصوص آزادی بیان<span dir="LTR">-</span> است. مردم حقیقت را نمی&zwnj;دانند. حقیقت فسادهای گسترده رژیم، حقیقت حکومت هزارفامیل، حقیقت بازداشت&zwnj;های خودسرانه و شکنجه و حکم&zwnj;های ناعادلانه زندان، حقیقت اصلاح&zwnj;ناپذیری رژیم، حقیقت سرنگونی رژیم به عنوان تنها راه نجات<span dir="LTR">&zwnj;</span>بخش و غیره.</div> <!--break--><!--break--><div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">اگر مشکل موانع اطلاع<span dir="LTR">&zwnj;</span>رسانی به<span dir="LTR">&zwnj;</span>نحوی حل شود و حقایق به مردم گفته شود، رژیم سرنگون خواهد شد. پس آگاهی<span dir="LTR">&zwnj;</span>بخشی<span dir="LTR">-</span> افشاگری و ارائه تحلیل درست از واقعیت&zwnj;های استبداد دینی- کار اساسی است.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">در این که رژیم&zwnj;های استبدادی<span dir="LTR">-</span> و نظام فقیه<span dir="LTR">&zwnj;</span>سالار جمهوری اسلامی- آزادی بیان را مسدود می&zwnj;سازند و می&zwnj;کوشند تا حقایق و صدای مخالفان به گوش مردم نرسد، شک و تردیدی وجود ندارد. در این نیز شک و تردیدی وجود ندارد که آگاهی<span dir="LTR">&zwnj;</span>بخشی و حقیقت<span dir="LTR">&zwnj;</span>گویی <b>شرط لازم</b> رهایی و رسیدن به آزادی است، اما آیا مسئله و مشکل سرنگونی رژیم جمهوری اسلامی این است که اطلاع<span dir="LTR">&zwnj;</span>رسانی درست صورت نمی&zwnj;گیرد و حقایق به گوش مردم رسانده نمی&zwnj;شوند؟ پاسخ منفی است. چرا؟</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <blockquote><div dir="RTL">شاید هیچ صدایی به اندازه صدای اعتراض زندانیان سیاسی گوش شنوا نیابد و تأثیرگذار نباشد. زندانیان سیاسی انتخابات ۱۲ اسفند ۱۳۹۰ مجلس شورای اسلامی را تحریم کرده&zwnj;اند و رسانه&zwnj;های یادشده به نحو احسن تحریم آنها را به اطلاع مردم ایران رسانده&zwnj;اند</div> </blockquote> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL"><b>یکم:</b> اگر رژیم استبدادی در وضعیتی قرار داشت که می&zwnj;توانست همه راه&zwnj;های اطلاع&zwnj;رسانی و حقیقت&zwnj;گویی را مسدود کند و صدای هیچ مخالفی به گوش مردم نرسد، امکان سرنگونی رژیم تاحدود بسیار بالایی به آگاهی&zwnj;بخشی متکی می&zwnj;شد. تجربه سرنگونی رژیم شاه نشان&zwnj;دهنده این مدعاست. رژیم شاه در شرایط ماقبل انقلاب ارتباطات قرار داشت و تنها رادیو بی&zwnj;بی&zwnj;سی روزانه به مدت کوتاهی برنامه داشت.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">انقلاب ارتباطات ده&zwnj;ها رسانه به وجود آورده است که همه&zwnj;روزه در حال اطلاع&zwnj;رسانی و آگاهی&zwnj;بخشی&zwnj;اند. تلویزیون بی&zwnj;بی&zwnj;سی، آمریکا و ده&zwnj;ها تلویزیون فارسی دیگر، رادیو بی&zwnj;بی&zwnj;سی، رادیو فردا، رادیو فرانسه، رادیو آلمان و ده&zwnj;ها رادیوی دیگر، اینترنت با صدها سایت خبری سیاسی و فیس&zwnj;بوک، شبانه&zwnj;روز در حال انجام این وظیفه&zwnj;اند و هیچ نکته&zwnj;ای وجود ندارد که از طریق این رسانه&zwnj;ها به گوش میلیون&zwnj;ها ایرانی نرسد.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL"><b>دوم:</b> صدای مخالفان داخل کشور و زندانیان سیاسی نیز از طریق همین رسانه&zwnj;ها به گوش مردم ایران می&zwnj;رسد. وقتی احمد قابل، احمد زیدآبادی، عیسی سحرخیز، قاسم شعله سعدی، نوری&zwnj;زاد، قدیانی و غیره در داخل کشور نامه&zwnj;های سرگشاده اعتراضی خطاب به آیت&zwnj;الله خامنه&zwnj;ای می&zwnj;نویسند، رسانه&zwnj;های یادشده به خوبی این صداهای اعتراضی شجاعانه را به گوش مردم می&zwnj;رسانند.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL"><img hspace="4" height="252" align="left" border="4" width="170" vspace="4" alt="" src="http://radiozamaneh.com/sites/default/files/political_zendani.jpg" />شاید هیچ صدایی به اندازه صدای اعتراض زندانیان سیاسی گوش شنوا نیابد و تأثیرگذار نباشد. زندانیان سیاسی انتخابات ۱۲ اسفند ۱۳۹۰ مجلس شورای اسلامی را تحریم کرده&zwnj;اند و رسانه&zwnj;های یادشده به نحو احسن تحریم آنها را به اطلاع مردم ایران رسانده&zwnj;اند. درخواست اینها از همه صداهای بیرونی موثرتر است، برای این که بابت اعتراض&zwnj;شان در حال دادن هزینه هستند.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL"><b>سوم:</b> شاید گفته شود سخنانی وجود دارد که گفته نشده و یا به گوش مردم نرسیده است. این مدعا کاذب است. هیچ سخن ناگفته&zwnj;ای وجود ندارد. <b>همه این مدعیات</b> با شرح و تفصیل بسیار بازگو شده و از طریق همین رسانه&zwnj;های فراگیر به اطلاع مردم رسیده است: رژیم جمهوری اسلامی اصلاح&zwnj;ناپذیر است، آیت&zwnj;الله خمینی یک دیکتاتور بزرگ بود که دستش به خون مردم ایران آلوده است. رژیم جمهوری اسلامی مرتکب جنایات جنگی و جنایت علیه بشریت شده است، اسلام عامل همه بدبختی&zwnj;های ماست. دین&zwnj;خویی عامل عقب&zwnj;ماندگی ماست. امام زمان وجود ندارد. سکولاریسم تنها راه رهایی است. آخوندها انقلاب ایران را دزدیدند. جمهوری اسلامی یک رژیم نظامی و یاغی است. جمهوری اسلامی فاسدترین رژیم روی کره زمین است. اصلاح&zwnj;طلب&zwnj;ها سوپاپ اطمینان رژیم هستند. روشنفکران دینی می&zwnj;خواهند اسلام را تر و تمیز کنند. در زندان&zwnj;های جمهوری اسلامی به&zwnj;طور سازمان یافته به زندانیان تجاوز شده است و می&zwnj;شود. استقلال نه دارای معنای سابق است و نه دارای اهمیت سابق. چپ&zwnj;های مذهبی و چپ&zwnj;های مارکسیست عامل بسیاری از کجروی&zwnj;های ما بوده&zwnj;اند و هستند. انتخابات باید تحریم شود. این حکومت باید سرنگون شود. تحریم&zwnj;های فلج&zwnj;کننده ابزار مفیدی برای سرنگونی رژیم هستند. دخالت&zwnj;های بشردوستانه شبیه لیبی باید در ایران صورت بگیرد و ...</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <blockquote><div dir="RTL">صدای اپوزیسیون سرنگون&zwnj;خواه مقیم خارج پژواک چندانی در جامعه ایران نمی&zwnj;یابد، برای این که در صحنه مبارزه حضور ندارد. نمی&zwnj;توان در اروپا و آمریکا و کانادا نشست و فرمان صادر کرد که رژیم باید سرنگون شود و انتظار داشت با این فرمان، جمهوری اسلامی سرنگون شود</div> </blockquote> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL"><b>چهارم</b>: مسئله این است که رژیم را تنها با حرف زدن نمی&zwnj;توان سرنگون کرد. باید کاری کرد و نیروهای خواهان سرنگونی رژیم حاضر به انجام هیچ کاری نیستند. اگر مجموعه کارهایی صورت نگیرد، حرف زدن و اطلاع&zwnj;رسانی موجب سقوط و فروپاشی جمهوری اسلامی نخواهد شد.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL"><b>پنجم</b>: رژیم جمهوری اسلامی در داخل مرزهای ایران مستقر است. این رژیم را نمی&zwnj;توان در آمریکا و اروپا و کانادا و ژاپن و ... سرنگون کرد. نیروی سرنگون&zwnj;ساز باید در قلمرو خاک ایران اقدام به سرنگون&zwnj;سازی کند. اگر به ارزشی نگریسته شود که مردم برای زندانیان سیاسی قائلند (که در زندان&zwnj;ها در حال مبارزه و دادن هزینه هستند)، تفاوت روشن می&zwnj;شود. زندانیان سیاسی جایگاه ویژه&zwnj;ای دارند، چون- مطابق برخی تعاریف معرفت&zwnj;شناختی- باور امری است که به عمل منتهی می&zwnj;شود. زندانیان نشان داده&zwnj;اند که باورهای&zwnj;شان به عمل منتهی شده است و برای اعتقادات&zwnj;شان در صحنه نزاع و مبارزه حضور دارند.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">صدای اپوزیسیون سرنگون&zwnj;خواه مقیم خارج پژواک چندانی در جامعه ایران نمی&zwnj;یابد، برای این که در صحنه مبارزه حضور ندارد. نمی&zwnj;توان در اروپا و آمریکا و کانادا نشست و فرمان صادر کرد که رژیم باید سرنگون شود و انتظار داشت با این فرمان، جمهوری اسلامی سرنگون شود. خوب چه کسی باید رژیم خودکامه ولی فقیه را سرنگون سازد؟ آیا من می&zwnj;توانم در نیویورک بنشینم و از مردم ایران بخواهم که جان&zwnj;شان را فدای فرمان من کنند؟ آیا اگر چنین کنم هیچکس پیرو و دنباله&zwnj;رو من خواهد شد؟</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL"><b>ششم-</b> انجام رفتارهای سرنگون&zwnj;ساز در مکانی که رژیم مستقر است، <b>یکی</b> از پیش&zwnj;شرط&zwnj;های سرنگونی جمهوری اسلامی است. در این مرحله، تازه کار براندازی رژیم آغاز می&zwnj;شود. حضور در صحنه پیکار و آمادگی برای مبارزه عملی سرنگون&zwnj;ساز، &quot;<b>شرط لازم&quot;</b> است، نه &quot;<b>شرط کافی</b>&quot; سرنگونی رژیم. سرنگونی رژیم جدی است، نه شوخی. این قصد جدی بهایی دارد. به عنوان مثال، برای فلج کار کردن رژیم باید اعتصاب&zwnj;های کارگری وسیع به راه انداخت. اعتصاب نیازمند برنامه&zwnj;ریزی و سازماندهی است. به صرف صدور فرمان اعتصاب از خارج کشور، اعتصاب صورت نمی&zwnj;گیرد. بسیج اجتماعی نیز نیازمند سازماندهی است. پس باید کاری در محل انجام داد.&nbsp;</div> https://archive.radiozamaneh.com/politics/2012/01/02/9632#comments آیت‌الله خامنه‌ای آیت‌الله خمینی استبداد اکبر گنجی دخالت‌های بشردوستانه سرنگون‌خواهی فقیهسالاری گوی سیاست Mon, 02 Jan 2012 18:27:51 +0000 arezoo 9632 at https://archive.radiozamaneh.com https://archive.radiozamaneh.com/reflections/2011/12/18/9144 <div class="fb-social-like-widget"><fb:like href="https://archive.radiozamaneh.com/reflections/2011/12/18/9144" send="false" layout="box_count" show_faces="false" width="500" action="like" font="arial" colorscheme="light"></fb:like></div><div class="field field-type-text field-field-sartitr"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> نگاهی بر پیشگفتار کتاب آلمانی &quot;مستبدان شعر می‌گویند&quot; </div> </div> </div> <div class="field field-type-text field-field-nevisandeh"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> اکبر فلاح‌زاده </div> </div> </div> <div class="field field-type-filefield field-field-maghaleh-image"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> <img class="imagefield imagefield-field_maghaleh_image" width="600" height="388" alt="" src="https://archive.radiozamaneh.com/sites/default/files/nero_kubin_alfred_0.jpg?1324667596" /> </div> </div> </div> <p>اکبر فلاح&zwnj;زاده &minus; چرا استالین شعر می&zwnj;گفت؟ چرا صدام رمان می&zwnj;نوشت؟ و چرا کم ایل سونگ اپرا کار می&zwnj;کرد؟ اصلاً چرا دیکتاتورها شعر می&zwnj;گویند؟ شعر و هنر از جنس روح و زیبایی و دشمن خشونت&zwnj;اند. روح لطیف شعر کجا، روحیه خشن دیکتاتوری کجا. این دو از دو جنس مختلفند و باهم جور در نمی&zwnj;آیند.