مذاکره برای گذشته

رقابت آمریکایی‌ها بر سر محوطه‌های ایران

Mon, 19 Mar 2012 09:08:06 +0000

بخش نهم مجموعه برنامه‌هایی پیرامون فعالیت هیئت‌های باستان‌شناسی خارجی در ایران

بیژن روحانی

بیژن روحانی - زمانی که ارنست هرتسفلد، باستان‌شناس آلمانی، در دهه‌ ۱۹۲۰ میلادی برای تهیه نخستین گزارش خود به تخت جمشید آمد، اوضاع آن محوطه را چندان مناسب ندید. چند سال بعد، و پس از رقابتی آشکار میان موسسات آمریکایی برای به دست آوردن حق کاوش در تخت جمشید، فعالیت‌های باستان‌شناسی در این محوطه مهم به موسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو به سرپرستی هرتسفلد، سپرده شد.

هرتسفلد در گزارش اولیه‌اش در دهه ۱۹۲۰ میلادی، پیش از به دست گرفتن سرپرستی کاوش‌ها، از فعالیت‌های‌ «به اصطلاح دانشمندانی» شکایت کرد که نقش‌برجسته‌ها و مجسمه‌‌های سنگی را به گفته‌ او «با دستان ناپاک خود از محوطه خارج و در موزه‌های اروپایی جای داده بودند». او به دولت ایران پیشنهاد داد که چنا‌نچه از پروژه‌اش در تخت جمشید حمایت کند، حاضر است به دنبال یافتن بودجه برای پاک کردن و خواناسازی محوطه تخت جمشید برود. حفاری در تخت جمشید بعداً به عنوان مهم‌ترین و طولانی‌ترین فعالیت حرفه‌ای هرتسفلد درآمد.

زمانی که در ایران بحث‌ها و مذاکرات در مورد قانون جدید عتیقات آغاز شد، هرتسفلد توانست با موفقیت از نفوذ خود در دولت استفاده کند تا تخت جمشید از این قانون جدید مستنثی باقی بماند. مطابق آن قانون تمامی حفاری‌های باستان‌شناسی می‌بایست به تصویب دولت می‌رسید. مستثنی شدن از این قانون که شامل حال تخت جمشید شد، از علاقه خاص هرتسفلد به این محوطه پرده بر‌می‌داشت. اگرچه این استثناء قائل شدن در سال ۱۹۲۹ به نظر پیشنهاد خوبی بود، اما بعداً در دهه ۱۹۳۰میلادی برای هیئت باستان‌شناسی آمریکا در تخت جمشید باعث مشکلات فراوانی شد.

اهمیت تخت جمشید برای ایران مانند اهمیت دره پادشاهان برای مصر و آرامگاه‌های مانچو برای چین باستان

هرتسفلد برای به دست آوردن حق کاوش باستان‌شناسی در تخت جمشید با آرتور اوپهام پوپ، مورخ هنر آمریکایی، هم صحبت کرده بود و می‌دانست که پوپ با رییس موزه دانشگاه پنسیلوانیا، که برای توسعه فعالیت‌های آن دانشگاه در منطقه تلاش می‌کرد، در تماس است. پوپ سعی کرد اشتهای رییس موزه پنسیلوانیا را برای تخت جمشید تحریک کند، بنابراین به او گفت که اهمیت تخت جمشید برای ایران مانند اهمیت دره پادشاهان برای مصر و آرامگاه‌های مانچو برای چین باستان است. پوپ در نامه‌ای به رییس موزه دانشگاه پنسیلوانیا نوشت که او و هرتسفلد به توافق رسیده‌‌اند که اگر مأموریتی برای یک هیئت آمریکایی در ایران جور شد، هرتسفلد سرپرست آن کاوش‌ها باشد. پوپ به طور آشکار یادآوری کرد که نقش او در این وسط غیر قابل چشم‌پوشی و در حقیقت ضروری است، چون از حمایت‌های شخص رضا شاه و تیمورتاش، وزیر دربار، برخوردار است.

گوش سپردن رییس موزه دانشگاه پنسلوانیا به حرف‌های پوپ و نزدیک شدن به او در حالی صورت می‌گفت که رییس موزه به خوبی از حرف و حدیث‌هایی که پشت سر پوپ در مورد نحوه مشکوک به دست آوردن اشیاء تاریخی وجود داشت آگاه بود. رییس موزه به خوبی می‌دانست که پوپ یک باستان‌شناس آموزش‌دیده نیست، اما عتیقه‌های کمیابی که او با قیمت‌های پایین به موزه‌ها می‌فروخت، بیش از هر چیز دیگر اهمیت داشت. رییس موزه پنسیلوانیا در آن زمان با موزه هنرهای زیبای بوستون وارد رقابتی جدی برای خریدن ۴۰ قطعه از مفرغ‌های باستانی لرستان شده بود و همان زمان به پوپ گفت که ممکن است بتواند برای خرید تعداد بیشتری از این مفرغ‌ها باز هم پول تهیه کند. پوپ هم به او از امکان یک کاوش مشترک در تیسفون، پایتخت باستانی ایران، گفت و این‌که «در آن‌جا غنائم عالی تضمین شده است و پول خوبی می‌شود از این راه به جیب زد».

آرتور اوپهام پوپ، مورخ هنر

به کار بردن این نوع زبان تند و تیز و این طرز حرف زدن در مورد محوطه‌های باستانی، امری رایج در دنیای باستان‌شناسی در دهه‌های ۲۰ و ۳۰ میلادی بود. مدیران موزه‌‌ها احساس می‌کردند وظیفه اصلی آن‌ها به دست آوردن اشیاء قیمتی به هر شکلی است، و افراد و واسطه‌هایی مانند پوپ برای آن‌ها مانند فرستادگان الهی بودند. در مورد پوپ خیلی از ناظران اعتقاد داشتند که کسانی که برای او در ایران کار می‌کنند در حقیقت تمام دشت و صحرا را برای یافتن آثار عتیقه زیر و رو می‌کنند و افراد محلی را تشویق می‌کنند تا به صورت مخفیانه در تپه‌ها حفاری کرده و یا این‌که آثار ارزشمند را از بناها و محوطه‌‌های باستانی خارج کنند.

پوپ البته آنقدر عمر کرد تا مردود شناخته شدن این روش‌ها در دنیا را به چشم خود ببیند. طنز قضیه آن‌جا بود که آخرین باری که پوپ شاهد منفی قلمداد شدن چنین روش‌هایی در زندگی شد، سال‌ها بعد و در جریان پانزدهمین کنگره هنر و باستان‌شناسی ایران به سال ۱۹۶۸ در تهران و شیراز بود. در جریان آن کنگره بیش از ۳۰۰ نفر از شرکت‌کنندگان که از ۲۸ کشور مختلف گردهم آمده بودند به صورت رسمی قاچاق عتیقه را تقبیح کردند، و نقل و انتقال آثار تاریخی را تنها در صورتی مجاز شمردند که از راه مجاری رسمی و با مجوز انجام شود. اما پوپ در برابر مدام اصرار می‌کرد که آثار تاریخی بهترین سفیران یک فرهنگ در کشوری دیگر هستند. در آن کنگره به جز پوپ تنها یک نفر دیگر با این موضع‌گیری رسمی مخالف بود.

با رشد دانش، باستان‌شناسان می‌دانستند که یک شیء تاریخی در درجه اول در ارتباط با مکان و موقعیتی که در آن کشف می‌شود دارای ارزش و اعتبار است. یک کوزه باستانی به تنهایی و در انزوا، اطلاعات اندکی را در مورد فرهنگی که به آن تعلق دارد بازگو می‌کند. این شیء وقتی که از درون زمین بیرون آورده می‌شود بیشتر اطلاعات تاریخی‌اش دیگر غیر قابل بازیابی می‌شود. حتی در دهه‌ی ۳۰ میلادی هم این مفاهیم تقریباً به صورت عمومی در حال پذیرفته شدن بود.

ادامه دارد

یادآوری: این گفتار و قسمت‌های آینده‌ی آن بر اساس بخش‌هایی از کتاب «مذاکره برای گذشته» تنظیم شده است. با این حال این بخش و بخش‌‌هایی که به مرور در برنامه‌های «میراث فرهنگی زمانه» ارائه می‌شود تنها خلاصه‌ای از فصل‌های مربوط به ایران هستند و نباید به عنوان ترجمه کامل و مستقل بخش‌های این کتاب در نظر گرفته شود.

مشخصات کتاب:

James .F. Goode. 2007. Negotiation for the Past: Archaeology, Nationalism, and Diplomacy in the Middle East, 1919-1941. University of Texas Press.

در همین زمینه:

::بخش نخست: مذاکره برای گذشته::
::بخش دوم: امتیاز انحصاری فرانسه در باستان‌شناسی ایران::
::بخش سوم: مشروطه و دردسرهای فرانسه در باستان‌شناسی ایران::
::بخش چهارم: افول قاجاریه و رویکرد جدید به باستان‌شناسی::
::بخش پنجم: مورخ آمریکایی در میان دولتمردان ایرانی::

::بخش ششم: بیرق‌ها و ویرانه‌ها::
::بخش هفتم: پایان حق انحصاری فرانسه در باستان شناسی ایران::

::بخش هشتم: حضور آمریکایی‌ها در باستان‌شناسی ایران ::

حضور آمریکایی‌ها در باستان‌شناسی ایران

Mon, 05 Mar 2012 08:16:08 +0000

بخش هشتم مجموعه برنامه‌هایی پیرامون فعالیت هیئت‌های باستان‌شناسی خارجی در ایران

بیژن روحانی

بیژن روحانی - محوطه‌های باستانی غنی در ایران در دهه‌های ابتدایی سده‌ بیستم عرصه رقابت کشورهای مختلف برای به دست گرفتن حق کاوش و همچنین تملک آثار باستانی به دست آمده از آن‌ها بوده است.

