تابو

روان‌کاوی و فرهنگ (۲)

politics — Fri, 11 Jan 2013 09:34:54 +0000

حسن مکارمی

حسن مکارمی - بی‌گمان سده بیستم میلادی را دو دریافت بزرگ روشن کرده است. نخست زیگموند فروید نشان می‌دهد که آدمی دارای «ناخودآگاهی» است که چون بیگانه‌ای در درون، رفتار و کارکردی جداگانه دارد. سپس اینشتین به قانونمندی آزاد شدن انرژی در نهاد اتم پی برد. هرچه دریافت اینشتین به دلیل تجربه ساده و رابطه و منطق شناخته شده علت و معلولی، به آسانی به پهنه فن‌آوری، دانشگاه و سپس به دامنه دانش همگانی راه یافت؛ دریافت فروید تا همه‌گیر شدن و درست شناخته شدن، راهی طولانی پیمود. دریافت بزرگ فروید و نتایج آن، هنوز در جوامع زیادی به‌دلیل مقاومت‌های مذهبی، سنتی، سیاسی و عقیدتی، ناشناخته یا بدشناخته مانده‌اند.

شناخت دقیق و عمیق دریافت‌های فروید و پیروان او چون ژاک لکان، ترجمه آثار آنها توسط روان‌کاوان بالینی که از نزدیک با این مفاهیم سر و کار دارند و تجربه بالینی (میان فرد و روان‌کاو و در رابطه با گفتار فرد)، یکی از راه‌های پراکندن این شناخت در جوامعی چون ایران است. اما تا آن زمان، شاید با به‌کارگیری اثراتِ یافته‌های فروید در زمینه‌های جامعه‌شناسی، تاریخ، انسان‌شناسی و اسطوره‌شناسی، بتوان راه کوچکی به‌سوی زنگارزدایی از بدشناسی پدیده‌ی دریافت فروید گشود و هم‌میهنان را هر چند بسیار دیر (پس از گذشت یک سده) به پاره کوچکی از کارکرد دریافت بزرگ او آشنا کرد.

دست‌آوردهای زیگموند فروید

زیگموند فروید در سال ۱۸۵۶ در جمهوری چک کنونی و امپراتوری اتریش پیشین بدنیا آمد ودر سال ۱۹۳۹ درگذشت. او روان‌پزشک و متخصص اعصاب و پایه‌گذار رشته روان‌کاوی است. خانواده وی از یهودیان اشکنازی بودند. پدرش پارچه‌ فروشی بود که سه سال بعد از تولد زیگموند به دلیل مشکلات مالی همراه با خانواده خود به لایپزیک رفت و پس از مدتی به وین مهاجرت کرد. فروید در سال ۱۸۷۳ به دانشکده پزشکی دانشگاه وین رفت و در ۱۸۸۲ مدرک پزشکی خود را گرفت. او در همان زمان با مارتا برنز ازدواج کرد و در بیمارستان عمومی وین مشغول به کار شد. در ۱۸۸۵ برای تحقیقات عصب‌شناسی وارد پاریس شد و در بیمارستان سال‌پتریه با ژان مارتن شارکو که بزرگ‌ترین روان‌پزشک زمان به شمار می‌رفت آشنا شد. شارکوبر روی کاربرد هیپنوتیزم در درمان هیستری کار می‌کرد.

فروید سپس به وین بازگشت، مطبی باز کرد و به درمان بیماران روانی با استفاده از هیپنوتیزم پرداخت. در ۱۸۹۶ پس از تحقیقاتی چند، با ژوزف برویر به بررسی و تحقیق و درمان بیماران به روشی پرداخت که خود آن را روان‌کاوی می‌نامید. فروید بعدها تصمیم گرفت به جای هیپنوتیزم، تداعی آزاد و تحلیل رویاها و خواب را برای تشخیص و درمان بیماران روانی به کار گیرد. در ابتدا با گرفتن سر افراد ازآنها می‌خواست هر چه به ذهنشان می‌رسد بگویند. پس از مدتی تماس بدنی را قطع کرد و بیمار را در حالت خوابیده آزاد گذاشت. فروید می‌گوید خود بیماران بودند که با رفتارشان به او یاد دادند که: «ساکت باش و به من گوش کن. خودم بهتر می‌دانم رنج من از کجاست.»

فروید در سال ۱۹۰۱ انجمن بین‌المللی روان ‌کاوی و در سال ۱۹۰۲ جامعه روان‌شناسی چهارشنبه‌ها را تاسیس کرد که کار خود را با برگزاری جلسه در هر چهارشنبه در خانه او پیش می‌برد. در سال ۱۹۰۹ همراه با کارل یونگ و ساندور فرنزی به دعوت دانشگاه کلارک ماساچوست به آمریکا رفت. فروید در ۱۹۲۳ برای برداشتن غده سرطانی در سقف دهان خود مجبور به عمل جراحی شد که طی آن بخش عمده‌ای از سمت راست کام او را برداشتند.

با الحاق اتریش به آلمان در ۱۹۳۸ و بالا گرفتن یهودی‌ستیزی در وین، فروید تصمیم به مهاجرت گرفت. او با کمک ویلیام بالیت دیپلمات آمریکایی و پرنسس بناپارت روان‌کاو فرانسوی در ۱۹۳۸، وین را همراه با خانواده‌اش به قصد پاریس ترک کرد و پس از مدتی از آنجا به لندن رفت.

تعبیر خواب (۱۹۰۰)؛ توتم وتابو (۱۹۱۳)؛ روان‌شناسی گروه و تحلیل من (۱۹۲۱)؛ تمدن و گله‌مندان از آن (۱۹۳۰)؛ آیندهٔ یک وهم؛ موسی و یکتاپرستی ; بررسی رفتارهای جنسی و آسیب‌شناسی زندگی روزمره؛ برخی از آثار فروید هستند.

در این قسمت تنها از سیزده دست‌آورد زیگموند فروید نام می‌بریم و گسترش و توضیح بیشتر را به فرصتی دیگر می‌سپاریم:

- کشف ناخودآگاه

- تعیین مراحل روان‌کاوی

- کشف ناخودآگاه چون محلی در روان آدمی بر پایه واپس‌زده‌ها از بدو تولد

- کشف رابطه ناخودآگاه با واپس‌زده‌ها و آرزوهای تحقق نیافته. واژه ناخودآگاه پیش از فروید بکار گرفته شده و در فرهنگ‌های قدیمی نیز بوده است. نویسندگانی چون؛ شکسپیر، بالزاک، تولستوی، داستایفسکی، چخوف در آثار خود به ناخودآگاه اشاره کرده‌اند. حافظ نیز ما را تا کنار ناخودآگاه می‌برد:

در اندرون من خسته دل ندانم کیست که من خاموشم و او در فغان و درغوغا است

- قرار دادن آدمی درمسیری متحرک و در تغییری مداوم پس از تولد

- بردن انسان در میدان فرهنگ بشری. فروید پزشک شجاعی بود که مرز بدن مکانیکی، بیولوژیک، آناتومیک، اجتماعی و اداری را شکست و به مرزبندی دقیق آدمی و حیوان بازگرداند. او در نظریه دوم خود، تقسیم‌بندی روان را بر سه عامل "من برتر"، "من و نهاد" که همان قسمت حیوانی ماست و حرف و سخن و گفتار در ساختار ناخودآگاه متمرکز کرد.

- فرهنگ را به ژرفنای انسان؛ آن هم از بدو پیدایش‌اش برد و این مهم را از دو طریق انجام داد: استفاده از انتروپولوژی و قوم‌شناسی؛ انسان‌ شناسی و توجه به فرهنگ شفاهی یا همان اسطوره به گونه‌ای که از اسطوره‌های اودیپ و اروس سود جست. فروید با توتم و تابو نشان داد که هر آدمی از تولد تا دوران بلوغ مراحل رشد انسان هموسپین را طی می‌کند. به عنوان نمونه کودک ۶ یا ٧ ساله همانند اجداد ما در ۷ یا ۸ هزار سال پیش آماده خواندن و نوشتن می‌شود.

- لذت‌های آدمی را از طفولیت حول یک مبنا گرد آورد و جرأت کرد از فعالیت جنسی کودکی صحبت کند. او پایه‌گذار نقش جنسیت در شکل‌گیری روان شد و چون پدر سکسولوژی و سکسوتراپی، با کشف و اصرار بر حضور و اهمیت نقش جنسیت در کودکان، در زمان خود تنفر بسیاری را برانگیخت.

- بنیانگذاری نقد ادبی هنری با به‌کار‌گیری دقت در گفتار، نوشته‌ها... است. امروزه در بسیاری از محیط‌های دانشگاهی به‌ویژه هنر و ادبیات، روان‌کاوی جای ویژه‌ای دارد.

- کار عمیق روی پدیده خواب. چه روی تاریخچه خواب و چه روی جدایی خواب از ماوراء‌الطبیعه و کشف نقش خواب در رمزیابی کارکرد ناخودآگاه.

- نشان داد که مفهوم خدا نیز از اختراعات آدمی است و کندوکاو ژرفی در تاریخ پیدایش دین یهود انجام داد.

- کنار گذاشتن هیپنوز و دارو در درمان روان‌نژندی‌ها

- احترام عمیق به لائیسیته و به زیر سوال کشیدن سیستم‌های سازمان‌دهی انسانی و اداری

- گسترش انسان در سه دنیای خواب و رویا و واقعیت.

