پرهام شهرجردی

پرهام شهرجردی: «بخش عمده‌ ادبیات فارسی در زیرزمین‌ها تولید می‌شود.»

Wed, 20 Jun 2012 07:41:44 +0000

سارا روشن

سارا روشن - ۲۲ خرداد و رویدادهای پس از آن، نه تنها فضای سیاسی کشور را دگرگون کرد، بلکه از نظر فرهنگی هم پیامدهای بسیاری داشت. تا پیش از این تاریخ، نویسندگان، روزنامه‌نگاران و ناشران در کشور، زیر سقف سانسور و در چهارچوب قانون فعالیت می‌کردند. نهادهای ادبی مستقل، هرچند از امکانات کافی برخوردار نبودند، اما می‌توانستند از میان آثار شاخص ادبی، اثری را انتخاب کنند و به نویسنده‌ آن جایزه بدهند.

برخی از این جوایز مانند "جایزه‌ ادبی مهرگان"، "روزی روزگاری" و همچنین "جایزه‌ گلشیری" از اعتبار برخوردار بودند و این اعتبار را به نویسندگان جوان می‌بخشیدند و خواننده‌ها هم به همان اعتبار، متوجه آثار تازه در زمینه‌ شعر و داستان می‌شدند. بعد از ۲۲ خرداد اما سانسور به شکل هوشمندانه‌تر و شدیدتری اعمال شد و کیفیت و کمیت آثار ادبی کاهش پیدا کرد.

آیا ۲۲ خرداد باعث یک مکث و حتی یک توقف فرهنگی در کشور ما شد؟ آیا ما می‌توانیم اکنون که مدت کوتاهی از این رویداد سیاسی می‌گذرد، به آسیب شناسی پیامدهای فرهنگی آن بپردازیم؟ آیا ممکن است که ما بیش از حد بدبین باشیم و در واقع ادبیات و فرهنگ و هنر ایرانی در این سال‌ها به آن حد از رشد رسیده که دیگر حتی سانسور هم نتواند رشد آن را متوقف کند؟

در سالگرد ۲۲ خرداد این پرسش‌ها را با گروهی از نویسندگان و کارشناسان فرهنگی در میان گذاشتیم.

مهمان امروز ما پرهام شهرجردی، نویسنده، منتقد و نظریه‌پرداز ادبی است.

(فایل صوتی با متن تفاوت دارد)

آقای شهرجردی، به نظر شما، اتفاق‌های بعد از ۲۲ خرداد و روند سانسور و بازداشت‌ها چه تأثیری در ادبیات و دنیای فرهنگ و هنر ایران داشت؟

من معتقد نیستم که رویدادهای ۲۲ خرداد چیزی را متوقف کرده باشد و یا باعث از بین رفتن زمینه‌های فرهنگی و هنری شده باشد. نسل ما از بدو امر با مشکلات عدیده‌ای روبرو بوده است. برای ما هیچ‌وقت وضعیت مساعد نبوده و هیچ‌وقت فضایی وجود نداشته که بتوانیم کارمان را بدون متحمل شدن فشارهای بیرونی ارائه دهیم. این مسأله سابقه‌ بسیار طولانی دارد و خیلی پیش‌تر از ۲۲ خرداد اتفاق افتاده است.

به یک معنا،۲۲ خرداد بیرونی شدن، ظهور و بروز وضعیتی درونی و عمیق بود که دست‌کم سه دهه سابقه دارد. به بیان دیگر، بیش از سه دهه است که ما با فاجعه سر و کار داریم. باهاش سر و کار داریم. درش زندگی می‌کنیم. حتا وقتی که ملموس نیست. حتا وقتی که جنبه‌ی بیرونی ندارد. چون فاجعه‌ای در کار است، تبعات و تأثیر فاجعه هم در میان است. حالا با فاجعه چه باید کرد؟ می‌شود در بطن فاجعه تحت تأثیر فاجعه قرار گرفت. و نیز، می‌شود به استقبال فاجعه رفت. پیش از آن که فاجعه ما را ریشه‌کن کند، پیش از آن که ملموس شود، حس‌اش کنیم، پیش از آن که دیدنی شود ببینیم‌اش. یعنی همیشه قبل از این که دیر شود، زود باشیم. یعنی منتظر نماندن. یعنی از قبل به فکر بعد بودن. آنتی‌سیپاسیون (Anticipation) را اجرا کردن.

در زمینه‌ی اندیشه، علوم انسانی، ادبیات یا شعر، ۲۲ خرداد باعث توقف و ایستایی نشد. چرا؟ به این دلیل که ما با وضعیت رسمی نیست که وضعیت را می‌سنجیم. مثل این می‌ماند که بیاییم و کتاب‌هایی که وزارت سانسور اجازه‌ی انتشارش را می‌دهد، ملاک قرار دهیم و وضعیت را به دو دوره‌ی پیش و پس از ۲۲ خرداد ۱۳۸۸ تقسیم کنیم. ما سال‌هاست می‌نویسیم و ناشر نداریم. می‌نویسیم و کتاب‌مان در هیچ کتاب‌فروشی پیدا نمی‌شود. فکر می‌کنیم و فکرمان از مجراهای قانونی و رسمی قابل عرضه نیست. نسل ما نسلی‌ست که از وقتی چشم باز کرده فقط سانسور دیده، فقط سانسور شده، فقط حذف شده، با خفه‌ترین وضع ممکن روبرو بوده. آیا ما قبل از ۲۲ خرداد۱۳۸۸ جایی، فضایی، تریبونی داشتیم؟ کافی‌ست به طور دقیق وضعیت را بررسی کنیم. می‌بینیم که ادبیات مستقل، پیش‌رونده و حرفه‌ای، مشغله‌ی رژیم حاکم نبوده، همان‌طور که مشغله‌ی رسانه‌ها نبوده، همان‌طور که مشغله‌ی ناشرها نبوده.