در گفتارهای پیشین به حق انحصاری فرانسه در باستان‌شناسی ایران که طی قرارداد سال ۱۹۰۰ توسط مظفرالدین شاه قاجار به فرانسوی‌ها داده شد پرداختیم و این‌که چگونه در دوره رضاشاه این قرارداد لغو شد، اما در برابر ایران متعهد شد یک متخصص فرانسوی را به عنوان سرپرست اداره عتیقات ایران منصوب کند؛ و به این ترتیب آندره گدار، باستان‌شناس جوان فرانسوی، وارد عرصه باستان‌شناسی ایران شد.

علاقه‌ آمریکایی‌ها به حضور قدرتمندانه در باستان‌شناسی ایران بلافاصله پس از لغو حق انحصاری فرانسه آغاز شد. این در حقیقت مهم‌ترین مشغله‌ای بود که آن‌ها در آن زمان و پیش از نیمه‌ی جنگ جهانی دوم در ایران داشتند. دانستن این نکته کمک می‌کند تا توضیح مناسبی در مورد سطح بی‌سابقه‌ی فعالیت‌های دیپلماتیک آمریکایی‌ها به نفع باستان‌شناسانشان در ایران ارائه شود. نقش دیپلمات‌های آمریکایی در باستان‌شناسی ایران پررنگ‌تر از نقش آنها در مصر بود. آمریکایی‌ها در مصر نمی‌توانستند مانند ایران فعال باشند چون هنوز حضور فرانسوی‌ها و انگلیسی‌ها در آنجا پررنگ بود، در ترکیه نیز آن‌ها می‌بایست با احتیاط حرکت می‌کردند که مبادا احساسات وطن‌پرستانه‌ی ترک‌ها تحریک شود. در ایران جریان‌های ملی‌گرایانه همچنان ضیعف‌تر از کشور همسایه‌ی خود، ترکیه، بود.

آمریکایی‌ها، حداقل تا میانه‌ی دهه ۳۰ میلادی، پول زیادی برای حمایت از مأموریت‌های باستان‌شناسی داشتند. آن‌ها غالباً باستان‌شناسان اروپایی، و به ویژه آلمانی‌ها را استخدام می‌کردند تا سرپرستی کاوش‌های آن‌ها را در مناطق مختلف جهان بر عهده گیرند. مؤسسه‌های معتبر آمریکایی، از جمله موزه هنر متروپلیتن در نیویورک، موزه دانشگاه پنسیلوانیا و مخصوصاً مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو، در حال مذاکره با تهران برای به دست آوردن قراردادها و امتیازهای جدید بودند. آن‌ها این بخت را داشتند که از مشورت‌های یک دیپلمات برجسته، والاس موری، در وزارت امورخارجه ایالات متحده برخودار شوند. او که از ۱۹۲۹ تا ۱۹۴۴ رییس بخش خاورماینه در امور خارجه بود، مأموریت خود را از ایران آغاز کرده بود. او همچنین زمانی که آرتور اوپهام پوپ، مورخ هنر آمریکایی، سخنرانی مشهور خود را به سال ۱۹۲۵ در حضور رضاخان سردار سپه انجام داد، آنجا حضور داشت. والاس موری به شدت مراقب روابط ایران و آمریکا بود و آمادگی داشت تا هرجا که مشکلی بین هیئت‌های باستان‌شناسی و دولت‌های ایران در دوران رضاشاه پیش می‌آمد، برای حل آن دخالت کند.

در این زمان مدیران دو مؤسسه آمریکایی، یعنی مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو و موزه دانشگاه پنسیلوانیا، با یکدیگر بر سر به دست آوردن حق کاوش باستان شناسی در محوطه‌های مهم و مرغوب رقابت می‌کردند. از سوی دیگر آرتور پوپ نیز که خود سرپرست «مؤسسه آمریکایی هنر و معماری ایران» بود، قصد داشت بتواند خود را به این دو مؤسسه، در شیکاگو و پنسیلوانیا، نزدیک کند و از طریق معرفی کردن روابط خود در دولت ایران، امتیازهایی را از آنان به دست آورد.

سرانجام پیروزی بزرگی برای آمریکایی‌ها به دست آمد. تخت جمشید که برخی باستان‌شناسان معتقد بودند مهم‌ترین محوطه باستانی ایران است، هنوز تا سال ۱۹۲۹ بخش‌های عمده‌اش در زیر خاک پنهان بود و بخش‌های دیگرش در معرض باد و آب قرار داشت. تخت جمشید در آن سال‌ها توانسته بود تخیل و خیال‌پردازی تعداد روز افزونی از ملی‌گرایان ایرانی را برانگیزد، اتفاقی که ویرانه‌های شوش نتوانسته بود در آن نقش چندانی داشته باشد. فرانسوی‌ها برای چند دهه شوش، پایتخت زمستانی هخامنشی‌ها را کاوش کرده بودند اما نتایج و آثار به دست آمده از آن یکراست به موزه لوور رفته بود. اما در مقابل، تخت جمشید محوطه‌ای تقریباً بکر و دست نخورده بود و این وعده را می‌داد که در دل خاک گنجینه‌ای از مهم‌ترین آثار و همچنین شواهد تاریخی مهمی از دوره‌ی هخامنشی را در خود پنهان کرده باشد. تخت جمشید در قلب فلات ایران جای داشت و از شهر افسانه‌ای شیراز نیز دور نبود.

ایرانی‌ها هرگز به طور کامل تخت جمشید را فراموش نکرده‌ بودند، بلکه در طول سده‌ها اشارات متعددی به ویرانه‌های این محوطه در منابع مختلف شده بود. به عنوان مثال نوشته‌ای از شاپور دوم، پادشاه ساسانی، در تخت جمشید نشان می‌دهد که او از این محوطه به همراه چند نفر از اشراف و موبدان و درباریان ساسانی بازدید کرده است و سپس در این مکان جشن و مراسمی آیینی برگزار شده است. در دوران اسلامی نیز، عضد الدوله دیلمی نوشته‌ای به زبان عربی از خود به یادگار گذاشته است که حکایت از بازدید او از تخت جمشید دارد. اشارات بسیار دیگری در آثار نویسندگان سده‌های میانی در خصوص این محوطه وجود دارد.

در سال ۱۹۲۴، ارنست هرتسفلد، باستان‌شناس آلمانی، به درخواست دولت ایران به مطالعه و اندازه‌برداری در تخت جمشید پرداخت و آرزو کرد که کارها و مطالعاتش در «شگفت‌ انگیز‌ترین محوطه‌ی تاریخ ایران» بتواند باعث شود تا جلو خرابی و زوال هرچه بیشتر تخت جمشید گرفته شود. هرتسفلد حتا حاضر شد این مأموریت را با هزینه‌های خودش بر عهده بگیرد زیرا اعتقاد داشت تخت جمشید مهم‌ترین محوطه‌ و یادمان در جهان باستان و در خاورمیانه است و به اعتقاد او حتا از شهر باستانی بابل و نینوا هم مهم‌تر بود.

در گفتار بعد خواهیم دید چگونه کارهای این باستان‌شناس آلمانی مقدمات حضور گسترده هیئت آمریکایی در تخت جمشید را فراهم کرد.

ادامه دارد

مشخصات کتاب:

James .F. Goode. 2007. Negotiation for the Past: Archaeology, Nationalism, and Diplomacy in the Middle East, 1919-1941. University of Texas Press.

در همین زمینه:

::بخش ششم: بیرق‌ها و ویرانه‌ها::
::بخش هفتم: پایان حق انحصاری فرانسه در باستان شناسی ایران::

پایان حق انحصاری فرانسه در باستان‌شناسی ایران

Mon, 13 Feb 2012 05:49:05 +0000

بخش هفتم مجموعه برنامه‌هایی پیرامون فعالیت هیئت‌های باستان‌شناسی خارجی در ایران

بیژن روحانی

بیژن روحانی - با افزایش فشارهای مختلف برای تغییر حق انحصاری فرانسه در باستان‌شناسی ایران، دیپلمات‌های فرانسوی به این نتیجه رسیدند که باید واقع‌بین باشند و تا حد ممکن هرچه را که می‌توانند در این رابطه به نفع خود نجات دهند.

در این میان آرتور اوپهام پوپ، مورخ هنر آمریکایی و مخالف حق انحصاری فرانسه، با دیپلمات‌ها، وزارت امورخارجه و همچنین رییس باستانشناسی فرانسه ملاقات می‌کرد و جایگاه متزلزل فرانسه را به آن‌ها یادآور می‌شد. او همچنین از وزارت خارجه آمریکا خواست تا از طریق دانشگاهیان و جامعه باستان‌شناسی آمریکا علیه حق انحصاری فرانسه در باستان‌شناسی ایران فشار وارد کند.

