سووشون

سیمین دانشور: "هیچ‌گاه سیمین آل احمد نشدم"

Sat, 10 Mar 2012 23:45:03 +0000

تأملی در زندگی سیمین دانشور و مهم‌ترین اثر او: "سووشون"

دفتر خاک

دفتر خاک - سیمین دانشور، نویسنده رمان سَووشون، پس از یک دوره بیماری غروب، پنج‌شنبه ۱۸اسفندماه، در منزلش در سن ۹۰سالگی از دنیا رفت. او نخستین زن رمان‌نویس ایرانی‌ست که از منظر زنانه داستانی را روایت می‌کند.

دانشور در شیراز متولد شد و در رشته ادبیات فارسی دانشکده‌ ادبیات دانشگاه تهران تحصیل کرد. او از اعضای کانون نویسندگان ایران بود و در کنار جلال آل‌احمد در کانون مبارزات آزادی‌خواهانه نویسندگان ایرانی در سال‌های پیش از انقلاب قرار داشت.

دانشور در سال ۱۳۲۷ نخستین مجموعه‌ داستان کوتاهش را به نام "آتش خاموش" منتشر کرد. در سال ۱۳۳۱ خورشیدی به دانشگاه استنفورد آمریکا در ایالت کالیفرنیا رفت و در آنجا دو سال در رشته‌ زیبایی‌شناسی تحصیل کرد.

سَووشون، مهم‌ترین اثر سیمین دانشور در سال ۱۳۴۸، کمی پیش از درگذشت جلال آل‌احمد توسط انتشارات خوارزمی منتشر شد و به‌زودی به یکی از پرفروش‌ترین رمان‌های تاریخ ادبیات معاصر ایران فراز آمد. این رمان به ۱۷ زبان ترجمه و منتشر شده است. از سیمین دانشور چهار مجموعه داستان، چهار رمان، پنج ترجمه از آثار ادبی جهان و پنج اثر تحقیقی و یادمان به‌جای مانده است.

تهران، یک شهر خرچنگ‌قورباغه‌ای

سیمین دانشور شیرازی بود، اما با این حال تهران در بسیاری از آثاری که پس از "سووشون" نوشت، حضور دارد. او درباره "تهران" می‌گوید:

"تهران دیگر برای من غیر تحمل شده است. به تعبیری دیگر مانند جوهری که روی کاغذ آب خشک کن چکانده و پهن می‌شود، شهری خرچنگ و قورباغه‌ای شده است. ۱۴ میلیون جمعیت، آلودگی هوا، صدا، ازدحام ماشین‌ها و فاجعه‌های فراوان خسته‌ام کرده. وقتی جمعیت زیاد باشد فجایع رخ می‌دهد و کار از دست همه خارج می‌شود، من پیشنهاد می‌کنم اگر عملی باشد، تهران رابه شهری فرهنگی ـ هنری تبدیل کنند و پایتخت را به جای دیگر منتقل کنند. سالن‌های تئا‌تر، گالری‌ها، پاتوق‌های نویسندگان و... در تهران باشد و مراکز اداری ـ حکومتی به شهری دیگر منتقل شود. در ضمن فکر می‌کنم پایتخت باید رودخانه داشته باشد مثل اصفهان، حتی می‌توان بین این دو شهر قطار سریع‌السیر بکشند و همین باعث خلوت شدن تهران و آرام شدنش می‌شود. پایتخت باید وسعت داشته باشد و اصفهان اینگونه است. فکر کنم هر چه هزینه هم داشته باشد می‌ارزد که پایتخت از تهران به اصفهان منتقل شود و این یک قدم شجاعانه است."

وظیفه نویسنده جذب توده مردم است

سیمین دانشور در بستر مرگ.

سیمین دانشور نویسنده‌ای بود واقع‌گرا و هنر و ادبیات انتزاعی را نمی‌پسندید. او درباره "انتزاع" و "واقع‌گرایی" و ضرورت پرهیز نویسنده از پیچیده‌گویی می‌گوید:

"من انتزاع را در ایران قبول نمی‌کنم. من که فقط برای نخبگان نمی‌نویسم برای همه می‌نویسم. سووشون خیلی نثر ساده‌ای دارد اما هنوز بعد از ۳۶ سال از چاپ اول آن منتشر می‌شود و خوانده می‌شود و خوانده می‌شود و به راحتی به ۱۷ زبان ترجمه شده است، در ضمن این را هم بگویم من در خارج از ایران بسیار شناخته‌شده‌تر هستم و تمام آثارم به چند زبان بار‌ها ترجمه شده است. بنابرین وظیفه من به عنوان نویسنده ایرانی جذب توده مردم است و وقتی این مردم درک مناسبی پیدا کردند، می‌توانند به سراغ کارهای انتزاعی هم بروند.