حافظ می‌گوید: مگر دیوانه خواهم شد در این سودا که شب تا روز / پری در خواب می‌بینم، سخن با ماه می‌گویم

دست‌آوردهای ژاک لکان

ژاک لکان (۱۹۸۱ – ۱۹۰۱) روان‌پزشک و روان‌کاو فرانسوی، بی‌گمان یکی از ادامه‌دهندگان راه زیگموند فروید در قرن بیستم است. خود او می‌گوید: «کسی است که فروید را خوانده است.» آثار او بر مدرسه روان‌کاوی فرانسه در درجه نخست و سپس در آمریکای لاتین بیشترین تأثیر را گذاشته است. تئوری او بر روان، حضور ناخودآگاه در آن، شکل‌گیری و کارکرد آن استوار است. او خود را بیشتر از همه کاشف «شیئی مولّد هوس» می‌داند. در سال ١٩٥٣ مدرسه خود را به نام جامعه روان‌کاوی فرانسه، در پاریس بنیان گذاشت و پس از پرورش صدها روان‌کاو بالینی، در سال ١٩٨٠ آن را منحل کرد. شاگردان او از آن تاریخ انجمن‌های گوناگونی از روان‌کاوان را درسطح فرانسه، اروپا و جهان به وجود آورده‌اند.

مجموعه آثار لکان شامل بیش از ٢٥ سمینار، نوشته‌ها و مقالات (تحت دو جلد «نوشته‌ها» و «دگرنوشته‌ها») و مصاحبه‌های گوناگون است. سمینارهای ژاک لکان که همگی درس‌های شفاهی مکتوب شده او هستند، اکثراً تاکنون چاپ شده‌اند و به عنوان پایه‌های آموزش اندیشه‌های او در مدارس گوناگون روان‌کاوی تدریس می‌شوند. زبان شفاهی این سمینارها، که بر پیچیدگی معرفی وی از کارکرد ساختار روان می‌افزاید، خوانندگان و به ویژه مترجمان آثار او را دچار مشکل می‌‌کند.

گروهی بر آن باورند که درک آثار لکان تنها به شرطی مقدور است که در میدان روان‌کاوی بالینی فعال باشیم. گویی باید او را دانست تا سخنان او را فهمید!

اندیشه‌های لکان از میدان روان‌کاوی بالینی فراتر رفته‌اند و در دانشکده‌های گوناگون فلسفه، زبان‌شناسی، نقد ادبی و هنری، زیباشناسی، معماری و حقوق تدریس می‌شوند.

اگر زیگموند فروید، انسان را در حوزه‌های فراتر از «تن»، تا اعماق اسطوره‌شناسی، فرهنگ شفاهی و هموسپین – سپین مورد مطالعه قرار داد، ژاک لکان، زبان و ساختار آن، واژه و به ویژه تصویر صوتی واژه (دال) را چون عنصر اساسی کار خود قرار داد و با کشف عمده خود «ناخودآگاه ساختاری چون زبان دارد» به گونه‌ای روان آدمی را در میدان، «انسان سخن‌گو»، «انسان آرزومند» و «انسان عامل و فاعل»، مورد بازبینی قرار داد. آشنایی او با ساختارگرایان در نیمه اول قرن بیستم، ابزار اولیه را در اختیار او گذاشت تا بهره‌وری از توپولوژی (دانش مکان‌شناسی، علم مطالعه وضعیت همسایگی) و فرمول‌سازی منشعب از ریاضی مدرن را، چون ابزاری در خدمت آموزش و فراگیری با کشفیات خود همراه سازد.

کار تجربی و بالینی لکان به مثابه پزشک و روان‌پزشک هم چون پایه‌های زمینه اندیشه او و از سوی دیگر آشنایی با فروید و هم‌زمانی و هم فکری‌اش با ساختارگرایان به او امکان داد که اندیشه خود را بر پایه این سه محور بسازد. لکان سه نوع بیان، شفاهی، نوشتاری، توپولوژیک و ریاضی را نیز برای بیان اندیشه‌هایش انتخاب کرد. بدین گونه او هم پژوهشگر روان، هم روان‌کاو بالینی تجربی و هم آموزگار یافته‌هایش شد. به گونه‌ای که در آثارش، سه بعد هم‌زمان و در کنار هم زندگی می‌کنند: تجربۀ بالینی، گفتار شفاهی – نوشتاری و فرمول‌سازی با استفاده از توپولوژی و زبان ریاضی مدرن.

این سه بعد به فراگیرندگان کمک می‌کنند که مطالعات لکان را در مورد نمونه‌های بالینی، توضیح و تشریح آثار ادبی و هنری، واقعیت‌های تاریخی و تئوری‌های بنیانی فلسفی پیگیری کنند. در کارهای لکان رد پای نظریات و یافته‌های بالینی و تئوریک فروید به خوبی مشهود است. هنر او در ساختارسازی اندیشه‌های فروید است. ناخودآگاه را چون ساختار نگریست و از این روی برای آن شکل‌گیری و کارکرد قائل شد. او فانتاسم، گفتار، نیاز، میل، واژه (دال و مدلول) را با تعاریف مشخص و فرموله به هم مربوط ساخت. چون زبان و گفتار و واژه را اصل ساخت؛ بازی با کلمات و ریشه‌های کلمات، ساختار زبان و نوشتار ابزار اصلی کار او شدند و از این رو ترجمه کار او مشکل‌تر شد.

چند نمونه از رابطه دال و مدلول

جان کلام فرضیه روان‌کاوی معاصر در این است که «همه چیز زبان است». ساختار ناخودآگاه آدمی چون ساختار یک زبان است. (زبان مادری و رابطه طفل با مادر و شکل‌گیری ناخودآگاه در اولین سال‌های زندگی). نشانه‌ها یا تصاویر صوتی مجموعه‌ای را می‌سازند که همانند یک «متن» ناخودآگاه ما را می‌نویسند. این «نشانه‌ها» از فردی به فردی نقل مکان می‌یابند، چنان که نمی‌توان به درستی دانست که چه کسی صاحب این نشانه‌هاست و این چنین است که با «صرفه‌جویی در گفتار» و «چندپهلوسازی» و «خلاصه و ایجازگویی» و استفاده از «بازی با کلمات و مفاهیم» و خلاصه آن‌چه که در عرصه ادبی به شعر و معماری کلام معروف است و در عرصه زندگی روزمره به ضرب‌المثل و لطیفه و لغز و دشنام و غیره نامیده می‌شود، عملا مجموعه‌ای از «نشانه‌ها» در فضای جاری بین «فرد- فرد» ما زندگی می‌کنند که پایه فرهنگ امروز و اسطوره دیروز هستند.

در این راه دراز می‌آموزیم که گرفتار بازی "دال‌های" خویش نشویم، به خود امکان دهیم تا دنیاهای خویش از جمله خواب‌ها و فانتاسم‌های خویش را جدی بگیریم. و باز هم جلوتر رفته و به هذیان‌ها نیز حساس شویم. در "واقعیت دیگران" خود را گم کنیم؛ چون دیگر دیگری. این امر نامریی را در حبابی که تصویر جهانی مجازی به ما هدیه می‌کند بنگریم. در این"بالماسکه" بزرگ و شبکه‌های روابط نامرئی بنگریم که افراد را با هم متحد می‌کند تا از آنها مجموعه‌های جدانشدنی دیگری بسازد. چون مجموعه تصویرهای صوتی واژه‌هایی اختراع شده تا به امروز، توسط ما خالقان نمادها، که نهایتا چنان با آزادی به این‌طرف و آن‌طرف می‌روند که نمی‌توان دانست کدام آنها به چه کسی تعلق دارد. گویی ما این نمادها را به وجود می‌آوریم، آنها را به دیگری منتقل می‌کنیم، در آنها غوطه می‌خوریم و در انتها آنها را از خاطر می‌بریم تا در زمانی دیگر، آنها را به کار گیریم وکار را ادامه دهیم تا درانتها؛ چون حد و مرز، حد و مرز معروف، این نقطه از هستی که مجموعه این نمادها است که برخلاف تصور آن‌چنان هم ثابت نیست.

لکان سه عنصر امر واقع، نماد و گمان را مبنای کار خود قرار می‌دهد، به گونه‌ای که امر واقع تنها از راه حواس ما قابل درک هستند. نماد سازی که از ژست و حرکت شروع شد و با به کارگیری شیئی و بالاخره اختراع واژه و زبان کامل شد و گمان که همان ادامه فانتاسم نخستین پس از تولد است که به ما امکان می‌دهد تا رسیدن پاسخ نیاز بدن، تحمل و صبر کنیم. از حکیم بزرگوار فردوسی مثالی بزنیم و چند سروده نخستین او را باهم بخوانیم:

بنام خداوند جان و خرد کز این برتر اندیشه برنگذرد

خداوند نام و خداوند جای خداوند روزی ده و رهنمای

خداوند کیهان و گردون سپهر فروزنده ماه و ناهید و مهر

ز نام و نشان و گمان برتر است نگارنده بر شده گوهر است

به بینندگان آفریننده را نه بینی مرنجان دو بیننده را

نیابد بد و نیز اندیشه راه که او برتر از نام و از جایگاه

سخن هرچه زین گوهران بگذرد نیابد بدو راه جان و خرد

در پاره نخست سروده نخست از «خداوند جان و خرد» تا پاره دوم آخرین سروده «نیابد به او راه جان و خرد» یک دور یکدست زده‌ایم. میان اندیشه و اسباب آن سخن و خداوند دیواری است ناگذشتنی. فردوسی در بخش دیگر در ستایش خرد، آن را بهتر از هر چه ایزد داد می‌شمارد:

خرد زنده جاودانی شناس خرد مایه زندگانی شناس

فردوسی، هفت سده قبل از دکارت به زنجیره اندیشه و بودن رسیده است. جان، آدمی را در میانه جان‌داران جای می‌دهد و خرد آدمی را از زندگانی دیگر برتر می‌دارد و خداوند را نگارنده این «برشده گوهر» می‌خواند؛ و در جای دیگر در تعریف جنبنده - حیوان - می‌گوید:

نه گویا زبان و نه جویا خرد زخار و زخاشاک تن پرورد

خداوند جدای از خداوندی کیهان و سپهر و ماه و مهر و ناهید، خداوند روزی‌ده و رهنمای است. خداوند فردوسی خداوند نام و جای است. سخن به شیوه‌ای نهادن نام است بر چیزها و مفاهیم و نیز نام نهادن بر گمان و خیال و اوهام و تصور و تجسم است. سخن از نهادی کردن واژه‌های گذشته شکل می‌گیرد. هر نهاد بارور شده در درازای زمان پربار می‌شود، ژرف‌تر می‌شود. هم‌آوایی نهادها به اختراع نهادهای تازه‌ای می‌انجامد و بدین‌گونه است که مردم از چند آوای نخستین، واژه‌ها و سخن گفتن را می‌آفرینند. مردم در ابتدا برای زمان و مکان، جایگاه، یک واژه داشته‌اند.