پرهام شهرجردی، نویسنده، منتقد و نظریه‌پرداز ادبی

در مقابل این وضعیت، به نظر من، دو شیوه را می‌توان اتخاذ کرد. یکی این‌که ما می‌پذیریم این فضا وجود دارد و در فضای معینی که دولت، رژیم، ناشرها و رسانه‌ها به وجود آورده‌اند، حضور پیدا می‌کنیم و تلاش می‌کنیم کاری کنیم، کتابی چاپ کنیم، توجهی جلب کنیم. اگر واقع‌بینانه به مسأله نگاه کنیم می‌بینیم که این قبیل تلاش‌ها از بدو امر محکوم به شکست است: در فضایی که فضای ما نیست، کار ما، حرف ما، فکر ما، مدام نفی می‌شود. مدام بیرون رانده می‌شود. مدام سانسور می‌شود. و بعد، مدام خودمان را سانسور می‌کنیم تا در همین فضا جا شویم. تا در همین فضا پذیرفته شویم.

اتفاقی که افتاده این است که حداقل در سه دهه‌ی گذشته وجود موانعی از جمله وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی و وجود نهادهایی که لزوماً ربطی به رژیم ندارند، ولی ریشه در وضعیت‌های سنتی و مذهبی و در واقع یک جور اندیشه‌ی گذشته‌خواه و اینرسی‌ساز دارند، باعث شده که فضای کاملاً بسته‌ای حاکم باشد و چه در داخل کشور و چه در خارج از آن، فضای لازم برای فعالیت، برای حرکت، برای نشر، برای بودن آماده نباشد. به همین دلیل وظیفه‌ای که هرکدام از ما داشته و داریم، این است که قبل از ارائه‌ی کار، به فکر فضایی باشیم که بتواند کار ما را در خودش بپذیرد و بدون این‌که به کار ما فشار بیاورد، محدود یا مخدوش‌اش کند، فقط پذیرایی از کار ما را بر عهده داشته باشد.

راه دیگر این است که فضا را بشناسیم. ناتوانی‌اش را درک کنیم. و به فکر فضای دیگری باشیم که در دسترس نیست. آماده نیست. وقتی به وضعیت خودمان آگاه می‌شویم و می‌فهمیم که راهی جز گسست، جز بیرون شدن، جز چیز دیگری ساختن نداریم، از صفر و از پیش از صفر شروع می‌کنیم. فضای دیگری می‌سازیم که ما را همین‌طور که هستیم بپذیرد. خیلی از ما دست کم یک دهه است که برای ساخت فضای دیگری کار کرده‌ایم. فکر کرده‌ایم. خودمان را صرف کرده‌ایم. ایده‌آل این بود که از بدو امر همه چیز مهیا بود و برای بدیهی‌ترین‌ها، برای حیاتی‌ترین‌ها، سال‌های آزگار مصرف نمی‌شدیم. ولی ایده‌آل مهیا نبود. نبرد بود و ما بودیم و فضای تازه‌ای که خودش را بیرون از فضای رسمی و حاکم تعریف کرد. فضایی که مستقل است. تحت حکومت نیست و به دنبال نا-ممکن می‌رود.

بعد از ۲۲ خرداد، ما با موج وسیع‌تر و نمایان‌تری از سانسور، بازداشت‌ها و همین‌طور موج مهاجرت‌ها مواجه هستیم. این‌ها چه تأثیری در ادبیات امروز ما دارد، ادبیاتی که بعد از ۲۲ خرداد ۸۸ به وجود آمده؟ و چه تأثیری می‌تواند روی ادبیاتی که الان نوپاست و باید شکل بگیرد، داشته باشد؟ پیش از ۲۲ خرداد، هنوز فضایی برای حرکت وجود داشت، هنوز یک سری سازمان‌ها و انجمن‌های نویسندگی وجود داشت، ولی الان همه‌ی این انجمن‌ها و سازمان‌ها از بین رفته‌اند. تأثیر این شرایط را چگونه می‌بینید؟

کافی است کمی به کارنامه‌ی ادبیات ۳۰ سال گذشته یا اصلاً به کل ادبیات فارسی نگاه کنیم؛ نمی‌توانیم منکر شویم که همین فضای محدودی که قبل از ۲۲ خرداد وجود داشته، موظف بوده با بسیاری از قواعدی که خودش تعیین نکرده و طرف مقابلش - یعنی وزارت ارشاد و سانسور اسلامی و رسانه‌های زبان فارسی و اصحاب مطبوعاتی که همگی با مجموعه‌ای از قواعد کنار آمده‌اند و حتی آنها را اشاعه می‌دهند و تبلیغ می‌کنند- نوعی سازش یا همکاری داشته باشد.

فراموش نکنیم که در تمام این سال‌ها، در تمام دوره‌ها، در دوره‌ی سازندگی، در زمان اصلاحات و بعد در زمان محافظه‌کارها، در هیچ‌یک از این دوره‌ها نمی‌توانیم حرف از ادبیات به معنای واقعی کلمه بزنیم. این‌که پیشتر ادبیات نصف و نیمه‌ای داشتیم و الان همان ادبیات دیگر به صورت رسمی نمی‌تواند منتشر شود، قبل از هرچیز باید ما را متوجه این قضیه کند که در بهترین حالت، ادبیاتی که به صورت رسمی منتشر و تبلیغ شده ادبیاتی نیمه‌جان بوده و همیشه مجبور بوده بخشی از خودش، بخش زنده‌ی خودش را فراموش کند. می‌توانیم از یک سانسور درونی‌شده یا همان خودسانسوری صحبت کنیم و این‌که بخشی از زندگی اصلاٌ در این ادبیات جایی نداشته است. این نبودن، این غیبت باعث شده که اندیشه و فکر ما، در تمامی‌ عرصه‌ها و حوزه‌ها، از ادبیات گرفته تا سیاست، اجتماع، حقوق، جنبش‌های اعتراضی، برخی از مسائل، مفاهیم و اصول را اصلاً دغذغه‌ی خود نداند و با بی‌تفاوتی از کنارش عبور کند.