نیما هم در شعر نو واقع گرا است و وقتی می‌گوید خانه‌ام ابری است یک روستایی هم آن را می‌فهمد و لمس می‌کند، بنابراین یکی از بزگ‌ترین شعرای جدید ما نیز زبانی ساده و عامه فهم دارد. اما در‌‌ همان دوره تندر کیا هم شعر نو گفت (شاهین) اما کار او نگرفته. چون برای مردم قابل درک نبود، اما نیما با وجود اینکه کاملا قابل فهم است بسیار بدعت‌گذار است. شاملو هم همین‌طور یا اخوان و سهراب را هم به خوبی می‌توان فهمید. سیمین بهبانی هم از جمله شعرای بزرگ ماست که ساده می‌سراید و همه می‌فهمند بنا براین اگر دقت کنیم بزرگان ادبیات ما همه به نوعی قابل فهم می‌نوشتند و می‌نویسند."

شما بمانید با زندگی‌های توسری‌خورده‌تان

سیمین دانشور در جوانی با صادق هدایت آشنا شده بود و حتی می‌گویند که هدایت نخستین مشوق او در داستان‌نویسی بوده است. دانشور درباره هدایت می‌گوید:"

صادق هیچگاه عروسی نمی‌رفت، اصلاً اعتقاد به این مراسم نداشت، ولی عروسی من و جلال را آمد. دکتر کریم هدایت در شیراز زندگی می‌کرد. او پسر عموی صادق هدایت بود و در ضمن من چند کتاب از هدایت را در‌‌ همان نوجوانی خوانده بودم و در عین حال انشای خوبی هم داشت (آن زمان می‌گفتند هر کسی انشای خوبی داشته باشد نویسنده می‌شود) در هر حال روزی دکتر کریم هدایت به خانه ما تلفن کرد و گفت صادق هدایت در شیراز است و می‌خواهد جاهایی را ببیند که ما نه بلدیم و نه سر در می‌آوریم تو حاضری راهنمای او باشی؟ گفتم با کمال میل. صادق خان تا من را دید گفت خود تو را در این قهوه‌خانه‌ها و جاهایی که من می‌خواهم ببینم راه می‌دهند. گفتم دختر دانشور را همه جا راه می‌دهند! آن زمان شیراز کوچک بود و مکان‌های محدودی داشت، با هم به قهوه‌خانه رفتیم. هدایت تا درک و تجربه شخصی نداشت نمی‌نوشت، به هند رفت و برگشت تا بوف کور را بنویسد."

هدایت تا درک و تجربه شخصی نداشت نمی‌نوشت

دانشور درباره تأثیرپذیری‌اش از هدایت می‌گوید: "من از هدایت خیلی استفاده کردم و تا وقتی ایران بود هر چه می‌نوشتم می‌دادم تا بخواند. در تهران هم همسایه بودیم. یک بار ما خانه نبودیم، هدایت آمده بود و با در بسته روبه رو شده بود. روی کاغذی نوشته بود: رفتیم و دل شما را شکستیم، فلنگ را بستیم و شما بمانید با زندگی‌های توسری خورده‌تان. وقتی این جمله را خواندم، گفتم این می‌خواهد بلایی سر خودش بیاورد. سه، چهار هفته بعد بود که خبر خود کشی‌اش را شنیدیم. او نویسنده برزگی بود. او اولین کسی بود که به اهمیت ادبیات عامیانه واقف شد و بوف کوری نوشت فوق العاده بود، او با سایه‌اش حرف می‌زد و من این کتاب را بار‌ها و بار‌ها بلعیدم."

هیچ‌گاه سیمین آل احمد نشدم

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های سیمین دانشور در یک جامعه مردسالار زندگی زناشویی او با جلال آل‌احمد بود. او در سایه جلال آل‌احمد هرگز نتوانست آن‌گونه که شایسته و بایسته بود بدرخشد. با این‌حال او خودش بود و هرگز از جلال آل‌احمد از نظر ادبی تأثیر نپذیرفت. او درین‌باره می‌گوید:

"من همیشه سیمین دانشور باقی ماندم، هیچ‌گاه سیمین آل احمد نشدم و اصلاً هم با طرز فکر جلال موافق نبودم و نیستم. من با نوسان موافق هستم و هرگز سیاسی نبودم. هدف سیاست رسیدن به قدرت است و آدم خاص و جاه طلبی می‌خواهد. من آدمی هستم به کلی غیر سیاسی"

سیمین دانشور و جلال آل‌احمد فرزندی ندارند. آل‌احمد در یکی از چالش‌برانگیزترین آثارش، "سنگی بر گوری" این موضوع را مطرح کرده است. دانشور درباره "سنگی بر گوری" نظر مساعدی نداشت. او می‌گوید:

"پس از چاپ سنگی بر گوری به سراغ نامه‌هایی که [جلال به من نوشته بودم و من به او نوشته بودم] رفتم تا با خواندن آن‌ها تلخی بی‌وفایی منعکس در سنگی بر گوری را با شیرینی وفای مندرج در نامه‌ها جبران کنم."

