تعزیه

مرکز منطقه‌ای میراث ناملموس در ایران

hosseinn — Mon, 12 Nov 2012 23:03:19 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی - با افتتاح مرکز منطقه‌ای میراث ناملموس از سوی سازمان یونسکو در ایران، اکنون این کشور می‌تواند به پایگاهی برای مطالعات در زمینه فرهنگ‌ها، دانش‌های سنتی و مراسم آیینی در منطقه آسیای غربی و مرکزی تبدیل شود.

پیش‌تر و در سال ۱۳۸۹ توافقنامه‌ای میان سازمان میراث فرهنگی ایران و یونسکو برای ایجاد این مرکز منطقه‌ای امضاء شده بود. سرانجام در آبان‌ماه امسال، نخستین نشست شورای حکام این مرکز در تهران برگزار شد و پس از آن، این مرکز کار خود را آغاز کرد.

میراث ناملموس، رویکرد جدید یونسکو به فرهنگ انسانی

میراث ناملموس اصطلاحاً به آن بخش از میراث فرهنگی انسانی گفته می‌‌شود که کمتر شامل جنبه‌‌های مادی و ملموس مانند معماری است. این میراث می‌تواند شامل آیین‌ها، دانش‌های سنتی و بومی، سنت‌های شفاهی و روایی ماننند نقالی و داستان‌سرایی، موسیقی، رقص و آواز، آیین‌های اجتماعی و گروهی و هر مهارت و صنعت و هنر دیگری باشد که در طول سده‌ها در میان گروهی از انسان‌ها و از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته است.

سازمان یونسکو از سال ۲۰۰۳ و با تدوین یک معاهده جهانی با نام «معاهده حفاظت از میراث ناملموس» اقدامات جدیدی را برای شناخت و حفاظت این بخش از ثروت‌های فرهنگی آغاز کرد. پیش از این، توجه یونسکو به طور عمده متوجه حفاظت از میراث ملموس شامل آثار معماری و هنری بود، اما این معاهده زمینه شناخت و پاسداشت آن بخش از فرهنگ انسانی را که ممکن است کمتر مورد توجه باشد فراهم می‌کند. اکنون در کنار فهرستی که برای ثبت آثار معماری و محوطه‌های باستانی وجود دارد، فهرست دیگری برای ثبت میراث ناملموس جهان نیز به وجود آمده است.

وظایف مرکز منطقه‌ای در ایران

مرکز منطقه‌ای جدیدی که کار خود را در ایران آغاز کرده است، در زمینه شناسایی، مستند کردن، ثبت و حفاظت از میراث ناملموس در کشورهای واقع در آسیای غربی و مرکزی فعالیت می‌کند. به گفته معاون دبیرکل یونسکو، این مرکز چهارمین مرکزی است که پس از ژاپن، چین و کره جنوبی در آسیا تأسیس شده و قرار است تمام فعالیت‌‌های آن سه مرکز دیگر را در خود پوشش دهد، به همین دلیل از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. محور‌های فعالیت این مرکز در ایران عبارتند از: افزایش مطالعات علمی و فنی و شناسایی میراث ناملموس در منطقه، تقویت همکاری میان کشورهای عضو در این مرکز در ارتباط با میراث ناملموس مشترک، به روز نگاه داشتن بانک‌های اطلاعاتی، جمع‌آوری و پردازش اطلاعات حقوقی و اداری میان کشورهای عضو، فعالیت‌های حفاظتی، برگزاری کارگاه‌های آموزشی و کنفرانس، و اطلاع‌رسانی به دبیرخانه معاهده ۲۰۰۳ یونسکو در زمینه حفاظت از میراث ناملموس.