</p> <!--break--><!--break--><div> موضوع مال امروز و دیروز نیست، خیلی قدیمی است. نرون قیصر خونریز روم اصلاً خودش را &quot;هنرمند&quot; می&zwnj;دانست. او در کنار قتل، هنرمندی هم می&zwnj;کرد، در تئاتر بازیگری می&zwnj;کرد و شعر هم می&zwnj;گفت. حتی برای شرکت در بازیهای المپیک به یونان رفت و یک سال تمام بیشتر وقتش به کار تئاتر صرف شد. این فعالیت&zwnj;های هنری چنان گسترده بود که صدای سناتورها و اشراف روم در آمد. اشراف روم بنا به سنت، قیصر را فراتر از جنس مردم عادی می&zwnj;دانستند و صلاح نمی&zwnj;دیدند که قیصر بر صحنه تئاتر بازی کند. اما نرون برای خودنمایی، مدام هنرش را به رخ مردم می&zwnj;کشید.</div> <div dir="RTL"> در میان دیکتاتورهای معاصرهم موسولینی و هیتلر هر دو در جوانی قلم می&zwnj;زده&zwnj;اند. <br /> موسولینی پیش از انتشار کتاب معروف خود &quot;معشوقه کاردینال&quot;، چند داستان کوتاه هم نوشته بود. رمان &quot;معشوقه کاردینال&quot; که به سبک رمانتیکی نوشته شده، با توصیفاتی خسته کننده به فساد در کلیسای مسیحیت پرداخته و چند سال پس از انتشار به علت بالا گرفتن دعوای موسولینی با کلیسا، چاپ مجدد آن ممنوع شد.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">هیتلر در جوانی، که زندگی را با کمک مالی مادرش و حقوق مستمری سر می&zwnj;کرد، فرصت داشت تا کار هنری هم بکند. او از روی چهره افراد یا ساختمان&zwnj;ها نقاشی نیز می&zwnj;کرد و پول فروش تابلوها کمک خرجش بود. او به شعر و نویسندگی هم می&zwnj;پرداخت. کتاب &quot;نبرد من&quot; اش معروف است. او نظام سیاسی اش را بر مبنای خزعبلات همین کتاب ساخته و پرداخته کرده است.</div> <div dir="RTL">&nbsp;<img border="10" align="left" width="300" vspace="10" hspace="10" height="400" alt="" src="http://radiozamaneh.com/sites/default/files/khomeinei-poets.jpg" /></div> <div dir="RTL">هر چه به آسیا و استبداد آسیایی نزدیک می&zwnj;شویم موضوع شاعری و نویسندگی دیکتاتورها ابعاد بزرگتری به خود می&zwnj;گیرد. صفر مراد نیازوف که در ترکمنستان به ترکمن باشی معروف است، دستور داد از کتابش مجسمه عظیمی وسط شهر بسازند. اما او به این بس نکرد. کتابش را در یک ماهواره نهادند تا آن را دور زمین بچرخاند. این کتاب که &quot;روح نامه&quot; نام دارد، بر سبک و سیاق قابوس نامه نوشته شده و پر از پند و اندرزهای حکیمانه است. کتاب درسی مدارس و دانشگاههاست و نه فقط خوانده، بلکه پرستیده می&zwnj;شود.</div> <div dir="RTL"> صدام حسین در کنار شاعری رمان نویسی هم می&zwnj;کرد. رمان عشقی &quot;سبیبه و پادشاه&quot; او به آلمانی هم ترجمه شده (<span dir="LTR">Zabibah und der K&ouml;nig</span>). این رمان که ظاهرا سال ۲۰۰۱ نوشته شده، ماجرای عشقی یک دختر روستائی به یک پادشاه پیر را روایت می&zwnj;کند و بیشتر جنبه تمثیلی دارد و می&zwnj;کوشد رابطه شاه و مردم را خوب نشان دهد و دشمن را خارجی (آمریکا و اسراییل) بداند. یک رمان دیگر او با عنوان &quot;رقا شیطان&quot; هم به گفته دخترش یک روز پیش از حمله آمریکا به عراق به اتمام رسیده است. چهارمین رمان او نیز با عنوان &quot;گم شو لعنتی! &quot; به اشغال عراق می&zwnj;پردازد. این به اصطلاح رمان&zwnj;ها بیش از آنکه جنبه ادبی داشته باشند، جنبه روانی<span dir="LTR">-</span>امنیتی دارند. کارشناسان و ناظران آنها را به دقت زیرو رو می&zwnj;کنند تا به رموز روان و حکومت او پی ببرند. <p>اما از او جالب تر داستان نویسی قذافی است . قذافی که به تقلید از &quot;کتاب سرخ&quot; مائو، &quot;کتاب سبز&quot; نوشت، داستان هم می&zwnj;نوشت. در یکی از این داستان&zwnj;ها &minus; &quot;فرار به دوزخ&quot; &minus; از استبداد توده مردم می&zwnj;گوید که به گفته او بسی بیرحمانه تر از حکومت حاکم مستبد است. نحوه دستگیری و قتل قذافی به خوبی با آن چه او در داستانش نوشته تطبیق می&zwnj;کند و جوری جلوه می&zwnj;کند که گویی قذافی آینده و سرنوشت خودش را پیشگویی کرده بوده است.</p></div> <div dir="RTL">داستان &quot;فرار به دوزخ&quot; این گونه شروع می&zwnj;شود: &quot;چه سنگدل&zwnj;اند انسان&zwnj;ها هنگامی که همه با هم دسته جمعی از حد خارج می&zwnj;شوند! موج سهمگینی ایجاد می&zwnj;کنند که به صغیر و کبیر رحم نمی&zwnj;کند! فریاد استغاثه را نمی&zwnj;شنوند و اگر دست یاری به سویشان دراز کنی، آن را با بی اعتنایی پس می&zwnj;زنند. حکومت استبدای فردی زیانبارترین همه استبدادهاست. اما دراین حال مستبد تنها یک نفر است، که جمیع مردم یا یکی از میان جمع می&zwnj;تواند او را به یک نحوی براندازد. در مقابل این شکل از حکومت، حکومت استبدادی توده مردم بی رحمانه&zwnj;ترین نوع استبداد است، چون در مقابل توفان ویرانگر، در مقابل قدرت فراگیرنده کور از کسی به تنهایی کاری بر نمی&zwnj;آید.&quot;</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">بنا به تعریف عامی که همه ما از شعر و شاعری داریم، شعر گفتن دیکتاتور یک کار غیر عادی است<span dir="LTR"> . </span>اما دو محقق دانشگاه کنستانس آلمان به نام&zwnj;های آلبرشت کوشورکه <span dir="LTR">(Albrecht Koschorke) </span>&nbsp;<span>و کنستانتین کامینسکی </span><span dir="LTR">(Konstantin Kaminsky) </span>&nbsp;<span>بر آن&zwnj;اند که روح شاعری و روحیه دیکتاتوری آنقدرها هم با هم متنافر نیستند. آنها در کتابی به نام &quot;مستبدان شعر می&zwnj;گویند&quot; می&zwnj;کوشند پاسخی برای این موضوع ذاتا متناقض پیدا کنند که چرا دیکتاتورها شعر می&zwnj;گویند.</span></div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL"><span dir="LTR">Autor</span> <span dir="LTR">&nbsp;</span>به معنی نویسنده و صاحب یک اثر، و <span dir="LTR">Autorit&auml;t</span> <span>(آتوریته) به معنی سلطه و نفوذ داشتن از یک ریشه&zwnj;اند. در زبان آلمانی هم دیکتاتور و شاعر در ریشه لاتین دیکته </span><span dir="LTR">(dictāre) </span>&nbsp;مشترک&zwnj;اند<span dir="LTR">.<br /> &nbsp;</span>هنر و قدرت ظاهرا چندان هم باهم متباین نیستند. در ایران خودمان هم کم نداریم حکام مستبدی که در کنار فرمانروایی شاعری هم می&zwnj;کرده اند: این سو گردن می&zwnj;زدند، آن سو قلم. حکام قاجار چنانکه معروف است، اکثرا شاعری هم می&zwnj;کردند. ناصر الدین شاه یک پله بالاتر رفته و هم خودش شعر می&zwnj;گفت، هم اهل و عیالش<span dir="LTR">. <br /> &nbsp;</span>پادشاهان سلجوقی ازجمله ملکشاه سلجوقی و طغرل سوم نیز در کنار ترغیب و تشویق شاعران، خود شعر می<span dir="LTR">&lrm;</span>سرودند .موضوع بر سر کیفیت این اشعار نیست، بلکه بر سر نفس شعر گویی حاکم مستبد است<span dir="LTR">.</span></div> <div dir="RTL"> در یک گفتگوی رادیویی <span dir="LTR">&nbsp;</span><span dir="LTR">(SWR2)</span>در پاسخ به این سؤال که چرا دیکتاتورها شعر می&zwnj;گویند، آلبرت کوشورکه می&zwnj;گوید شاید بهتر باشد سؤال را وارونه کنیم، یعنی بپرسیم چرا گاهی شاعران دیکتاتور می&zwnj;شوند<span dir="LTR">.</span> به عقیده کوشورکه نخست کتاب دیکتاتور می&zwnj;آید، بعد خود دیکتاتور. یعنی برخی دیکتاتورها نخست شاعرند، بعد تحت شرایطی که همه چیز به هم ریخته و یک نظام سیاسی از نو باید ساخته شود، آن را با خلاقیت خود می&zwnj;سازند و قادر مطلق آن می&zwnj;شوند. این کار به عقیده این محققان تحقق بخشیدن به یک رؤیا، و از این نظر یک کار اساساً شاعرانه&nbsp;است. کلام قدرت و قدرت کلام دو روی یک سکه&zwnj;اند. شاعر، صاحب سخن است و حاکم، صاحب فرمان. این دو با هم پیوند دارند.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">شاعران چون با کلام و خیال سر و کار دارند، به نظر کوشورکه و کامینسکی جوهره دیکتاتوری را در خود دارند. شاعران دست و پا چلفتی شاعر باقی می&zwnj;مانند، اما بعضی دیگر در شرایطی دیگر به جای ناله کردن پای دیوار قدرت، خود را از دیوار بالا می&zwnj;کشند و آن بالا می&zwnj;نشینند و فرمان می&zwnj;رانند. این روند به گفته کوشورکه همیشه در مورد همه یکسان طی نمی&zwnj;شود. مائو &quot;شاعر- جنگجو&quot; بوده و از تجربه جنگی و سیاسی در شعرش استفاده می&zwnj;کرده. اما برخی دیگر مانند هیتلر با شعر و هنر آغازیده و در بحبوحه یک زندگی بوهمی با ایدئولوژی&zwnj;ها و جریان&zwnj;های سیاسی آشنا شده و مورد توجه افراد متنفذ قرار گرفته و خود را با زرنگی بر کشیده&zwnj;اند. اینان در نبود یک نظام جا افتاده سیاسی، بنا بر ایده&zwnj;های خیالی خود در کتاب خودشان (کتاب &quot; نبرد من&quot; هیتلر، &quot;کتاب سرخ&quot; مائو، &quot;کتاب سبز&quot; قذافی ) یک نظام سیاسی من در آوردی خلق می&zwnj;کنند. تقریباً همان طور که یک هنرمند اثر هنری خلق می&zwnj;کند. این جور دیکتاتورها نه تنها نظامشان، که خودشان هم خیالی و دروغین&zwnj;اند. آنها معمولاً پیشینه خانوادگی درستی ندارند یا آن را پنهان می&zwnj;کنند و با دروغ داستانی برا&zwnj;ی خود به عنوان &quot;فرزند ملت&quot; سر هم می&zwnj;کنند. آنها در واقع از هیچ می&zwnj;آیند و همه چیز می&zwnj;شوند. چون به قدرت رسیدن اینان پایه دمکراتیک ندارد و آنها در واقع از هیچ آمده اند، مجبورند از قدرت خلاقه خود حداکثر بهره را ببرند تا یک چیز تازه در قالب دولت بیافرینند و خود نیز با آن آفریده شوند. همانطور که شاعر با شعر از درون خود چیزی خلق می&zwnj;کند، دیکتاتور هم با قدرت خلاقه اش نظام سیاسی و همراه آن خودش را از هیچ خلق می&zwnj;کند. او از هیچ همه چیز می&zwnj;سازد. کلمه و ادبیات در قالب سخنوری و سخنرانی در این میان نقش اساسی بازی می&zwnj;کنند.&nbsp;</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">خیلی از قدرتمندان هنر پرورند، آنان به هنر و هنرمندان می&zwnj;رسند تا از اعتبار آنها استفاده کنند. هنر به تزئین کاخ قدرت اینان کمک می&zwnj;کند. معمولأ بزرگترین مجموعه&zwnj;های هنری در کاخهای مستبدان یافت می&zwnj;شود. اما در کنار این کارهای تجملی و فخرفروشانه، مستبدان بنا به نفس خشن قدرت میانه خوبی با هنرمندان ندارند. هنرمندان نیز بنا به ماهیت انسانی هنرهر چه به قدرت نزدیک شوند از اعتبار خود نزد مردم می&zwnj;کاهند. مستبدان چنانکه می&zwnj;دانیم هنرمندان&nbsp;و شاعران مردمی را می&zwnj;کشند و الباقی را می&zwnj;نوازند.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">این نکات موضوع مورد بحث &quot;مستبدان شعر می&zwnj;گویند&quot; نیست. موضوع اصلی کتاب، آنطور که در پیشگفتار آن آمده، بر سر پیدا کردن علت شعر سرایی مستبد است. عقیده رایج بر این است که مستبدان برای تفنن و خودنمایی، یا پالودن روح آلوده خود شعر می&zwnj;گویند. اما به عقیده این دو محقق برای خستگی در کردن و تزکیه موقت روح نیست که دیکتاتورها شعر می&zwnj;گویند، آنها واقعاً شعر می&zwnj;گویند، هر چند که این به اصطلاح شعرها از لحاظ ادبی بی مایه&zwnj;اند. برخی از آنان براستی شاعرند.