حال می‌رسیم به این‌جا که ۲۲ خرداد اتفاق افتاد و بعد از آن، فضاهای محدودی که در داخل کشور وجود داشت، رفته‌رفته از بین رفت. مثل بعضی از انجمن‌ها، کانون‌ها، فرهنگسراها و یا حتی ناشران و نشریات. یک بار دیگر به این مسأله اشاره کنیم که در دوران حاضر، ادبیات، هنر و یا فرهنگ، قبل از این که بتواند در انجمن‌هایی ازین دست ظاهر شود، در یک فضای زیرزمینی حضور داشته و دارد. به این معنا، کسانی که به صورت جدی به دنبال ادبیات، هنر، موسیقی و یا فلسفه هستند، تا وقتی که اوضاع به همین منوال پیش برود، امکان ارائه‌ی کارهای‌شان را در یک فضای رسمی نداشته‌اند، ندارند و نخواهند داشت. نهادهایی که شما از آن نام می‌برید، در طول زمان تجربه شده‌اند و محدودیت‌های خودشان را نشان داده‌اند. نهاد، کانون یا انجمنی که می‌خواهد علیه سانسور مبارزه کند و از آزادی‌ بیان حمایت کند، گاهی بخشی از صورت مسأله را فراموش می‌کند: آزادی بیان بدون آزادی اندیشه معنایی ندارد. نهادی که می‌خواهد نویسندگان را گردهم بیاورد و از آن‌ها دفاع کند، موظف است که کشتار دسته‌جمعی کلمات را نشانه رود. موضع صریح داشته باشد. هیچ نویسنده، هیچ کتاب، هیچ اثری را فراموش نکند. جمع کردن چند نفر دور هم و تخطئه‌ی هر چیز متفاوت، اتفاقی‌ست که تازگی ندارد و بودن و نبودن این‌جور نهادها و کانون‌ها به واقع برای ادبیات کوچکترین فایده‌ای ندارد. اگر فایده‌ای داشت ظرف این همه سال و این چند دهه متوجه می‌شدیم که نشدیم.

مهاجرت، تبعید و جلای وطن از ۲۲ خرداد نبود که آغاز شد. این مسائل سابقه‌ی طولانی دارد و گمان می‌کنم از سال‌ها پیش به فکر مفهوم پساتبعید بودیم. تبعیدی که در دوری از وطن به دنبال هویت از دست رفته‌اش نمی‌گردد. در فضایی که در این گسست و شکاف بوجود آمده، مثل فضایی که پس از زمین‌لرزه ایجاد می‌شود و دو قطعه از زمین از هم فاصله می‌گیرند، در گسل به دنبال آفرینش می‌گردد. در حدفاصل کشوری که از دست داده و کشوری که او را در برگرفته یا پذیرفته، فضای تازه‌ای را خلق می‌کند که نه فضای کشور قبلی‌ست و نه فضای کشور فعلی. بینابین است. این شاید یکی از مهم‌ترین شانس‌های هر حرکت فکری یا ادبی باشد که نمونه‌های مختلفش را در زمان‌ها و زبان‌های مختلف دیده‌ایم. امروز دغدغه‌ی ما این است که چطور این‌ قبیل گسل‌ها را تشدید کنیم. چطور امکانات تازه بسازیم و این امکانات را در دسترس همگان بگذاریم.

با توجه به مسائل است که می‌گویم ما باید به دنبال فضاهای دیگری باشیم و فضاهای دیگر به صورت‌های دیگر، به صورت مجازی -به صورت موازی- شکل گرفته، وسعت گرفته، ممکن شده. ما نمی‌توانیم ادبیات فارسی را به کتاب‌ها و محصولاتی محدود کنیم از زیر دست وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی بیرون می‌آید. این فقط بخشی از ادبیات فارسی‌ست. بخش عمده‌ی ادبیات فارسی در زیرزمین‌ها تولید می‌شود. کتاب‌های ممنوعه‌ای که به صورت الکترونیکی پخش می‌شود و افق‌های تازه‌ای را پیش می‌کشد. مجله‌هایی که بی‌مجوز و تشریفات دولتی، یک‌سره به ادبیات، یعنی به ناممکن می‌پردازند.

فکر می‌کنید این فضایی که از آن نام می‌برید -فضای مجازی- اگر امکان بروز در صحنه‌ی عمومی را نداشته باشد، امکان رشد دارد؟ از نظر تکنیکی، از نظر ادبیاتی؟

به دلیل دغدغه و توقعی که هر یک از ما، به خصوص نسل ما، از ادبیات و فکر داشته‌ و دارد، این فضا به وجود آمده تا نبودها را تکمیل کند. تا کمبودهایی که در فضای رسمی وجود داشته و دارد، به نحوی برطرف شود. برای برطرف کردن کمبود باید به وجود کمبود آگاه باشیم. پیش از هر چیز بیاییم و این کمبودها را نشان دهیم. بگوییم که ادبیات هیچ‌وقت آن چیزهای سطحی، جزیی، آن اشاره‌ها و استعاره‌ها و چشم‌پوشی‌ها نبوده و نیست. ادبیات ترفند و شعبده‌بازی نیست که فقط با رعایت قواعد و استفاده از شگردهای همیشگی سانسور را دور بزند و خودش را در کتاب‌فروشی‌های تهران و دیگر شهرها به نمایش بگذارد و به همین راضی شود.