اختراع زمان و مکان به درازا کشیده است. سپس جهات گوناگون در مکان و زمان‌های گذشته، اکنون و آینده ساخته شد: برای مردم نخستین، بالا و شمال یکی بوده‌اند. دیر و دور یکی بوده‌اند. هنوز هم در بسیاری از روستاهای ایران این دو واژه به‌جای یکدیگر به‌کار می‌روند، به جای دیر شد، می‌گویند دور شد.

واژه‌ها به ‌ما امکان داده‌اند تا زمان و مکان را از هم جدا کنیم و برای هر کدام پاره‌های گوناگون بسازیم. چون نیک بنگریم، برای ناخودآگاه آدمی شکل کارکرد زمان و مکان- یعنی جایگاه یگانه است. در پژوهش‌های روان‌کاو و روان‌پزشک فرانسوی ژاک لکان که خود را ادامه‌دهنده راه زیگموند فروید می‌داند، در می‌یابیم که ساختار روانی ناخودآگاه آدمی از سه عامل نام، گمان، و نماد یا نشان شکل گرفته و این چون سه حلقه درهم رفته‌اند که با پارگی هرکدام دو عامل دیگر از هم جدا می‌شوند. آدمی با هر نام‌گذاری «واقع» را گسترش می‌دهد. با تخیل و گمان، دنیای واقع را باز هم بازتر می‌کند و با سمبل و نشانه‌ها و واژه‌ها دریافت واقع را می‌تواند از نسلی به نسل دیگر برساند.

گوستاو یونگ روان‌کاو سوییسی و پدر روان‌کاوی تحلیلی در به‌کارگیری نشان و نماد و سمبل بسیار دور می‌رود تا آن‌جا که به مرزهای کیمیاگری می‌پیوندد.

سعدی نیز در پیش‌گفتار گلستان شعری به همین مضمون دارد:

ای برتر از خیال و قیاس و گمان و وهم وز هرچه گفته‌اند و شنیدیم و خوانده‌ایم

تیزنگری فردوسی در آن‌ست که با نام و جای ارزشی در ردیف کیهان و گردون سپهر و جان و خرد و اسباب زندگی آدمی یعنی روزی و راهنمایی می‌دهد. و از این‌جاست که راه خود را به‌یکباره از دیگران جدا می‌سازد:

ز نام و نشان و گمان برتر است

فردوسی نشان می‌دهد که مردم ابزار بایسته برای بالاتر از اندیشه رفتن را ندارند. سخن، نام، نشان و گمان، اوج دسترسی آدمی است. خداوند از نام و جایگاه برتر است. و به‌همین مناسبت است که می‌گوید:

به بینندگان آفریننده را نه بینی مرنجان دو بیننده را

ردپای اندیشه‌های ژاک لکان از راه‌های گوناگون امروزه در جهان روان‌کاوی بالینی و شناخت‌های فلسفی، نقد ادبی و هنری دیده می‌شود. گذشته از محیط‌های دانشگاهی، محیط‌های آموزشی و رسیدگی به کار روان انسان، چون بیمارستان‌های روانی، مؤسسه‌های روان‌درمانی، مجموعه‌ای از شبکه‌های انجمن‌های علاقمند به آثار ژاک لکان، در کشورهای مختلف به کار توسعه اندیشه او مشغولند. در واقع آموزش روانکاوان بالینی مدرسه او نیز در مدارس همین انجمن‌ها صورت می‌گیرد.

از نظر کار نظریه‌پردازی، افکار لکان در حیطه کار بالینی هر روزه به محک می‌خورد و مجموعه‌ای از نوشته‌های روان‌کاوان در تطبیق بررسی پیگیری روان‌کاوی افراد روان‌کاوی شونده هر روزه در اختیار علاقمندان قرار می‌گیرد. از سوی دیگر مقایسه آثار ژاک لکان و دیگر روان‌کاوان و به محک کشیدن این آثار در میدان کار بالینی نیز موضوع مورد مطالعه مؤسسات تحقیقی در سطح جهان است. نقد و بررسی آثار ادبی و هنری بر پایه اندیشه‌های ژاک لکان، امروزه فراگیر شده است

در سال ۱۹۵۳ ژاک لکان از انجمن روان‌کاوان بنیانگذاری شده توسط زیگموند فروید اخراج شد. از آن تاریخ به بعد بحث و مجادله میان پیروان آن انجمن که به فرویدین‌ها معروفند و ژاک لکان ادامه یافت. اساس اختلاف این دو اندیشه هم پایه‌های نظری دارد و هم پایه‌های بالینی و اجرایی.

واژه و به ویژه دال (تصویر صوتی واژه)، چون پایه ساختار ناخودآگاه نظریه ژاک لکان را حول محور خود شکل می‌دهد. اگرچه لکان ساختار روان را نیز چون زیگموند فروید بر همان سه پایه روان‌نژندی، روان‌پریشی و کژنهادی می‌گذارد، اما به تفسیر و تعبیر روان‌کاو در جلسات روان‌کاوی ارزش ویژه‌ای می‌نهد و سکوت روان‌کاو را به مدتی طولانی اجباری می‌داند. لکان به جلسات روان‌کاوی کوتاه مدت و متغیر اعتقاد دارد و تعداد جلسات را به دو یا سه در هفته محدود می‌کند. گرچه آموزش‌های اولیه ژاک لکان تحت تأثیر روان‌پزشکان مکتب فرانسوی روان‌پزشکی است ولی برای شکل دادن به اندیشه خود از این مکتب چندان باری با خود نمی‌برد.

از شخصیت پیچیده، پرکار و ویژه لکان در داستان‌های کوتاهی که شاگردانش از او در اینجا و آنجا نقل می‌کنند، پرده برداشته شده است. در انتهای کار لکان، زبان و تئوری او به پیچیدگی ویژه‌ای می‌رسد، گویی چون نقاشان مکتب انتزاعی به نوعی هنر انتزاعی در تدوین اندیشه‌اش می‌رسد. تشریح و توضیح آخرین سمینارهای او کاری نه چندان ساده است.

ادامه دارد

بخش نخست:

روان‌کاوی و فرهنگ (۱)

تجاوز به محارم

society — Thu, 13 Dec 2012 14:57:00 +0000

در گفت‌وگو با محسن مالجو، کار‌شناس ارشد مطالعات زنان و مدرس دانشگاه در ایران- بخش دوم

اسماعیل جلیلوند - پژوهش در مورد معضلات اجتماعی و اعلام آمارهای مربوط به این مسائل در برخی از کشور‌ها در محدوده خط قرمز قرار می‌گیرند. به عبارت دیگر برخی حکومت‌ها، اعلام آمار بالای اعتیاد یا تجاوز را به معنای پذیرش ناکارآمدی خود می‌دانند و اهمیت این خطوط قرمز برای آن‌ها، بسیار بیشتر از سرنوشت قربانیان است.

یکی از این آسیب‌ها، تجاوزهای خانگی به کودکان و حوادثی است که در پی وقوع تجاوز‌ در زندگی این قربانیان اتفاق می افتد. «تجاوز جنسی خانگی» نیز تنها به معنای تجاوز به زن یا دختر بچه نیست. تجاوز جنسی - و در اینجا تجاوز جنسی خانگی - به هر جنسیتی و به هر سنی ممکن است. پس کودکان پسر نیز در معرض احتمال وقوع تجاوز جنسی توسط اعضای خانواده خود، قرار دارند.

در بخش دوم گفت و گو با محسن مالجو، کار‌شناس ارشد مطالعات زنان و مدرس دانشگاه در ایران که به شکل اختصاصی پژوهش‌هایی را در مورد تجاوزهای خانگی به کودکان دختر انجام داده‌ است، به موانع حمایت از دختران آسیب دیده و قربانی تجاوز‌های خانگی در ایران پرداخته‌ایم. در گفت‌و‌گویی دیگر، دامنه این بحث بازتر و به مردانی اشاره خواهد شد که در کودکی مورد آزار جنسی قرار گرفته‌اند.

آیا آمار مشخصی درباره افرادی که مورد آزار جنسی خانواده و محارم خود در ایران قرار گرفته‌اند، وجود دارد؟

محسن مالجو: خیر؛ به دلایل مختلف، هیچ آمار درستی درباره تجاوز جنسی به محارم در ایران وجود ندارد. یک دلیل آن، سیاست پنهان نگهداشتن آمار آسیب‌های اجتماعی با این استدلال است که به هر حال ما در یک جامعه اسلامی زندگی می‌کنیم و تقدس هر چند ظاهری خانواده نباید مخدوش شود.