</div> <div dir="RTL">از این نظر و پاره&zwnj;ای ملاحظات دیگر در مورد فلسفه قدرت، نظرات این دو محقق با انتقاداتی هم روبرو شده و سبب شده آنها در گفتگوها خود را از اتهام بدنام کردن شعر و شاعری بری بدانند.</div> <div dir="RTL">تاکنون در زمینه فلسفه قدرت کتابهای بسیاری نوشته شده و رابطه هنر و قدرت نیز موضوع تحقیقات گسترده بوده است. از این لحاظ کار این دو محقق گذشته از نمونه&zwnj;های تازه&zwnj;ای که از جمله در مورد قذافی با واقعیت روز تطبیق پیدا کرده، ابداً تازگی ندارد. تازگی کار آنها اما در طرح این پرسش تقریباً گستاخانه نهفته است که در هر شاعر بالقوه یک دیکتاتور نهفته است. طرح این موضوع که قطعاً می&zwnj;تواند موجب سوء تفاهم شود، البته جالب است. منتهی در صورتی که در به قدرت رسیدن مستبدان زمینه&zwnj;های عینی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی نادیده گرفته نشود و موضوع اندوهبار دیکتاتوری در بحث&zwnj;های انتزاعی گم نشود، و از آن بدتر، وحشت و دهشت حکومت مستبدان توجیه نشود. از این گذشته انتقاداتی نیز بابت قیاس ترور و ملودرام به آنها شده.</div> <div dir="RTL"><span dir="LTR"><br /> </span>این کتاب مجموعه مقالاتی است از محققان مختلف (از جمله اسلاوی ژیژک فیلسوف) راجع به رابطه شعر و ادبیات با دیکتاتوری. این رابطه به ترتیب در مورد نرون، موسولینی، استالین، هیتلر، کم ایل سونگ، مائو تسونگ، قذافی، صدام حسین، صفر مراد نیازوف و رادوان کاراجیک تجزیه و تحلیل شده است<span dir="LTR">.</span></div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">کتاب <span dir="LTR">&quot;</span>مستبدان شعر می&zwnj;گویند - رابطه هنر سخنوری و خشونت <span dir="LTR">&nbsp;</span><span dir="LTR">&quot;</span>که در روزهای نخست انتشار به علت طرح کردن بی&zwnj;پروایانه موضوعات سیاسی حساس مورد استقبال زیاد قرار گرفته بود، کم کم در محافل دانشگاهی و رسانه&zwnj;ها با انتقاداتی روبرو شد و محققان کوشیدند نظرات خود را دوباره توضیح بدهند و آنها را در مواردی تعدیل کنند.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">نباید فراموش کرد که کار این محققان به گفته خودشان یک پروژه تحقیقاتی است و قطعا باید با دید انتقادی خوانده شود، چون با کمی ساده انگاری و اهمال چه بسا این بحث در عمل بیشتر به مستبدان خدمت کند تا به قربانیان استبداد. کوشورکه در یک گفتگوی رادیویی می&zwnj;گوید که هنر و ادبیات هر چند به عالم زیبایی&zwnj;ها تعلق دارند، اما آنقدرها هم بی خطر نیستند. این نظر نیز هر چند دو پهلو می&zwnj;نماید، دلیل بر نکوهش هنر و ادبیات نیست. این دو محقق چنانکه می&zwnj;نماید با حسن نیت پا به عرصه حساسی گذاشته&zwnj;اند و جسارتشان دست کم در طرح موضوع ستودنی است، هر چند که نتیجه گیری هایشان قابل بحث است.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL"><b>بخش&zwnj;هایی از مقدمه کتاب </b><b>&quot;مستبدان شعر می&zwnj;گویند&quot;</b></div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">ماه دسامبر سال ۲۰۱۰ خبری در رسانه&zwnj;ها پخش شد که بنا بر آن یک آمریکایی جوان به نام جانی لوگان اسپنسر (<span dir="LTR">Johnny Logan Spencer</span>) بخاطر یک قطعه شعر به دو سال و نه ماه حبس محکوم شده. او در این شعرقتل اوباما را وصف کرده، ضمن اینکه فحشهایی هم نثار او کرده.او این قطعه شعر را یک بار سال ۲۰۰۷، یکبار هم دوسال بعد از آن همزمان با ریاست جمهوری اوباما با نام مستعار در اینترنت قرار داد. دادگاه این شعر را به عنوان شعری &quot;به غایت خطرناک&quot; محکوم کرد و علاوه بر زندان سه سال حبس تعلیقی هم برای شاعر برید. مورد این شاعر قانونی در انگلستان قرون شانزده و هفدهم را به یاد می&zwnj;آورد که طبق آن صرف فکر کردن به قتل حاکم جرم بود، چه رسد به اینکه این فکر صورت شعر به خود بگیرد. در رژیمهای مستبد قرن بیست هم چنانکه می&zwnj;دانیم شعر یک سلاح سیاسی محسوب و به همین دلیل سانسور می&zwnj;شود.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">یک مورد دیگر رادوان کاراجیک رهبرسابق صرب&zwnj;هاست که شعر می&zwnj;گفت و در کنار آن مردم را هم قتل عام می&zwnj;کرد. در مقاله&zwnj;ای که جی سوردوکوفسکی (<span dir="LTR">Jay Surdukowski</span>) حقوق دان&nbsp;در نشریه حقوقی میشیگان (<span dir="LTR">Michigan Journal of Low</span>)نوشت، خواهان این شد که شعری که کاراجیک سروده بود به عنوان سند جرم به دادگاه ارائه شود. بنا به استدلال او شعری که مردم را به اقدام بر انگیزد باید از لحاظ حقوقی سند جرم تلقی شود. او با تکیه بر قولی از اسلاوی ژیژک فیلسوف، کاراجیک را &quot;شاعر- جنگجو&quot; نامیده، که کلام شاعرانه و رفتار جنگجویانه اش را نمی&zwnj;توان از هم تمیز داد. فیلم مستندی هم که پاول پاولیکوفسی <span dir="LTR">(Pawel pawlikoski)</span> به سفارش بی بی سی ساخته مچ کاراجیک را با چند شاعر روسی از جمله لیمونوف می&zwnj;گیرد. این جا ظاهرا همه جمعشان جمع است<span dir="LTR">:</span> جمع جنگجویان، می&zwnj;گساری، دکلمه اشعار ناسیونالیستی- شوونیستی، و تیراندازی به مردم. (در شهر ساریوو ده هزار نفر ازجمله کودکان کشته شدند).درهمان حال که لیمونوف با تفنگ سر خوشانه تیر در می&zwnj;کند، کاراجیک می&zwnj;گوید که نبرد بر سر ساریوو را سالها پیش در یک قطعه شعرپیشگویی کرده. حال بحث این است که چون او با قتل عام مردم ساریوو به این پیشگویی جامه عمل پوشانده، به این اندیشه قوت بخشیده که شعررا می&zwnj;شود محاکمه کرد. بنا به قوانین بین المللی در مورد قتل عام، نیت قتل از شروط محکومیت است. در جایی که سند مکتوبی در دست نباشد از شعر به عنوان سند می&zwnj;شود استفاده کرد.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <blockquote><div dir="RTL"><img width="210" height="345" alt="" src="http://radiozamaneh.com/sites/default/files/buch_sprachkunst_und_gewalt.jpg" /></div> <div dir="RTL">جلد کتاب &quot;مستبدان شعر می&zwnj;گویند&quot;</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> </blockquote> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">موضوع مورد مناقشه این است که آیا آنچه یک شخصیت خیالی در یک متن ادبی به زبان می&zwnj;آورد، می&zwnj;توان به حساب مؤلف آن اثر گذاشت. انتقاد شاعرانه از حاکم - یا فراخوان برای سرنگون کردن یا قتل او قدمتی طولانی به اندازه خود شعرسرایی دارد. این آنروی سکه مدح حکام است. قرنهای متمادی شعر در وهله نخست شعر درباری بوده است. شاعران مدح حکام می&zwnj;گفته و در مقابل صله می&zwnj;گرفته و در امان بوده&zwnj;اند. اما حکام نیز به نوبه خود به شعر مدح گو وابسته بوده&zwnj;اند. آنها به تصویر شاعرانه خود احتیاج داشتند تا در نظر رعایا و اعیان جور دیگری، زدوده از ضعف و کامل جلوه کنند. شاعران در قلمرو کلام و حاکمان در ولایت کردار به هم وابسته&zwnj;اند. گوته که با دربارها رابطه&zwnj;ای نزدیک داشت و خود سیاستمدار بود، از &quot;شاعر- شاه&quot; سخن گفته و معتقد بود شاعران با قلمشان در اقدامات شاه سهیم&zwnj;اند. در مکتوباتی هم که از روم باستان به دستمان رسیده به این رابطه قدرت و شاعران و فلاسفه بر می&zwnj;خوریم . سلطه شاهانه و وجهه شاعرانه با هم همزیستی داشته&zwnj;اند. این به آن و این و آن وابسته بوده است. اما گاهی هم بوده که این رابطه بههم می&zwnj;خورده. کسانی که به حاکم پندهای حکیمانه می&zwnj;داده&zwnj;اند ممکن بوده یکباره که ورق برگشت به خیانت متهم شوند. مثالش مورد افلاطون، که از نزد دیونیزوس دوم، حاکم مستبد سیلاکوس رومی، در سال ۳۶۰ قبل از میلاد به آتن گریخت.</div> <div dir="RTL"><span dir="LTR"><br /> </span>جدایی روح و قدرت در چهارچوب یک سنت دیرپای اروپایی از مقدمات اصلی سیستم سیاسی بوده است. اما این دو همیشه به هم نیازمند بوده&zwnj;اند. قلمرو روح به پول نیاز دارد، قلمرو قدرت به معنی. این است که هوای همدیگر را داشته&zwnj;اند. حاکم و شاعر به هم نان قرض می&zwnj;دهند و دستشا ن در یک کاسه است. این همپیالگی می&zwnj;تواند به اعتبارهردو ضرر بزند. حاکم هر چه از هنر دور تر باشد به جدیت حاکمانه نزدیکتر می&zwnj;شود. شاعر نیز اعتبارش را از دوری از قدرت می&zwnj;گیرد.&nbsp;اما این میان یک تناقض آشکار هم دیده می&zwnj;شود و آن هنرپروری و در مواردی هنرمندی حاکم مستبد است. اینجا دو قلمرو یک قلمرو، و دو تن یک تن می&zwnj;شوند. حاکم هنرمند می&zwnj;شود. در ترکیب غریب هنر- قدرت شاهد ترکیب انواع هنری مانند نقاشی، معماری، بازیگری و خوانندگی با قدرت بوده ایم. اما تولید اثر ادبی در این میان نقش ویژه&zwnj;ای دارد. در این مورد نرون مثال زدنی است، که به قول تذکره نویسانش رومیان را نه فقط با وحشیگری&zwnj;هایش، که با آثار بی&zwnj;مزه هنری&zwnj;اش هم زجر داد.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">تا آنجا که به ایدئولوژی&zwnj;های مدرن مربوط است، ادبیات نقش ویژه&zwnj;ای در جا انداختن ایدئولوژی نازی داشته است. ادبیات با پشتیبانی رسانه&zwnj;های همه گیر در تجدید بنای ساختارهای جدید قدرت، به قول ژیژک فیلسوف در ایجاد ترکیب &quot;شاعرانه - نظامی&quot; نقش مؤثر داشته. در لحظات سرنوشت ساز تاریخی، فعالان سیاسی که وارد صحنه می&zwnj;شوند، از گرایش ادبی و گرایش خشونت طلبانه به یکسان انگیزه می&zwnj;گیرند. اساساً خمیره ادبی شامل توانایی&zwnj;هایی است که به ایده&zwnj;های رادیکال شکل می&zwnj;دهند. همین است که دیکتاتوری با قدرت بیان پیوند می&zwnj;خورد. سخنوری هیتلر نمونه خوبی برای این مورد است. حکام مستبد نظم سیاسی خود را، چون مسبوق به سابق نیست، باید خود با خلاقیت ایجاد کنند. از این رو باید قدرت خلاقه شان را برای بافتن یک داستان در مورد یک پیشینه خیالی به کار اندازند. سیستم دیکتاتور از هیچ خلق می&zwnj;شود. دیکتاتور به این ترتیب می&zwnj;تواند خود را مؤلف یک اثر هنری عظیم بداند که از درون خود ایجاد کرده است.</div> <div dir="RTL">فعالیت ادبی دیکتاتورهای قرن بیستم به هیچ وجه محدود به متون تبلیغی نیست، بلکه طیف وسیعی را در بر می&zwnj;گیرد، از ایجاد فرهنگ دینی دولتی (هیتلر، مائو، نیازوف)، تا نقدهای ادبی (لنین، استالین، موسولینی، کیم جونگ ایل) و ترکیب دوصدایی تیراندازی و دکلمه شعر (کاراجیک).