من از نسلی می‌گویم که از خفقان، از خفگی، از سانسور، از نبود فضا و از نبود امکانات به ستوه آمده و سعی کرده وسائل، ابزار و امکانات خود را بسازد. ما برای کارهایمان، برای فکرهایمان، برای حرف‌هایمان ناشر نداریم، سعی می‌کنیم ناشر خودمان باشیم. ما فاقد رسانه هستیم و سعی می‌کنیم رسانه‌ی خودمان باشیم. از هیچ حمایتی، نه در داخل و نه از خارج، برخوردار نیستیم. حرکت می‌کنیم و حرکت ما نفی می‌شود. می‌نویسیم و سانسور می‌شویم. یک‌بار با سانسور دولتی مواجه می‌شویم و یک‌بار با همه‌ی دستگاه‌هایی که خودشان را همدست دولت نمی‌دانند و در عمل، با نفی، با سکوت، با کتمان، در نهایت کاری جز سانسور نمی‌کنند. ما به ریشه‌ها فکر کرده‌ایم. اگر به شعر دست می‌زنیم قبل از هر چیز به ریشه‌هایش دست می‌زنیم و هستی تازه‌ای را زنده می‌کنیم. آنچه به دنیا می‌آید، قد می‌کشد و رشد می‌کند، دیگر فراسوی هر نفی و کتمانی است. به این پدیده‌ها فکر کنیم. مشاهده‌ی پدیده را در نظر بگیریم. وقتی پدیده‌ای را مشاهده می‌کنیم، آنچه خودمان

می‌خواهیم در آن ببینیم – و در آن نیست - را نبینیم. آنچه بقیه از ما خواسته‌اند در آن ببینیم – و باز هم ربطی به خود پدیده ندارد - را نبینیم. خود خود پدیده را ببینیم.

من فکر می‌کنم ادبیاتی که دست‌کم ظرف ۱۰ سال گذشته در فضاهای خارج از سانسور رشد کرده و دچار فعل و انفعال و جهش‌های ژنتیکی شده، به دلیل نگرش، فضا، زبان، خیال و امکاناتی که به خدمت گرفته و همگی را در اختیار گذاشته، بی‌سابقه است. این اجتماع، این شبکه، این کمونیسم ادبی، دقیقن کسانی را مجموع کرده که از هرجا و همه جا رانده شده‌اند. حالا این اجتماع، با سیاستی که در نشر دارد، با سیاستی که در نوشتار پیاده می‌کند، در یک کلام، با سیاستی که اجرا می‌کند، دیگر چیزی جلودارش نیست، یعنی هیچ سدی نمی‌تواند مانع حرکت‌‌اش شود، مانع اشاعه‌ و مانع نشرش شود امروز، کتاب‌هایی که نباید خوانده شوند، خوانده می‌شوند. در سراسر دنیا، هر فارسی زبان می‌تواند بخش مهمی از ادبیات ممنوع و زیرزمینی را در اختیار داشته باشد و زندگی این ادبیات را پیگیری کند. در زمینه‌ی نشریه، به تجربه‌هایی فکر کنیم که در فضای «مجازی» شکل گرفته و به مثابه آزمایش‌گاه عمل کرده است. جایی برای تجربه کردن. مدیوم‌های مختلف را به خدمت گرفتن. راه‌های نرفته را امتحان کردن. ترجمه کردن. فکر کردن و مسلمن، آزادانه نوشتن. این قبیل تجربیات همین دیروز اتفاق نیفتاده است. این‌ اتفاق‌ها، این فضاها، بازند. در دسترس‌اند و فقط یک منطقه یا یک کشور را در برنمی‌گیرد. جهانشمول است. همزمان در جای جای ایران مثل جای جای افغانستان خوانده می‌شود. در جای جای زبان فارسی تأثیرش را می‌گذارد. نامش را دنیای مجازی گذاشته‌اند ولی شاید همین دنیای وارونه‌ی رسمی‌ست که از حقیقت عاری‌ست.

در همین زمینه:

::دوسیه ۲۲ خرداد در زمانه ::

::سارا روشن در رادیو زمانه::

::پرهام شهرجردی در زمانه::

نامه‌ نویسندگان و شاعران به وزارت «فرهنگ و ارشاد اسلامی»

Mon, 30 Apr 2012 13:19:25 +0000

پرهام شهرجردی

پرهام شهرجردی - مسأله از این‌جا آغاز می‌شود: دوستانی از ایران نامه‌ای فرستادند تا امضاء کنم و به دستِ دیگرانی برسانم که با نوشتن سر و کار دارند. مخاطب این نامه «وزیر محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی»ست. محتوای نامه، در چند جمله خلاصه می‌شود:

«چندی‌ست که اخباری ناراحت‌کننده از وضعیت نشر کشور شنیده می‌شود. نخست حرف و حدیث درباره‌ی تعلیق ناشرانی چون نشر چشمه و ثالث که از ناشران پرسابقه‌اند و دوم ممانعت از شرکت نشر چشمه در نمایش‌گاه بین‌المللی کتاب تهران.

ما امضا‌کننده‌گان این متن، اعم از نویسنده، شاعر و مترجم، از آن وزارت‌خانه‌ی محترم و دست‌گاه‌های آمر و عامل دیگر می‌خواهیم در این وضعیت که صنعت نشر کشور هر روز ضعیف‌تر گشته و تیراژ کتاب‌ها به پایین‌ترین حد خود در این سال‌ها رسیده است، ترتیبی اتخاذ کنند تا تعلیق‌ها برداشته شود و ناشران با همان روال سابق به کارشان ادامه دهند.»