در ابتدای سال ۱۹۲۷ ایران در آستانه منصوب کردن و به کارگیری ارنست هرتسفلد، باستان‌شناس آلمانی دانشگاه برلین، به عنوان مدیر عتیقات در کشور بود. او تحقیقاتی در برخی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی برای دولت ایران انجام داده بود. مقایسه این تحقیقات با کارهای فرانسوی‌ها، دستاوردهای اندک و ناچیز آن‌ها را مشخص می‌کرد. او فهرستی اولویت‌بندی شده از کارهای در پیش رو تهیه کرده بود. توانایی فنی و تکنیکی، علاقه‌مندی او به ایران و همچنین دوستان متنفذ فراوانی که داشت، از او یک چهره مناسب برای ریاست اداره عتیقات که به تازگی تشکیل شده بود می‌ساخت.

اما در آخرین لحظات با دخالت وزیر فرانسه این انتصاب انجام نشد.

آندره گدار، باستان‌شناس فرانسوی

فرانسوی‌ها استدلال کردند که غرور ملی آن‌‌ها نمی‌تواند شاهد این پیروزی آلمانی‌ها آن هم به فاصله اندکی پس از جنگ جهانی اول باشد. وزارت خارجه فرانسه به تیمورتاش، وزیر دربار ایران، گفت که انتصاب این آلمانی می‌تواند تمام امیدهای ایران را برای تجدید نظر در حق انحصاری فرانسه بر باد دهد. تیمورتاش در پاسخ پیشنهاد کرد که اگر فرانسه حاضر باشد حق انحصاری خود را لغو کند، ایران نیز در عوض یک فرانسوی را به مدیریت اداره عتیقات منصوب خواهد کرد. وزیر امورخارجه فرانسه قویاً به دولت خود پیشنهاد کرد که این پیشنهاد را بپذیرند زیرا در غیر این صورت موقیعت فرانسه می‌توانست بدتر شود چون هم اجماع بین‌الملللی به ضرر فرانسه بود و هم با افزایش سطح سواد و ملی‌گرایی در بین ایرانی‌ها، خشم آن‌ها بیش از پیش علیه فرانسه برانگیخته می‌شد.

سرانجام این قرارداد جدید در پانزدهم اکتبر سال ۱۹۲۷ میلادی امضاء شد و مطابق آن انحصار فرانسه در باستان‌شناسی ایران به محض انتصاب یک متخصص فرانسوی پایان می‌یافت. این متخصص در ابتدا پنج سال به عنوان مدیرکل عتیقات در ایران زیر نظر وزیر مربوطه خدمت می‌کرد. سپس دولت ایران متعهد می‌شد که متخصص فرانسوی را به مدت بیست سال به کار گیرد.

اکنون سئوال این بود که کدام باستان‌شناس فرانسوی بخت این را خواهد داشت تا به این سمت منصوب شود؟ کمیسیون مشورتی حفاری‌های باستان‌شناسی در ایران، که یک کمیسسیون نیمه‌دولتی فرانسوی و مرکب از اعضای رسمی دولت و همچنین باستان‌شناسان بود، حتی پیش از آن‌که قرارداد جدید امضاء شود، جست‌وجو برای یافتن چنین فردی را آغاز کرده بود تا بتواند مانع از انتصاب هرتسفلد آلمانی شوند. در نوامبر سال ۱۹۲۷ آن‌ها آندره گدار، باستان‌شناس جوان فرانسوی را که قبلاً در عراق و افغانستان کار کرده بود پیشنهاد دادند. به اعتقاد آن‌‌ها گرچه او یک محقق برجسته نبود اما با هنرهای اسلامی آشنایی داشت، رفتار دیپلماتیک می‌دانست و می‌توانست مورد توجه رضا شاه نیز قرار گیرد. همسر او یدا (Yedda) نیز به باستان‌شناسی علاقه‌مند بود.

"عتیقات" ایران موضوع مناقشه بین قدرت‌های جهانی پس از جنگ جهانی اول

زمانی که گدار آماده می‌شد تا برای به دست گرفتن سمت جدید خود در انتهای سال ۱۹۲۸ به ایران برود، رضاشاه به همراه ارنست هرتسفلد آلمانی مشغول بازدید از جنوب کشور بود. این امر سبب ناراحتی فراوان وزیر خارجه فرانسه شد، زیرا او می‌دانست که شاه حتماً از محوطه‌های باستانی نیز دیدن خواهد کرد. او در این خصوص نوشت که «گرچه رضا شاه بسیار مدرن و امروزی فکر می‌کند اما در عین حال بسیار به سنت‌ها و تاریخ کشورش احترام می‌گذارد». به اعتقاد وزیر خارجه فرانسه به جای هرتسفلد، آندره گدار فرانسوی می‌بایست در این سفر همراه رضا شاه می‌بود. گدار سرانجام در ژانویه ۱۹۲۹ به ایران رسید و به مدت بیست و چهار سال در مقام خود باقی ماند، که از موفقیت کمیسسیون برای یافتن فردی مناسب نشان داشت.

در این میان آرتور پوپ بسیار آزرده شده بود و خود رافردی درجه سوم احساس می‌کرد و اعتقاد داشت ایرانی‌ها احترام او را نگاه نداشته‌اند. وزیر معارف که پوپ زیر نظر او کار می‌کرد، بسیاری از پیشنهادهای پوپ در خصوص یک موزه ملی در ایران را متوقف و معطل کرده بود.

از سوی دیگر تیمورتاش نیز موقعیت آندره گدار را زیر ذره‌بین گذاشته بود. او در این مورد به ارنست هرتسفلد گفت که انتصاب آندره گدار به مدیریت اداره عتیقات، بهایی بود که برای خلاص شدن از شر حق انحصاری فرانسه می‌بایست پرداخت می‌شد و دولت ایران بسیار خوشحال بود اگر می‌توانست حقوق پنج ساله گدار را همین اول یک جا بپردازد تا اگر امکان داشت از دست او نیز خلاص شوند. اما طنز روزگار اینجا بود که آن کسی که خیلی زود از صفحه سیاست ایران ناپدید شد تیمورتاش بود، و گدار برای سال‌ها باقی ماند. با این‌حال نفوذ تیمورتاش تا مدت‌ها برجا بود. او در تشکیل انجمن حفاظت از آثار ملی و تدوین اساسنامه و اهداف آن دخیل بود، انجمنی که در طول دوران سلطنت پهلوی برای حفاظت و معرفی آثار تاریخی در ایران فعالیت می‌کرد.

پایان حق انحصاری فرانسه در باستان‌شناسی ایران به صورتی انجام گرفت که تمام طرف‌های درگیر در آن به نحوی راضی بودند. ایران در این میان بیشترین سود را به دست آورد زیرا دولت دیگر می‌توانست نفوذ و کنترل کامل بر محوطه‌های باستانی داشته باشد، گرچه هنوز هیچ باستان‌شناس ایرانی آموزش‌دیده‌ای برای این کار وجود نداشت. فرانسه هم توانسته بود از آن شرایط دشوار عبور کند و اکنون باستان‌شناسان فرانسوی هم در ایران و هم در مصر به عنوان مدیران کل عتقیقات در حال انجام مأموریت بودند. از سوی دیگر سایر کشورهای اروپایی و آمریکا نیز در این میان سود کرده بودند زیرا می‌توانستند به دنیال قراردادهای جدید باستان‌شناسی در کشوری باشند که تا پیش از آن به روی آن‌ها بسته بود. فصل جدیدی در باستان‌شناسی ایران در حال آغاز بود.

ادامه دارد

یادآوری: این گفتار و قسمت‌های آینده‌ آن بر اساس بخش‌هایی از کتاب «مذاکره برای گذشته» تنظیم شده است. با این حال این بخش و بخش‌‌هایی که به مرور در برنامه‌های «میراث فرهنگی زمانه» ارائه می‌شود تنها خلاصه‌ای از فصل‌های مربوط به ایران هستند و نباید به عنوان ترجمه کامل و مستقل بخش‌های این کتاب در نظر گرفته شود.

مشخصات کتاب:

James .F. Goode. 2007. Negotiation for the Past: Archaeology, Nationalism, and Diplomacy in the Middle East, 1919-1941. University of Texas Press.

در همین زمینه:

::بخش ششم: بیرق‌ها و ویرانه‌ها::

بیرق‌ها و ویرانه‌ها

Mon, 30 Jan 2012 09:43:45 +0000

بخش ششم مجموعه برنامه‌هایی پیرامون فعالیت هیئت‌های باستان‌شناسی خارجی در ایران

بیژن روحانی

بیژن روحانی - با روی کار آمدن رضا شاه و تغییر اوضاع سیاسی و اجتماعی، موضوع حق انحصاری فرانسه در باستان‌شناسی ایران بیش از پیش مسأله‌ساز شد و افراد زیادی آرام آرام خواهان لغو یا اعمال تغییراتی در آن ‌شدند. این حق انحصاری در سال ۱۹۰۰ میلادی و توسط مظفرالدین شاه به دولت فرانسه داده شده بود. در این میان آرتور اوپهام پوپ، مورخ هنر و ایران‌شناس آمریکایی، نقش مؤثری در برانگیختن افراد بانفوذ در میان مقامات ایرانی برای مخالفت با این قرارداد داشت.