</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">در اکثر موارد دو مرحله در زندگی مستبدان قرن بیستم قابل تشخیص است: در جوانی شاعری می&zwnj;کرده&zwnj;اند <span dir="LTR">)</span>مانند مائو، استالین) یا مانند گوبلز رمان اکسپرسیونیستی می&zwnj;نوشته&zwnj;اند. این قریحه هنری بعد از به چنگ آوردن قدرت به کار هنر سیاسی و بازسازی دولت به عنوان یک اثر هنری می&zwnj;آید با این همه آثار هنری که در اوج قدرت حاکم مستبد تولید می&zwnj;شوند، به تنهایی و خستگی مستبد هم گواهی می&zwnj;دهند (مانند مورد موسولینی و قذافی)<span dir="LTR">.</span></div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">قذافی در سال ۱۹۶۲ با یک کودتای نظامی به قدرت رسید. او که در صحرا به دنیا آمده بود بعد از مکتب قرآن، نزد استعمارگران درس نظام دید. در شکل گیری شخصیت او نفوذ غرب از طریق استعمار گران انگلیسی با تبلیغات سوسیالیستی- پان عربی کم اثرمی شد. قذافی با کمک افسران جوان کودتا کرد و با مواضع ضد استعمارگرانه&zwnj;اش در چشم روشنفکران غربی مانند یک جور چه گوارای صحرا جلوه کرد. او در &quot;کتاب سبز&quot;ی که سال ۱۹۷۵&nbsp;به نام او منتشر شد (مانند کتابی با عنوان &quot;فلسفه انقلاب&quot; که در همان سالها به نام حسنی مبارک در مصر در آمده بود)، راه سومی بین سوسیالیسم و سرمایه داری را با عنوان سوسیالیسم اسلامی ارائه نمود. این کتاب در مدارس اجباری بود و قرار بود به تمام پرسش&zwnj;های سیاسی جواب بدهد.</div> <div dir="RTL"> کیم ایل سونگ هم قدرتش را مدیون ارتش بود، منتهی نه ارتش خودش، بلکه ارتش شوروی که او را آموزش داده بود. او نیز در تلاش بود یک جور سوسیالیسم کره&zwnj;ای بنا کند. در مورد اونیز چنانکه در مورد سایر مستبدان، منشاء خانوادگی در حجاب می&zwnj;ماند. نقطه مشترک بیشتر این مستبدان اما این است که به ظاهر از خانواده&zwnj;های فقیر برخاسته&zwnj;اند. اما اشاره صریحی به این نکته نمی&zwnj;شود و همه چیز با داستان&zwnj;سرایی حول شخصیت انقلابی آنها لاپوشانی می&zwnj;شود. علتش هم این است که دیکتاتورها حکام غیر عادی اند، یعنی بعض آدمیزادند. آنان از هیچ آمده و همه چیز شده&zwnj;اند.</div> <div dir="RTL"> مستبدان در غالب موارد خود ساخته اند، از این لحاظ چنانند که نوابغ هنری .</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">در کنار آموزش نظام، یک راه دیگر رسیدن به قدرت که در میان مستبدان زیاد دیده می&zwnj;شود، آشنایی آنها با یک ایدئولوژی رادیکال است که اینان با قدرت نوشتاری و کلامی خود آن را از آن خود جا می&zwnj;زنند و مال خود می&zwnj;کنند. ادبیات اینجا نقش مهمی دارد. زندگی هیتلر که در جوانی نقاش ناموفقی بود و زندگی بوهمی داشت مثال خوبی برای این مورد است. زندگی کاراجیک هم از این نظر به زندگی هیتلر در جوانی شباهت دارد. او در زمان تحصیل طب در دانشگاه سعی می&zwnj;کرد به یک حلقه ادبی وصل شود، اما چون کارش را امیدبخش نمی&zwnj;دانستند تحویلش نگرفتند. تا اینکه یک رمان نویس به نام دوبریکو کوسیچ <span dir="LTR">(Dobrica Cosic) </span>&nbsp;<span>زیر پر و بالش را گرفت. کاراجیک در سالهای بعد در تیمارستان کار می&zwnj;کرد و به تیمهای فوتبال مشاوره روانشناسانه می&zwnj;داد. اما بعد خلاف&zwnj;کار و مدتی زندانی شد. کار &nbsp;خلاف هم از خصایص برخی دیکتاتورهاست: خلافهای کوچک مانند موسولینی یا خلافهای بزرگ مانند استالین، که بانک زده بود و در تفلیس به اتهام قتل دنبالش بودند، یا صدام که به سفارش این و آن قتل می&zwnj;کرد. </span></div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">بیشتر این مستبدان چنانکه گفته شد خودساخته&zwnj;اند و در جوانی زندگی بوهمی داشته&zwnj;اند و بعداً تجربه رادیکال سیاسی اندوخته&zwnj;اند. اینان به گفته هانا آرنت در واقع از میان اراذل و اوباش برخاسته&zwnj;اند. استالین هم نه از داخل حزب، که از درون یک سیستم توطئه گر بیرون آمد. حزب نازی نیز در آغاز عمدتاً از راندگان و واماندگان تشکیل شده بود.</div> <div dir="RTL">زمان استالین مصادف بود با روسی کردن فرهنگ گرجستان. گرجی حرف زدن در تفلیس آنوقتها ممنوع بود. همچنین خواندن ادبیات غرب. با این حال استالین به یک حلقه ادبی پیوست و اشعاری که به زبان گرجی سروده بود در روزنامه&zwnj;های ناسیونالیست منتشر کرد. استالین هم مانند تروتسکی درگیر با ناسیونالیسم قومی، روسی کردن اجباری، و انترناسیونالیسم مارکسیستی بود.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">به همین روال دیکتاتورهای عرب که&nbsp;ضد استعمار بودند، و خود را در مواجهه با کل سیستم آموزشی سرزمینشان می&zwnj;دیدند. تناقض در این بود که آنها نه فقط خودشان، که کل سیستم آموزش سرزمینشان را باید از نو کشف می&zwnj;کردند. عوامل متعددی سبب تبدیل اینان به حکام مستبد می&zwnj;شود. در مرکز افسانه قدرت اینان این تصور جای دارد که آنها بنا بر یک رسالت، با تکیه بر توانایی و دانش آهنین خودشان به خودشان نائل می&zwnj;شوند.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">&nbsp;اینان همه به نوعی از هنر آوانگارد قرن بیست تغذیه می&zwnj;کنند. آوانگاردها می&zwnj;خواستند هنر را به داخل زندگی بیاورند و در زندگی حل کنند. ریشارد واگنر تحت نفوذ ایده&zwnj;های انقلابی باکونین از جمله چنین هنرمندانی بود. موسولینی، هیتلر و گوبلز حاکم سیاسی را بالاترین درجه هنرمند می&zwnj;دانستند. موسولینی مردم را یک توده ارزشمند مادی می&zwnj;دانست که باید به آن شکل داد.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">مستبد به گفته هانا آرنت از عوامل ایدئولوژیک موجود یک دنیای خیالی می&zwnj;سازدو سپس می&zwnj;کوشد با ترور آن را حفظ کند<span dir="LTR">&nbsp;</span>. از لحظه معینی ترور حاکم فقط علیه دشمن نیست، بلکه علیه واقعیتی است که این دنیای خیالی را تهدید می&zwnj;کند. ترور مانند یک پوسته محافظ جلوی نفوذ واقعیت را می&zwnj;گیرد&nbsp;و امکان فکر کردن را از مردم سلب می&zwnj;کند<span dir="LTR">.</span></div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL"><b>مشخصات کتاب </b><b>&quot;مستبدان شعر می&zwnj;گویند&quot;</b></div> <div align="right" dir="RTL">&nbsp;</div> <div>Konstantin Kaminskij, Albrecht Koschorke, <i>Despoten dichten - Sprachkunst und Gewalt</i></div> <div>Konstanz University Press, Konstanz 2011</div> <p>&nbsp;</p> <div dir="RTL">عکس اول مقاله:</div> <div dir="RTL">نرو، اثر آلفرد کوبین <span dir="LTR">(Kubin Alfred)</span>، طراح و نویسنده اتریشی</div> <p>&nbsp;</p> https://archive.radiozamaneh.com/reflections/2011/12/18/9144#comments آلبرشت کوشورکه استبداد انديشه زمانه اکبر فلاح‌زاده شعر کنستانتین کامینسکی Sun, 18 Dec 2011 21:40:08 +0000 9144 at https://archive.radiozamaneh.com https://archive.radiozamaneh.com/politics/2011/06/28/5052 <div class="fb-social-like-widget"><fb:like href="https://archive.radiozamaneh.com/politics/2011/06/28/5052" send="false" layout="box_count" show_faces="false" width="500" action="like" font="arial" colorscheme="light"></fb:like></div><div class="field field-type-text field-field-nevisandeh"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> جلال ایجادی </div> </div> </div> <div class="field field-type-filefield field-field-maghaleh-image"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> <img class="imagefield imagefield-field_maghaleh_image" width="301" height="200" alt="" src="https://archive.radiozamaneh.com/sites/default/files/tu1.jpg?1309269675" /> </div> </div> </div> <p>در تونس دیگر تصاویر زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی در خیابان&zwnj;ها دیده نمی&zwnj;شود. پیش ازاین تمام فروشگاه&zwnj;ها، کوچه&zwnj;ها و خیابان&zwnj;ها از عکس&zwnj;های این دیکتاتورآرایش شده بودند و هیچکس قادر نبود به آن&zwnj;ها نگاه چپ کند. به&zwnj;ندرت کسی انتقاد ملایم و با احتیاطی را بیان می&zwnj;کرد. هرکس نارضایتی و خشم خویش را پنهان می&zwnj;کرد و در خود فرومی&zwnj;ریخت. امروز راننده تاکسی و دانشجو و کارگر و روشنفکر و بقال یک حرف را مرتب تکرار می&zwnj;کنند: دزد رفت.</p> <p> من که چندین سال است برای تدریس به دانشگاه تونس می&zwnj;روم اولین&zwnj;بار است که این وضع روحی و روانی بی&zwnj;سابقه را مشاهده می&zwnj;کنم. آن&zwnj;ها شادند و درعین حال نگران؛ زیرا انتخابات صورت نگرفته و مشکلات بی&zwnj;کاری برای جوانان و رکود اقتصادی بیش از گذشته خود را نشان می&zwnj;دهد. من ایرانی که مانند هر شهروند ایرانی شاهد پیکار مردم علیه خلافت خامنه&zwnj;ای و دولت متقلب محمود احمدی&zwnj;نژاد بودم، در این سفر این پرسش برایم پیش می&zwnj;آید: چرا تونس توانست ولی ایران نتوانست؟</p> <p> زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی پس از حبیب بورقببه از سال ۱۹۸۷ با حمایت نظامی&zwnj;ها سر کار آمد وبا اقدامات زنش لیلا طرابولسی و خانواده&zwnj;اش قدرت سیاسی را به انحصار کشاند و اقتصاد کشور را در دست خود متمرکز کرد.</p> <p> زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی با تغییر قانون اساسی محدود بودن ریاست جمهوری به دو دوره را تغییر داد و به این ترتیب راه ماندن در قدرت برای همیشه را هموار کرد.</p> <p> او بر همه چیز تسلط داشت. از۳۵۰ بنگاه اقتصادی کشور ۲۸۵ شرکت متعلق به زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی و خانواده&zwnj;اش بود. تمامی طرح&zwnj;های اقتصادی و مالی زیر نظر مستقیم آن&zwnj;ها قرار گرفته بود و با پرداخت &laquo;سهم&raquo; و اجازه آن&zwnj;ها به جریان می&zwnj;افتاد. تمامی شرکت&zwnj;های خارجی با رشوه دادن به خانواده زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی اجازه فعالیت می&zwnj;یافتند. تمامی شرکت&zwnj;های هوایی و بندر&zwnj;ها در کل کشور زیر کنترل این خانواده بودند. هر طرح هتل&zwnj;سازی با سهم دادن به این خانواده شکل می&zwnj;گرفت. تمامی نقل و انتقالات ملکی مهم با توافق این خانواده صورت می&zwnj;گرفت. افراد این خانواده دارای ششصد مالکیت بزرگ بودند و بیش از پنجاه حساب بانکی در خارج از کشور داشتند. فساد مالی و اقتصادی با استبداد شخصی زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی نفس جامعه را گرفت. اقشار متوسط شهری، جوانان و دانشجویان، مدیران و کارکنان بخش خصوصی از این فضای آلوده و فشار مستمر خسته شده بودند و فقر و بی&zwnj;چیزی در مناطق روستایی بیداد می&zwnj;کرد. در شرایطی که رابطه نزدیکی میان تونسی&zwnj;ها با اروپا وجود داشت و استفاده از تکنولوژی اینترنتی به&zwnj;طور وسیع تقویت شده و سطح آموزش عمومی و خواست&zwnj;ها وسعت یافته بودند، به ناگهان از ۱۷ دسامبر ۲۰۱۰ لرزش اجتماعی شروع شد و یک&zwnj;ماه بعد یعنی در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۱ زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی از کشورش فرار کرد.