"جزیره سرگردانی" و "ساربان سرگردان" از آثار دیگر سیمین دانشور هستند. این رمان‌ها با وجود آنکه در شمارگان بسیار بالایی انتشار یافتند، اما هرگز از اقبال "سووشون" برخوردار نشدند. "سووشون" اثر نمونه سیمین دانشور است.

سووشون، فصلی تازه در داستان‌نویسی ایران

سیمین دانشور درباره نام این رمان می‌گوید: "این نام با فتح سین، شکسته شده یا تلفظ محلی «سیاوشان» است و معنای آن زاری کردن بر سوگ سیاوش است."

حسین میرعابدینی، پژوهشگر تاریخ ادبیات معاصر ایران در "صد سال داستان‌نویسی ایران" رمان "سووشون" را "آغازگر فصلی تازه در تاریخ داستان‌نویسی ایران" می خواند و می‌نویسد:

"دانشور در این داستان پرحرکت و ماجرا، با نثری شاعرانه، دقیق و محکم، تصویری درونی و هنرمندانه از تحولات منطقه فارس در سال‌های جنگ دوم جهانی به دست می‌دهد. شخصیت‌های رمان با قدرت مشاهده درخشانی ترسیم شده‌اند. فکر اصلی رمان، پرداختن به انسان مبارز است. به همین دلیل، در سراسر داستان شاهد درگیری یوسف –قهرمان رمان- با آدم‌های خودفروخته‌ایم. ستیز پرتلاش خانواده او با ریزه‌کاری‌های روانی و عاطفی، بر زمینه‌ای از زندگی مردم یک منطقه در یک دوره خاص تاریخی، گسترده می‌شود. هرچند یوسف درکشاکش بین واقعیت موجود و آرمانْ به شهادت می‌رسد، اما عامل بیداری دیگران و به خصوص همسرش زری می‌شود. "

سووشون، فصلی تازه در داستان‌نویسی ایران

میرعابدینی به "زری" که مهم‌ترین شخصیت "سووشون" است، اشاره می‌کند و می‌نویسد:
"زری در همه درگیری‌ها حضور دارد و وقایع را به ترتیب توالی زمان واقعی نقل می‌کند. او همه‌چیز را می‌بیند و می‌شنود، تأثیر می‌یابد و شخصیتش دگرگون می‌شود."

سووشون یک رمان تاریخی و از کامیاب‌ترین نمونه های رمان تاریخی در ایران به‌شمار می‌آید. سیمین دانشور در این اثر تاریخ را از میان روابط زندگی روزانه و خصوصی شخصیت‌ها روایت می‌کند. میرعابدینی درین‌باره می‌نویسد:

"در نخستین فصل رمان فضای اجتماعی سال‌های ۱۳۲۰ ساخته می‌شود؛ سال‌هایی که انگلیس در فارس نیرو پیاده کرده و جنگ ناخواسته با خود قحطی و بیماری آورده است. حاکم ایرانی منطقه، دست‌نشانده‌ى اشغالگران است و خان‌ها وتاجران با فروش آذوقه‌ى مردم به ارتش بیگانه، قحطی ایجاد کرده‌اند. یوسف، خان روشنفکر و متکی به ارزش‌های بومی، حاضر نیست با فروش آذوقه به بیگانگان بر وسعت قحطی بیفزاید. یوسف، چون تمثیل آگاهی ملی - «... من بیست و نهم مرداد یوسف را کشتم، در حالی که مقصودم ۲۸ مرداد سقوط مصدق بود.» - می‌خواهد در سرزمینی که «پهلوان‌هایش اخته شده‌اند و حتی امکان مبارزه هم باقی نمانده است» قهرمان شود. برخورد تحقیرآمیز او با مراسم عروسی (که خشم انگلیسی‌ها را برمی‌انگیزد)، در معرفی منش‌های او اهمیت اساسی دارد. اما زری، مسالمت‌جویانه، می‌کوشد او را آرام کند. او زنی است که در وضعیتی آشوب‌زده در فکر آرام نگه‌داشتن محیط خانه خویش است. همه زنان سووشون، حتی چهره‌های منفی چون عزت‌الدوله، هریک به نوعی وجوه گوناگون ستمدیدگی، بی‌پناهی، ناکامی، فداکاری و تحمل زن ایرانی را به نمایش می‌گذارند. "

مهم‌ترین درگیری و چالش زری اما این است که خود را از تعلقات شخصی و حصار خانه برهاند. سیمین دانشور هرگز بارداری را تجربه نکرد. اما زری در داستان او حامله می‌شود. میرعابدینی درباره کنش آگاهانه زری و نیاز او به رهایی و معنای کنایی "حاملگی زری" می‌نویسد:

"آبستنی او معنایی کنایی می‌یابد: او آبستن تغییر و دگرگونی است. زمینه‌چینی مناسب این تحول با زنده کردن یاد مقاومت‌های زری در مقابل خواست مدرسان انگلیسی مدرسه، در دوران تحصیل، شکل می‌گیرد."