پوپ مدام به ایرانی‌ها توصیه می‌کرد که این موضوع را در مطبوعات و حتی در جامعه ملل مطرح کنند. جامعه ملل سازمانی جهانی بود که پس از جنگ جهانی اول تشکیل شد و بعداً سازمان ملل متحد جایگزین آن شد. سرانجام پای مسأله حق انحصاری فرانسوی‌ها به مجلس ایران هم کشیده شد. محمدعلی فروغی و حسین علا، دیپلمات سابق ایران در آمریکا، معتقد بودند که مجلس حق لغو تمام امتیازهای انحصاری را در صورتی که به تمامی مورد استفاده قرار نگرفته باشند، دارد. این بحث و جدل‌ها باعث نگرانی و عصبانیت برخی کشورهای اروپایی از جمله بریتانیا، فرانسه و بلزیک شد که می‌ترسیدند امتیازهای خود را در امور گوناگون از دست بدهند. اما برخی کشورهای دیگر مانند آمریکا، آلمان و ایتالیا، چون چیزی برای از دست دادن نداشتند، از این کشورهای اروپایی حمایتی نکردند.

مسأله مخالفت با حق انحصاری فرانسه در باستان‌شناسی به درستی به نفع ایران در حال پیشرفت بود، و این قطعاً یکی از محاسباتی بود که فروغی هنگام حمایتش از سخنرانی پوپ برای هیئت دولت ایران، انجام داده بود. دیگر مشخص بود که آمریکایی‌ها در این مسأله ابتکار عمل را به دست گرفته و در حال مداخله در این مذاکرات برای ایرانی‌ها بودند. دیپلمات‌های آمریکایی و آلمانی، برای آنکه سر از کار باستان‌شناسی فرانسوی‌ها در ایران درآورند، آن‌ها را تحت فشار گذاشته بودند، و این برای فرانسه نشانه‌ خوبی نبود. دیپلمات‌های فرانسوی از اینکه آلمانی‌ها و به خصوص آمریکایی‌ها در حال توسعه علایق و روابط فرهنگی خود در ایران بودند و به دانشجویان ایرانی کمک هزینه و بورس تحصیلی می‌دادند، نگران بودند. این نگرانی علی‌رغم این نکته بود که فرانسه نفوذی طبیعی در میان نخبگان ایرانی داشت که اکثرشان به زبان فرانسه صحبت می‌کردند و بنابراین مایل بود هرچه بیشتر از این نفوذ خود استفاده کند.

در این زمان فرانسه از رونالد دو مکوئنم (Mecquenem) خواست تا برای بررسی اوضاع به تهران سفر کند. او که برای چند سال سرپرست هیئت کاوش‌های باستان‌شناسی فرانسه در شوش بود، در کمال تعجب هرگز تا آن زمان به تهران نرفته بود. در آن هنگام مقامات رسمی ایران از او خواستند که فرانسه به جز شوش در نقاط دیگر نیز فعالیت باستان‌شناسی کند، اما اصل آثار به دست آمده از حفاری‌ها را برای تاسیس یک موزه ملی به ایران دهد. اما مکوئنم گفت که تنها می‌تواند یک نمونه بازسازی شده از آثار شوش را در اختیار ایران بگذارد و یا آنکه از برخی آثار منحصر به فردی که به موزه لوور فرستاده شده بودند قالب‌گیری کند و نمونه‌ی المثنی را به تهران بفرستد. این پیشنهاد با مخالفت وزیر آموزش و پرورش رو به رو شد، زیرا به اعتقاد او در عرض بیست و پنج سالی که از زمان عقد این قرارداد می‌گذشت ایران چیزی به دست نیاورده بود.

به نظر می‌رسید مکوئنم که آماده نبود پاسخ مثبت به این پیشنهاد دهد، هنوز تحولات تازه در باستان‌شناسی ایران را درک نکرده بود. او کارش را در زمان قاجار، یعنی هنگامی آغاز کرده بود که هیچ‌کس در امور هیئت فرانسوی دخالت نمی‌کرد. اما اکنون زمانه تغییر کرده بود. حتا دیپلمات‌های فرانسوی نیز گزارش می‌دادند که مکوئنم بیش از حد لازم از شرایط جدید ایران شکایت می‌کند و غر می‌زند. به اعتقاد آنان او که برای چندین سال برای خودش در شوش حاکم و سالار بوده است، اکنون با محدودیت‌های جدیدی رو به رو شده بود که آمادگی پذیرفتن آن را نداشت. مکوئنم می‌ترسید که مبادا مجبور شود از قلعه شوش، که توسط هیئت باستان‌شناسی فرانسه ساخته شده بود، خارج شود و آن را به حکمران محلی شوش تحویل دهد. به نوشته‌ی او، هیئت فرانسوی این گوشه از بیابان را به مرکز فرهنگ و خانه کارگران آموزش دیده تبدیل کرده بود. او پیش‌بینی می‌کرد که به زودی همه‌ این خدمات توسط ایران فراموش شود.

در حقیقت چیزی که ایرانی‌ها نمی‌توانستند فراموش کنند تحقیرهای به ظاهر کوچکی بود که به اعتقاد آن‌ها از جانب هیئت فرانسوی مشاهده شده بود: مثل اصرار سرپرست حفاری برای برافراشتن بیرق سه رنگ فرانسه بر فراز قلعه شوش، که به ادعای او اصلاً جزو خاک فرانسه بود. البته این ادعای مالکیت هرگز از طرف دولت فرانسه مطرح نشده بود. سرانجام با اعتراض مقامات ایران و پیشنهاد محترمانه‌ آن‌ها مبنی بر برافراشتن پرچم ایران در آینده، او پرچم فرانسه را پایین کشید. با این حال مقامات ایرانی در محافل خصوصی به شدت از دست سرپرست فرانسوی خشمگین بودند.

سرانجام رونالد دو مکوئنم پذیرفت که تغییراتی در اجرای حق انحصاری فرانسه پدید آید. او پیشنهاد کرد برای این منظور ایران به دو بخش تقسیم شود، بخش جنوب و غرب که از کرمانشاه تا خلیج فارس ادامه داشت و اصفهان و شیراز هم جزو آن می‌شدند، همچنان در انحصار فرانسه باقی بماند، اما بخش دیگر به روی هیئت‌های باستان‌شناسی از کشورهای دیگر نیز گشوده باشد.

ادامه دارد

یادآوری: این گفتار و قسمت‌های آینده‌ آن بر اساس بخش‌هایی از کتاب "مذاکره برای گذشته" تنظیم شده است. با این حال این بخش و بخش‌‌هایی که به مرور در برنامه‌های "میراث فرهنگی زمانه" ارائه می‌شود تنها خلاصه‌ای از فصل‌های مربوط به ایران هستند و نباید به عنوان ترجمه کامل و مستقل بخش‌های این کتاب در نظر گرفته شود.

مشخصات کتاب:

James .F. Goode. 2007. Negotiation for the Past: Archaeology, Nationalism, and Diplomacy in the Middle East, 1919-1941. University of Texas Press.

در همین زمینه:

::بخش نخست: مذاکره برای گذشته::
::بخش دوم: امتیاز انحصاری فرانسه در باستان‌شناسی ایران::
::بخش سوم: مشروطه و دردسرهای فرانسه در باستان‌شناسی ایران::
::بخش چهارم: افول قاجاریه و رویکرد جدید به باستان‌شناسی::
::بخش پنجم:مورخ آمریکایی در میان دولتمردان ایرانی::

مورخ آمریکایی در میان دولتمردان ایرانی

Mon, 23 Jan 2012 05:36:33 +0000

بخش پنجم مجموعه برنامه‌هایی پیرامون فعالیت هیئت‌های باستان‌شناسی خارجی در ایران

بیژن روحانی

بیژن روحانی - حضور آرتور اپهام پوپ، مورخ هنر و ایران‌شناس آمریکایی، در ابتدای سده‌ حاضر خورشیدی، تأثیر فراوانی بر دیدگاه‌های مقامات دولتی و سایر افراد بانفوذ در خصوص گذشته‌ تاریخی ایران بر جای گذاشت.

پوپ زمانی که برای نخستین بار به ایران وارد شد، توسط میزبان خود ساموئل جردن، رئیس کالج آمریکایی‌ها (مدرسه البرز بعدی) به محمدعلی فروغی و دیگر اشخاص بانفوذ معرفی شد و به این ترتیب توانست دیدگاه‌های خود در مورد «شکوه هنر ایرانی» و سهم آن در هنر جهان را به مخاطبان خود توضیح دهد. فروغی او را واداشت تا برای اعضای کابینه و دولت در همین خصوص سخنرانی کند، و پوپ نیز که هرگز نمی‌توانست چنین فرصت‌هایی را از دست دهد، با اشتیاق پذیرفت.

در ۲۲ آوریل ۱۹۲۵، اعضای مجلس و اعضای کابینه به همراه رضاخان که در آن زمان هنوز نخست‌وزیر بود و افراد دیگری مانند حسین تیمورتاش، حسن پیرنیا، سید حسن تقی‌زاده، مرتضی قلی بیات و محمد مصدق در سخنرانی مشهور پوپ حضور داشتند.

پوپ در سخنان خود برای این افراد گفت که ایران تأثیر مهمی بر کل تاریخ تمدن داشته است و حتی در دوران اسلامی نیز این امپراتوری توسط ایرانیان و نبوغ آنان حمایت و تقویت می‌شده است. به گفته‌ پوپ، معماری ایرانی از معماری مصر باستان برتر بوده است، و ریشه تمام هنرهای ترکی (عثمانی؟) نیز در ایران بود.