مسئولان سازمان میراث فرهنگی ایران افتتاح این مرکز یونسکو را بسیار مهم ارزیابی کرده و آن را به عنوان دست‌آوردی مهم در کارنامه خود تلقی می‌کنند. ایران تاکنون توانسته تعدادی از آیین‌‌ها و دانش‌های سنتی خود را در فهرست جهانی میراث ناملموس در سازمان یونسکو به ثبت برساند. نقالی، دانش‌های سنتی لنج‌سازی و دریانوردی در خلیج فارس، موسیقی بخش‌های خراسان، آیین‌های پهلوانی و زورخانه‌ای، قالی‌بافی سنتی در استان فارس، قالی‌بافی سنتی در کاشان، تعزیه و ردیف موسیقی ایرانی جزو پرونده‌هایی هستند که ایران موفق به ثبت آن‌ها شده است. به جز این‌‌ها، پرونده نوروز نیز به طور مشترک توسط ایران و شش کشور دیگر در این فهرست جهانی به ثبت رسیده است.

چالش‌های میراث آیینی

از آنجا که میراث فرهنگی ناملموس با برخی از آدب و رسوم، سنت‌های اجتماعی و آیین‌های قومی گره خورده است، ثبت آن می‌‌تواند گاهی به بحث‌های مختلف دامن بزند و دیدگاه‌های مخالف و موافق را رو در روی یکدیگر بنشاند.

زمانی که مسأله ثبت آیین‌ها یا رسم‌هایی در میان باشد که در دنیای امروز مقبولیت خود را از دست داده‌اند یا با برخی از ارزش‌های کنونی در تضاد آشکار هستند، این قضیه می‌تواند بسیار حساسیت‌برانگیز باشد. چندی پیش در ایران مطرح شدن پرونده یک آیین سنتی به نام «خون ‌بس» مخالفت‌های بسیاری از فعالان اجتماعی را برانگیخت. مطابق این آیین، زمانی که بر اثر درگیری میان دو طایفه فردی به قتل می‌رسد، به منظور خاتمه درگیری و دور باطل انتقام، دختری از طایفه قاتل به ازدواج مردی از طایفه مقتول درمی‌آید تا این وصلت خانوادگی به خشونت‌ها خاتمه دهد. با این‌‌حال فعالان اجتماعی و فعالان حقوق زنان در ایران این آیین را ازدواج اجباری و مغایر با حقوق زنان دانسته و با ثبت آن در فهرست میراث ملی ایران مخالفت کردند. پس از این ماجراها، آتوسا مومنی، مدیرکل ثبت آثار در سازمان میراث فرهنگی ایران اعلام کرد از آنجا که آیین «خون بس» ضد حقوق بشر است، در فهرست میراث فرهنگی ایران ثبت نخواهد شد.

مطابق معاهده سال ۲۰۰۳ سازمان یونسکو، تنها آن دسته از میراث ناملموس شایسته پاسداشت هستند که با ارزش‌های کنونی حقوق بشر در تضاد نباشند. همچنین این آیین‌ها نیازمند احترام متقابل میان اقوام و گروه‌های مختلف اجتماعی است. در مقدمه معاهده سال ۲۰۰۳ یونسکو، صراحتاً از اسناد فعلی حقوق بشر، از جمله بیانیه جهانی حقوق بشر، مصوب سال ۱۹۴۸ سخن به میان آمده است. همچنین در بند دوم این معاهده و در ذیل تعریف مفهوم «میراث ناملموس» به ضرورت انطباق آن با موازین حقوق بشر اشاره شده است.

گنجاندن چنین قید و بندهایی در متن معاهده سال ۲۰۰۳ برای جلوگیری از ثبت آن دسته از آیین‌ها و سنت‌هایی است که می‌تواند نشانه‌ای از نقض حقوق انسانی، توهین، تبعیض یا آزارهای قومی، نژادی، عقیدتی یا جنسیتی باشد. به عنوان مثال در برخی آیین‌های کهن در بعضی از نقاط جهان، زنان پس از درگذشت همسرانشان به همراه آنان دفن یا سوزانده می‌شدند. گرچه مطالعات این دسته از آیین‌ها به کار مردم‌شناسان و مورخان می‌آید، اما معاهده سال ۲۰۰۳ یونسکو نمی‌تواند چنین آیین‌هایی را به عنوان میراث ارزشمند انسانی به ثبت برساند.