سووشون فقط یک رمان تاریخی نیست، بلکه رمان تحول شخصیت هم هست. میرعابدینی به تحول زری در این رمان اشاره می‌کند و می‌نویسد:

"در فصل‌های ۱۴ و ۱۵ جزئیات مهمانی در خانه عزت‌الدوله با نظمی زیبا و زنانه توصیف می‌شود. وقتی زری در مقابل خواسته عزت‌الدوله ایستادگی می‌کند، نخستین نشانه‌های تغییر را در او می‌بینیم."

مرگ یوسف اما نقطه عطفی در زندگی زری به شمار می‌آید و به سیر تحولی شخصیت او در راه خودیابی شتاب می‌دهد. میرعابدینی درباره تأثیر مرگ یوسف در دگرگونی شخصیتی زری می‌گوید:

"مرگ یوسف وجود زری را از تردید‌ها می‌پیراید و دید او را نسبت به زندگی عوض می‌کند. سفر درونی زری، ضمن برخوردهای او با جامعه، به آگاهی می‌انجامد. او که می‌کوشید در حاشیه رنج‌های مردم بماند، به میان ماجرا‌ها کشانده می‌شود. آنگاه در حالتی بیدار- خواب، گذشته و حال از پیش چشم زری می‌گذرند. رؤیا، کابوس و خاطره درهم می‌پیچند و شعری زیبا پدید می‌آورند: یاد روز آشنایی با یوسف در فضایی افسانه‌ای، خاطره‌انگیز و انباشته از شور زندگی است."

ادبیات گل خاکی است که در آن می‌روید

سیمین دانشور یک نویسنده اجتماعی‌ست. او در یک تحلیل کلی نسبت به نویسندگی در ایران به عنوان یک حرفه بدبین است. او در یکی از گفته‌عایش به فضای مسلط در سال‌های پیش از انقلاب و مشکلات و چالش‌های نویسندگان با دستگاه سانسور اشاره می‌کند و می‌گوید:

سیمین دانشور: جلال قربانی نوشابه شد

"می‌گویند ادبیات گل خاکی است که در آن می‌روید. از خاک مولدش تغذیه می‌کند، از هوا و آفتاب پیرامونش مایه می‌گیرد، رشد می‌کند و می‌بالد. اما ادبیان دوران ما بیشترشان خارهایی بودند در چشم هیأت حاکم. نویسندگان معاصرم و خودم در دوران نئاندرتال‌ها زیستیم و با وجودی که در وطن بودیم، در غربت غریبی رُستیم. در عهد ما شکار انسان‌های مبارز مطرح بود، خاک آلوده بود، خفقان فضا را مسموم کرده بود، واقعیت‌ها زیر پرده‌ای از ایهام پنهان بود یا با تبلیغات دروغین سرسام‌آور منحرف می‌شد، و دگرگونه جلوه‌گر می‌گردید. بسیار دشوار بود که گیرنده‌های حسُاس هنرمندان، واقعیت و حقیقت را ضبط کند و گزارش واقعی به قلب و مغز نویسنده و دیگر هنرمندان برساند، تا آنان به کشف حقیقت نایل آیند و حقیقت از ورای واقعیت در آثارشان بدرخشد. البته شنیده‌ایم و حتی دیده‌ایم که نیلوفر آبی در لجن و در مرداب می‌روید و در این پنجاه و‌اند سال اخیر، چه بسا نیلوفرهای آبی هم که داشته‌ایم شخصاً نه نیلوفر آبی‌ام و نه گُل دیگری و نه حتی خار. بضاعتم مزجاة است اما همه‌اش تقصیر خودم نیست."

مگذار شیطان هم‌پیاله من شود

گفته‌های سیمین دانشور درباره چند و چون مرگ جلال آل‌احمد بازتاب در جامعه گسترده‌ای یافت. با این گفته‌ها سیمین دانشور در واقع از جلال آل احمد و چگونگی درگذشتس اسطوره‌زدایی کرد. او درین‌باره گفته بود:

"من جلال را پیش عمویم بردم که رییس بهداری ارتش وقت بود. او معاینات فراوان کرد و دستور آزمایش‌های فراوان‌تر داد و به این نتیجه رسید که جلال سل ندارد اما برونشیت مزمن دارد و قلبش هم نسبت به اندامش کوچک است و سیگار کشیدن و نوشیدن نوشابه را مطلقن ممنوع کرد. پدرش حضرت آیت الله سید احمد طالقانی، جلال را به شاه آباد پیش آقای عباس آل احمد برد که متخصص عکسبرداری از ریه بود و او هم تشخیص عمویم را تأیید کرد.

سیمین دانشور و جلال آل احمد در سال ۱۳۳۴

حاج آقا با تعدادی جوجه که خریده بودند با جلال از شاه آباد بر گشتند. تصور می‌فرمودند بیماری جلال از بی‌قوتی است از نوشابه و سیگار اطلاع نداشتند.