رضاخان که در آن زمان هنوز نخست‌وزیر بود و افراد دیگری مانند حسین تیمورتاش، حسن پیرنیا، سید حسن تقی‌زاده، مرتضی قلی بیات و محمد مصدق در سخنرانی مشهور پوپ حضور داشتند

پوپ میناکاری را اساساً اختراعی ایرانی قلمداد کرد و گفت جام مشهور خسرو هم‌اکنون در کتابخانه ملی فرانسه است. به گفته‌ پوپ بخش بسیار بسیار زیادی از هنر ایرانی متأسفانه همچنان زیر خاک و به انتظار بیل‌های باستان‌شناسان بود. پوپ از ضرورت زنده‌کردن هنرهای ایرانی سخن گفت و اشاره کرد که ایران اما نسبت به تمام مناطق خاورمیانه در مورد تأسیس و راه‌اندازی موزه تأخیر دارد.

این کشور که خود مهد هنرهای اسلامی است، به گفته‌ پوپ، هنوز دارای یک مجموعه از بهترین آثار خود نیست، و این البته وظیفه تاریخی پادشاهان است که از هنر حمایت کنند، البته نه مانند فتحعلی‌شاه قاجار که کمر به نابودی آثار هنری بست. در اینجا اشاره‌ پوپ به از شکل اندختن نقش برجسته ساسانی (طاق بستان) در دوره فتحعلی‌شاه و نقش کردن تصویر خاندان او در آن مکان باستانی بود.

با اینکه نکته‌ چندان تازه‌ای در حرف‌های پوپ نبود، اما فراخوان او برای دست به عمل زدن، درست در لحظه مناسبی انجام شد. در طول این سخنرانی، رضا خان به نظر کاملاً حساس، گوش به زنگ و متأثر به نظر می‌رسید. دقیقاً چند روز بعد در اصفهان، رضاخان دستور داد تا مسجد زیبای شیخ لطف‌الله را که مانند بسیاری از بناهای دیگر در پایتخت پیشین صفوی مرمت نشده بود، تعمیر کنند. عیسی صدیق که در آن زمان پژوهشگر جوانی بود و به عنوان مترجم خدمت می‌کرد، با شور و شوق جوانی چنین نوشت که سخنان پوپ در خصوص فرهنگ ما و تأثیرش بر فرهنگ‌های دیگر، توانست آتشی جادویی را درونمان بیفروزد و ما اکنون به خودمان مفتخر هستیم.

سخنرانی پوپ در روزنامه‌‌ها چاپ شد و وزیر معارف نیز دستور داد تا در کتاب‌های درسی نیز منتشر شود و به این ترتیب در سرتاسر ایران در دسترس قرار بگیرد. در جریان تاج‌گذاری رضاشاه که چند ماه بعد انجام شد، فروغی که دیگر نخست‌وزیر شده بود، سخنانی ایراد کرد که در آن پر از اشارات فراوان به پیشینه‌ باشکوه ایران بود و در آن رضا شاه را با بسیاری از پادشاهان گذشته مقایسه می‌کرد.

پس از به پادشاهی رسیدن رضاشاه، کاردار آمریکا ضمن شادباش گفتن، مسأله حق انحصاری فرانسه در باستان‌شناسی ایران را نیز مطرح کرد. این مسأله در آن زمان دیگر فقط مورد توجه ایرانی‌ها نبود، بلکه به یک موضوع بین‌المللی تبدیل شده بود. زمانی که پای امتیاز‌های باستان‌شناسی در میان بود، دیپلمات‌های غربی از هر تدبیری به سود منافع ملی خود استفاده می‌کردند.

رضاخان تحت تأثیر سخنان پوپ دستورداد مسجد زیبای شیخ لطف‌الله را تعمیر کنند

برای هفته‌های متوالی، والاس موری Wallace Murray، کاردار آمریکا در ایران، در مکاتبات خود با واشنگتن به سیاست درهای بسته‌ فرانسه در باستان‌‌شناسی ایران حمله کرده و نوشته بود که آن‌ها دستاوردهای ناچیزی در حوزه‌ گسترده‌ باستان‌شناسی ایران داشته‌اند، و ایران باید اکنون سیاست درهای باز را اتخاذ کند و هیئت‌های باستان‌شناسی از کشورهای دیگر را نیز بپذیرد تا به این ترتیب شاهد کشفیات حیرت‌انگیزی باشد. به اعتقاد او خود فرانسوی‌ها هم در مورد حق انحصاری خود احساس گناه می‌کردند و این موقعیت مناسبی برای باستان‌شناسان آمریکایی بود. او به وزارت امور خارجه آمریکا نوشت که چنانچه آن‌ها تأیید کنند، او حاضر است با رضاخان در این زمینه صحبت کند.

از سوی دیگر پوپ نیز همچنان به فعالیت‌های خود در این زمینه ادامه می‌داد. او درسال ۱۹۲۶ در فیلادلفیا موفق شد نمایشگاهی بین‌المللی در مورد هنر ایران برگزار کند. برای افتتاح نمایشگاه، سید حسن تقی‌زاده، که در آن هنگام وزیر دارایی بود، به آنجا سفر کرد. پوپ در نامه‌ای به والاس موری از تدارکات خود برای نمایشگاه نوشت و همچنین به طور قابل ملاحظه‌ای تلاش‌های ارنست هرتسفلد، باستان‌شناس آلمانی، و فرانسوی‌ها را که باستان‌شناسی ایران را در اختیار خود داشتند اما چیزی در مورد لزوم تأسیس موزه نمی‌دانستند، تحقیر کرد. در این زمان پوپ به طور مدوام از ضرورت ایجاد وزارت هنر و عتیقات و همچنین تاسیس یک موزه ملی و نیاز به پایان بخشیدن به انحصار فرانسه در باستان‌شناسی ایران می‌نوشت.

ادامه دارد

مشخصات کتاب:

James .F. Goode. 2007. Negotiation for the Past: Archaeology, Nationalism, and Diplomacy in the Middle East, 1919-1941. University of Texas Press.

در همین زمینه:

افول قاجاریه و رویکرد جدید به باستان‌شناسی

Mon, 16 Jan 2012 08:30:16 +0000

بخش چهارم مجموعه برنامه‌هایی پیرامون فعالیت هیئت‌های باستان‌شناسی خارجی در ایران

بیژن روحانی

بیژن روحانی - توجه به گذشته‌ باستانی ایران که در زمان قاجار قاجار آرام آرام به صورت جدی آغاز شده بود، در ابتدا به دلیل عدم وجود مؤسسات ملی و همچنین کمبود مطبوعات چندان در میان مردم نفوذ نداشت و محدود به طبقه‌ خاصی از نخبگان و روشنفکران بود.

اما با وقوع انقلاب مشروطه و تحول در مؤسسات ملی و رشد مطبوعات این وضعیت تغییر کرد. تنها در فاصله‌سال‌های ۱۹۰۶ تا ۱۹۱۲ حدود ۲۴۷ نشریه در ایران تأسیس شدند که در نهایت همه آن‌ها با یکدیگر به بسط اندیشه ملی‌گرایی کمک می‌کردند. کارکنان و روزنامه‌نگاران روزنامه "آذربایجان" که در تبریز و به زبان آذری منتشر می‌شد نیز به "گذشته باشکوه ایران زمین" مفتخر بودند. با پایان جنگ جهانی اول و تکرار حملات و انتقادهای فراوان به حکومت قاجار به خاطر ناتوانی در دفاع شایسته از "میهن مقدس"، بسیاری از افراد طبقه متوسط در ایران که در جریان حجم زیادی از آثار ملی‌گرایانه اعم از نمایشنامه و شعر و مقالات روزنامه‌ها قرار گرفته بودند، لزوم تغییرات در کشور را تأیید می‌کردند.

امواج ملی‌گرایی در میان قشون نظامی نیز به خوبی گسترده شد. سپاه ایران که تحت هدایت رضاخان سردار سپه، وزیر جنگ آن زمان و نخست‌وزیر بعدی قرار داشت، به محیط مناسبی برای آموزش "فضلیت میهن‌پرستی نوین" به افسران و سربازان تبدیل شد. برای درک میزان نفوذ و گستردگی این تبلیغات و افکار می‌توان به ماجرای ملاقات یک نویسنده انگلیسی با فرمانده نظامی در شیراز در سال‌های ۱۹۲۰ اشاره کرد. در این ملاقات سرهنگ ایرانی به این فرد انگلیسی می‌گوید برای سه هزار سال مردم او (در فارس) سروران ایران بوده‌اند. اکنون برای غلبه کردن بر آثار بیمارگونه‌ تهدید و ارعاب خارجی که در طول سده‌ نوزدهم وجود داشته، فرماندهان نظامی باید میزان فراوانی از حس غرور را به زیردستان خود منتقل کنند تا آن‌ها بدانند که وارثان گذشته‌ای قدرتمند هستند.

رضاخان بعد از کودتایش در سال ۱۲۹۹ خورشیدی پیام‌هایی را به ارتش و قوای نظامی فرستاد تا آنها را مطمئن و امیدوار سازد. او در پیامش به فرماندهان نظامی گفته بود: اینک میهن به وجود فرزندان شجاعش نیاز دارد. هوشیار و سختکوش باشید: خاک اردشیر اکنون به شما می‌نگرد.

هانری ماسه:"ایرانی‌ها که بسیار به گذشته‌ خود مغرورند، به هیچ وجه نسبت به مسأله حفاری‌های باستان‌‌شناسی که آن را ملی می‌دانند، بی‌علاقه نیستند".

طبیعتاً هرچه ایرانی‌ها بیشتر جذب این روحیه‌ جدید می‌شدند، ادامه حق انحصاری فرانسه در باستان‌شناسی ایران غیر ممکن‌تر می‌شد.هانری ماسه، شرق‌شناس و زبان‌شناس فرانسوی، که در سال ۱۹۲۳ از تهران بازدید کرده بود گزارش داد: "ایرانی‌ها که بسیار به گذشته‌ خود مغرورند، به هیچ وجه نسبت به مسأله حفاری‌های باستان‌‌شناسی که آن را ملی می‌دانند، بی‌علاقه نیستند".