دلیل مهم‌تر آن اما ثبت سلیقه‌ای، بی‌قاعده و بدون آموزش موارد گزارش شده در نیروی انتظامی و قوه قضائیه هست، به طوری که به عنوان مثال، رابطه مادر و پسر یا پدر و دختر یا خواهر و برادر به عنوان زنا و رابطه پدر با پسر یا دایی با خواهر‌زاده به عنوان لواط ثبت می‌شود. حالا در این بی‌قاعدگی و بی‌نظمی، واقعاً دشوار است که بتوان آمار گیری کرد؛ من خودم خیلی از پرونده‌ها را از طریق شباهت فامیلی پیدا می‌کردم که قاعده خاصی برای آن وجود ندارد و گرفتن آمار، در این مورد کار بسیار بسیار دشواری است

تحقیقات شما به شکل دقیق مربوط به چه مواردی بوده است؟

کاری که من انجام دادم، مربوط به تجاوز پدر به دختر یا برادر به خواهر بود. بنابراین تمام افرادی که در این تحقیق با آنها به گفت‌وگو نشستم، مورد تجاوز پدر یا برادر خود قرار گرفته بودند.

بیشتر موارد، مربوط به تجاوز پدر به دختر بود یا برادر به خواهر؟

قبل از اینکه به این سئوال پاسخ دهم، باید بگویم لازم است بین دو مسئله، یکی میزان رخداد یک آسیب اجتماعی و دوم میزان گزارش دهی آن آسیب اجتماعی، تفاوت قائل شد. چرا که اگر تفاوت این دو در نظر گرفته نشود، امکان سوء تفاهم وجود دارد.

محسن مالجو: میزان رخداد تجاوز جنسی برادر به خواهر بیشتر از تجاوز پدر به دختر است، ولی میزان گزارش‌دهی تجاوز جنسی پدر به دختر، بیشتر از تجاوز برادر به خواهر است. رابطه جنسی برادر با خواهر کمتر گزارش می‌شود، چراکه معمولاً در سنین نوجوانی و بلوغ شکل می‌گیرد، خواهر و برادر همسن و سال هستند، رابطه ممتد و همیشگی نیست و رابطه به خاطر کنجکاوی‌ها و محدودیت‌های جنسی به وجود می‌آید، به همین دلیل هم معمولاً راحت‌تر فراموش می‌شود و شاید مورد بخشش قرار می‌گیرد.

پس با توجه به این نکته، معتقد هستم که میزان رخداد تجاوز جنسی برادر به خواهر بیشتر از تجاوز پدر به دختر است، ولی میزان گزارش‌دهی تجاوز جنسی پدر به دختر، بیشتر از تجاوز برادر به خواهر است. رابطه جنسی برادر با خواهر کمتر گزارش می‌شود، چراکه معمولاً در سنین نوجوانی و بلوغ شکل می‌گیرد، خواهر و برادر همسن و سال هستند، رابطه ممتد و همیشگی نیست و رابطه به خاطر کنجکاوی‌ها و محدودیت‌های جنسی به وجود می‌آید، به همین دلیل هم معمولاً راحت‌تر فراموش می‌شود و شاید مورد بخشش قرار می‌گیرد. در ضمن خانواده هم اگر مطلع شود، به دلیل ترس از مجازات فرزندان، می‌کوشد در درون خود قضیه را حل و فصل کند. بنابراین با وجود این دلایل، امکان گزارش‌دهی رابطه جنسی برادر با خواهر، کمتر از پدر با دختر است.

آیا بیشتر قربانیان متعلق به گروه یا طبقه اجتماعی خاصی هستند؟

نه، به هیچ وجه. یقینأ معتقدم تجاوز جنسی به زنان در خانواده، در تمام طبقات اجتماعی و گروه‌های شغلی می‌تواند امکان‌پذیر باشد، ولی در اینجا هم بین الگوی میزان گزارش‌دهی و هم الگوی شکلی تجاوز جنسی، تفاوت‌هایی وجود دارد.

اینطور که احتمالاً میزان گزارش‌دهی در طبقات فرودست جامعه بیشتر از طبقات فرادست هست، من در تجربه خودم چند مورد از طبقات بالای جامعه داشتم، مثل کسی که پدرش پزشک بود و در ‌‌نهایت نتوانستم با آن فرد مصاحبه کنم. به هر حال در طبقات بالای جامعه، آبرو تابوی قوی‌تری هست تا طبقات پایین جامعه، اما از جهت الگوی شکلی تجاوز، فکر می‌کنم در طبقات بالای جامعه، رابطه جنسی برادر با خواهر، نسبت به طبقات پایین جامعه کمتر باشد، به دلیل اینکه در طبقات فرادست جامعه با محدودیت و محرومیت جنسی کمتری روبه‌رو هستیم، اما به هر حال اگر از نظر آماری بخواهیم صحبت کنیم، باید گفت در طبقات پایین جامعه، احتمالا تجاوز جنسی به محارم بیشتر اتفاق می‌افتد.

قربانیان بیشتر در چه گروه سنی قرار دارند؟

برای پاسخ به این سئوال هم باید بگویم دو الگوی متفاوت در ارتباط با تجاوز جنسی پدر به دختر و برادر به خواهر وجود دارد؛ اینطور که قربانیانی که از سوی پدرشان مورد تجاوز جنسی قرار می‌گیرند، معمولأ از حدود سنی ۱۰ تا ۱۲ سال و خواهرانی که از سوی برادر خود مورد تجاوز قرار می‌گیرند، از حدود سنی ۱۵ تا ۱۶ سال آزار جنسی‌شان آغاز می‌شود، البته این به معنای قرار گرفتن قربانیان در این محدوده سنی خاص نیست.

من با موردی برخورد کردم که در سن ۳۵ سالگی و پس از ازدواج هم مورد تجاوز پدرش قرار می‌گرفت. بد نیست در مورد فرآیند آزار جنسی هم توضیحی بدهم. تجاوز جنسی توسط پدر، فرآیندی مرحله به مرحله است. در واقع آزار جنسی اغلب به شکل رفتارهای خفیف، همچون دستمالی بدن و بوسیدن‌های غیر عادی شروع می‌شود و کم کم به شکل دستمالی مقعد، آلت تناسلی با دست و یا مالش آلت مردانه در اطراف دستگاه تناسلی زنانه صورت می‌گیرد و در بعضی موارد هم در همین حد باقی می‌ماند، ولی در اکثر مواقع به دلیل سکوت و ترس دختر، معمولاً پدر‌ها جسور‌تر می‌شوند و آزار جنسی به شکل تجاوز و دخول کامل تغییر شکل پیدا می‌کند که در تحقیق من هم اکثر موارد به شکل تجاوز و همراه با دخول کامل و حاملگی صورت گرفته است. بد نیست یکسری مثال بزنم. مثلا مینا می‌گفت: اوایل شب‌ها که می‌خوابیدیم، مدام دستش را می‌مالید به من. هی خودم را جابه‌جا می‌کردم، اما باز این کار را می‌کرد. پای من را می‌گذاشت اونجاش [منظورش آلت تناسلی‌اش است] و فشار می‌داد. من هم می‌ترسیدم که بخواهم حرفی بزنم.

شقایق می‌گفت: آزار جنسی من وقتی ۱۲-۱۳ سالم بود شروع شد. اوایل در حد کمی بود. وقتی در خانه تنها بودیم و کسی نبود، می‌گفت بنشین کنار من. بعد نوازشم می‌کرد. مو‌هایم را شانه می‌کرد. مرا می‌بوسید و یک دفعه مهربان می‌شد، یا از من می‌خواست کنارش دراز بکشم و بدنم را دست می‌مالید. اوایل فکر می‌کردم برای محبت است. خیلی اذیت می‌شدم، اما برایم دیگر عادی شده بود و ترسم ریخته بود، ولی کم‌کم جاهای خاصی از بدنم را لمس می‌کرد و پس از مدتی شدت کار‌هایش بیشتر شد و از پشت با من رابطه برقرار می‌کرد. شب‌ها موقع خواب خیلی اذیت می‌شدم، واقعا وحشتناک بود.

پریسا می‌گفت: آزار جنسی من از حدود سن ۱۲ سالگی بود. همه در اتاق می‌خوابیدیم. آن موقع برادرم خیلی بچه بود. حواس مادرم به برادرم بود. بعد شب‌ها که می‌خوابیدیم، پدرم دستش را می‌گذاشت و پشتم را می‌مالید. بعد کم‌کم که گذشت، دستش را می‌کرد در شلوارم و پشتم را می‌مالید. من هم از ترسم جیکم در نمی‌آمد. هی بیشتر شد تا جایی که انگشتش را کامل می‌کرد در پشتم. به سینه‌هایم هم دست می‌زد. اولین‌بار هم که من را از حالت طبیعی خارج کرد، [منظورش ازاله بکارت است] با انگشت این کار را کرد و من هم خیلی گریه کردم.