هرچه به جلال التماس کردم که سیگار را ترک بکند، زیر بار نرفت و با مهارت خود مرا سیگاری کرد. یک پاکت سیگار همای اتو کشیده در یک جاسیگاری زیبا و یک فندک قرمز برایم هدیه آورد و گفت پس از تدریس و یا ترجمه، یک عدد بکش، خستگی‌ات رفع می‌شود. من ابله هم رطب را خوردم و از آن به بعد منع رطب خوردن نتوانستم. جلال نوشابه خوردن را هم ادامه داد و کوشید مرا هم، هم پیاله‌ خود بکند که این بار زیر بار نرفتم. می‌گفت مگذار شیطان هم پیاله‌ی من شود.

وقتی به اسالم می‌رفتیم یعنی می‌رفتیم که دو ماه و اندی بعد جسدش، جسد بی‌جانش را به تهران بیاوریم، در قزوین توقف کرد و چندین کارتن قزونیکا خرید. در نوشابه‌هایش آب جوشیده می‌ریختم، اما آدم تا سرشار نشود دست از بطری که برنمی‌دارد، آن هم کسی که از ساعت یازده صبح تا اواخر شب قزونیکای ملک ری می‌نوشد و سیگار کارگری اشنو می‌کشد.

بیشتر هم‌پالگی‌های جلال، از مرادش مرحوم خلیل ملکی گرفته تا مریدش دکتر غلامحسین ساعدی قربانی نوشابه شدند. ملکی و ساعدی از سیروز کبدی از دنیای خراب ما مهاجرت کردند و جلال از آمبولی.."

همین ناگفته‌هاست که انتشار خاطرات سیمین دانشور را برای درک بهتر تاریخ پیش از انقلاب و بازنگری در تاریخ آن سال‌ها به یک امر ضروری تبدیل می‌کند. او خود گفته است: "تمام خاطراتم را از اول عمر تا به حال نوشته‌ام که پس از مرگم به چاپ خواهد رسید."

خانه او و جلال آل احمد به عنوان میراث فرهنگی ثبت شده و قرار است که به یک کانون فرهنگی تبدیل شود.

شیرین عبادی : سیمین دانشور عمری آزاده زیست

Maryam — Sat, 10 Mar 2012 11:52:20 +0000

شیرین عبادی، برنده ایرانی جایزه صلح نوبل در پیام تسلیتی به مناسبت درگذشت سیمین دانشور، او را مادر واقعی بسیاری از نویسندگان جوان ایرانی خواند و گفت که خانم دانشور همواره مدافع و مشوق فعالیت برای دست‌یابی به حقوق زنان بود.

در این پیام تسلیت که در سایت کانون مدافعان حقوق بشر منتشر شده، آمده است : "خانم دانشور همواره مشوق من در فعالیت‌های حقوق زنان بود و تمامی عمر برای آزادی بیان کوشش کرد. او حتی با مرگ خود نیز پیامی برای ما داشت. در روز هشت مارس - روز زن- چشم از جهان بر بست تا داغ وی یادآور اندوه ما، ناشی از تبعیض بر اساس جنسیت، باشد."

شیرین عبادی، در گفت‌وگو با رادیو زمانه، سیمین دانشور را "یکی از آزاده‌ترین نویسندگان ایرانی" دانست و گفت: "او همیشه و در همه حال زبان انتقادی‌اش را برای نقد شرایط موجود به کار می‌گرفت. او همچنین در تنها دیدارش با آقای خمینی گفت که زنان ایران را ضعیفه نکنید"

شیرین عبادی: سیمین دانشور همیشه پناه نویسندگانی بود که مشکلی داشتند. در خانه او همیشه به روی نویسندگان باز بود. در دوران سخت قتلهای زنجیره‌ای ، ایشان یکی از مهمترین پناه‌های همه نویسندگان بود

وی با اشاره به شنیده‌هایی مبنی بر اینکه وزارت ارشاد جمهوری اسلامی درصدد برگزاری مراسم خاک‌سپاری سیمین دانشور است، افزود: "البته وظیفه آنهاست که نویسنده مردمی و خوش‌نام و آزاداندیش ایران را با احترام و افتخار به خاک بسپارند. اما فراموش نکنیم که این بدان معنی نیست که خانم سیمین دانشور عملکرد این رژیم را قبول داشته است."

شیرین عبادی در ادامه سخنش به روزهای سخت نویسندگان در ایام قتلهای زنجیره‌ای اشاره کرد و ادامه داد: "خانم دانشور همیشه پناه نویسندگانی بود که مشکلی داشتند. در خانه او همیشه به روی نویسندگان باز بود. در دوران سخت قتلهای زنجیره‌ای ، ایشان یکی از مهمترین پناه‌های همه نویسندگان بود. همه باید بدانند که شخصیتی مثل دانشور را نمی‌شود مصادره کرد. برای این‌که او در همه زندگی‌اش آزاد زندگی کرد، آزاد نوشت و آزاد عمل کرد."

سيمين دانشور، نويسنده و مترجم ايرانی پنج‌شنبه ۱۸اسفندماه در سن ۹۰ سالگی در تهران درگذشت.