در همین زمینه باید این نکته را نیز افزود که محمدعلی فروغی (ذکاء‌الملک) که در آن زمان یک چهره برجسته و رهبر سیاسی بود نیز تاریخ ایران را از جنبه ملی‌گرایانه آن با اسلوب و روش غربی نوشته بود و همچنین از سوی دیگر به عنوان رئیس انجمن آثار ملی نیز خدمت می‌کرد.

زمانی که رضاخان در سال ۱۹۲۲ و در کسوت وزیر جنگ، احمد شاه قاجار را تا رساندن او به کشتی در بندر بوشهر همراهی ‌کرد، در مسیر خود از تخت جمشید نیز بازدید کرد و وضعیت اسفناک کاخ‌های هخامنشی او را به شدت تکان داد.

دو سال بعد و در جریان نبرد او علیه شیخ خزعل و قبایل جنوبی، رضاخان برای نخستین بار از شوش در خوزستان بازدید کرد. او به هیچ وجه تحت تأثیر کارهای باستان‌شناسی فرانسوی‌ها در شوش قرار نگرفت، بلکه در عوض از اینکه چقدر مظفرالدین شاه در جریان قرارداد ۱۹۰۰ به آن‌ها امتیاز داده است تأسف خورد.

وزیران دولت نیز غالباً به خاطر واگذاری و دادن عتیقه‌ها به فرانسه که نفعی برای ایران نداشت، شکایت می‌کردند. در پاسخ به این شکایت‌ها، در ژانویه ۱۹۲۴ وزیر امورخارجه ایران رسماً از کشور فرانسه درخواست کرد که برای تغییر در وضعیت قرارداد سال ۱۹۰۰ وارد مذاکره و گفت‌وگو با ایران شود. در سال ۱۹۲۵ آرتور اپهام پوپ، محقق آمریکایی از ایران بازدید کرد. بازدید او کمک شایان توجهی به شکل دادن تفکر افراد بانفوذ زیادی در ایران در خصوص آثار باستانی کرد و بر سرنوشت حق انحصاری فرانسه در کشور تأثیر گذاشت. پوپ در ابتدا از طریق برخورد با هنر ایرانی و به خصوص فرش جذب و شیفته‌ ایران شد. او در خصوص فرش می‌گفت که این هنر "نشان‌دهنده‌ برتری ذهن و روح است". عشق او به هنر ایران کمابیش حدود چهل سال تدوام داشت و به تأسیس مؤسسه آمریکایی هنر و باستان‌شناسی ایران انجامید.

در خصوص پوپ و فعالیت‌های او نظرات مختلفی از سوی کسانی که او را می‌شناختند ابراز شده است. گرچه اکثراً عقیده دارند که او کارهای فراوانی برای ترویج علاقه‌مندی به هنر و معماری و صنایع دستی ایرانی در داخل و خارج کشور انجام داد، اما برخی دیگر نیز او را فردی فرصت‌طلب و زبان‌باز معرفی می‌کنند که همیشه آماده بود طرح‌ها و برنامه‌های پرسش‌برانگیزی به هر کسی که گوشی برای شنیدن داشت ارائه کند. در این میان مشکل‌ساز‌ترین بخش کارهای او این بود که پوپ آثار و عتیقه‌های ایرانی را برای افراد و موزه‌هایی در اروپا و آمریکا به عنوان دلال و واسطه می‌خرید. گرچه این معامله‌ها می‌توانست کارها و علایق خیریه و عام‌المنفعه او را پشتیبانی کند، اما او در نهایت هیچگاه نتوانست شک و تردیدی را که در خصوص درگیر بودنش در معاملات غیر قانونی عتیقه وجود داشت برطرف کند.

با این حال این‌ها مسائلی هستند که بعدها برای پوپ پیش آمد. وقتی که او در برای بار اول با شوق و علاقه فراوانی از ایران دیدار کرد، توانست تأثیر بسیار زیاد و مهمی بر دولت و وزیران ایرانی بر جای بگذارد.

ادامه دارد

مشخصات کتاب:

James .F. Goode. 2007. Negotiation for the Past: Archaeology, Nationalism, and Diplomacy in the Middle East, 1919-1941. University of Texas Press.

در همین زمینه:

::بخش نخست: مذاکره برای گذشته::
::بخش دوم: امتیاز انحصاری فرانسه در باستان‌شناسی ایران::
::بخش سوم: مشروطه و دردسرهای فرانسه در باستان‌شناسی ایران::

مشروطه و دردسرهای فرانسه در باستان‌شناسی ایران

Mon, 09 Jan 2012 07:27:52 +0000

بخش سوم مجموعه برنامه‌هایی پیرامون فعالیت هیئت‌های باستان‌شناسی خارجی در ایران

بیژن روحانی

بیژن روحانی - امتیاز انحصاری فرانسه در کاوش‌های باستان‌شناسی ایران که در سال ۱۹۰۰ و توسط مظفرالدین شاه قاجار به آن کشور داده شده بود، آرام آرام با چالش‌ها و مشکلاتی رو‌به‌رو شد. فرانسه از منابع کافی برای کاوش و نظارت بر امور باستان‌شناسی در تمام نقاط ایران برخوردار نبود، بنابراین این امر به باز شدن راه برای حفاری قاچاق در زمین‌های عمومی و حفاری آزادانه در املاک و زمین‌های خصوصی منجر شد.

ژاک دمورگان، رییس هیئت باستان‌شناسی فرانسه در ایران، می‌نویسد که تمام زمین‌های اطراف آرامگاه شاه عبدالعظیم در خارج تهران برای به دست آوردن عتیقه حفاری شده بودند. به همین دلیل هیئت فرانسوی و دیپلمات‌های آن کشور به طور مداوم به وزارت امورخارجه فرانسه شکایت ‌می‌کردند که حق انحصاری آن‌ها در کاوش‌های باستان‌شناسی در ایران توسط دیگران [مقصود حفاران غیر مجاز] نقض می‌شود. اما این شکایت‌ها معمولاً نتیجه‌ای در بر نداشت.

در سال ۱۹۱۶ وثوق‌الدوله، وزیر امورخارجه ایران، منکر این قضیه شد که قرارداد سال ۱۹۰۰ در مورد زمین‌ها و املاک خصوصی نیز صدق می‌کند، بنابراین به گفته‌ او مالکان خصوصی از حق مطلق کاوش و حفاری در زمین‌های شخصی خود برخوردار بودند. در همین حال دیپلمات‌های فرانسوی نیز گزارش‌های فراوانی در خصوص همدستی ایرانی‌ها به همراه خارجیان دیگر برای ارسال و صادرات عتیقه می‌دادند، عتیقه‌هایی که سرانجام آن‌ها نیز به پاریس و به فاصله نه چنان زیادی از تالارهای موزه لوور ختم می‌شد. توقف این روند به گفته‌ وزارت امورخارجه فرانسه ممکن نبود، زیرا بسیاری از مأموران رسمی دولت از این ماجرا سود می‌بردند، و دولت‌های متوالی در ایران نیز، که نقشی در تصویب قرارداد ۱۹۰۰ نداشتند، پاسخ دادن به موقع و سریع را در خصوص شکایت دولت فرانسه در مورد حق انحصاری‌اش، ماه‌ها یا حتی چند سال به تعویق می‌انداختند.

و این چنین بود که گذشته‌ باستانی در میان مجادلات عصر نوین، راه خود را باز کرد.

بزرگ‌ترین تهدید علیه منافع فرانسه در باستان‌شناسی ایران با اوج گرفتن ملی‌گرایی ایرانی و در پی انقلاب مشروطه در سال ۱۹۰۶ آغاز شد. میهن‌دوستان ایرانی به زودی عمل پادشاهان قاجار را که برای نفع شخصی خود منابع ملی را به گروگان گرفته بودند، به چالش کشیدند. اخبار و سر و صدای بسیاری در مورد گنجینه‌ بزرگی که فرانسه از شوش خارج کرده بود به راه افتاد. یکی از روزنامه‌های ایران، احتمالاً به همراه اغراق فراوان، گزارش داد که فروش یکی از مجسمه‌های شوش درآمدی معادل ۵ میلیون پوند به همراه داشته است، آن هم زمانی که محمدعلی شاه حتی نتوانسته بود صدهزار تومان از انگلستان یا روسیه قرض بگیرد. در تمام این اخبار به نادانی قاجار‌ها اشاره می‌شد و مخالفت با حق انحصاری فرانسه را شدت می‌بخشید.

قرارداد ۱۹۰۰ تنها یکی از معاهدات نابرابری بود که ایران در زمان افول حکومت ضعیف قاجار زیر بار آن رفته بود. مخالفت با این قرارداد جزو یکی از نخستین اهداف ملی‌گرایان ایرانی قرار گرفت.