تصمیم گرفتم امضایش نکنم. این نامه، آن‌قدر من نبود که نتوانستم برای کسی که با من است ارسال‌اش کنم. در پای بعضی نامه‌ها، بیانیه‌ها و متن‌ها، نبودن است که باید. غیاب توست که دارد حرف‌اش را می‌زند.

ما که می‌نویسیم، پیش از هرچیز باید خودمان را خوب بخوانیم. به این نامه نگاه کنیم و هم‌زمان به این فکر کنیم: چه می‌نویسیم، چگونه می‌نویسیم، خواست و توقع‌مان از نوشتار چیست؟

از خصوصیات ادبیات ــ و به طور کلی، هنر ــ ایران یکی هم این است که «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی» برایش تعیین تکلیف می‌کند. هدایت‌اش می‌کند. تایید یا تکذیب‌اش می‌کند. هست و نیست‌اش را به دست می‌گیرد. قطب‌های دوگانه‌ی خوب و بد، زشت و زیبا، اخلاقی و غیر اخلاقی، متعارف و نامتعارف، منطبق و نامنطبق، «ادبی» و «غیر ادبی» را از هم تمییز می‌دهد، ادبیاتی را حاکم، و ادبیاتی را به بند می‌کشد، تبعید می‌کند، به قتل می‌رساند. «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی»، این نامِ عجیب و بغرنج، این قتل‌گاه فکرها، خیال‌ها، کلمات، این زندان و «ندامت‌گاه» همیشه‌گی و ابدی‌ی متن‌های باز، فکرهای رها، این تولید کننده‌ی ادبیات مصنوعی و تصنعی، این کارخانه‌ی ادبیاتِ باسمه‌ای، دقیقن به چه دلیلی مخاطبِ من و ادبیات است؟ کجایش احترام برانگیز است؟ قاتلِ من و حرف‌هایم، جلاد خیال‌هایم، مخاطبِ محترمِ من و ماست؟ این‌جا که پای زنده‌گی و مرگِ ادبیات در میان است، باز هم تعارف را به ادبیات کشاندن؟ تعارف که نداریم.

ما که با ادبیات‌ایم، قبل از آن‌که به فکر موقعیت‌های کوچک و شخصی باشیم (آیا کتاب‌ام چاپ می‌شود؟ آیا ناشرم به حیات‌اش ادامه می‌دهد؟ آیا نام‌ام در کتاب‌فروشی‌ها پیدا می‌شود؟ آیا به هر قیمتی در دسترس قرار می‌گیرم؟) باید به خودِ ادبیات فکر کنیم. به بنیادش. به اصول‌اش. ادبیات، هنر نویسش، هنر براندازی‌ی نیروهای بیرونی‌ست. کنار زدن هرجور حکومت است. ما می‌نویسیم و می‌دانیم که نوشتن یعنی باژگون کردن، برهم زدن، برانداختن. وقتی این نامه و این قبیل خواست‌ها را می‌خوانیم، انگار در غیابِ مطلق ادبیات به سر می‌بریم. انگار داریم به نبودِ ادبیات خو می‌کنیم. وجودِ «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی» تصویر دقیقی از «فرهنگ حکومتی»ست که خودش را در تمامی‌ی حوزه‌ها تحمیل می‌کند و تا آن‌جا که به ما مربوط می‌شود، دستآوردی جز ادبیاتِ تحمیلی نداشته و ندارد.

پرهام شهرجردی: ادبیات، هنر نویسش، هنر براندازی‌ی نیروهای بیرونی‌ست. کنار زدن هر جور حکومت است.

وزارت‌خانه‌ای من‌درآوری علم کردن و هر نویسنده و شاعر و مترجم و روزنامه‌نگار را از خلال این ماشینِ مرگ، ممکن یا ناممکن کردن. هرچیز و همه را به این دست‌گاه متصل کردن. یکی خودخواسته. دیگری ناخواسته. و همه‌گی در خدمت اهداف و برنامه‌هایی که وزارتِ ننگ تعیین کرده و به دستِ کارکنان‌اش ــ قلم به دست‌ها ــ می‌دهد. مسأله‌ای که کُشنده است: اجرای مو به موی طرح‌ها و برنامه‌های وزارت «فرهنگ و ارشاد اسلامی»، تا آن‌جا که هستی و استقلالِ عمل آن که می‌نویسد، آن‌که ناشر است و آن‌که می‌خواند، به هیچ برسد. نرسیده است؟

درین نامه، از دو ناشر نام برده شده که شرایط‌شان از گذشته «بدتر» شده. انگار هنوز با سیاست «بد» و «بدتر» مواجه‌ایم. انتخاب دیگری نداریم. انتخاب دیگری نمی‌خواهیم. وقتی شرایط کم‌تر بدتر است، این دو ناشر یا هر ناشر دیگری که با مجوز و مجازات سیاستِ نشرش را تعیین می‌کند، چه‌قدر آیینه‌ی تمام‌نمای ادبیات ما بودند و هستند؟ خطری که ما را همیشه تهدید کرده این است که وقتی وزارت‌خانه دست از سرمان برمی‌دارد، خودمان وزارت‌خانه را درونی خودمان می‌کنیم. وقتی که دست و حکومتی بالای سرمان نیست، سایه و شبح همان وزارت‌خانه، همان حکومت، همان «فرهنگ و ارشاد اسلامی» را به ادبیات می‌کشانیم و داوطلبانه، بی چشم‌داشت، بی‌مزد، در راستای همان برنامه‌های از پیش تعیین شده، ادبیات را از ادبیات خالی می‌کنیم.