سووشون در پرونده جهانی تعزیه گم شد

Sun, 11 Dec 2011 08:18:47 +0000

خویشاوندی "سووشون" و "تعزیه" و چگونگی ثبت این آیین ملی در میراث معنوی یونسکو

فیروزه رمضان‌زاده

فیروزه رمضان‌زاده - پاییز سال ۸۹ بود که پرونده تعزیه همراه با چهار اثر میراث فرهنگی ایران در فهرست میراث معنوی ناملموس یونکسو از سکوی میراث جهانی بالا رفت.

هنوز پرونده ملی این اثر در داخل کشور تکمیل نشده بود که این پرونده به سرعت روانه یونسکو شد چرا که احتمال می‌رفت پرونده تعزیه توسط عراقی‌ها زود‌تر به یونسکو فرستاده شود به همین خاطر ایران پرونده تعزیه را به سرعت جمع‌بندی و به یونسکو ارسال کرد.

کار‌شناسان ثبت سازمان میراث فرهنگی پرونده تعزیه را جمع بندی و آماده برای ارسال کردند در حالی که متأسفانه به دلیل سوءمدیریت و ضعف علمی متولیان این بخش از سازمان میراث فرهنگی در لابلای اطلاعات پرونده هیچ نامی از "سووشون" این آیین اساطیری و ملی برده نشد. جایگاه سووشون در پرونده تعزیه بسیار خالی بود. آیینی سرشار از نمادهای سنتی، فرهنگی، هویتی، اخلاقی و مردمداری. از سوی دیگر، شخصیت آیین سووشون، "سیاوش" نیز همانند "حسین بن علی" نماد مظلومیت و بی‌گناهی است. در روایت تعزیه اسطوره‌های ایرانی جای خود را به اسطوره‌های حماسی واقعه کربلا دادند. در حقیقت تعزیه رویارویی نماد‌ها و اساطیر باستانی و ملی در برابر اساطیر دینی و مذهبی است. عزادارخوان در سوگ سیاوش هم‌چون تعزیه‌خوان در سوگ حسین و یارانش به توصیف قامت، زیبایی، دلیری، اسپ و غیره می‌پردازد.

بی‌توجهی به سووشون در پرونده تعزیه

ایمان بابایی، یکی از فعالان حوزه میراث فرهنگی در این باره می‌گوید: "وجود این همه نکات ظریف و عمیق تاریخی و فرهنگی و هنری در آیین‌های تعزیه و نیز دیگر آیین‌های سوگواری ایرانیان، متأسفانه عاملی نبوده تا در پرونده ثبت جهانی آن لحاظ شود و تنها پرداختن به ریشه‌های مذهبی و شکلی تعزیه باعث شد که جای این سؤال باقی بماند که ما چرا میراث معنوی خود را ثبت می‌کنیم، اگر پرداختن به ریشه‌های ارزشمند تاریخی آن لزومی ندارد؟ متأسفانه دستگاه و نهاد پژوهشی متولی این امر در کشور آنچنان دچار ضعف و کاستی است که در شرایط حساس و برای جلوگیری از به تاراج رفتن هویت ملی ایرانیان در رقابت‌های بین الملی با همسایگان (در مورد تعزیه کشور عراق) صرفاً به سرعت عمل در سیستم اداری اکتفا کرده و منابع علمی و نتایج پژوهشی موجود را جمع‌بندی نمی‌کنند؛ و یا اینکه آیا دلایل دیگری برای انعکاس ریشه‌های تاریخی تعزیه در پرونده ثبت آن در یونسکو وجود دارد که هیچ نامی از سوگ سیاوش یا دیگر نمونه‌های مرتبط برده نشده است؟ آیین ملی تعزیه در حالی به عنوان میراث مشترک بشری ثبت شده که جهانیان از اضلاع و ریشه‌های غنی و پایان ناپذیر فرهنگی هنری و تاریخی آن بی‌اطلاع مانده‌اند."