اما مخالفت با قرارداد ۱۹۰۰ تنها به نپذیرفتن و فسخ آن محدود نمی‌شد بلکه به لایه‌های عمیق‌تری نیز می‌رفت. در آن زمان، بسیاری از اشخاص متنفذ و سر‌شناس ایرانی متقاعد شده بودند که "گذشته" و تاریخ ارزش ویژه‌ای برای ایران جدیدی دارد که آن‌ها امیدوار به ساختن و پدید آوردنش بودند. بخشی از آن‌ها تحت تأثیر نوشته‌های تعدادی از شرق‌شناسان غربی مانند هنری راولینسون و ادوارد براون، به این باور رسیده بودند که تاریخ ملت ایران به طور پیوسته و قطع‌نشده‌ای از هزاران سال پیش تاکنون ادامه داشته است. از نگاه این افراد، شکوه دوران باستان، به ویژه دوران هخامنشی و ساسانی، یعنی سلسله‌هایی که از میان مردمان فلات ایران برخواسته بودند، می‌توانست به کار الهام بخشیدن به مردمی بیاید که به مدتی طولانی تحت حکومت نالایق قاجار‌ها قرار داشتند.

در این مورد یکی از روزنامه‌ها، با اغراق، چنین نوشت که حفاری‌های جدید در حوالی تهران ممکن است منجر به آشکار شدن اطلاعاتی در این خصوص شود که "ایران پنجاه هزار سال پیش نیز وجود داشته و توسط یک حکومت مستقل اداره می‌شده است."

بازگرداندن و بازسازی تاریخ این ملت، در دید ملی‌گرایان ایرانی، آن‌قدر امر مهمی بود که نمی‌بایست آن را به دست خارجیانی می‌سپردند که تنها به پرکردن موزه‌هایشان در پایتخت‌های غربی علاقه‌مند بودند.
مدت زمانی پیش از برسرکار آمدن خاندان پهلوی و حتی پیش از وقوع انقلاب مشروطه، روشنفکرانی همچون فتحعلی آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی، در مدح و ثنای ایران پیش از اسلام نوشته بودند. آن‌ها مدعی بودند که شکوه ایران باستان با هجوم قبایل عرب به پایان رسیده است. میرزا آقاخان کرمانی، تا آنجا پیش رفته که تمام عادت‌ها و صفت‌های ناپسند ایرانی را متعلق به اعراب دانسته و یا آن را میوه و ثمره حمله آن‌ها به ایران قلمداد کرده بود. این افراد گذشته باستانی ایران را به گونه‌ای معرفی می‌کردند که در آن همه ایرانیان آزاد و از حق انتخاب حاکمان خود برخوردار بودند. نتیجه‌گیری آن‌ها گرچه ارتباط چندانی با شواهد تاریخی ندارد، اما نکته مهم در آن، خلق و به وجود آوردن هویت جدیدی برای ایرانیان بود، یعنی تبدیل پادشاهان دوران گذشته به نمادهایی از ملی‌گرایی جدید. یکی از اهداف این نویسندگان، تضعیف حاکمان دوران خودشان، یعنی دوران قاجار، از راه مقایسه آن‌ها با دوران باشکوه گذشته و مسئول نشان دادن آن حاکمان برای افول شرم‌آور کشور بود.

و این چنین بود که گذشته‌ باستانی در میان مجادلات عصر نوین، راه خود را باز کرد.

ادامه دارد

اشاره: این گفتار و قسمت‌های آینده‌ آن بر اساس بخش‌هایی از کتاب "مذاکره برای گذشته" تنظیم شده است. با این حال این بخش و بخش‌های که به مرور در برنامه‌های رادیویی "میراث فرهنگی زمانه" ارائه می‌شود، تنها خلاصه‌ای از فصل‌های مربوط به ایران هستند و نباید به عنوان ترجمه کامل و مستقل بخش‌های این کتاب در نظر گرفته شود.

مشخصات کتاب:
James .F. Goode. 2007. Negotiation for the Past: Archaeology, Nationalism, and Diplomacy in the Middle East, 1919-1941. University of Texas Press.

در همین زمینه:
::مذاکره برای گذشته::
::امتیاز انحصاری فرانسه در باستان‌شناسی ایران::

امتیاز انحصاری فرانسه در باستان‌شناسی ایران

Mon, 19 Dec 2011 03:15:18 +0000

بخش دوم مجموعه برنامه‌هایی پیرامون فعالیت هیئت‌های باستان‌شناسی خارجی در ایران

بیژن روحانی

بیژن روحانی - پس از جنگ جهانی اول، ملی‌گراها در کشورهای مختلف خاورمیانه یکی پس از دیگری تلاش کردند تا اقدامات لازم را برای محدود کردن آن‌چه که به گفته‌ ایشان "دزدی میراث تاریخی‌" توسط هیئت‌های باستان‌شناسی خارجی بود به عمل بیاورند.

این مذاکرات و رایزنی‌ها در اکثر موارد چندین سال به طول انجامید و اکثراً پای دیپلمات‌های اروپایی و آمریکایی برای حمایت از هموطنان باستان‌شناس‌شان به میان کشیده شد، باستان‌شناسانی که مدعی بودند در شرایط سختی در کشورهای خاورمیانه کار می‌کنند و به دور از "هوای نفس" قصدشان خدمت به علم و انسانیت است.

یکی از این ماجراهای طولانی مربوط به پایان بخشیدن به انحصار فرانسوی‌ها در حفاری‌های باستان‌شناسی ایران در دهه ۱۹۲۰ میلادی است که مانند موراد دیگر باز هم پای ملی‌گرایان، باستان‌شناسان و دیپلمات‌ها هم‌زمان به میان ماجرا کشیده شد.

در آگوست سال ۱۹۰۰ مظفرالدین شاه قاجار امتیازی را در پاریس امضاء کرد که به موجب آن باستان‌شناسان فرانسوی حق انحصاری و دائمی حفاری باستان‌شناسی در تمام مناطق ایران را به دست آوردند. مطابق این امتیاز، تمام اشیاء به دست آمده از حفاری در منطقه شوش، پایتخت عیلامی‌ها وسپس هخامنشی‌ها، بدون هیچ‌گونه وجهی در ازای آن، به دولت فرانسه تعلق می‌گرفت. در نقاط دیگر ایران به جز شوش، چنان‌چه اشیاء سیمین و زرین به دست می‌آمد، باز هم اصل آثار متعلق به دولت فرانسه بود اما دولت ایران مبلغی معادل وزن طلا و نقره‌ آن آثار از فرانسه دریافت می‌کرد. پادشاه همچنین تسهیل کردن کار باستان‌شناسان فرانسوی را در نقاط مختلف کشور و همچنین حفاظت از آن‌ها در موارد لازم را عهده دار می‌شد و آن‌ها از هرگونه عوارض گمرکی معاف بودند.

این قرارداد گرچه بسیار سخاوتمندانه به نظر می‌رسد اما برای کسانی که با وضعیت ایران در اواخر سلطنت قاجار آشنا هستند چندان تعجب‌برانگیز نیست. باستان‌شناسان فرانسوی از سال‌های ۱۸۸۰ در شوش به فعالیت پرداخته و هزاران شیء باستانی را گردآوری کرده بودند. قرارداد ۱۹۰۰ در حقیقت چندین فرمان سلطنتی و موارد حقوقی را که تا پیش از آن وجود داشت با یکدیگر ترکیب کرد و به صورت یک امتیاز انحصاری درآورد.

در این زمان ژاک دومورگان از مصر به ایران آمد تا نخستین مدیر هیئت باستان‌شناسی فرانسه در شوش شود. در ابتدای سده‌ بیستم این هیئت که با بودجه دولت فرانسه تأمین می‌شد، یک قلعه یا "شاتو" (château ) در شوش ساخت که معادل۳۰۰ هزار فرانک فرانسه یا ۶۰ هزار دلار آمریکا در آن زمان هزینه در برداشت. این قلعه به پایگاه یا مکان استقرار باستان‌شناسان، خدمه آنها، توشه و تدارکات‌شان و همچنین محل نگهداری آثار به دست آمده تبدیل شد. قلعه‌ای که اگر پرچم سه رنگ فرانسه بر بالای آن در اهتزاز نبود، با دیوارها و برج‌های بلند‌ و دروازه بزرگش به راحتی می‌توانست با کاخ یک حاکم محلی قدرتمند اشتباه گرفته شود. وقتی که این قلعه ساخته شد وضعیت در خوزستان چندان قابل پیش‌بینی نبود. کشمکش‌های قوم و قبیله‌ای به طور متناوب هیئت باستان‌شناسی را مجبور می‌کرد تا به درون قلعه پناه ببرند و درها را به روی خود ببندند. در مارس ۱۹۲۳ آن‌ها از این امر شاکی بودند که به دلیل شورش‌های عشیره‌ای مانند گروگان‌ها در قلعه‌ شوش زندگی می‌کنند. در حقیقت سه نفر از اعضای گروه باستان‌شناسی نیز به اسارت گرفته شده بودند و دولت تهران تلاش می‌کرد مسأله را حل کند تا از وقوع بحران بین ایران و فرانسه جلوگیری کند.

در پاییز همان سال، شیخ خزعل، رییس قبایل عرب در منطقه، که از شیوع وبا در خرمشهر (که در آن زمان محمره خوانده می‌شد) گریخته بود، چندین هفته را در آنجا گذراند و در ضمن اقامتش به آماده کردن منطقه برای شورش علیه دولت مرکزی نیز پرداخت.