این نامه، این قبیل برخوردها با ادبیات را که می‌خوانیم انگار در حضور ادبیات «اصلاح‌طلبانه»‌ایم. اندیشه‌ای که در سیاست، هم‌دوش و هم‌گروه محافظه‌کاری‌ست، ادبیات را هم اصلاح‌طلب می‌خواهد. صلح‌طلب است. دنبال مصلحت می‌گردد. همیشه از پیش شکست‌خورده اما بازهم سربلند می‌کند و به پیشواز شکست‌بعدی می‌رود. تا از دست بدهد. بهتر از دست بدهد. بهتر شکست بخورد. بهتر در چنبره‌ی حکومت قرار گیرد. بهتر محدود شود. بهتر نابود شود.

خواست و توقع این نامه چیست؟‌ یکی دو ناشر در نمایش‌گاه بین‌المللی کتاب تهران شرکت کنند و کتاب‌های «مجوز دار»شان را به فروش برسانند. سطر آخر این نامه، بخشی از ادبیات، سیاست و هستی‌‌ی امروز ایران است:

(...) تعلیق‌ها برداشته شود و ناشران با همان روال سابق به کارشان ادامه دهند.

نهایتِ خواستِ ادبیات این است که به «روال گذشته» برگردیم؟ مگر «روال گذشته» چیزی جز حذف، ممنوعیت، قتلِ کلمه و تبعید ادبیات بوده و هست؟

وضعیت این نامه را می‌توانیم این‌طور بازگو کنیم:

۱. تصمیم می‌گیری به قاتل‌ات نامه بنویسی.
۲. قاتل‌ات را محترم می‌دانی. بگذریم که این روزها کسی با ادبیات گفت‌وگویی ندارد، نامه‌نگاری به قاتل و شکنجه‌گر حیاتی‌تر است انگار.
۳. از همان بدو امر، «تقدیر»ت را می‌پذیری: در هرحال وزارت‌خانه‌ای هست و فرهنگ و ارشاد و اسلامی هست و سانسوری هست و همیشه‌ای هست. ما هم که نیستیم.
۴. محدودیت را از طرف مقابل (حریف، دشمن، وزیر) قرض می‌گیری و به خودت قالب می‌کنی. به خودت غلبه می‌کنی و خودت، خودت را محدود معرفی می‌کنی: با درود! نامِ من محدودیت است، آیا می‌شناسیدم؟
۵. با ادبیاتِ اصلاح‌طلبانه که به ادبیات فکر می‌کنی، فکر می‌کنی به فکرِ ادبیاتی. اما!
۶. نهایت‌ات را تعریف می‌کنی. خواست‌ات، کم و بیش هیچ نخواستن است. همان وزارت و همان حکومت بر فکر، بر کلمه، بر نشر. بی رهایی. بی ادبیات . بی شعر.
۷. امضایش می‌کنی و انگار یک بارِ دیگر هم از ادبیات چشم می‌پوشی. یک‌بار دیگر از ادبیات استعفاء می‌دهی و نمی‌دانم کدام کتاب و ناشر، کدام سانسورِ دوست‌داشتنی و اصلاح‌طلبانه را به ادبیات ترجیح می‌دهی.

جز نوشتن چه داریم که آن‌را هم به این ساده‌گی، به این راحتی، تسلیم هر وزیر و حاکم و حکومت کنیم‌؟ ما که می‌نویسیم، وظیفه داریم که خیال‌مان را در خدمتِ ساخت آلترناتیوهای تازه بگذاریم. ادبیاتِ کمْ کمْ نداریم که به مرور زمان، شاید روزی، زمانی، عصری، پدیدار شود. اگر هرجا در تله‌ی اصلاح‌طلبی می‌افتیم، بدانیم که ادبیات هیچ‌وقت، هیچ‌جا، اصلاح‌طلب نبوده و نیست. این یکی اصلاح‌طلب نمی‌شود. ادبیات صفت نمی‌گیرد. یا هست یا مطلقن نیست. مطلقن آزاد، مطلقن رها، مطلقن مستقل بخواهیم‌اش. از ادبیاتِ ما، خیلی چیزها دریغ شد. خیلی چیزهایش گرفته شد. مشکوک باشیم به ادبیاتی که مُدام دنبال مجوز است. بودن‌اش با «مجاز»بودن یکی‌ست. و یکی هم نیست. شک کنیم به ادبیاتی که سر خم می‌کند. از زیر دستِ حاکمان و قانون‌نویسان می‌گذرد تا شاید به دست خواننده برسد. این روال را برتابیدن، کار ما و ادبیات نیست. این نامه و نامه‌های مشابه را نوشتن (شکل دیگری از ننوشتن)‌ و در پای آن خود را به ثبت رساندن، وضعیت را، شکست را پذیرفتن و به قتل عام شدن رضایت دادن است. یعنی چه؟ نامه بنویسیم و امضایش کنیم و موکدن بگوییم: به همان روال همیشه‌گی، ما را حکومت کنید. ما را سانسور کنید. ما را به قتل برسانید. ما را کنترل کنید. در جایی که نیست، در فضایی که نیست، سه کُنج را تنگ‌تر، خفه‌گی‌ را حادتر کنید. ما را ...