از سيمين دانشور چهار مجموعه داستان، چهار رمان، پنج ترجمه از آثار ادبی جهان و پنج اثر تحقيقی و يادمان به‌جای مانده است. رمان سَووشون وی در سال ۱۳۴۸، کمی پيش از درگذشت جلال آل‌احمد توسط انتشارات خوارزمی منتشر و سپس يکی از رمان‌های پرفروش معاصر شد.

در همین زمینه:

سيمين دانشور درگذشت

Thu, 08 Mar 2012 19:33:03 +0000

سيمين دانشور نويسنده و مترجم ايرانی در سن ۹۰ سالگی ديده از جهان فروبست.

به گزارش منابع خبری ايران، سيمين دانشور، نويسنده رمان سَووشون، پس از يک دوره بيماری غروب امروز پنج‌شنبه ۱۸اسفندماه، در منزلش در سن ۹۰سالگی از دنيا رفت.

سيمين دانشور را نخستين زن ايرانی می‌دانند که به شکل حرفه‌ای در زبان فارسی داستان نوشت.

دانشور در شیراز متولد شد و در رشته ادبیات فارسی دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران تحصيل کرد.

اين عضو قديمی کانون نويسندگان ايران در دهه ۲۰ خورشيدی با مقاله‌نویسی برای رادیو تهران و روزنامه‌ها فعاليت خود را آغاز کرد و در سال ۱۳۲۷ نخستين مجموعهٔ داستان کوتاهش را به نام "آتش خاموش" منتشر نمود.

سيمين دانشور در سال انتشار نخستين مجموعه داستانش با جلال آل‌احمد نویسنده ایرانی آشنا شد و دو سال بعد با وی ازدواج کرد

"آتش خاموش" نخستين مجموعه داستانی است که به قلم زنی ایرانی چاپ شده‌است. صادق هدايت، داستان‌نويس نامدار ايرانی از مشوقان سيمين دانشور در داستان‌نويسی بود.

دانشور در سال انتشار نخستين مجموعه داستانش با جلال آل‌احمد نویسنده ایرانی آشنا شد و دو سال بعد با وی ازدواج کرد.

در ۱۳۳۱ خورشيدی دانشور به دانشگاه استنفورد آمريکا در ايالت کاليفرنيا رفت و در آنجا دو سال در رشتهٔ زیبایی‌شناسی تحصیل کرد و در آن‌جا دو داستان کوتاه نيز به زبان انگلیسی نوشت که در همان جا به چاپ رسيد.

پس از بازگشت از آمريکا در هنرستان‌ هنرهای زيبا و سپس در دانشگاه تهران به تدريس پرداخت و يک سال پس از انقلاب ايران از اين دانشگاه بازنشسته شد.

رمان سَووشون وی در سال ۱۳۴۸، کمی پيش از درگذشت جلال آل‌احمد توسط انتشارات خوارزمی منتشر و سپس يکی از رمان‌های پرفروش معاصر شد.

سووشون به ۱۷ زبان ترجمه شده است.

از سيمين دانشور چهار مجموعه داستان، چهار رمان، پنج ترجمه از آثار ادبی جهان و پنج اثر تحقيقی و يادمان به‌جای مانده است.

مجموعه داستان‌ها و افسانه‌های "چهل طوطی" تنها اثر مشترک سيمين دانشور و جلال آل‌احمد، پس از گذشت ۳۹ سال به‌تازگی به بازار کتاب آمد.

آن‌ها برای نخستين بار در سال ۱۳۵۱ کتاب چهل طوطی را برگرفته از متن کتاب" The Wisdom of India" ( خرد هندی) نوشته لين يوتانک به فارسی برگرداندند.

سيمين دانشور از سال ۱۳۸۶ خورشیدی بيماری حاد تنفسی داشت.

سووشون در پرونده جهانی تعزیه گم شد

Sun, 11 Dec 2011 08:18:47 +0000

خویشاوندی "سووشون" و "تعزیه" و چگونگی ثبت این آیین ملی در میراث معنوی یونسکو

فیروزه رمضان‌زاده

فیروزه رمضان‌زاده - پاییز سال ۸۹ بود که پرونده تعزیه همراه با چهار اثر میراث فرهنگی ایران در فهرست میراث معنوی ناملموس یونکسو از سکوی میراث جهانی بالا رفت.

هنوز پرونده ملی این اثر در داخل کشور تکمیل نشده بود که این پرونده به سرعت روانه یونسکو شد چرا که احتمال می‌رفت پرونده تعزیه توسط عراقی‌ها زود‌تر به یونسکو فرستاده شود به همین خاطر ایران پرونده تعزیه را به سرعت جمع‌بندی و به یونسکو ارسال کرد.