</p> <p> تحلیل عمیق انقلاب تونس و تناقض&zwnj;های آن و خطرات احتمالی بعدی از حوصله این بحث خارج است و تنها در اینجا از نظر جامعه&zwnj;شناختی تطبیقی این پرسش را در هشت زمینه مورد بررسی قرار می&zwnj;دهم: چرا تونس توانست استبداد را بشکند ولی جنبش ایران نتوانست استبداد حاکم را منهدم کند؟</p> <p>&nbsp;</p> <p><strong>شعار مرکزی نقش حساسی ایفا می&zwnj;کند.</strong> در جنبش تونس از&zwnj;&zwnj; همان ابتدا مردم یک شعار ساده ولی اساسی را به&zwnj;طور یگانه خواستار شدند. شعار تظاهرکنندگان به طور مستقیم زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی را نشانه گرفت. شعار &laquo;بن&zwnj;علی، برو گمشو&raquo; استراتژی سیاسی را برای جبش توده&zwnj;ای روشن ساخت و جای تفسیر نگذاشت. در مصر هم خواست اساسی مردم رفتن مبارک بود. هرچند این نوع شعار بیانگر یک برنامه همه&zwnj;جانبه نیست ولی خواست پایان دادن به دیکتاتوری فردی را مشخص می&zwnj;کند. در ایران شعار &laquo;رای من کجاست؟&raquo;، اولین نشانه اعتراض علیه تقلب و خودسری حاکمان بود، ولی این شعار به سرعت به شعار علیه دیکتاتور اصلی خامنه&zwnj;ای، علیه نظام فاسد و مسئولان دزد و تبهکار تبدیل نشد. رهبران جنبش سبز آقایان موسوی و کروبی پیوسته تبلیغ کردند که طرفدار حکومت اسلامی و قانون اساسی و خط امام خمینی بوده&zwnj;اند و از هرگونه حمله مستقیم علیه خامنه&zwnj;ای جلوگیری کرده&zwnj;اند. خواست آنان در حد تصحیح برخی جوانب حکومتداری حاکمان محدود باقی ماند. آن&zwnj;ها به نظام ایدئولوژیک آپارتاید اسلامی انتقاد نداشتند و قدرت مطلقه ولایت فقیه را به انتقاد آشکار نکشیدند. آن&zwnj;ها خود پیوندهای متعدد با کلیت نظام داشتند و از جدایی دین و قدرت سیاسی حمایت نکردند. به خشونت سی ساله حکومت اسلامی و تخریب زیست محیطی و سیاست خانمان&zwnj;سوز اتمی و سرکوب حقوق زنان اعتراض نکردند. خواست آنان قانون&zwnj;گرایی در درون نظام اسلامی بود. اینگونه جهت&zwnj;دهی سیاسی نتیجه&zwnj;ای جز سست کردن جنبش و نپرداختن به شعار اصلی، نتیجه دیگری نداشت. در دل مردم کینه نسبت به فاشیسم اسلامی و آزادی&zwnj;خواهی موج می&zwnj;زد ولی عمده شعارهای تکراری و پیشنهادی این رهبران در انحراف یا حاشیه باقی ماند و از جسارت و شفافیت برای دمکراسی و حقوق بشر و رد قاطع حکومت ولایت فقیه برخوردار نشد.</p> <p>&nbsp;</p> <p><img width="200" height="150" align="left" alt="" src="http://www.radiozamaneh.com/sites/default/files/p1030277.jpg" /></p> <p><strong>دستگاه سرکوب یکسان نیست. </strong>در تونس پلیس مدافع زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی نیروی اصلی سرکوب بود. این نیرو از نظر کمی محدود بود و از تجهیزات مدرن و کافی برخوردار نبود و به علاوه ارتش تونس، در هماهنگی با برخی محافل نظامی آمریکا، از&zwnj;&zwnj; همان ابتدا در سرکوب شرکت نداشت و طی انقلاب در رقابت با پلیس قرار گرفت و در عمل با جنبش همسویی نشان داد. زمانی که زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی از ارتش خواست تا شلیک کند رهبری ارتش مخالفت کرد و این پایان کار بود. از یاد نباید برد که اکثر فرماندهان ارتش تونس در دانشکده و مدرسه نظامی در فرانسه تربیت شده&zwnj;اند و سیستم فکری آن&zwnj;ها همیشه با بینش زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی یکسان نبود. در ایران بخش اساسی نیروهای نظامی محصول نظام و تربیت ایدئولوژیک حاکم است و فرماندهان پیوسته ایدئولوژیک عمل کرده&zwnj;اند و وفاداری نسبت به رهبری و حفظ همین نظام عمیق است. در زمان خیزش مردمی نیروی گسترده بسیجی&zwnj;ها و پاسداران و پلیس فعالانه علیه جنبش عمل کردند و ارتش هیچ واکنش مثبتی نسبت به مردم نشان نداد. دستگاه سرکوب بدون بحران در کنار و برای قدرت سیاسی موجود ایستاد و یکپارچگی خود را حفظ کرد.</p> <p> این دستگاه سرکوب با همکاری شبکه مساجد و مداحان و جاسوسان فعال به شناسایی مستقیم و اینترنتی دست زد، به خشونت و ترور خیابانی روی آورد و با دستگیری بسیار گسترده، زندان&zwnj;ها را پر کرد. به این ترتیب سرسپردگی سران به ولایت فقیه و قدرت و استحکام نیروهای نظامی و پلیسی علیه تظاهرکنندگان بسیار بالا بود.</p> <p>&nbsp;</p> <p><strong>ترس حاکم در جامعه باید فروبریزد.</strong> همیشه بخشی از قدرت استبداد در ترس مردم است. در تونس خودسوزی یک فرد دستفروش در اعتراض به خشونت پلیسی، مردم را به خیابان کشید و نقطه مشخصی در خیابان حبیب بورقیبه در برابر وزارت کشور محل اعتراض مدام شید. تجمع انبوه مردم در این محل دلگرمی و همبستگی مردم را تقویت و ترس و هراس را از آن&zwnj;ها دور می&zwnj;کند. فقدان پراکندگی دیدارهای تظاهرکنندگان و قرار پی&zwnj;درپی درخیابان اصلی در قلب شهر نگرانی و اضطراب را پس زد و این نقطه آشنا روحیه جمعی را تقویت کرد.</p> <p> در ایران مردم در اعتراض به تقلب و استبداد مردم جسارت&zwnj;های فراوانی نشان دادند و تظاهرات برای مدتی چندین مرکز اصلی را پرکرد. حکومت با استقرار نیروی سرکوب در همین مراکز و سازماندهی راهپیمایی طرفداران خود به مقابله با جنبش برخاست. گستردگی شهری و حملات بسیجی&zwnj;ها و تعقیب مبارزان در مناطق وسیع و قتل آن&zwnj;ها حتی در خیابان&zwnj;های فرعی تجمع یگانه را با دشواری&zwnj;های بسیار روبه&zwnj;رو ساخت. حکومت پیوسته کوشش کرد به مبارزان در محله&zwnj;های گوناگون درگیری و خشونت را تحمیل کند و از تجمع به هر قیمتی جلوگیری و در زندان&zwnj;ها به آن&zwnj;ها تجاوز کند و بکشد تا روحیه مردم را ناتوان و از نظر روان&zwnj;شناختی آن&zwnj;ها را متزلزل کند. این وضعیت دشوار، غلبه قطعی بر ترس را ناممکن می&zwnj;ساخت. وقتی میل به تغییر در فرد غلبه می&zwnj;یابد و پذیرش خطرآسان می&zwnj;شود، ترس به فراموشی سپرده می&zwnj;شود و خشم و جانبازی در رفتار انسانی به ماشین تخریب دستگاه حاکم تبدیل می&zwnj;شود.</p> <p>&nbsp;</p> <p><strong>فضای عمومی روانی جامعه عامل دیگری است. </strong>در تونس فضای جنبش و تمایلات منعکس در شعار&zwnj;ها رو به سوی آزادی و عدالت داشت و هیچگونه شعار مذهبی مطرح نبود. عرب&zwnj;های تونسی از اسلام تاریخی خود برای بیرون کردن مستبد استفاده نکردند و آن را به عنوان ایدئولوژی رهایی&zwnj;بخش و تسکین&zwnj;دهنده به کار نگرفتند. البته احتمال آن می&zwnj;رود که در مرحله دیگری این ایدئولوژی اسلامی دوباره مطرح شود. زیرا جامعه مبارزه برای سکولاریسم فکری را طی نکرده است، ولی در تونس در این انقلاب ضد دیکتاتوری، اسلام در فضای روحی راهپیمایان و خواست&zwnj;های مطرح شده مردم غایب بود.</p> <p> در ایران جنبش اخیر با شعارهای گذشته فاصله زیادی گرفته بود ولی به علت تبلیغات افراد اسلام&zwnj;گرا شعارهای واپس&zwnj;گرا مانند الله&zwnj;اکبر و یا حسین و غیره زیاد تکرار می&zwnj;شد. بخشی از مردم به لحاظ عادت یا تنبلی ذهنی و ریشه&zwnj;های ذهنیت دینی یکسری شعارهای کهنه و غیر سکولار را تکرار می&zwnj;کردند. هرچند تمایلات لائیک و حتی ضد مذهب در سی&zwnj;ساله اخیر در برخی از بسترهای فکری رشد کرده است، ولی به&zwnj;هرحال روندهای روان&zwnj;شناختی مذهبی در اعماق جامعه عمل می&zwnj;کنند و این پدیده، هم نزد حاکمان است و هم در روان و رفتار محکومان حضور دارد.</p> <p>&nbsp;</p> <p><strong>نقش سندیکا&zwnj;ها و نهاد&zwnj;ها در اعتصاب&zwnj;های مردمی مهم است.</strong> در تونس سندیکای &laquo;اتحادیه عمومی زحمتکشان تونسی&raquo; که از سال ۱۹۴۶ به&zwnj;وجود آمده بود، علی&zwnj;رغم برخی سیاست&zwnj;های سازشگرایانه، در اعتصاب منطقه&zwnj;ای بسیار فعال بود و سیاست فلج&zwnj;سازی فعالیت اقتصادی منطقه&zwnj;ای وضع کشور را بحرانی&zwnj;تر کرد. این هم&zwnj;سویی با جنبش شهروندان رژیم زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی را تحت فشار فزاینده قرار داد.</p> <p> خانه وکلا، کانون روزنامه&zwnj;نگاران و نهادهای حقوق بشر و زنان، فعالانه وارد میدان مبارزه می&zwnj;شوند و علیه دیکتاتوری اعلامیه پخش می&zwnj;کنند. در ایران جنبش شهروندی از این جنبش اعتصابی زحمتکشان برخوردار نبود و حکومت خامنه&zwnj;ای از نظر اقتصادی زیر فشار قرار نگرفت. نهادهای دمکراتیک با اعلام رسمی و اطلاعیه&zwnj;های خود وارد میدان نشدند. برخی اعتصاب&zwnj;های پراکنده کارگری قادر نبودند خیزش تکمیلی دیگر بیافرینند. مردم در آذربایجان و کردستان و خراسان نتوانستند با مردم شهرهای دیگر هم&zwnj;قدمی نشان دهند. به این ترتیب عدم جنبش سندیکایی و کارگری در دل جنبش مبارزاتی و نبود تشکلات دمکراتیک و مدنی و فعالیت سازماندهی در جنبش ایران از کمبودهای اساسی آن به شمار می&zwnj;آیند.</p> <p>&nbsp;</p> <p><strong>حمایت متحدین بین&zwnj;َالمللی برای پایداری قدرت سیاسی با اهمیت است.</strong> رژیم زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی هنگامی که جنبش به پا شد از حمایت محکم بین&zwnj;المللی برخوردار نبود. دولت فرانسه نزدیک&zwnj;ترین پشتیبان زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی بود و آن&zwnj;هم به این دلیل که محافل سیاسی و دیپلماتیک فرانسه در مقابل خطر بنیادگرایان اسلامی بر حمایت از دستگاه زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی تاکید کرد و به&zwnj;علاوه مناسبات اقتصادی، سیاسی و شخصی، وزیر فرانسه را برآن داشت تا چندروز پیش از سقوط دیکتاتور پیشنهاد ارسال کمک&zwnj;های پلیسی و نظامی کند. این خطای آشکار بلافاصله مورد انتقاد شدید در فرانسه قرار گرفت و دولت سارکوزی را مجبور به عقب&zwnj;نشینی کرد. در واقع نزدیکی به اروپا و پیوند&zwnj;های دوستی و خانوادگی بخشی از مسئولان سیاسی فرانسه با بدنه جامعه تونس رژیم زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی را در شرایط نامطلوبی قرار داد. <br /> دستگاه سیاسی زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی سریع احساس تنهایی کرد و خود را از نظر متحدین بین&zwnj;المللی&zwnj;&zwnj; رها شده تلقی کرد. در مورد حکومت اسلامی وضعیت دیگری است. علی&zwnj;رغم اختلاف&zwnj;های دیپلماتیک در زمینه فعالیت اتمی و منطقه&zwnj;ای، در زمان سیل مبارزاتی در ایران، غرب با تاخیر به انتقاد دست زد و روسیه و چین قاطعانه به حمایت از رژیم اسلامی پرداختند. فردای دهمین انتخابات ریاست جمهوری، احمدی&zwnj;نژاد برای ابراز تشکر و ادامه همکاری در زمینه اطلاعاتی و اتمی به روسیه می&zwnj;رود. علی&zwnj;رغم برخی منافع متفاوت بین روسیه، چین و ایران، این دو کشور قدرتمند به لحاظ اقتصادی و سیاسی، پشتیبان حاکمان در ایران و ماندگاری آنان بوده&zwnj;اند. احتیاط غرب، پشتیبانی روس&zwnj;ها و چینی&zwnj;ها و نیز حمایت فعال دولت سوریه و حزب&zwnj;الله از رژیم اسلامی روحیه بیشتری به ماموران برای سرکوب تظاهرات و شکنجه در زندان&zwnj;ها می&zwnj;داد.