این قلعه همچنین در طول سال‌ها کاربردهای دیگری نیز یافت: در طول جنگ جهانی اول به مرکزی برای استقرار سربازان بریتانیایی تبدیل شد، در سال‌های ۱۹۲۰ محل سکونت افسران ایرانی بود که علیه شورشیان قبایل می‌جنگیدند و در سال‌های ۱۹۳۰ خوابگاه مهندسان آمریکایی بود که در ساخت راه آهن در ایران مشارکت می‌کردند؛ و البته این‌ها زمانی در این قلعه بودند که باستان‌شناسان فرانسوی در آن حضور نداشتند، یعنی تقریباً اکثر مواقع سال، زیرا در گرما و رطوبت بالای دشت خوزستان، فصل‌های حفاری بسیار کوتاه بود. باستان‌شناسان معمولاً در نیمه ماه ژانویه می‌آمدند و در اوایل آوریل کارشان را متوقف می‌کردند. اشیاء و آثار باستانی به دست آمده از طریق قایق و کرجی و از راه رودخانه‌ی کارون حمل می‌شد و به اروند رود می‌رسید و از آنجا با کشتی سرانجام به اروپا و در نهایت به موزه لوور در پاریس می‌رسید.

فرانسوی‌ها گرچه امتیاز انحصاری حفاری در سرتاسر ایران را داشتند ولی به طور عمده در شوش متمرکز بودند و البته پاداش این تمرکز را نیز یافتند. اتاق‌‌های مربوط به ایران در موزه لوور با گنجینه‌های بی‌نظیر شوش پر شد. چشمگیرتر از اشیاء سیمین و زرین، آجرهای لعاب‌دار رنگینی بودند که سربازان کمان‌دار و پیاده‌نظام داریوش یکم را تصویر می‌کردند. اما به زودی این حق انحصاری با چالش‌ها و موانع زیادی رو‌به‌رو شد.

یادآوری: این گفتار و قسمت‌های آینده‌ آن بر اساس بخش‌هایی از کتاب "مذاکره برای گذشته" تنظیم شده است. با این حال این بخش و بخش‌‌های که به مرور در برنامه‌های "میراث فرهنگی زمانه" ارائه می‌شود تنها خلاصه‌ای از فصل‌های مربوط به ایران هستند و نباید به عنوان ترجمه کامل و مستقل بخش‌های این کتاب در نظر گرفته شود.

مشخصات کتاب:

James .F. Goode. 2007. Negotiation for the Past: Archaeology, Nationalism, and Diplomacy in the Middle East, 1919-1941. University of Texas Press.

در همین زمینه:

::بخش نخست: مذاکره برای گذشته::

مذاکره برای گذشته

Mon, 12 Dec 2011 09:37:21 +0000

بخش نخست مجموعه برنامه‌هایی پیرامون کتاب "مذاکره برای گذشته" و باستان‌شناسی و حفاظت و نگهداری از آثار تاریخی

بیژن روحانی

بیژن روحانی - باستان‌شناسی در خاورمیانه، حفاظت و نگهداری از آثار تاریخی و همچنین بحث بر سر تملک این آثار یکی از مباحث پیچیده‌ای است که به‌خصوص در اواخر سده‌ نوزدهم و ابتدای سده‌ بیستم با سیاست، ملی‌گرایی، نفوذ دولت‌های خارجی، سر برآوردن کشورهای جدید و مسائل مختلف قومی و منطقه‌ای عجین بوده است.

در حالی که برای مدت‌ها گروه‌ها و هیئت‌های اروپایی و سپس آمریکایی در منطقه خاورمیانه از مصر گرفته تا سوریه و عراق و ترکیه و فلسطین و ایران به کاوش در محوطه‌های باستانی می‌پرداختند و طبق توافق با دولت‌های محلی به راحتی آثار کشف شده را به کشورهای خود انتقال می‌دادند، آرام آرام از اوایل سده بیستم و به خصوص در فاصله میان جنگ جهانی اول و جنگ جهانی دوم، سیاستمداران، نیروهای ملی‌گرا، اهل فرهنگ و ادب و باستان‌شناسان در کشورهای خاورمیانه تلاش جدیدی برای تصاحب و نگاه داشتن آثار باستانی کشف شده در سرزمین خود به خرج دادند.

در این داستان طولانی، نفوذ دیپلمات‌ها، رایزنی‌های سیاسی و فرهنگی و همچنین به‌کارگیری ابزارهای مختلف قانونی و حقوقی به‌خوبی مشهود است. این تلاش‌‌ها ابتدا در مصر و پس از کشف مقبره "توت‌عنخ آمون" آغاز شد و سپس در ترکیه بر سر میراث هیتی‌ها و در ایران در مورد شوش و تخت جمشید ادامه یافت. این اتفاق به آن دلیل بود که سال‌های بین دو جنگ جهانی، یک موقعیت انتقالی را در خاورمیانه به وجود آورده بود که با سربرآوردن ملی‌گرایان در این کشورها، تقابلی عمیق میان دو گروه آغاز شد.

جیمز اف گوود، استاد تاریخ در دانشگاه گراند والی در میشیگان و نویسنده کتاب "مذاکره برای گذشته"

پیروزی این نیروها در مصر و ترکیه سبب شد تا در ایران و عراق نیز چنین روش‌ها و الگوهایی برای تصاحب و نگاه داشتن آثار تاریخی در کشورهای خاستگاه آن آثار آغاز شود و بر اثر همین تلاش‌ها روز به روز از دامنه اختیارات بی‌حد و حصر هیئت‌های خارجی در این کشورها کاسته شد. هيئت‌هایی که در ابتدا به طور مستقیم به دولت‌ها و قدرت‌های محلی متصل بودند و بی‌واسطه خواسته‌های خود را برای کاوش و انتقال آثار کشف شده مطرح می‌کردند و با اجازه‌نامه‌ و امتیاز‌های سخاوت‌مندانه مأموریت‌های خود را پیش می‌بردند.

کتاب "مذاکره برای گذشته" داستان این تلاش‌ها در منطقه خاورمیانه و به طور مشخص در کشورهای ایران، مصر، ترکیه و عراق است. نویسنده کتاب، جیمز اف گوود، استاد تاریخ در دانشگاه گراند والی در میشیگان کتاب را پس از سال‌ها تحقیق در اسناد آرشیوهای مختلف از شیکاگو و پنسلیوانیا، تا لندن و پاریس و از قاهره و استانبول و آنکارا تا تهران نوشته است. او با تکیه بر آشنایی خودش به زبان‌های عربی، فارسی، آلمانی و فرانسه توانسته به بسیاری از نامه‌ها، اسناد اداری، روزنامه‌های آن دوران و منابع دست اول دیگر دسترسی پیدا کند و همین کار او را خواندنی کرده است.

گوود در دوران جوانی و در سال‌های پایانی دهه ۶۰ و ابتدای دهه ۷۰ میلادی به عنوان داوطلب در "سپاه صلح" در ایران خدمت کرده و به همین دلیل فرصت دیدن تخت جمشید را یافته است. او در مقدمه کتابش توضیح می‌دهد که بعداً زمانی که مشغول انجام یک تحقیق تاریخی در اسناد آرشیو ملی آمریکا و همچنین وزارت امور خارجه آن کشور بوده است، مدام به مدارکی در خصوص بحران و تنش در سال‌های ۱۹۳۰ بین ایران و آمریکا بر سر تخت جمشید و آثار تاریخی آن برخورد می‌کند و همین کنجکاوی او را برمی‌انگیزد تا پی ماجرا را بگیرد. او گرچه در ابتدا قصد داشته است تحقیق خود را به ایران محدود کند اما به زودی می‌فهمد که این مسأله به ایران ختم نمی‌شود و در کشورهای دیگر خاورمیانه نیز مثلثی متشکل از باستان‌شناسان، ملی‌گرایان و دیپلمات‌ها بر سر تصاحب گذشته و آثار تاریخی در حال جدال با یکدیگر بودند.

استفاده سیاسی و تبلیغاتی از میراث فرهنگی در ایران، ترکیه، مصر و عراق

این تحقیق به جز آنکه بر این جدال انگشت می‌گذارد، به استفاده‌های سیاسی و تبلغیاتی از میراث فرهنگی و گذشته‌ باستانی در ایران، عراق، ترکیه و مصر نیز می‌پردازد و نشان می‌دهند چگونه "گذشته" در خدمت پیشبرد برنامه‌های سیاسی، "ملت‌سازی" و حتی مدرنیزاسیون در این کشورها بوده است و چه پیوند‌هایی میان قدرت و آثار باستانی وجود داشته است.

از ۱۲بخش کتاب، سه بخش آن به ایران اختصاص دارد. بر همین اساس و نظر به دربرداشتن اطلاعاتی تاریخی که ممکن است برای علاقه‌مندان به میراث فرهنگی و باستان‌شناسی جالب باشد، طی چند برنامه و به مرور، قسمت‌هایی از بخش‌های مربوط به ایران به طور مختصر در برنامه‌ها و گفتارهای هفتگی میراث فرهنگی انتخاب و ارائه خواهد شد با این یادآوری مهم که این بخش‌ها تنها خلاصه‌ای از اصل کتاب هستند و نباید به عنوان ترجمه کامل بخش‌های کتاب در نظر گرفته شوند.

در گفتار آینده ابتدا به حضور باستان‌شناسان فرانسوی و سپس از دست رفتن قدرت انحصاری آن‌ها در باستان‌شناسی ایران می‌پردازیم.

مشخصات کتاب:
James .F. Goode. 2007. Negotiation for the Past: Archaeology, Nationalism, and Diplomacy in the Middle East, 1919-1941. University of Texas Press.

در همین زمینه:
::باستان‌شناسی و ایدئولوژی در خاورمیانه::

::تاریخ‌نگاران آمریکایی در ایران (بخش نخست)::

::تاریخ‌نگاران آمریکایی در ایران (بخش دوم)::