آئین نخل گردانی در روز عاشورا در روستای ابیانه. این آئین با "سووشون" خویشاوند است.

"سوگ سیاووش" به عنوان آیین سوگواری از زمان پیش از اسلام در ایران اجرا می‌شده است. ساختار جامعه ایران از دیرباز با مذهب آمیخته بوده و به همین دلیل هم آیینی در سوگ خون به ناحق ریخته شده "سیاوش"، جوان حکایت‌های دور اوستا و شاهنامه، شهیدی که هر بهار به خاطر او گیاه پرسیاوشان بر لب جوی‌ها و آبگیر‌ها می‌روید، در ایران به وجود آمده است.

اگر چه هزار و چهار صد سال و اندی از نفوذ اسلام در بخش‌های مختلف زندگی ایرانیان می‌گذرد اما با این وجود چند روستا در این منطقه هنوز در هرات تا مازندران و جنوب آشتیان و حتی یک مسجد در شیراز نام سیاوش به خود دارند.

همچنین نشانه‌های سوگ سیاوش بر آثار سفالی کهن خوارزم و فرارود (ماوراءالنهر)، نقاشی‌های دیواری پنجکنت سغد، آثار سفالی جدید‌تر و نیز در برخی از آیین‌های عزا و تعزیه در ایران امروز باقی مانده‌ است. شواهد دیگری از بخش‌های اصیل اسطوره سیاوش در هنر مینیاتور ایران نیز بازمانده ‌است.

تا زمان‌های نه چندان دور مراسم عزاداری سیاوشان یا سووشون در بسیاری از نقاط ایران بزرگ رایج بوده مردمان شبانگاهان بر مرگ سیاوش نوحه و زاری می‌کردند و زنان دسته‌های موی خود را به نشان فرو‌ریختن برگ‌ها می‌بریدند و آن را بر درختان نظر کرده می‌آویختند. بسیاری از کار‌شناسان سوگواری‌های محرم را بی‌ارتباط با این مراسم نمی‌دانند. چنانکه عاشورای روستای ابیانه به دلیل تأثیر آیین سووشون، سوگ سیاووش با عاشوراهای دیگر در ایران تفاوت دارد.

ابیانه‌ای‌ها جزو آخرین ایرانیانی بودند که در دوره صفویه اسلام آوردند. شاید به همین دلیل مراسم عاشورای آن‌ها شباهت‌های بسیاری به مراسم سووشون دارد.

مردم این روستا نخل ۶۰ ساله ابیانه را چند روز پیش از تاسوعا بیرون می‌آورند و در روز عاشورا با کمک چهار دسته بزرگ چوبی‌اش در شهر می‌چرخانند. نخل‌گردانی در ابیانه به مراسم سووشون که در آن چادر حامل جنازه سیاوش را دور شهر می‌گرداندند، بازمی‌گردد.

شواهد آشکار و پنهان موجود در نخل‌گردانی نشان می‌دهد که این آیین ادامه سیاوشان‌های بسیار کهن است.

بررسی مراسم عزاداری در شهرهای دیگری چون یزد، کاشان، نائین و فردوس این چنین است که سوگواران اتاقی چادر مانند را که پیکر سیاوش و سه تن از عزاداران در آن است، بر دوش می‌کشند. اتاق دارای پنجره‌هایی است که پیکر سیاوش و عزاداران از آن‌ها پیداست. شکل شبکه‌دار نخل و وجود پنجره‌های کوچک فراوان در آن، یادآور‌‌ همان اطاق چادرمانند است.