با توجه به تحقیقات صورت گرفته، کسانی که اقدام به تجاوز به محارم خود کرده‌اند، تا چه حد از سلامت روانی برخوردار بودند؟

اگر بخواهم از نظر روانی یک‌سری ویژگی برای پدرانی که دختر خود را مورد تجاوز قرار می‌دهند بگویم، تحمل پایین در برابر ناکامی، مشکل در کنترل خشم، مشکل در توانایی برقراری رابطه عاطفی با اعضای خانواده، پرخاشگری کلامی و جسمی، سوء مصرف مواد مخدر و الکل، احساس اضطراب برای برقراری رابطه جنسی با بزرگسالان و پدوفیلیا یا تمایل به رابطه جنسی با کودکان است و از همه مهم‌تر اینکه خیلی از آن‌ها در کودکی از طرف پدربزرگ، صاحب کار و یا پدر خود مورد تجاوز قرار گرفته‌اند و در واقع قربانی آزارهای جنسی بوده‌اند.

مطمئنأ کسی که چنین شاه آسیب اجتماعی را به وجود می‌آورد [می‌گویم شاه آسیب اجتماعی، چون معتقدم در بین آسیب‌های اجتماعی، تجاوز جنسی به محارم بیشترین پیامد را برای آزاردیده و همچنین بیشتری همدلی مردمی را به همراه خود دارد]، نمی‌تواند از سلامت روانی برخوردار باشد، اما اشتباه بزرگی است اگر علت اصلی این آسیب را فقط روانی ببینیم، چون فکر می‌کنم تجاوز جنسی به محارم، بیش از آنکه مسئله‌ای روانی باشد، مسئله‌ای اجتماعی است.

اگر بخواهم از نظر روانی یک‌سری ویژگی برای پدرانی که دختر خود را مورد تجاوز قرار می‌دهند بگویم، تحمل پایین در برابر ناکامی، مشکل در کنترل خشم، مشکل در توانایی برقراری رابطه عاطفی با اعضای خانواده، پرخاشگری کلامی و جسمی، سوء مصرف مواد مخدر و الکل، احساس اضطراب برای برقراری رابطه جنسی با بزرگسالان و پدوفیلیا یا تمایل به رابطه جنسی با کودکان است و از همه مهم‌تر اینکه خیلی از آن‌ها در کودکی از طرف پدربزرگ، صاحب کار و یا پدر خود مورد تجاوز قرار گرفته‌اند و در واقع قربانی آزارهای جنسی بوده‌اند.

در مورد برادرانی که خواهر خود را مورد تجاوز جنسی قرار می‌دهند نیز، علاوه بر سوء مصرف مواد مخدر و الکل، محرومیت جنسی بارز‌ترین ویژگی آنهاست. اگر از محرومیت جنسی برادران متجاوز بگذریم، ویژگی‌های روانی نسبت به زمینه‌های اجتماعی از سهم کمتری در رویداد تجاوز جنسی برخوردار هستند.

درباره زمینه‌های خانوادگی تجاوز جنسی پدر به دختر، به جرئت می‌توانم بگویم هر چه از ساختار خانواده دموکرات و مساوات‌طلب به سوی ساختار خانواده خودکامه و بی‌بندبار و نابه‌سامان پیش می‌رویم، امکان تجاوز جنسی به کودکان بیشتر می‌شود.

در واقع تجاوز جنسی پدر به دختر، مخصوصاً بیشتر در خانواده‌هایی اتفاق می‌افتد که دارای انزوای اجتماعی هستند؛ ساختاری سنتی مبتنی بر مرد نان‌آور و زن خانه‌دار دارند؛ میزان ارتباط اعضای خانواده و روابط عاطفی بین آنان کمترین میزان اهمیت را دارد؛ مشاجره و خشونت‌های خانگی میان والدین همیشه وجود دارد؛ برای تربیت فرزندان هیچ منطق و تعادلی وجود ندارد و یا کاملاً سختگیرانه است یا کاملاً سهل‌گیرانه؛ مردسالاری در این خانواده‌ها حرف اول را می‌زند و تصمیم‌گیری در آن کاملاً یکجانبه و از سوی پدر است.

مهم‌ترین مسئله اما حاکمیت انگاره‌های مالکانه در روابط میان پدر و فرزندان در این خانواده‌هاست. مثلاً پدر به دخترش می‌گوید: من پدر تو هستم و می‌توانم این کار را با تو بکنم. تو سر سفره من غذا می‌خوری یا من که پدرتم می‌توانم این کار را با تو بکنم، غریبه‌ها نباید این کار را بکنند.

می‌توانم بگویم این خانواده‌ها از نظر سطح سواد، سابقه کیفری، تعداد فرزندان یا طلاق و جدایی و یا از همه مهم‌تر تعلقات مذهبی، می‌توانند بسیار متفاوت باشند و در سطوح متفاوت شکل بگیرند، همانطور که قبلاً گفتم در تجاوز جنسی برادر به خواهر، وضع کمی متفاوت است و این اتفاق لزوماً در خانواده‌های نابه‌سامان رخ نمی‌دهد و بیشتر در اینجا با مسئله محرومیت جنسی مواجه هستیم.

بیشتر به چه دلایلی قربانیان تجاوزهای خانگی از بازگو کردن این مسئله اجتناب می‌کنند؟

بسیاری از آزاردیدگان جنسی توسط محارم، برای مدت زمان زیادی این مسئله را مخفی نگه می‌دارند و درباره آن با کسی صحبت نمی‌کنند. مخصوصاً وقتی آزارهای جنسی به صورت خفیف است، به این معنی که در حد دستمالی کردن باشد، واکنش سکوت بیشتر امکان دارد. سکوت گاهی به دلیل خجالت کشیدن و گاهی هم واکنشی است. حاصل از سردرگمی که چه باید کرد؟ مثلاً مژگان که از دوازده سالگی مورد آزارهای جنسی پدرش بوده، می‌گفت: بعضی وقت‌ها که می‌دانستم امشب پدرم می‌خواهد اذیتم کند، شب آنقدر قرص‌های قوی خواب می‌خوردم تا بی‌حال باشم و چیزی نفهمم یا منگ باشم و کمتر بفهمم. خیلی با من رابطه داشت، خیلی این کار را کرده، شاید صدبار. سپیده هم می‌گفت: یک بار خواب بودم پدرم شب آمد سراغم، به پهلو خوابیده بودم، حالم بد شده بود، اما به روی خودم نیاوردم اصلاً جرئت حرف زدن نداشتم.

گاهی هم سکوت به این دلیل است که آزاردیده امیدی به رهایی و راهی جز قبول کردن آن ندارد، مثلاً عاطفه می‌گفت: من از‌‌ همان اول می‌دانستم که کار پدرم بد است، اما هیچ کاری نمی‌توانستم بکنم، از او می‌ترسیدم. وقتی هم که این کار‌ها را می‌کرد، بیشتر از او می‌ترسیدم و اینکه اگر من می‌گفتم نکن، فایده‌ای نداشت، فقط آرزو می‌کردم زود‌تر کارش تمام شود. وقتی از من می‌خواست، آنقدر می‌ترسیدم و خشک می‌شدم که وقتی کارش تمام می‌شد و من می‌ماندم در حمام و او می‌رفت، انگار نه انگار که چیزی شده است.

سازمان‌ها با توجه به امکانات و قدرتی که دارند، می‌توانند امکان وقوع و یا وقوع مجدد آسیب‌های اجتماعی را کاهش دهند و امکان وقوع مجدد تجاوز را کم کنند، اما متأسفانه در این ارتباط مشکلاتی وجود دارد. هم چنین مراجع دولتی در برخورد با پرونده‌های تجاوز جنسی دچار چالش‌های فراوانی هستند، چون از یک سو غالباً با رؤسا و مدیران مرد مواجه هستیم که اعتقاد راسخی به عدم دخالت در حریم خصوصی خانواده دارند و از این بابت برای آن‌ها چندان مهم نیست در داخل این حریم چه می‌گذرد و آیا کودکی قربانی می‌شود یا نه؟

شقایق هم می‌گفت: «خیلی وقت‌ها موقع آن کار‌ها خجالت می‌کشیدم. انگار نمی‌توانستم نه بگویم. جرئتش را هم نداشتم، البته فایده‌ای هم نداشت. او کار خودش را می‌کرد.»

گاهی هم سکوت به دلیل تهدید‌ها و ترس‌هایی است که آزارگر برای آزاردیده ایجاد می‌کند. لیلی ۱۲ ساله می‌گفت: «به پدرم می‌گفتم به مادرم می‌گویم. او هم می‌گفت اگر به کسی بگویی تو را می‌کشم و به همه می‌گویم گم شدی. یا می‌گفت کاری می‌کنم که شبیه میمون بشوی که این کار را هم یک بار کرد، چون یک بار فهمید که می‌خواهم به مادرم بگویم، با تیغ ابرو‌ها و مو‌هایم را تراشید و من خجالت می‌کشیدم که از خانه بیرون بروم. تابستان بود و مدارس هم تعطیل بودند.»

گاهی هم سکوت به این دلیل است که آزاردیده نه تنها می‌ترسد که خودش آسیب ببیند، بلکه نگران است که با فاش ساختن این راز، شیرازه زندگی خانوادگی‌اش از هم گسسته شود. در واقع وفاداری به خانواده، نیروی قدرتمندی است که مانع از افشای حقایق در این زمینه می‌شود. مثلاً در مواردی پدر متجاوز، دختر خود را تهدید به‌‌ رها کردن خواهر یا برادر و مادر مریضش می‌کند. از همه مهم‌تر ترس از انگ خوردن در جامعه‌ای که قربانی را مقصر می‌داند، می‌تواند یکی دیگر از دلایل سکوت باشد؛ مخصوصاً در موارد تجاوز جنسی برادر به خواهر، دختر به خاطر ترس از غیرت پدر و صدمه دیدن از جانب خانواده، معمولاً این جریان را با کسی در میان نمی‌گذارد. مثلاً در یکی از موارد، دختری به نام فاطمه که مورد آزار برادرش قرار گرفته بود و پدری به شدت متعصب و ضد دختر داشت، به دلیل ترس از واکنش پدرش، سکوت می‌کرد و فکر می‌کرد اگر به پدرش این مسئله را بگوید، او می‌گوید که حتماً تو خودت کاری کردی که برادرت با تو این کار را بکند.