</p> <p>&nbsp;</p> <p><strong>نقش اسلام&zwnj;گرایان در جنبش اخیر مسئله قابل توجهی است.</strong> در زمان زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی جریان بنیادگرای &laquo;النهضه&raquo; به رهبری &laquo;راشدغنوشی&raquo; مورد پیگرد قرارگرفت و تعداد زیادی از اعضایش زندانی شدند. بخش مهم رهبران این جریان به اروپا رفتند و در نتیجه در زمان انقلاب اخیر هیچ نقشی ایفا نکردند. فردای سقوط رژیم، رهبر این جریان به تونس برگشت و از آن زمان تلاش مهمی در جریان است تا در انتخابات بعدی جایگاه برجسته&zwnj;ای کسب کند. در شرایطی که هشتاد و پنج حزب جدید به وجود آمده و شناخت روشنی نسبت به این احزاب در میان مردم نیست، اسلام&zwnj;گرایان از فرصت استفاده کردند و گذشته خود را محور برای مبارزه انتخاباتی قرارداده&zwnj;اند و به طور مسلم این جریان در دوره جدید یکی از احزاب مهم صحنه سیاسی خواهد بود. هرچند این وضعیت نگرانی&zwnj;های بسیاری را در میان زنان و دمکرات&zwnj;ها برانگیخته است. ولی به&zwnj;هرحال در لحظه انقلاب شعار&zwnj;ها به گرد آزادی و عدالت و ضد دیکتاتوری دور می&zwnj;زد و به&zwnj;هیچ&zwnj;وجه شعارهای اسلامی مطرح نبود. بنابراین جنبش در خیابان و کارخانه نفس دمکراتیک می&zwnj;کشید و آلوده به اوهام مذهبی نشد.</p> <p> در حال حاضر وضع مشابهی نیز در مصر با اخوان&zwnj;المسلمین وجود دارد. در ایران به لحاظ ویژگی انتخابات و کاندیداهای مذهبی، نیروهای اسلامی در راس قرارگرفتند. این امربه ناگزیر وابستگی ذهنی و دینی با تاریخ و تحولات دوران معاصررا به همراه داشت و خود را به روح جنبش تحمیل کرد. البته جنبش شهروندی توانست خود را رادیکال&zwnj;تر کند و حتی در بخش&zwnj;هایی تا خواست مرگ ولایت فقیه و شعار &laquo;جمهوری ایرانی&raquo; جلو رفت. در ضمن واقعیت این است که حضور این نیروهای مذهبی در راس، با سیاست و شعارهای مطرح شده&zwnj;شان، از شفافیت لازم علیه کل نظام ولایت فقیه جلوگیری کرد. این نیرو&zwnj;ها خواهان حکومت مذهبی بودند و متاسفانه ناتوانی نیروهای لائیک و دمکرات اجازه نداد تا خواست دمکراسی&zwnj;خواهی و دولت غیر دینی برجسته و پرقدرت در راهپیمایی&zwnj;ها جلوه کند. دانشجویان و جوانان و سایر شهروندان کشورنتوانستند با هوشمندی خویش از دادن شعارهای عقب&zwnj;مانده مذهبی اجتناب کنند. معنای ترقی در جامعه امروز ایران با رد قطعی انقلاب اسلامی، دولت دینی و قانون اساسی اسلامی مشخص می&zwnj;شود، ادامه دولت دینی جز استبداد چیز دیگری نخواهد بود. هر سیاست اسلامی متکی بر قرآن جز سقوط و پریشانی و اسارت معنای دیگری ندارد.</p> <p> <strong>مسئله رهبری امر اساسی دیگر بود.</strong> در تونس شرایط دیکتاتوری مانع از آن بود تا برای هدایت جنبش اتحاد مشخصی شکل گیرد، ولی علی&zwnj;رغم دیکتاتوری، سه دسته سیاسی به طور معتدل و کم&zwnj;سو فعالیت داشتند: تشکل&zwnj;های چپ کمونیستی، تشکل&zwnj;های میانه&zwnj;رو دمکرات و تشکلات اسلامی. در زمان دیکتاتور برخی از این احزاب در تونس قدغن بودند، ولی اغلب نیرو&zwnj;ها در داخل کشور بودند و به طور حاشیه&zwnj;ای فعالیت سیاسی داشتند. در دوره برآمد جنبش، شخصیت&zwnj;ها، نهادهای حقوق بشری، برخی احزاب و سندیکاهای صنفی بلافاصله وارد عمل شدند و رابطه بین داخل کشور و اپوزیسیون خارج بسیار فعال شد. با فرار زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی، هدایت سیاسی وارد دوره دشواری از مذاکرات و تقسیم قدرت بین جریان&zwnj;ها و شخصیت&zwnj;ها شد و نهادی به وجود آمد تا انتخابات جدید و قانون اساسی نوین را سازماندهی کند. در ایران شرایط به کلی متفاوت بود. در عرصه سیاسی و قانونی، هیچ حزب نیمه&zwnj;جانی موجود نبود، هیچ نهاد سیاسی یا صنفی در بستر تظاهرات ابراز وجود نکرد و تنها و تنها رهبری به اظهارات و اعلامیه&zwnj;های آقایان موسوی و کروبی خلاصه می&zwnj;شد که آن&zwnj;هم به مرور خاموش شد. خبررسانی از طریق تکنولوژی اینترنتی و برخی رسانه&zwnj;های خارجی به جنبش انرژی می&zwnj;رساند، ولی پراکندگی سیاسی وسیع شخصیت&zwnj;ها و گرایش&zwnj;های فکری سیاسی، دعوت به سکوت نسبت به سیاست&zwnj;های رهبری رسمی جنبش سبز و سرکوب سنگین جامعه توسط حکومت، امکان بروز یک رهبری مستقل و باز و دمکراتیک را ناممکن ساخت. در واقع اقشار متوسط شهری و گروه&zwnj;بندی&zwnj;های تحصیلکرده و روشنفکر و مدرن جامعه از رهبری ویژه خود محروم باقی ماندند.</p> <p> تونس توانست دیکتاتوری زین&zwnj;العابدین بن&zwnj;علی را واژگون کند و امروز در برابر حجم سنگینی از دشواری&zwnj;ها قراردارد. مسئله مرکزی تونس این است که وضع کنونی چگونه به سوی ثبات سازمان یافته دمکراتیک سوق می&zwnj;یابد و مسئله مرکزی کنونی ما ایرانیان این است که چگونه از این استبداد سیاه دینی خارج شویم.</p> <p> <strong>پی&zwnj;نوشت: </strong></p> <p> جلال ایجادی، استاد دانشگاه در فرانسه است.</p> https://archive.radiozamaneh.com/politics/2011/06/28/5052#comments استبداد ایران تونس جلال ایجادی دموکراسی خواهی گوی سیاست Tue, 28 Jun 2011 13:59:14 +0000 Babak M 5052 at https://archive.radiozamaneh.com https://archive.radiozamaneh.com/reflections/2011/03/13/2494 <div class="fb-social-like-widget"><fb:like href="https://archive.radiozamaneh.com/reflections/2011/03/13/2494" send="false" layout="box_count" show_faces="false" width="500" action="like" font="arial" colorscheme="light"></fb:like></div><div class="field field-type-text field-field-nevisandeh"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> محمدرضا نیکفر </div> </div> </div> <div class="field field-type-filefield field-field-maghaleh-image"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> <img class="imagefield imagefield-field_maghaleh_image" width="380" height="255" alt="" src="https://archive.radiozamaneh.com/sites/default/files/image634356131804000676.jpg?1300282301" /> </div> </div> </div> <p>محمدرضا نیکفر &minus; اگر در ایران زمین&zwnj;لرزه&zwnj;ای رخ دهد که به یکی از مرکزهای اتمی پیدا یا پنهان در کشور آسیبی برساند همتراز با آنچه در فوکوشیما (ژاپن) می&zwnj;بینیم، آیا شانسی برای مهار کردن خطر وجود دارد؟ کدام تکنولوژی و کدام توانایی مدیریت می&zwnj;تواند ما را آسوده&zwnj;خاطر سازد؟ بازی با اتم در ایران بازی قدرت است. اصولاً آیا می&zwnj;توان از عاقبت چنین بازی&zwnj;ای آسوده&zwnj;خاطر بود؟</p> <p>&nbsp;</p> <p>نمونه&zwnj;ی ژاپن پیش روی ماست، کشوری با تجربه&zwnj;&zwnj;ای بی&zwnj;نظیر در مهار پیامدهای زلزله، کشوری با توانایی تکنولوژیک، مدیریت و انضباط مثال&zwnj;زدنی. زلزله&zwnj;ای رخ داد که انفجاری در یک نیروگاه اتمی از پی آورد. مخالفان نیروگاه&zwnj;های اتمی در ژاپن نیروی قابل توجهی هستند. آنان بارها و بارها درباره&zwnj;ی خطر این نیروگاه&zwnj;ها، بویژه از نظر زلزله&zwnj;خیز بودن کشور، هشدار داده&zwnj;اند. و اکنون ثابت شد که هشدار آنها درست بوده است.</p> <p>&nbsp;</p> <p>این بار نخست نیست که بر اثر زلزله سانحه&zwnj;ای در یکی از نیروگاه&zwnj;های اتمی ژاپن رخ می&zwnj;دهد. شرکت&zwnj;های مدیریت&zwnj;کننده&zwnj;ی این نیروگاه&zwnj;ها هربار کوشیده&zwnj;اند سانحه&zwnj; را بی&zwnj;اهمیت جلوه دهند. آنها به مردم دروغ گفته&zwnj;اند. دروغ&zwnj;گویی و فساد در ژاپن بسیار ناپسند است، چنانکه بارها شنیده&zwnj;ایم وقتی در این کشور فسادکاری مقام مسئولی رو می&zwnj;شود، او دست به خودکشی می&zwnj;زند. در ژاپن رسانه&zwnj;ها آزادند و می&zwnj;توانند درباره&zwnj;ی خطرهایی که امنیت شهروندان را تهدید می&zwnj;کنند، گزارش دهند. مردم شیفته&zwnj;ی تکنولوژی هستند، اما آگاهی علمی بالایی دارند وبا توجه به تجربه&zwnj;ی فراموش&zwnj;نشدنی بمب&zwnj;های اتمی هیروشیما و ناکازاکی نسبت به خطر سانحه&zwnj;ی اتمی بسیار حساس هستند. با وجود همه&zwnj;ی اینها باز در همین مورد مشخص پیش رو، یعنی سانحه در نیروگاه فوکوشیما، کل حقیقت به مردم گفته نمی&zwnj;شود. اطلاعات ناروشن و گاه متناقض&zwnj;اند.</p> <p>&nbsp;</p> <p>ژاپن یک قطب تکنولوژیک دنیاست، یک کانون دیگر تکنولوژی آلمان است. سانحه&zwnj;ی فوکوشیما مردم آلمان را هم به شدت نگران کرده است. نگرانی در رأس دولت هم دیده می&zwnj;شود. آنگلا مرکل، صدر اعظم آلمان در واکنش به خبرهایی که از ژاپن می&zwnj;رسد، گفته است: &laquo;رخدادهای ژاپن نقطه&zwnj;ی عطفی برای جهان هستند.&raquo; به نظر او وقتی در کشور بسیار پیشرفته&zwnj;ای مثل ژاپن با بالاترین استانداردهای امنیتی چنین سانحه&zwnj;ای پیش آید، دیگر &laquo;در آلمان نیز نمی&zwnj;توان موضوع را عادی قلمداد کرد&raquo;. و موضوع در آلمان عادی قلمداد نشده است.</p> <p>&nbsp;</p> <p>در آلمان سیاستمدارانِ محافظه&zwnj;کارِ طرفدارِ تداوم کار نیروگاه&zwnj;های اتمی هم تشخیص داده&zwnj;اند که لازم است تجربه&zwnj;ی ژاپن را جدی بگیرند. موضوع در سطح اتحادیه&zwnj;ی اروپا مطرح شده و قرار گذاشته&zwnj;اند که وضعیت امنیتی نیروگاه&zwnj;های اتمی اروپا را با توجه به آنچه در ژاپن می&zwnj;گذرد، بازبینی کنند.</p> <p>&nbsp;</p> <p>خبر سانحه&zwnj;ی فوکوشیما بحث همیشه جاری در آلمان درباره&zwnj;ی خطرهای فناوری اتمی را به فراز تازه&zwnj;ای کشانده است. در این کشور قرار بود نیروگاه&zwnj;های اتمی برچیده شوند. دولت محافظه&zwnj;کار توانست به طور میانگین دوازده سال بر مدتی که برای متوقف کردن کار هر نیروگاهی تعیین شده بود، بیفزاید و با این کار وداع با اتم را در آلمان به تعویق اندازد. اپوزیسیون اینک نیروی تازه&zwnj;ای برای مقاومت یافته است. شهروندان دوباره حساس&zwnj; شده&zwnj;اند. در روز ۱۲ مارس، یعنی در روزی که پیاپی خبرهای نگران&zwnj;کننده&zwnj;ای از فوکوشیما می&zwnj;رسید، ۶۰ هزار نفر از مخالفان نیروگاه&zwnj;های اتمی در آلمان دست به تظاهرات زدند. آنان زنجیره&zwnj;ی انسانی&zwnj;ای به طول ۴۵ کیلومتر تشکیل دادند. یک سر آن مقر حکومت ایالتی در اشتوتگارت بود، سر دیگر یک نیروگاه اتمی که تظاهرکنندگان خواهان تعطیل کردن آن هستند.