ثبت جهانی تعزیه همین و بس

بابایی، تعزیه را ریشه در کهن‌ترین آیین‌های سوگواری ایرانیان می‌داند و می‌گوید: "شاید بهترین نمونه از ریشه‌های این آیین کهن را بتوان در عزاداری‌های عشایر و مردان مناطق کمتر پیشرفت شده سرزمین ایران جست‌وجو کرد که در سوگ جوانانشان انجام می‌دهند."

نخل در آئین نخل گردانی. نخل بی‌زینت است و یادآور سرو. در عاشورا به آن دخیل می‌بندند.

این کار‌شناس حوزه میراث فرهنگی آیین‌های یاد شده را دارای ریشه مشترک در یک رویداد واحد تاریخی یعنی‌‌ همان سوگ سیاوش می‌داند و می‌گوید: "این آیین‌ها مجموعه‌ای از مراسم با عنوان آیین‌های سوگواری ایرانیان است که شناخته‌شده‌ترین آن‌ها تعزیه است که در نقاط مختلف ایران فرهنگی (حوزه تمدنی ایران) در طی هزاران سال شکل گرفته، تکامل یافته و به دست ما رسیده‌، این رسوم از ساختاری چنان پایدار و سازمان یافته برخوردارند که حتی پس از دوران اسلامی و با تغییر ماهیت مفهومی خود ساختار، شکل سنتی و باستانی خود را از دست نداده‌اند و محتوای جدید یعنی همانا سوگواری برای مناسبت‌های اسلامی و عموما شیعی را در قالب خود جای داده‌اند، آن‌گونه که ‌گاه با تغییر چند اسم و عنوان، گویی همچنان از اعماق تاریخ سر برون می‌کشند."

وی به یکی از نکات بسیار ظریف در مورد تعزیه اشاره می‌کند و می‌افزاید: "با توجه به ساختارسازی‌های امپراتوری ساسانی در طی بیش از ۴۰۰ سال در زمینه برگزاری آیین‌های ملی ایرانی این آیین سوگواری ظرفی شد برای انتقال بسیاری از مفاهیم فرهنگی رایج در پیش از اسلام. برای نمونه به وسیله تعزیه بسیاری از گوشه‌ها و ردیف‌های موسیقیایی باستانی ایران از پیش از اسلام به ما منتقل شده است یا برای نمونه بسیاری از پوشش‌های مجریان تعزیه به لباس بخش‌های مختلف لشکریان ساسانی بسیار نزدیک و شبیه است. همچنین در همین قالب، هنر، صنعت و بسیاری از تزئینات دوران باستان به ما منتقل شده است. تعزیه جدا از مفاهیم مذهبی امروزی خود، نشانگر پیشرفت شگفت‌انگیز هنرهای نمایشی ایران باستان است. نحوه اجرا، گفت‌وگوهای دو یا چند نفره، همانند اشعار شاهنامه فردوسی نیز در تعزیه فراوان است. همچنین ساختار شکلی اجرا و فضای اجرای آن ریشه‌هایی از آیین مهرپرستی را نیز به ذهن متبادر می‌کند که باز از قدمت تاریخی ارزشمند آن نشان دارد."

اگر چه در طول تهیه پرونده ثبت ملی تعزیه نزدیک به ۶۰ نوع آیین و مراسم ویژه تعزیه در سراسر ایران شناسایی شد اما پس از ثبت جهانی تعزیه به نام ایران نه تنها هیچ اقدامی از سوی مدیران سازمان میراث فرهنگی برای احیا و زنده نگه‌داشتن این مراسم صورت نگرفت بلکه تلاش یا قدمی در جهت برپایی شماری مراسم تعزیه در جای جای نقاط کشور از سوی هیچ‌یک از متولیان فرهنگی کشور برداشته نشد. مسئولان فرهنگی کشور تنها به ثبت جهانی این اثر بسنده کردند و بس.