به این فکر کنیم. تا امروز، ادبیاتی که برایمان خواسته‌اند، این «ادبیات مصطلح»، این «ادبیات مصلحت»، چیزی جز یک غلط مصطلح نبوده. امروز زمان امضاء کردن شکست‌نامه نیست. به این چرخه‌ی باطل پایان دهیم. خودمان را بر اساس شرایط تعریف نکنیم. شرایط را بر اساس ادبیاتی که رهاست و رهایی می‌خواهد، از نو تعریف کنیم. گاهی باید چشم‌ ببندیم: به روی نام‌مان، به روی جلد کتابی که نام‌مان را به نمایش می‌گذارد و هست و نیست‌اش را دولت و حکومت و فرهنگ و ارشاد اسلامی تعیین می‌کند. چشم ببندیم به روی ناشری که می‌خواهد معروف و مشهورمان کند. چشم ببندیم به روی هر جایزه‌ای که قرار است به کتابِ مجازمان اهداء شود. نیز، به روی روزنامه‌ای که می‌خواهد درباره‌ی کتابِ مجازمان حرف بزند. به روی رسانه‌ای که مای مجاز را تبلیغ و تکثیر می‌کند. و چشم ببندیم به روی مشغله‌های کوچک (کتاب‌ام، نام‌ام، ناشرم، روزنامه‌ام، نمایش‌گاهم، وزارت‌ام، مجوزم، وزیرم، امضایم...). شرایط را به درستی ببینیم، حس‌اش کنیم، درک‌اش کنیم: چند دهه، چند سده قرار است به نامه‌نگاری و کسب مجوز و حمایت‌های این چنینی و آن‌چنانی تلف شود؟ تا کِی قرار است از ادبیات دور، دورتر شویم تا آخرش به چی برسیم؟

امروز وقت پیش کشیدن شرایط تازه است. اگر ناشر ایرانی نمی‌تواند یا نمی‌تواند حرف‌های آزاد را منتشر کند، کار ماست که شیوه‌های تازه‌ای از نشر را پیش پای حرف‌هایمان بگذاریم. به نوشت‌های بی‌ناشر فکر کنیم و برایشان ناشر شویم. وقتی شیوه‌ و «روال معمول» جواب‌گوی ما و ادبیات ما نبوده که نیست، از پافشاری روی همان شیوه‌هایی که امتحان خود را پس داده و انتظار ما را برآورده نکرده، دست بکشیم، دست! دست بکشیم از امضا کردن. برای دست، افق‌های دیگری تعریف کنیم. گاهی باید در زیرزمینِ خانه به فکر تاسیس چاپ‌خانه‌ شد.

گاهی باید ناشر و کتاب‌ و کتاب‌فروشی را از نو تعریف کرد. کتاب‌فروشی از خیابان برداشت و به زیر پالتو بُرد. گاهی باید مخفیانه ممکن شد. مخفیانه ناشرِ کتاب شدن. مخفیانه کتاب چاپ کردن. و گاهی باید متن را دست به دست توزیع کرد. گاهی باید حلقه شد. این همه دست، این همه امکان توزیع، این همه امکانِ دست به دست شدن. به فکر نشر آزاد باشیم. با پلی‌کپی. با فتوکپی. با نشر الکترونیکی. با سایت. با وبلاگ. با امکاناتی که در اختیار داریم و به اختیار نمی‌گیریم. باری، فرم‌ها و وضعیت‌های تازه تعریف کردن:‌ اتحادیه‌ی نشر آزاد. کمونیسم فکری. کمونیسم ادبی. راه‌های اشتراک. فکرها و شیوه‌هایی که از راه‌های موجود یک‌سره جداست، با فرهنگ حکومتی رابطه‌ای جز قطع رابطه‌ ندارد و مقتدرانه از حصر و حضور در چارچوب‌های کُشنده‌ تن می‌زند. برماست و حالاست که خیالِ خودمان، خیالِ رفیق نویسنده‌مان، خیال تک تکِ خواننده‌هایمان را راحت ‌کنیم. و این یعنی: به خیال رهایی دادن. ادبیات را مطلقن آزاد خواستن. مصلحت را مرگِ ادبیات دانستن. هزینه دادن. هزینه دادن. هزینه دادن. به دنبالِ ساده‌ترین، راحت‌ترین و بی‌هزینه‌ترین‌ها نرفتن. در مقابل، جلادی‌ست که فقط می‌کُشد. پس سستی، تنبلی و کاهلی فقط کارِ دشمن را ساده‌تر می‌کند. به این راحتی‌ها دست نکشیدن. راضی نشدن. تسلیم نشدن. اسم و رسم را فراموش کردن... که ادبیات این است و جز این نیست.

شیوه کتابت (رسم‌الخط) نویسنده با دستور خط «زمانه» تفاوت دارد.

در همین زمینه:

::اهالی قلم خواستار رسيدگی به وضعيت ناشران معلق شدند، رادیو زمانه::

پرهام شهرجردی: «باید به دنبال راه دیگری بود که از انتخابات نمی‌گذرد»

Fri, 02 Mar 2012 05:36:03 +0000

گفت‌و‌گو با پرهام شهرجردی پیرامون بحران مرجعیت، سرکوب نهادهای مدنی، تورم در عرصه‌های فرهنگی و ادبیات معترض در سایه نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ماه ۱۳۹۰

دفتر خاک

دفتر خاک در گفت‌و‌گو با پرهام شهرجردی به مناسبت نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی - پرهام شهرجردی، نویسنده، منتقد و نظریه‌پرداز ادبی، مقیم پاریس و فارغ‌التحصیل ادبیات مدرن فرانسه است. شهرجردی تحصیلات دانشگاهی‌اش را به نظریه‌پردازی از خلال آثار موریس بلانشو، نویسنده و منتقد فرانسوی و رولان بارت اختصاص داده است.

او همچنین سایت «مجله‌ شعر» را سال‌هاست که اداره می‌کند. او عضو شورای ریاست فضای موریس بلانشو در پاریس است. کتاب «جنون روز» موریس بلانشو توسط پرهام شهرجردی به زبان فارسی و «ماضی بعید مرگم» داستانی‌ست که از او به فرانسه منتشر شده است.