آیا قوانین حمایتی کارآمدی برای پیشگیری از این مسئله، یا حمایت از آسیب‌دیدگان وجود دارد؟

متاسفانه جواب منفی است. ببینید من زنانی که مورد تجاوز جنسی محارم خود قرار گرفتند را «افراد ناتوانمند نابرخوردار» می‌نامم.

این گروه مجموعه‌ای از افراد منفرد هستندکه اول، مسائل مشترکی با هم دارند؛ دوم، بر این امر واقف نیستند که باهم منافع و مسائل مشترک دارند و سوم، هیچ متولی سیاسی یا اجتماعی ندارند که زمینه‌های لازم، برای تأمین مشکلات مشترک‌شان را فراهم آورد.

بنابراین با توجه به این نکته و همچنین نوع جرم تجاوز جنسی که در خانواده و به شکل پنهانی صورت می‌گیرد، می‌توان پذیرفت که این افراد برای حمایت از خودشان به شدت نیازمند خدمات نهادهای قدرتمند جامعه هستند. بنابراین نوع رویکرد سازمان‌ها به چنین مسئله‌ای بسیار مهم است. سازمان‌ها با توجه به امکانات و قدرتی که دارند، می‌توانند امکان وقوع و یا وقوع مجدد آسیب‌های اجتماعی را کاهش دهند و امکان وقوع مجدد تجاوز را کم کنند، اما متأسفانه در این ارتباط مشکلاتی وجود دارد. هم چنین مراجع دولتی در برخورد با پرونده‌های تجاوز جنسی دچار چالش‌های فراوانی هستند، چون از یک سو غالباً با رؤسا و مدیران مرد مواجه هستیم که اعتقاد راسخی به عدم دخالت در حریم خصوصی خانواده دارند و از این بابت برای آن‌ها چندان مهم نیست در داخل این حریم چه می‌گذرد و آیا کودکی قربانی می‌شود یا نه و از سوی دیگر، در مواردی که واکنش نشان می‌دهند، این اقدام آنقدر محتاطانه صورت می‌گیرد که غالباً موجب پشیمانی مراجعه کننده می‌شود.

برای اینکه بتوان نقش سازمان‌ها را در جلوگیری از وقوع آسیب‌های اجتماعی به روشنی مشاهده کرد، نمونه شقایق را مثال می‌زنم. شقایق که پدرش فروشنده مواد مخدر بوده است و چندبار هم به این دلیل به زندان رفته، سال‌ها از طرف پدر مورد تجاوز جنسی قرار می‌گرفته. فوت مادر، اعتیاد پدر، زندان رفتن پدر، اعتیاد عمو، فقر مالی شدید، سرطان مادربزرگ و... که هر کدام می‌تواند بالقوه، امکان وجود یک آسیب اجتماعی در خانواده باشد اما باعث نشده است تا از سوی یکی از نهادهای دولتی از این خانواده بازدید صورت گیرد و مددکاران با دو دختر خانواده صحبت کنند. لازم به ذکر است که در بسیاری از کشورهای دیگر در ارتباط با خانواده‌هایی که بالقوه آسیب‌پذیر هستند، معمولاً برنامه‌های بازدید از منزل وجود دارد. به هرحال بعد از مدتی که شقایق مورد تجاوز جنسی پدرش بوده، دوبار به دلیل رابطه جنسی دچار عفونت می‌شود و به پزشک مراجعه می‌کند. پزشک که مشکل شقایق را می‌فهمد، به هیچ مرجعی گزارش نمی‌دهد و جز اقدامات مربوط به درمان، اقدام دیگری برای جلوگیری از آزاردیدگی مجدد او انجام نمی‌دهد و حتی این مسئله را با مادربزرگ شقایق هم مطرح نمی‌کند. همچنین در این مدت، شقایق در مدرسه مشکل خود را با یکی از دوستانش مطرح می‌کند و بدون اشاره به پدرش می‌گوید فردی او را مجبور به برقراری روابط جنسی می‌کند. دوستش هم در خانه داستان را برای مادرش بازگو می‌کند و در ‌‌نهایت مسئله به مدیر مدرسه اطلاع داده می‌شود، اما به جای مشاوره به شقایق و کمک به او، از مدرسه اخراجش می‌کنند.

در اینجا هم به نوعی با عملکردی ضعیف مواجه هستیم، نه تنها به مشکل شقایق رسیدگی نمی‌شود، که مشکلاتش را بیشتر هم می‌کنند. در ‌‌نهایت شقایق از خانه به همراه پسری فرار می‌کند و بعد از مدتی هم دستگیر و به کانون اصلاح و تربیت و نهایتاً به بهزیستی فرستاده می‌شود. بهزیستی هم به دلایل مختلف، بعد از مدتی حاضر به نگهداری از شقایق نمی‌شود و از آنجا به خانه برمی‌گردد. نهایتاً با شکایت، کار به دادگاه می‌رسد و به دلیل مشکل در اثبات اتهام زنای با محارم، پدر در دادگاه تبرئه می‌شود و شقایق بازهم به همراه پدر به‌‌ همان خانه برمی‌گردد. ما اینجا بهزیستی، وزارت بهداشت، آموزش و پرورش و قوه قضائیه را داشتیم و می‌بینیم که در زمینه کمک به شقایق چگونه برخورد کردند،‌‌ همانطور که مشخص است، در مراحل مختلفی در زندگی شقایق، این شانس برای او وجود داشت که جلوی تجاوزهای جنسی پدرش گرفته شود، اما به دلیل مشکلات ساختاری و قانونی در سازمان‌های مختلف این اتفاق رخ نداد.

بنابراین شناخت وظایف سازمان‌ها و خلاء‌های موجود، می‌تواند یکی از مهم‌ترین حمایت‌ها را برای افراد آزاردیده به وجود آورد. من همه این سازمان‌ها را در کارم مورد مطالعه قرار دادم و امیدوارم روزی برسد که مسئولان عزمشان برای استفاده از داده‌های تحقیقاتی تابوشکن از این دست، جزم شود.

تابویی به نام ایدز

society — Wed, 28 Nov 2012 14:12:27 +0000

آیدا قجر – بار دیگر روز سه شنبه، هفتم آذرماه سال جاری، یک نماينده مجلس در مورد کاهش سن ابتلا به ايدز در ايران هشدار داده و گفته است اين موضوع، "زنگ خطری برای نوجوانان و جوانان"‌ به‌شمار می‌آيد.

حسين‌علی شهرياری، رئيس کميسيون بهداشت و درمان مجلس ايران به خبرگزاری دانش‌آموزی ايران (پانا) گفته است که "ابتلا به بيماری ايدز در سنين ۱۱ تا ۱۳ سال نيز ديده شده و تا زمانی که آموزش‌ها جدی گرفته نشود، خطر کاهش سن ابتلا به اين بيماری همچنان وجود دارد."

بیست و شش سال پیش در سال ۱۳۶۵، خبر ابتلای یک کودک به بیماری ایدز منتشر شد و از همان سال تاکنون میزان ابتلا به این بیماری از طریق تزریق با وسایل مشترک در مصرف‌کنندگان ۶. ۶۹ درصد، رابطه جنسی ۵. ۱۰ درصد، دریافت خون و فرآورده‌های خونی یک درصد و انتقال از مادر به کودک نیز یک درصد ارزیابی شد و دلیل ابتلای ۹. ۱۷ درصد از این گروه به بیماری ایدز نامشخص ماند.

نه سال پس از ثبت اولین مورد مبتلا به ایدز (۱۳۷۴)، اولین سریال ایرانی با شکستن تابوی این بیماری در شبکه‌ سراسری تلویزیون ملی پخش شد؛ سریالی تلویزیونی با بازی هما روستا به عنوان مادر کسی که از اروپا بیماری ایدز را همراه خود آورده است. بیمار اما با آگاهی نسبت به عواقب بیماری، مجبور شد از ازدواج با دختر مورد علاقه خود چشمپوشی کند و در قسمت پایانی مرگ را در آغوش بکشد.

تابوی ایدز بالاخره اندکی شکست، اما نه آنقدر که تاثیری در نظر منفی اجتماع درباره مبتلایان به این بیماری داشته باشد. به طوری که همچنان بسیاری از افراد در صورت آگاهی از به بیماری شخص مبتلا شده به ایدز، از وی دوری می‌کنند و این بیمار را مسری می‌دانند که نشان از کمبود آگاهی آنان دارد.

هشداری که به واقعیت انجامید

با توجه به بالا رفتن آمار مبتلایان به ایدز می‌توان گفت یکی از بزرگترین عوامل کمبود آگاهی جامعه نسبت به این بیماری سیاست جمهوری اسلامی در پوشش رسانه‌ای و آموزش‌های علمی است. به طوری که با حذف صورت مسئله سعی در کوچک نشان دادن این مشکل کرده‌اند.

با توجه به بالا رفتن آمار مبتلایان به ایدز می‌توان گفت یکی از بزرگترین عوامل کمبود آگاهی جامعه نسبت به این بیماری سیاست جمهوری اسلامی در پوشش رسانه‌ای و آموزش‌های علمی است. به طوری که با حذف صورت مسئله سعی در کوچک نشان دادن این مشکل کرده‌اند.