کار‌شناسان ثبت سازمان میراث فرهنگی پرونده تعزیه را جمع بندی و آماده برای ارسال کردند در حالی که متأسفانه به دلیل سوءمدیریت و ضعف علمی متولیان این بخش از سازمان میراث فرهنگی در لابلای اطلاعات پرونده هیچ نامی از "سووشون" این آیین اساطیری و ملی برده نشد. جایگاه سووشون در پرونده تعزیه بسیار خالی بود. آیینی سرشار از نمادهای سنتی، فرهنگی، هویتی، اخلاقی و مردمداری. از سوی دیگر، شخصیت آیین سووشون، "سیاوش" نیز همانند "حسین بن علی" نماد مظلومیت و بی‌گناهی است. در روایت تعزیه اسطوره‌های ایرانی جای خود را به اسطوره‌های حماسی واقعه کربلا دادند. در حقیقت تعزیه رویارویی نماد‌ها و اساطیر باستانی و ملی در برابر اساطیر دینی و مذهبی است. عزادارخوان در سوگ سیاوش هم‌چون تعزیه‌خوان در سوگ حسین و یارانش به توصیف قامت، زیبایی، دلیری، اسپ و غیره می‌پردازد.

بی‌توجهی به سووشون در پرونده تعزیه

ایمان بابایی، یکی از فعالان حوزه میراث فرهنگی در این باره می‌گوید: "وجود این همه نکات ظریف و عمیق تاریخی و فرهنگی و هنری در آیین‌های تعزیه و نیز دیگر آیین‌های سوگواری ایرانیان، متأسفانه عاملی نبوده تا در پرونده ثبت جهانی آن لحاظ شود و تنها پرداختن به ریشه‌های مذهبی و شکلی تعزیه باعث شد که جای این سؤال باقی بماند که ما چرا میراث معنوی خود را ثبت می‌کنیم، اگر پرداختن به ریشه‌های ارزشمند تاریخی آن لزومی ندارد؟ متأسفانه دستگاه و نهاد پژوهشی متولی این امر در کشور آنچنان دچار ضعف و کاستی است که در شرایط حساس و برای جلوگیری از به تاراج رفتن هویت ملی ایرانیان در رقابت‌های بین الملی با همسایگان (در مورد تعزیه کشور عراق) صرفاً به سرعت عمل در سیستم اداری اکتفا کرده و منابع علمی و نتایج پژوهشی موجود را جمع‌بندی نمی‌کنند؛ و یا اینکه آیا دلایل دیگری برای انعکاس ریشه‌های تاریخی تعزیه در پرونده ثبت آن در یونسکو وجود دارد که هیچ نامی از سوگ سیاوش یا دیگر نمونه‌های مرتبط برده نشده است؟ آیین ملی تعزیه در حالی به عنوان میراث مشترک بشری ثبت شده که جهانیان از اضلاع و ریشه‌های غنی و پایان ناپذیر فرهنگی هنری و تاریخی آن بی‌اطلاع مانده‌اند."

آئین نخل گردانی در روز عاشورا در روستای ابیانه. این آئین با "سووشون" خویشاوند است.

"سوگ سیاووش" به عنوان آیین سوگواری از زمان پیش از اسلام در ایران اجرا می‌شده است. ساختار جامعه ایران از دیرباز با مذهب آمیخته بوده و به همین دلیل هم آیینی در سوگ خون به ناحق ریخته شده "سیاوش"، جوان حکایت‌های دور اوستا و شاهنامه، شهیدی که هر بهار به خاطر او گیاه پرسیاوشان بر لب جوی‌ها و آبگیر‌ها می‌روید، در ایران به وجود آمده است.

اگر چه هزار و چهار صد سال و اندی از نفوذ اسلام در بخش‌های مختلف زندگی ایرانیان می‌گذرد اما با این وجود چند روستا در این منطقه هنوز در هرات تا مازندران و جنوب آشتیان و حتی یک مسجد در شیراز نام سیاوش به خود دارند.

همچنین نشانه‌های سوگ سیاوش بر آثار سفالی کهن خوارزم و فرارود (ماوراءالنهر)، نقاشی‌های دیواری پنجکنت سغد، آثار سفالی جدید‌تر و نیز در برخی از آیین‌های عزا و تعزیه در ایران امروز باقی مانده‌ است. شواهد دیگری از بخش‌های اصیل اسطوره سیاوش در هنر مینیاتور ایران نیز بازمانده ‌است.

تا زمان‌های نه چندان دور مراسم عزاداری سیاوشان یا سووشون در بسیاری از نقاط ایران بزرگ رایج بوده مردمان شبانگاهان بر مرگ سیاوش نوحه و زاری می‌کردند و زنان دسته‌های موی خود را به نشان فرو‌ریختن برگ‌ها می‌بریدند و آن را بر درختان نظر کرده می‌آویختند. بسیاری از کار‌شناسان سوگواری‌های محرم را بی‌ارتباط با این مراسم نمی‌دانند. چنانکه عاشورای روستای ابیانه به دلیل تأثیر آیین سووشون، سوگ سیاووش با عاشوراهای دیگر در ایران تفاوت دارد.

ابیانه‌ای‌ها جزو آخرین ایرانیانی بودند که در دوره صفویه اسلام آوردند. شاید به همین دلیل مراسم عاشورای آن‌ها شباهت‌های بسیاری به مراسم سووشون دارد.