</p> <p>&nbsp;</p> <p><strong>رشد خطر متناسب با غلظت اختناق و استبداد</strong></p> <p>&nbsp;</p> <p>در ایران حساسیتی به خبرهای ژاپن دیده نمی&zwnj;شود، نه در رسانه&zwnj;های حکومتی، نه در رسانه&zwnj;های منتقد.[۱] انگار که موضوع به ما مربوط نیست و در ایران از نظر خطرخیزی مراکز اتمی نگرانی&zwnj;ای وجود ندارد.</p> <p>همه&zwnj;ی عامل&zwnj;ها را که خنثا تصور کنیم و کنار بگذاریم، خطر زلزله را که نمی&zwnj;توانیم دست کم بگیریم.[۲] هیچ گوشه&zwnj;ی ایران از خطر زلزله در امان نیست و یک زلزله&zwnj;ی ۵ ریشتری هم می&zwnj;تواند مکانیسم امنیتی یک مرکز اتمی را مختل کند. تنها کافی است در نظر گیریم که مکانیسم&zwnj;های امنیتی به برق نیاز دارند که در نیروگاه اتمی مولد برق هم باید مستقل از نیروگاه تأمین شود. چنانکه در نمونه&zwnj;ی فوکوشیما دیده شد، ممکن است این برق تأمین نشود؛ در این صورت دیگر نمی&zwnj;توان قلب اتمی نیروگاه را خنک کرد. پوسته&zwnj;ی فلزی محافظ سوخت اتمی ذوب می&zwnj;شود، آنگاه مواد رادیوآکتیو به بیرون راه پیدا کرده و محیط وسیعی را آلوده می&zwnj;کنند. با این آلودگی کاری نمی&zwnj;توان کرد. هزاران سال مداومت نشان می&zwnj;دهد.</p> <p>&nbsp;</p> <p>در آلمان گفته&zwnj;اند که استانداردِ ایمنیِ نیروگاهِ فوکوشیما را تحلیل می&zwnj;کنند، تمهیدات چیده شده را با آنچه رخ داده است می&zwnj;سنجند، حاصل بررسی را مبنا می&zwnj;گذارند و درمی&zwnj;نگرند که اکنون باید چه استاندارد تازه&zwnj;ای برای تأمین امنیت نیروگاه&zwnj;های اتمی در نظر گیرند. آیا در ایران هم چنین کاری می&zwnj;کنند؟ آیا این شعور و حس مسئولیت را دارند؟ آیا در هیئت حاکمه&zwnj;ای که رئیس&zwnj;جمهور دکتر-مهندس&zwnj;اش فکر می&zwnj;کند می&zwnj;توان با وسایل آشپزخانه انرژی اتمی تولید کرد، انفجار فوکوشیما باعث می&zwnj;شود در مغزی جرقه زده شود که باید از تجربه&zwnj;ی ژاپن درس گرفت؟</p> <p>&nbsp;</p> <p>در ایران با کدام تکنولوژی و با کدام توان مدیریتی می&zwnj;توان مانع بروز خطر شد؟ آیا چرنوبیل، فوکوشیما، هشدارهای مخالفان نیروگاه&zwnj;های اتمی در دو کشور نمونه از نظر فناوری و مدیریت، یعنی ژاپن و آلمان، نباید ما را به فکر بیندازد؟ کشوری که از ساختن اتوموبیلی همخوان با کمینه&zwnj;ای از استانداردهای ایمنی ناتوان است و آشفتگی مدیریتی&zwnj;اش مثا&zwnj;ل&zwnj;زدنی است، با چه تضمینی زیر مهمیز شعار &quot;حق مسلم&quot; به سمت تبدیل به یک قدرت اتمی کشانده می&zwnj;شود؟ همردیف شدن با پاکستان اتمی، واجد افتخار نیست، اما خطرهای عظیمی در بر دارد.</p> <p>&nbsp;</p> <p>خطرها متناسب با شدت استبداد و اختناق رشد&nbsp;نمایی (اکسپوننسیال) می&zwnj;کنند. اگر در کشور آزادی برقرار بود و رسانه&zwnj;ها می&zwnj;توانستند در مورد سازوکار ایمنی مراکز اتمی گزارش بنویسند و بر روی کمبودها <br /> دست بگذارند، اگر اپوزیسیون بر سیاست اتمی حکومت نظارت انتقادی می&zwnj;کرد، آنگاه خطرها برطرف نمی&zwnj;شدند، اما این اطمینان برقرار می&zwnj;شد که در صورت بروز غفلت و ندانم&zwnj;کاری، ملت از تهدید جدی&zwnj;ای که وجود دارد، آگاه می&zwnj;شود.</p> <p>&nbsp;</p> <p>اما اکنون وضع از چه قرار است؟ به آخرین خبر توجه کنید: میله&zwnj;های سوخت را از درون رآکتور اتمی بوشهر خارج کرده&zwnj;اند، بدون هیچ توضیحی. خبر را از رسانه&zwnj;های خارجی شنیدیم و چون موضوع دیگر انکارشدنی نبود، اطلاعات جزئی گنگی در این باره به مردم دادند. مردم به طور کامل نامحرم تلقی می&zwnj;شوند. در بوشهر چه می&zwnj;گذرد، و نیز در قم و اراک و اصفهان و نطنز و جاهای دیگر؟ فقدان شفافیت یعنی سپردن سرنوشت کشور و منطقه به دست خطری کور با قدرتی هیولایی که از نسل&zwnj;های آینده هم قربانی خواهد گرفت.</p> <p>&nbsp;</p> <p>در آلمان مردم نگران&zwnj;اند، اما این که باز می&zwnj;توانند آسوده بخسبند، نه به خاطر اطمینانشان به تکنولوژی بالایشان، بلکه به خاطر وجود رسانه&zwnj;های آزاد و نیروهای سیاسی هوشیار و مسئول و منتقدی است که هر غفلتی را گوشزد می&zwnj;کنند و اگر خبر شوند که در جایی حساس سانحه&zwnj;ی کوچکی رخ داده است، از آن کارزار فراگیر سیاسی می&zwnj;سازند.</p> <p>&nbsp;</p> <p><strong>فاجعه&zwnj;ی مضاعف</strong></p> <p>&nbsp;</p> <p>در ایران، رسانه&zwnj;ها آزاد نیستند و هیچ امکانی برای نظارت بر تشکیلات و برنامه&zwnj;های اتمی رژیم توسط منتقدان وجود ندارد. این به تنهایی خود یک فاجعه است. فاجعه&zwnj;ی دیگر آن است که نیروی اپوزیسیون از سیاست اتمی رژیم غافل است و به خطر عظیمی که کشور و منطقه را تهدید می&zwnj;کند، بی&zwnj;توجه. در رسانه&zwnj;های منتقد حساسیتی نسبت به موضوع اتمی دیده نمی&zwnj;شود.</p> <p>&nbsp;</p> <p>نمونه&zwnj;ای از غفلت: در سندی که به تازگی به عنوان &quot;ویراست دوم جنبش سبز&quot; منتشر شده، هیچ اشاره&zwnj;ای به سیاست اتمی رژیم نشده و هیچ خواستی در این رابطه مطرح نگردیده است. در انتقادهایی هم که به این سند شد، موضوعی که مطرح نبود، سیاست اتمی بود. این به چه معناست؟ آیا رژیم توانسته است که شعار عوامفریبانه&zwnj;ی &quot;انرژی هسته&zwnj;ای حق مسلم ماست&quot; را با تکرار مداوم در مغز اپوزیسیون هم فرو کند؟ آیا اپوزیسیون هم با عظمت&zwnj;طلبی اتمی رژیم موافقت دارد؟ آیا نیروهای منتقد به آن سطح از آگاهی نرسیده&zwnj;اند که خطر تکنولوژی اتمی را، دست کم تا حد تأکید بر لزوم شفافیت بیشتر برای مراقبت بیشتر، جدی بگیرند؟</p> <p>&nbsp;</p> <p><strong>ولایت فقیه و اورانیوم</strong></p> <p>&nbsp;</p> <p>حکومت اسلامی در دور اول حیات خود سرنوشت خود را به جنگ گره زد. جام زهر صلح را که نوشید، جانشینی برای تداوم سیاست &quot;جنگ جنگ تا پیروزی&quot; پیدا کرد: حق مسلم هسته&zwnj;ای. این سیاست، کشور را منزوی کرده، باعث خسارت&zwnj;های اقتصادی و سیاسی فراوانی شده، جو منطقه را مسموم کرده و در آن به مسابقه&zwnj;ی تسلیحاتی و گرایش به اتمی شدن دامن زده و محملی شده است تا رژیم بر طول و عرض دستگاه امنیتی خود بیفزاید و امکان تازه&zwnj;ای برای تحمیق توده&zwnj;ها و استفاده از احساسات ناسیونالیستی برای پیشبرد برنامه&zwnj;های خود بیابد. اورانیوم اکنون جایگاهی قدسی یافته است. ولایت فقیه در اندیشه&zwnj;ی اتمی شدن است با این امید که ولایت فقیه هسته&zwnj;ای بقای تضمین&zwnj;شده&zwnj;ای یابد.</p> <p>&nbsp;</p> <p>انتقاد از ولایت فقیه بدون انتقاد از وجه اتمی آن، انتقادی ناقص است. ولایت فقیه از ابتدا بر تکنیک استوار بود، نخست تکنولوژی سرکوب را سازمان داد، در جریان جنگ لشکر خود را ساخت و تقویت کرد، آن را ستون اقتصاد قرار داد و در ادامه بر آن شد آن را اتمی کند. اتم هم کارکردی سرکوبگرانه دارد، چون تقویت کننده دستگاه سرکوب و نظامی&zwnj;گری است، هم کارکردی اقتصادی، چون بودجه&zwnj;ی کلانی را وارد صندوق دستگاه سرکوب می&zwnj;کند و بوروکراسی عظیمی را تغذیه می&zwnj;کند، و همچنین دارای کارکرد ایدئولوژیک است: رکنی اساسی از تبلیغات حکومتی است، تبلیغاتی که چنان ماهرانه پیش برده شده&zwnj; که مرز پوزیسیون و اپوزیسیون را درنوردیده است.</p> <p>&nbsp;</p> <p>حق مسلم ما آزادی است، نه اتم. آزادی اگر باشد، حتّا در صورت تصمیم نابخردانه&zwnj;ی اکثریت به استفاده از انرژی اتمی، این امکان وجود دارد که بر ایمنی آن نظارت انتقادی شود. تجربه&zwnj;ی جهانی ثابت می&zwnj;کند که بدون شفافیت سیاسی، هیچ شانسی برای شفاف کردن پروژه&zwnj;&zwnj;ای همچون پروژه&zwnj;&zwnj;ی اتمی وجود ندارد و این پروژه تا زمانی که شفاف نباشد، به صورتی مضاعف خطرناک است: بمبی است که بالقوه خطر انفجار دارد، اما اینک بازیچه&zwnj;ی دست موجودی نادان هم شده است، موجودی نه فقط نادان، بلکه دیوانه.</p> <p>دیوانگی از درون و بیرون امنیت کشور و منطقه را در خطر انداخته است. کرم اینترنتی استاکس&zwnj;نت ممکن است باعث شود که یک دستگاه اتمی درست کار نکند، منفجر شود و محیط را برای همیشه آلوده کند. کسانی که این بدافزار را ساخته&zwnj;اند دیوانگانی بوده&zwnj;اند که به هر چیزی فکر کرده&zwnj;اند جز امنیت و محیط زیست شهروندان ایران و منطقه.</p> <p>&nbsp;</p> <p>در این باره نیز اپوزیسیون ایرانی حساسیتی نشان نداد. این بی&zwnj;توجهی&zwnj;ها نشان می&zwnj;دهد که در مورد خطر اتمی، ناآگاهی ژرفی در جامعه وجود دارد. ناآگاهی&zwnj;ای در حد بیسوادی، مصلحت&zwnj;گرایی&zwnj;ای که توجیه آن این است که حمله به سیاست اتمی رژیم گشودن جبهه&zwnj;ی تازه&zwnj;ای است که به نفع مخالفان نیست، و همچنین آلوده بودن به سموم ایدئولوژی عظمت&zwnj;طلب سه عامل اصلی این فقدان حساسیت هستند. مبارزه برای دموکراسی اگر بر این ضعف غلبه نکند، از انجام یک مسئولیت مهم و محتملا سرنوشت&zwnj;ساز سر باز زده است. اگر فاجعه&zwnj;ای رخ دهد، می&zwnj;توان گفت ما گفتیم، و اگر نگفته باشیم، باید بگوییم ما هم در قبال رخ دادن آن مسئولیت داریم. اما آیا به این حد از مسئولیت&zwnj;پذیری مدنی رسیده&zwnj;ایم؟</p> <p>&nbsp;</p> <p> <strong>زیرنویس&zwnj;ها:</strong></p> <p>&nbsp;</p> <p>[۱] در رسانه&zwnj;های اصلی اپوزیسیون پس از خبر انتشار خبر انفجار در فوکوشیما تنها یک مقاله&zwnj;ی هشداردهنده به چشم می&zwnj;خورد:</p> <p> سهراب مبشری: &quot;ورشکستگی یک تکنولوژی خطرناک &minus; خطر فاجعه اتمی در ژاپن و ما ایرانیان&quot;، در سایت &quot;<a href="http://www.akhbar-rooz.com/article.jsp?essayId=36572">اخبار روز</a>&quot;.</p> <p>&nbsp;</p> <p>[۲] در این باره به <a href="http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1272989">گفته&zwnj;های یک کارشناس</a> توجه کنید، در مصاحبه با خبرگزاری مهر.</p> https://archive.radiozamaneh.com/reflections/2011/03/13/2494#comments استبداد انديشه زمانه انرژی هسته ای زمین لرزه Sun, 13 Mar 2011 14:35:06 +0000 Babak M 2494 at https://archive.radiozamaneh.com https://archive.radiozamaneh.com/content/%D9%87%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%DB%8C%D8%AE%DB%8C%E2%80%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%87 <div class="fb-social-like-widget"><fb:like href="https://archive.radiozamaneh.com/content/%D9%87%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%DB%8C%D8%AE%DB%8C%E2%80%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%87" send="false" layout="box_count" show_faces="false" width="500" action="like" font="arial" colorscheme="light"></fb:like></div><div class="field field-type-text field-field-nevisandeh"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> عباس معروفی </div> </div> </div> <div class="field field-type-filefield field-field-maghaleh-image"> <div class="field-items"> <div class="field-item odd"> <img class="imagefield imagefield-field_maghaleh_image" width="400" height="300" alt="" src="https://archive.radiozamaneh.com/sites/default/files/keabkhaneh-89.10.15.jpg?1296038069" /> </div> </div> </div> <p>عباس معروفی ـ&nbsp;به راستی یک لحظه چشم&zwnj;مان را که ببندیم، اتفاقات و مرگ و مفاجات را در ذهن مرور کنیم، در زمان شاهان قاجاری آن هم پیش از عهد ناصرالدین شاه بیدار می&zwnj;شویم که هرچه سرمان می&zwnj;آید، هرچه می&zwnj;بینیم، فقط در چنان زمانی می&zwnj;تواند اتفاق بیفتد ولاغیر. بی&zwnj;حساب کتاب بودن خزانه&zwnj;ی دولت را بگیر تا اعدام&zwnj;های بی&zwnj;حساب کتاب یومیه، همه نشان از عدم اقتدار یک دولت مرکزی خبر می&zwnj;دهد.