چندی پیش مینو محرز، رئیس مرکز تحقیقات ایدز در همین زمینه در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر اعلام کرده بود: "۸۰ درصد مردم جامعه برای اولین بار کلمه ایدز را از تلویزیون شنیده بودند به همین دلیل رسانه ملی باید بیش از سایر رسانه‌ها به این موضوع ورود کند."

وی در ادامه با "فردی" خواندن برنامه پرداختن به این بیماری در آموزش و پرورش گفت: "اگر یک وزیر خوشش نیامد، این موضوع را کنار می‌گذارد. فردی که بر مسند کار قرار می‌گیرد باید یک مقدار راجع به چنین مسائلی با بقیه دستگاه‌ها مشورت کند. فقط نه گفتن نباید باشد."

عدم توجه و اطلاع‌رسانی رسانه‌های ملی یکی از عواملی است که باعث شده سن مبتلایان به ۱۱ و ۱۳ سال برسد، اما با توجه به سخنان حسین‌علی شهریاری، رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، دیگر در دلیل ابتلا به ایدز تنها وسایل تزریق نیست، بلکه "رفتارهای جنسی" بالاترین درصد دلیل ابتلا به بیماری ایدز را به خود اختصاص داده است.

سه سال پیش (۱۳۸۸) مسعود مردانی، عضو کمیته کشوری ایدز هشدار داده بود: "روند اپیدمیولوژیک ایدز در ایران از اعتیاد تزریقی به سمت ابتلا به دلیل ارتباط جنسی ره به تغییر است." وی در ادامه از "کاهش سن ایدز در میان زنان" خبر داده و گفته بود: "سن بروز ایدز در زنان جوان کاهش پیدا کرده و همچنین مشمول روند رو به تزاید موارد جدید ایدز شده‌اند."

هشدارها تاثیری در تغییر روش دولت و مسئولان پیرامون این معضل نداشت و ادامه کتمان و سکوت آنان خطرات احتمالی را گسترش داد. امروز هم سن مبتلایان کاهش یافت و هم ارتباط جنسی به عنوان راه انتقال بیماری، بالاترین رتبه را به دست آورد؛ به طوری که طبق آخرین آماری که توسط عباس صداقت، رئیس اداره ایدز وزارت بهداشت منتشر شد،‌ در سال جاری تعداد مبتلایان ۲۰ درصد افزایش داشته است.

رابطه جنسی مهم‌ترین عامل انتقال ایدز

رئیس اداره ایدز وزارت بهداشت به تازگی اعلام کرد، ابتلا به ایدز از طریق روابط جنسی بیست درصد بالا رفته است در حالیکه بنا به گفته وی، "پیش‌بینی می‌شود ۷۰ هزار مبتلا به اچ آی وی در کشور هنوز ناشناخته‌اند. از میان آمار مستند، ۲. ۹ مبتلایان را زنان تشکیل می‌دهند."

اگرچه زنان به علت توان باروری امکان انتقال این بیماری را از طریق مادر به فرزند نیز دارا هستند، اما نمی‌توان تنها آن‌ها را "مقصر"ی برای ابتلای مردان به بیماری ایدز قلمداد کرد. جلوگیری از افزایش میزان مبتلایان خصوصاً از راه رابطه جنسی برعهده مراکز آموزشی و سیاست‌های تبلیغاتی نظام جمهوری اسلامی است. این مراکز اما از آموزش لازم سر باز می‌زنند.

انگشت اتهام جامعه و مسئولان همچنان بیش از مردان به سوی زنان نشانه رفته است. وزیر بهداشت سال گذشته پیرامون تغییر راه‌های انتقال ایدز مدعی شده بود: "هر زن خیابانی آلوده به این ویروس، می‌تواند سالانه ۱۰۰ نفر از مردان را بیمار کند."

اگرچه زنان به علت توان باروری امکان انتقال این بیماری را از طریق مادر به فرزند نیز دارا هستند، اما نمی‌توان تنها آن‌ها را "مقصر"ی برای ابتلای مردان به بیماری ایدز قلمداد کرد. جلوگیری از افزایش میزان مبتلایان خصوصاً از راه رابطه جنسی برعهده مراکز آموزشی و سیاست‌های تبلیغاتی نظام جمهوری اسلامی است. این مراکز اما از آموزش لازم سر باز می‌زنند.

کم‌توجهی مسئولان آموزش و پرورش و نهادهای اطلاع‌رسانی در خصوص روش‌های جلوگیری،‌ بهداشت در رابطه جنسی و عوامل موثر در ابتلا به ایدز از مهمترین عواملی است که نه فقط مسئولان، بلکه جامعه نیز از آن غافل مانده است. از طرف دیگر رابطه جنسی و صحبت از آن در جامعه ایران طی سه دهه گذشته به تابویی تبدیل شده است که انگار حتی خانواده‌ها نیز وظیفه آموزش به نوجوانان و جوانان خود را در این زمینه فراموش کرده‌اند.

آماری نادرست از افزایش ایدز میان زنان

عدم رسیدگی به مسئله بی‌خانمانی زنان و ابتلای آنان به بیماری‌هایی چون اعتیاد یا ایدز باعث گسترش این بیماری‌ها خواهد شد به طوری که فرد بی‌خانمانی که به اعتیاد رو آورده یا معتادی که بی‌خانمان شده است در صورت فقر و استفاده از سرنگ‌های دست چندم به آسانی مبتلا به ایدز خواهد شد و در صورت بارداری مادر، فرزند نیز مبتلا خواهد شد.

براساس داده‌های بانک اطلاعات وزارت بهداشت، پنج درصد زنان در سال ۱۳۸۵ مبتلا به ایدز بودند که این میزان در سال گذشته به ۹ درصد افزایش یافته است. این آمار اما تنها متوجه زنانی است که متوجه بیماری شده‌اند یا به پزشک مراجعه کرده‌اند. در صورتی که به دلیل در دست نداشتن آمار درست از زنان خیابانی و ابتلای آنان به این بیماری نمی‌توان اعتمادی به این ارقام داشت.

رئیس مرکز تحقیقات ایدز ایران در این زمینه گفته است: "با توجه به این که سیستم شناسایی فعال این بیماری به خصوص میان روسپیان در دست نیست، آمار اعلام شده از سوی وزارت بهداشت بیانگر وضعیت واقعی این بیماری در کشور نیست."

عدم رسیدگی به مسئله بی‌خانمانی زنان و ابتلای آنان به بیماری‌هایی چون اعتیاد یا ایدز باعث گسترش این بیماری‌ها خواهد شد به طوری که فرد بی‌خانمانی که به اعتیاد رو آورده یا معتادی که بی‌خانمان شده است در صورت فقر و استفاده از سرنگ‌های دست چندم به آسانی مبتلا به ایدز خواهد شد و در صورت بارداری مادر، فرزند نیز مبتلا خواهد شد.

کودکانی که از طریق مادران مبتلا یا دیگر راه‌های انتقال، به ویروس اچ آی وی آلوده شده‌اند نه تنها تمام عمر ناچار به تحمل بیماری خود هستند بلکه جامعه نیز آنان را طرد می‌کند و به تنهایی و درد آنان می‌افزاید. مسئولان نیز با عدم مسئولیت‌پذیری، رسیدگی به آنان را وظیفه دیگری می‌دانند.

آنها نه تنها برنامه‌ای برای حمایت از کودکان مبتلا و آموزش آن‌ها ندارند، بلکه رئیس اداره ایدز این مسئولیت را برعهده دیگری می‌داند: "برنامه حمایتی ویژه‌ای در ماموریت‌های وزارت بهداشت وجود ندارد. شاید سازمان بهزیستی و کمیته امداد برنامه‌های حمایتی در این زمینه داشته باشند. من به عنوان مدیر برنامه کشوری برای ایدز معتقدم یک درصد کودک مبتلا به ایدز در کشور، نگران‌کننده نیست".

افزایش ایدز بین کودکان و عدم مسئولیت‌پذیری مسئولان

فرشید یزدانی، عضو هیئت مدیره انجمن حمایت از حقوق کودکان در خرداد ماه امسال از افزایش تعداد کودکان کار به بیماری ایدز خبر داد و گفت: "۵. ۴ درصد کودکان کار و خیابان به ویروس ایدز آلوده هستند که این رقم ۴۵ برابر متوسط کشوری است. در حالیکه ۲۰ درصد از کوکان کار تجربه استفاده از مواد مخدر را دارند و ۴۰ درصد نیز مشروبات الکلی را تجربه کرده‌اند."

قائم مقام سازمان دانش‌آموزی نیز دلیلی برای پرداختن به موضوع ایدز در مدارس نمی‌داند و معتقد است: "دانش‌آموزان در بیرون از مدرسه تحت نظارت والدین خود هستند. از همین رو آموزش و پرورش مسئولیت مستقیمی در قبال آن‌ها ندارد و هر اتفاقی که خارج از مدرسه بیافتند ما مسئول نیستیم."

دیگر کودکان نیز از خطر ابتلا به بیماری ایدز مصون نیستند. ارائه اطلاعات پیرامون بیماری‌های خاص به کودکان و نوجوانان در مدارس یکی از عواملی است که می‌تواند به کاهش رشد آمار مبتلایان به این بیماری‌ها کمک کند، اما نه تنها آموزش ویژه‌ای در میان دروس آنها نیست، بلکه پرداختن به موضوع ایدز در مدارس حتی از سوی معلم ها نیز حذف شده است.