مردم این روستا نخل ۶۰ ساله ابیانه را چند روز پیش از تاسوعا بیرون می‌آورند و در روز عاشورا با کمک چهار دسته بزرگ چوبی‌اش در شهر می‌چرخانند. نخل‌گردانی در ابیانه به مراسم سووشون که در آن چادر حامل جنازه سیاوش را دور شهر می‌گرداندند، بازمی‌گردد.

شواهد آشکار و پنهان موجود در نخل‌گردانی نشان می‌دهد که این آیین ادامه سیاوشان‌های بسیار کهن است.

بررسی مراسم عزاداری در شهرهای دیگری چون یزد، کاشان، نائین و فردوس این چنین است که سوگواران اتاقی چادر مانند را که پیکر سیاوش و سه تن از عزاداران در آن است، بر دوش می‌کشند. اتاق دارای پنجره‌هایی است که پیکر سیاوش و عزاداران از آن‌ها پیداست. شکل شبکه‌دار نخل و وجود پنجره‌های کوچک فراوان در آن، یادآور‌‌ همان اطاق چادرمانند است.

ثبت جهانی تعزیه همین و بس

بابایی، تعزیه را ریشه در کهن‌ترین آیین‌های سوگواری ایرانیان می‌داند و می‌گوید: "شاید بهترین نمونه از ریشه‌های این آیین کهن را بتوان در عزاداری‌های عشایر و مردان مناطق کمتر پیشرفت شده سرزمین ایران جست‌وجو کرد که در سوگ جوانانشان انجام می‌دهند."

نخل در آئین نخل گردانی. نخل بی‌زینت است و یادآور سرو. در عاشورا به آن دخیل می‌بندند.

این کار‌شناس حوزه میراث فرهنگی آیین‌های یاد شده را دارای ریشه مشترک در یک رویداد واحد تاریخی یعنی‌‌ همان سوگ سیاوش می‌داند و می‌گوید: "این آیین‌ها مجموعه‌ای از مراسم با عنوان آیین‌های سوگواری ایرانیان است که شناخته‌شده‌ترین آن‌ها تعزیه است که در نقاط مختلف ایران فرهنگی (حوزه تمدنی ایران) در طی هزاران سال شکل گرفته، تکامل یافته و به دست ما رسیده‌، این رسوم از ساختاری چنان پایدار و سازمان یافته برخوردارند که حتی پس از دوران اسلامی و با تغییر ماهیت مفهومی خود ساختار، شکل سنتی و باستانی خود را از دست نداده‌اند و محتوای جدید یعنی همانا سوگواری برای مناسبت‌های اسلامی و عموما شیعی را در قالب خود جای داده‌اند، آن‌گونه که ‌گاه با تغییر چند اسم و عنوان، گویی همچنان از اعماق تاریخ سر برون می‌کشند."

وی به یکی از نکات بسیار ظریف در مورد تعزیه اشاره می‌کند و می‌افزاید: "با توجه به ساختارسازی‌های امپراتوری ساسانی در طی بیش از ۴۰۰ سال در زمینه برگزاری آیین‌های ملی ایرانی این آیین سوگواری ظرفی شد برای انتقال بسیاری از مفاهیم فرهنگی رایج در پیش از اسلام. برای نمونه به وسیله تعزیه بسیاری از گوشه‌ها و ردیف‌های موسیقیایی باستانی ایران از پیش از اسلام به ما منتقل شده است یا برای نمونه بسیاری از پوشش‌های مجریان تعزیه به لباس بخش‌های مختلف لشکریان ساسانی بسیار نزدیک و شبیه است. همچنین در همین قالب، هنر، صنعت و بسیاری از تزئینات دوران باستان به ما منتقل شده است. تعزیه جدا از مفاهیم مذهبی امروزی خود، نشانگر پیشرفت شگفت‌انگیز هنرهای نمایشی ایران باستان است. نحوه اجرا، گفت‌وگوهای دو یا چند نفره، همانند اشعار شاهنامه فردوسی نیز در تعزیه فراوان است. همچنین ساختار شکلی اجرا و فضای اجرای آن ریشه‌هایی از آیین مهرپرستی را نیز به ذهن متبادر می‌کند که باز از قدمت تاریخی ارزشمند آن نشان دارد."

اگر چه در طول تهیه پرونده ثبت ملی تعزیه نزدیک به ۶۰ نوع آیین و مراسم ویژه تعزیه در سراسر ایران شناسایی شد اما پس از ثبت جهانی تعزیه به نام ایران نه تنها هیچ اقدامی از سوی مدیران سازمان میراث فرهنگی برای احیا و زنده نگه‌داشتن این مراسم صورت نگرفت بلکه تلاش یا قدمی در جهت برپایی شماری مراسم تعزیه در جای جای نقاط کشور از سوی هیچ‌یک از متولیان فرهنگی کشور برداشته نشد. مسئولان فرهنگی کشور تنها به ثبت جهانی این اثر بسنده کردند و بس.