</p> <p> <strong>چرا کتابفروشی نشر نی را تعطیل کردم؟</strong></p> <p> &laquo;اینجانب میرزا جعفر کتابفروش ابن مرحوم حاج حسین علی شعرباف کاشانی در سفر بودم برای دیدار نورچشمم صبيه هاجر خانم. و چون در این ایام دسترسی به روزنامه&zwnj;جات میسور نمی&zwnj;بود، ایضاً چون حقیر کمافی&zwnj;&zwnj; سابق حساب و کتاب حجره را به رسم تجارتخانه&zwnj;ی ابوی مرحوم با چرتکه و سیاق رسیدگی نموده و سواد و حوصله&zwnj;ی سرک کشیدن به اسباب و لوازم کنونی را ندارم، از طریق صبیه&zwnj;ی متعلقه به نگرانی دوستان و آشنایان و کاتبان اخبار یومیه در خصوص فروش و تعطیلی موقتی حجره&zwnj;ی کتابفروشی واقف شدم. و البته شرمنده&zwnj;ی حضور ارباب خبر و خرد گشتم که چرا زودتر از این ایشان را در این باره مستحضر نگردانیده، خاطر خطیرشان را آسوده نساخته&zwnj;ام، و لذا فی&zwnj;الحال به عرض همگان می&zwnj;رسانم که تصور حقیر سراپا تقصیر این بود که فروش ملک شخصی مستلزم مزایده و مناقصه و توضیح و توجیه و قس&zwnj; علی هذا نیست. اما صبیه&zwnj;ی محترمه مطالبی از نوشتجات و مراتبی از حواشی مُراسلات عرض کردند که استحباب توضیحات ذیل را به اوجب واجبات بدل نمود، و آن این که اولاً ما ورشکست نشده&zwnj;ایم و وضع&zwnj;&zwnj;مان الحمداله والمنة خیلی هم خوب است به لطف پروردگار. دو دیگر آن که فروش مغازه هیچ ربطی به حذف سوبسیت نداشته، بلکه خودمان و سایر همکاران اعلامیه صادر کردیم و مهر نمودیم که دولت فخیمه سوبسیت را قطع نماید. اهم دلیلش هم این بود که اموال متعلق به ۷۰ هزار کرور نفوس را به چند صد ولو چند هزار نفر دادن توجیه شرعی ندارد. <br /> از این روی کار مطبعه&zwnj;جات بی&zwnj;برکت گشته بود و هرچه وزیر محترم وقت پیغام فرستاد که این قالی قرمز را از زیر پای ناشران نکشید، ما همچنان اصرار ورزیدیم و این مهم به انجام رسید الحمداله. و سیّم آن که دیگر حجرات کتابفروشی که در راسته&zwnj;ی کریمخان زند چرا تعطیل گشته یا می&zwnj;خواهد بشود؟ علت آن را البته بعضی را می&zwnj;دانیم و آن نیست که خود فرمودند یا یومیه نویسان فرض فرمودند و لازم هم نمی&zwnj;دانیم آن را به استحضار عموم برسانیم، ولی قصد خودمان این است و دلیل&zwnj;مان نیز. که به دلیل کمبود جا برای انبار کتب و محل فروش و امور مکتب و تحریریه و چرتکه خانه و از آنجا که عمرمان از ۵۶ گذشته و قوهی جوانی رو به افول نموده، خواستیم همه&zwnj;ی امورمان را در یک محل جمع آوریم و در آینده&zwnj;ی نزدیک انشااله حدود یکسال و اندی بعد حجره&zwnj;ی فروش کتاب در محلی دیگر دایر خواهد گشت. که در اطلاعیه&zwnj; شمار&zwnj;ه&zwnj;ی دو محل آن به استحضار دوستداران مستطرب خواهد رسید. همچنین تأکید می&zwnj;نماید در محل جدید انشااله تعالی کماکان فقط کتاب به فروش خواهد رسید ولاغیر.&raquo;</p> <p> جمعه دیوم صفرالمظفر ۱۴۳۲ هجری قمری<br /> میرزا جعفر کتابفروش.</p> <p>&nbsp;</p> <p>این متنی بود که جعفر همایی مدیر نشر نی به سیاق عهد قجر نوشته و در روزنامه&zwnj;ی شرق منتشر کرده بود. و به راستی یک لحظه چشم&zwnj;مان را که ببندیم، اتفاقات و مرگ و مفاجات را در ذهن مرور کنیم، در زمان شاهان قاجاری آن هم پیش از عهد ناصرالدین شاه بیدار می&zwnj;شویم که هرچه سرمان می&zwnj;آید، هرچه می&zwnj;بینیم، فقط در چنان زمانی می&zwnj;تواند اتفاق بیفتد ولاغیر. بی&zwnj;حساب کتاب بودن خزانه&zwnj;ی دولت را بگیر تا اعدام&zwnj;های بی&zwnj;حساب کتاب یومیه، همه نشان از عدم اقتدار یک دولت مرکزی خبر می&zwnj;دهد.</p> <p> جعفر همایی در متن خود به وضوح می&zwnj;گوید که با جمعی از ناشران از وزارت ارشاد درخواست کرده&zwnj;اند که سوبسید کاغذ حذف شود، آن هم شش سال پیش، و ناشران از این بلای دو نرخی بودن کاغذ و ماجرای سهمیه و نورچشمی&zwnj;ها و مسایل حاشیه&zwnj; در امان باشند تا بتوانند به قیمت آزاد کاغذ تهیه کرده و کتاب چاپ کنند.</p> <p>&nbsp;</p> <p>امروزه در کشور ایران هر کس زودتر از خواب بیدار شود، می&zwnj;تواند هر غلطی بکند. از اعدام&zwnj;های فله&zwnj;ای بگیر تا آزارها و بگیروببندهای سلیقه&zwnj;ای در نشر و روزنامه و کتابفروشی.</p> <p> سال&zwnj;ها پیش وقتی در ایران صاحب مطبعه و نشر بودم، در روزنامه&zwnj;ای نوشتم با این سلیقه&zwnj;های ادواری و تشویش&zwnj;های یومیه، درِ نشریات ما را تخته کنید و یک پراودا دربیاورید برای همه&zwnj;ی ملت.</p> <p>اما این روزها همه دیدیم و شاهد بودیم که تخته کردن نشریات مستقل، گل گرفتن پنجره&zwnj;ی وبلاگ&zwnj;نویسان و انتشار پراودای اسلامی هم افاقه نکرد، بلکه کار به قلع و قمع پراودای اسلامی هم کشید. و حالا اهل قلم باید غصه&zwnj;ی تعطیلی پراودا و بیکاری قلم&zwnj;زنان آن را هم بخورند.</p> <p>واضح است با این موج&zwnj;های جدید که از پی هم می&zwnj;آیند، هر موجی موج قبلی را می&zwnj;شوید و هنوز به ساحل عافیت نرسیده، موجی دیگر در حال آمدن است. انگار در ساحل دریایی توفانی نشسته&zwnj;ای و داری به موج&zwnj;ها نگاه می&zwnj;کنی. بعضی موج&zwnj;ها پرخروش می&zwnj;آید، یکباره مثل پوره&zwnj;ی سیب&zwnj;زمینی جلوی پایت وامی&zwnj;رود، و برخی دورخیزش بهتر است، باد قوی&zwnj;تری به پشت دارد و می&zwnj;آید و می&zwnj;آید و تو ناچاری پاهایت را جمع کنی که کفشت خیس نشود.</p> <p> تجربه&zwnj;ی حکومت آخوندی در این ۳۲ سال نشان داده که تنها در زمانی که روس&zwnj;ها رود ولگا را ول کردند توی دریای خزر، ما کیلومتر ساحل سراسری حاشیه&zwnj;ی مازندران و گیلان از دست دادیم، و بسیار راه&zwnj;ها و جاده&zwnj;ها و خانه&zwnj;های ما به زیر آب رفت. روس&zwnj;ها ساحل گرفتند و خانه&zwnj;های بسیاری را بر سر ساکنانش در ایران خراب کردند و جاده&zwnj;ها و راه&zwnj;های بسیاری را بریدند، تا آنجا که به جنگل رسیدند و از این پیش&zwnj;تر نمی&zwnj;توانند آمد.</p> <p>و حالا ما در ساحل باز به موج&zwnj;ها نگاه می&zwnj;کنیم که موجی از پس موجی دیگر می&zwnj;آید و موج&zwnj;ها جز شستن همدیگر کاری نمی&zwnj;توانند کرد. چیزی که این وسط برقرار مانده، خرابی وضع نوشتن و نشر و کتابفروشی و کاغذ و قلم است.</p> <p> در حاشیه&zwnj;ی این حملات و سرکوب روز به روز در خبرها می&zwnj;خوانیم که کتابفروشی&zwnj;های راسته&zwnj;ی کریمخان دارند تعطیل می&zwnj;شوند.</p> <p> و می&zwnj;خوانیم که وزارت آموزش و پرورش اعلام کرده یک چهارم دانش&zwnj;آموزان ترک تحصیل کرده&zwnj;اند.<br /> و می&zwnj;خوانیم که گفته&zwnj;اند ۳۰ درصد معلمان دوره&zwnj;ی ابتدایی در مدارس ایران دیپلم ندارند.<br /> و می&zwnj;خوانیم که وزیر آموزش و پرورش به جای برنامه&zwnj;ریزی آموزشی و ایجاد امنیت برای آموزش بچه&zwnj;های کشور، اعلام کرده است که اگر دختران دم&zwnj; بخت را زودتر شوهر بدهند، مشکل آموزش و پرورش حل خواهد شد.</p> <p>و طبیعی&zwnj;ست که رفیق قدیمی&zwnj;&zwnj;ام جعفر همایی با لحن قجری متن بنویسد و با همان سیاق لابه&zwnj;لای نوشته&zwnj;اش نشان دهد که ما ۲۰۰ سال پیش هم این قدر فلک&zwnj;زده نبودیم که حالا هستیم. از همه بدتر مطلبی&zwnj;ست که در سایت محسن رضایی این کاندیدای ریاست جمهوری دو نبش آمده است.</p> <p> تابناک نوشته:</p> <p> &laquo;چندی&zwnj;ست برخی ناشران برخوردار از حاتم&zwnj;بخشی&zwnj;های دولت پیش که به یاری گسیل و بسط ادبیات روشنفکرانه برای خود به اصطلاح اعتباری به&zwnj; دست آورده و به یمن مواهب ریز و درشت و پنهان و آشکار آن دوران و در پروسه&zwnj;ای کوتاه به سرمایه&zwnj;های میلیاردی دست یافته&zwnj;اند، از ادامه&zwnj;ی فعالیت در حوزه&zwnj;ی نشر دل&zwnj;زده شده و برای تنوع عرصه&zwnj;هایی چون خرید و فروش ملک و زمین و بساز بفروشی و غیره را برای ادامه&zwnj;ی فعالیت تاکنون فرهنگی&zwnj;شان می&zwnj;آزمایند.</p> <p> البته دور از چشم همکاران و همفکران خود و با ظاهری آمیخته با ریا. این افراد که روز و شب دغدغه&zwnj;ی فرهنگ و آزادی بیان رهایشان نمی&zwnj;کند، در ازای خبرسازی&zwnj;هایی که برخی عوامل مطبوعاتی&zwnj;ـ رسانه&zwnj;ای در درون و بیرون از کشور برای&zwnj;شان فراهم می&zwnj;سازند، رندانه سکوت می&zwnj;کنند و موذیانه مهر تأیید برآن می&zwnj;زنند، و البته با کمی تا قسمتی پز روشنفکرانه. گویی هرچه دارند از پر قنداق دارند و ریالی از بودجه&zwnj;ی بیت&zwnj;المال در اموال&zwnj;شان یافت نمی&zwnj;شود. از خسران و غبن مالی می&zwnj;گویند که اگر این سرمایه را در جایی دیگر به کار گرفته بودند، الان چه بودند چه نبودند.&raquo;</p> <p>&nbsp;</p> <p>سایت تابناک در مطلب طولانی&zwnj;اش پرده را کنار زده تا بگوید ناشران چه مارهای خوش خط و خالی هستند و چگونه ثروتمند شده&zwnj;اند. اما این سایت ننوشته است که ناشران ایران به&zwnj;ویژه ناشران قدیمی اسم و رسم&zwnj;دار، از شریف&zwnj;ترین انسان&zwnj;های جامعه&zwnj;اند و در طول این ۳۲ سال با چه هراس&zwnj;ها و بیم&zwnj;هایی شب و روزشان را سپری کرده&zwnj;اند تا کتاب چاپ کنند.</p> <p> البته در برابر هجوم فرهنگستیزان و دشمنان ادبیات و کتاب و هنر و ایران و انسانیت، هر کتابی که انتشار می&zwnj;یابد، میخی&zwnj;ست که بر تابوت رژیم خودکامه کوبیده می&zwnj;شود و طبیعی ا&zwnj;ست که چنین نظامی با کتاب عناد بورزد، چنانکه اعراب وقتی به ایران حمله کردند، هرچه کتاب و کتابخانه را سوزاندند. و پیداست نظامی که از کتاب هراس داشته باشد، با همان کتاب فروخواهد ریخت. پایه&zwnj;های منطق این نظام چنان سست و لرزان است که زیر کتاب فرو خواهد رفت.</p> <p> و حالا بر ملت ایران واجب می&zwnj;شود که یک قدم بلندتر به سوی کتاب و کتابخوانی بردارد.</p> https://archive.radiozamaneh.com/content/%D9%87%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%DB%8C%D8%AE%DB%8C%E2%80%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%87#comments استبداد جامعه نشر نی کتاب Wed, 26 Jan 2011 10:34:29 +0000 Babak M 1197 at https://archive.radiozamaneh.com