داود روستایی، قائم مقام سازمان دانش‌آموزی نیز دلیلی برای پرداختن به این موضوع در مدارس نمی‌بیند و معتقد است: "دانش‌آموزان در بیرون از مدرسه تحت نظارت والدین خود هستند. از همین رو آموزش و پرورش مسئولیت مستقیمی در قبال آن‌ها ندارد و هر اتفاقی که خارج از مدرسه بیافتند ما مسئول آن نیستیم."

از نظر وی آموزش و پرورش مسئولیت مستقیم در قبال دانش‌آموزان مبتلا ندارد زیرا کلمه دانش‌آموز تنها زمانی در مورد افراد جامعه به کار می‌رود که آنها در مدارس هستند: "وقتی می‌گویند که ایدز در جمعیت دانش‌آموزی در حال شیوع است این شائبه پیش می‌آید که نکند در مدرسه اتفاقی غیراخلاقی رخ می‌دهد. در محیط مدرسه که دخترها و پسرها جدا از هم هستند. آیا شیوع ایدز اتفاق می‌افتد که از واژه دانش‌آموز استفاده می‌شود؟"

به عقیده قائم مقام سازمان دانش‌آموزی، به دلیل تفکیک جنسیتی، دانش‌آموزان در مدارس به ایدز مبتلا نمی‌شوند. پس لزومی برای آموزش روش‌های جلوگیری از ابتلا به این بیمار وجود ندارد.

چندی پیش عباس صداقت، رئیس اداره ایدز وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نیز ناخواسته نگرانی فرشید یزدانی، عضو هیئت مدیره انجمن حمایت از حقوق کودکان را در گفت‌وگو با دنیای اقتصاد تایید کرد. از نظر او، کودکان مبتلا به ایدز در اولویت وزارت بهداشت نیستند: "ما اولویت‌هایی بالاتر از کودکان مبتلا به ایدز داریم. مانند زنان آسیب‌پذیر. ما افزایش آگاهی جمعیت عمومی جامعه در پیشگیری از ابتلا و درمان است پس مسائل مهم‌تری از داشتن برنامه خاص برای کودکان مبتلا به ایدز در دست است".

شیوع ایدز در زندان

اولین مورد ایدز در زندان‌های ایران به بیست سال پیش و زندان "آب حیات" در کرمان باز می‌گردد و بعدتر با اختلاط انواع زندانیان با یکدیگر، این بیماری در زندان‌ها شیوع پیدا کرد و به ۷. ۱ رسید.

مسئولان زندان معتقدند: "بین ۵۰ تا ۷۵ درصد آن‌ها پیش از ورود به زندان، معتاد هستند و در زندان از سرنگ‌های مشترک استفاده می‌کنند که همین مسئله عامل اصلی شیوع ایدز در زندان‌هاست."

مسئولان زندان معتقدند: "بین ۵۰ تا ۷۵ درصد آن‌ها پیش از ورود به زندان، معتاد هستند و در زندان از سرنگ‌های مشترک استفاده می‌کنند که همین مسئله عامل اصلی شیوع ایدز در زندان‌هاست."

البته نمی‌توان تنها سرنگ‌های مشترک را عامل انتقال بیماری ایدز دانست زیرا خالکوبی‌ها و روابط جنسی نیز از عوامل موثری است که مسئولان از ذکر آن‌ها خودداری می‌کنند.

ابتلا به بیماری ایدز در زندان‌ها به خودی خود معضل به حساب می‌آید، اما کمبود پزشک نیز مسئله‌ای است که نمی‌توان نادیده انگاشت؛ به طوری که بنا به گفته مدیر کل بهداشت و درمان سازمان زندان‌ها پزشکان حاضر به خدمت در زندان‌ها نیستند. وی در این خصوص می‌گوید: "پزشکان به دلیل حق‌الزحمه پایین و به دلیل شرایط زندان، حاضر به خدمت در زندان‌ها نیستند. در برخی زندان‌ها در استان‌های محروم فضا و تجهیزات مناسبی برای درمان فراهم شده، اما به دلیل کمبود نیروی متخصص این تجهیزات در حال نابودی است."

از براندازی نرم تا جایزه الیزابت تایلور

آرش و کامیار علایی، دو پزشک برادر در تیرماه ۱۳۸۷ توسط ماموران امنیتی بازداشت شده بودند. علایی‌ها در سال ۱۳۸۳ موسسه غیردولتی پارس را برای پژوهش در مورد ایدز و اعتیاد بنیانگذاری کردند. اداره این موسسه به صورت خیریه و با کمک‌های مردمی صورت می‌گرفت.

موسسه پارس وظیفه اصلی خود را "حمایت از خانواده‌های زندانیان معتاد و کمک به ترک اعتیاد آنان پس از خروج از زندان" تعریف کرده بود، اما این وظیفه از سوی جمهوری اسلامی که خود نسبت به ارائه اطلاعات در زمینه ایدز بی توجه است، "جنگ نرم" خوانده شد و هر دو برادر بازداشت شدند. کامیار پس از دو سال و نیم و آرش در شهریور ماه سال گذشته آزاد شدند. در سال جاری، اولین جایزه بنیاد amFAR در زمینه تحقیقات ایدز به نام "الیزابت تایلور" به خاطر تلاش برادران علایی در راه مبارزه با ایدز به آنان تعلق گرفت.

سال‌ها از کشف بیماری ایدز می‌گذرد. اگر در ابتدای کشف این بیماری، در اکثر جوامع در سطح دنیا، آن را به نوعی تابو می‌پنداشتند، اما پس از طی مدتی جامعه جهانی برای درمان روحی و جسمی مبتلایان به این بیماری کوشید و آموزش و آگاهی‌رسانی در این زمینه را با هدف کاهش این بیماری گسترش داد. در ایران اما هرچه پیش‌تر می‌رویم مسئولان در دادن آگاهی به جامعه منفعل‌تر می‌شوند و می‌کوشند با سکوت در برابر آن صورت مسئله را در ذهن جامعه پاک کنند.

اکرمی: «جرأت سوال از احمدی‌نژاد را نداريم»

zamaanehnews — Wed, 22 Dec 2010 23:32:18 +0000

رضا اکرمی، نماينده مجلس شورای اسلامی ايران گفت نمايندگان «جرأت سوال کردن از محمود احمدی‌نژاد»، رئيس‌جمهور اين کشور را ندارند.

اکرمی در گفت‌وگو با تارنمای «خبرآنلاين» افزود: «برای اجرای قانون توسط دولت راه‏‌های قانونی بسياری وجود دارد. مثل سوال از رئيس‌جمهور يا استيضاح. اما فعلاً جرأت نمی‎کنيم از اين راه‌ها استفاده کنيم.»

به گفته وی، در حال حاضر که علی مطهری يکی از نمايندگان مجلس درباره سوال از رئيس‌جمهور حرف می‌زند، می‌خواهند «پوستش را بکنند چه برسد به اينکه بخواهيم اين کار را اجرا کنيم.»

اکرمی گفت بسياری از نمايندگان، با طرح «سوال از رئيس‌جمهور» موافق هستند اما می‌گويند که اين طرح را به دليل آنکه «از زندگی ساقط می‌شوند»، امضا نمی‌کنند.

وی افزود بارها به احمدی‌نژاد درباره پرداخت بودجه مترو تذکر داده‌ايم اما وی «تمايلی ندارد که به اين قانون عمل کند.»

طرح سوال از محمود احمدی‌نژاد، مهر ۸۹ به جريان افتاد. بر اساس آيين‌نامه داخلی مجلس، طرح سوال از رئيس‌جمهور برای ارائه به هيأت رئيسه بايد امضای ۷۴ نماينده مجلس را داشته باشد.

علی مطهری از نمايدگان اصولگرای منتقد دولت، آذر ماه گذشته به خبرگزاری آفتاب گفت: « تعداد امضاها به حدنصاب لازم برای طرح سئوال از رئيس‌جمهور رسيده و بيش از ۵۰ نماينده مجلس طرح سوال از رئيس جمهوری را امضا کرده‌اند.»

به گفته وی با وجود اينکه طرح سئوال از رئيس‌جمهور يک «واقعيت و حق نمايندگان» است، عده‌ای از اين مسأله «تابو» ساخته‌اند و آن را «بزرگ جلوه می‌دهند.»

«اظهارات رئيس دولت در خصوص جايگاه مجلس»، «عدم اجرای برخی قوانين مصوب مجلس»، «عدم توجه به مسايل فرهنگی جامعه»، «اظهارات اسفنديار رحيم مشايی رئيس دفتر وی در خصوص مکتب ايرانی به جای مکتب اسلامی» و «سياست‌های ليبرالی فرهنگی» محورهای اين طرح برای سوال از رئيس جمهور هستند.

با اين حال برخی از نمايندگان با طرح سوال از احمدی‌نژاد، مخالفت کرده‌اند. الياس نادران آذرماه گذشته گفت با اين طرح مخالف است و همچنين خبر داد که احمد توکلی يکی ديگر از نمايندگان منتقد دولت نيز اين طرح را امضا نکرده است.

وی پيش‌بينی کرد که اين طرح به دليل «ترکيب امضا‌کنندگان» به نتيجه نخواهد رسيد.

آذرماه گذشته همچنين بيش از اين ۱۰ نفر از نمايندگان عضو فراکسيون انقلاب اسلامی مجلس با تنظيم شکايتی عليه علی مطهری، خواستار تذکر هيأت داوری فراکسيون اصولگريان به وی به دليل جمع‌آوری امضا برای سوال از رئيس جمهور شدند.

اما علی لاريجانی، رئيس مجلس ايران در برابر انتقادات از اين طرح گفت به عنوان رئيس مجلس نمی‌تواند نمايندگان را از سوال از رييس‌جمهور منصرف کند.