در مجموعه‌ای که در رادیو زمانه به مناسبت انتخابات مجلس شورای اسلامی در نهمین دوره آن در اسفندماه ۱۳۹۰ خورشیدی تدارک دیده‌ایم، با جمعی از نویسندگان، منتقدان و هنرمندان ایرانی گفت‌و‌گوهایی انجام داده‌ایم. توجه شما را به گفت‌و گو با پرهام شهرجردی جلب می‌کنیم. (این گفت‌و‌گو به شکل کتبی انجام شده است. رسم‌الخط (شیوه کتابت) پرهام شهرجردی را تغییر نداده‌ایم.)

ما با دیگر نویسندگان و شاعران هم این پرسش را در میان گذاشته‌ایم. آیا مشروعیت‌باختگی رهبر جمهوری اسلامی ایران، ربطی به مرجعیت ادبی دارد که در زمان هوشنگ گلشیری و احمد شاملو وجود داشت؟

رهبر خودخوانده‌ی رژیمی تمامیت خواه را در کنار یک شاعر و یک نویسنده قرار دادن، توجیهی ندارد. رهبر خودخوانده‌ای که چندین نسل پیش و حال و در راه را قلع و قمع کرده، چه وقتی مشروعیت داشته و این مشروعیت را از کجا گرفته که حالا تغییری در میزان این مشروعیت به وجود آمده باشد؟ او هیچ وقت رهبر ما نبوده که حالا کمی کمتر رهبر باشد.

در انتخابات مجلس شرکت می‌کنید؟

سال‌هاست که مساله‌ی انتخابات دولتی در ایران مطرح است و ما به عنوان کسانی که با فکر و حرف سر و کار داریم، دعوت می‌شویم و یا احساس مسوولیت می‌کنیم و درین باره موضع می‌گیریم. موضع من چیست؟ من در هیچ انتخاباتی شرکت نمی‌کنم. رأی نمی‌دهم. به بیان دیگر، کسی، طرحی، آینده‌ای را نمی‌بینم که بخواهم به او، به آن امید ببندم. سال‌هاست که امیدم را از این ماشین‌های انتخاباتی قطع کرده‌ام و به چیزی بیرون ازین وضعیت فکر می‌کنم. مسأله این نیست که به کی رأی بدهیم، مسأله این است که برای چی رأی بدهیم؟ خب، گیرم این موضع من باشد، اما دوستان‌ام را، مردم همیشه امیدوار را، هر وقت و هر جا مثل سال هشتاد و هشت آن‌قدر دوست داشتم که از هر درد و زخم‌شان، ویران شوم، و در عین حال، با هم به این توافق برسیم: باید به دنبال راه دیگری بود که از انتخابات نمی‌گذرد. با انتخاب نماینده‌ای که هیچ چیزت را نماینده‌گی نمی‌کند، نمی‌گذرد.

پرهام شهرجردی: «باید به دنبال راه دیگری بود که از انتخابات نمی‌گذرد»

فکر می‌کنید عرصه سیاسی در ایران بحران‌زده است؟

کلمه‌ی بحران را زیاد می‌شنویم، این‌جا هم از من می‌خواهید نظرم را راجع به «بحران» بگویم. اما واقعن قضیه چیست؟ اگر منظورتان از سیاست، همین صحن و صحنه‌ی فعلی‌ باشد، یعنی از یک طرف رژیم حاکم بر ایران و از طرف دیگر، شبه سیاستی که خودش را نوع دیگری می‌خواهد (میانه‌رویی که همیشه مذهبی‌ست و اصلاح‌طلبی که مذهبی‌ست، سلطنت‌طلبی که مثلِ همان میانه و اصلاح، به دنبالِ برده‌گی‌ست، اکثریتِ چپی که تصادفن چپ شده...)، نام هیچ‌یک ازین مضحکه‌ها را سیاست نمی‌گذارم که حالا بخواهد دچار بحران شده باشد. این‌ها در نهایت اسمن سیاست است و در عمل، ربطی به سیاست ندارد.

درین میان وضعیتِ «اپوزیسیون» به شدت وخیم‌تر است. اپوزیسیونی که نتواند فضای متفاوتی را پیش بکشد، دوران تازه‌ای را آغاز کند (در گفتمان، در تاریخ، در تثبیتِ خودِ متفاوت‌اش)، یعنی هنوز شکل نگرفته، آغاز نشده. به بیان خیلی ساده: وجود ندارد. همین جا اجازه دهید به یکی از معضلات مهمی بپردازم که نویسندگان مستقل و رادیکال تبعیدی با آن دست به گریبانند.

چند سال پیش سرخ و سفید و سیاه یک‌کاره سبز شدند. در واقع سبز رنگی بود که بر گذشته‌ی خیلی‌ها که تازه دست‌هاشان از قدرت کوتاه شده بود، مالیده شد تا مردمی رنجور دوباره مجبور شوند بین فجیع و فجیع‌تر انتخاب کنند.

این جماعت با سرعتی باورنکردنی دارند تولید می‌کنند. عنوان پشت سر عنوان. تعارف پشت سر تعارف. مفاهیمی که می‌بایست هستی‌ساز باشند و هستی‌ دیگری را ظاهر کنند، به‌خوبی دستمالی شدند: دموکراسی، مبارزه، مقاومت، فمینیسم. و بعد و بعدها بود که جایزه پشت جایزه نصیب کسانی شد که تازه از دولت مرکزی جدا شده بودند.

و البته لجاجت و سرتقی‌ تبعیدیان چپ بود که با طرح مُدام دعواهای کوچک هرگز نتوانستند خود را گروه کرده زیر پرچم اپوزیسیونی تبعیدی بجنگند. پس آن‌ها که تازه با لگد از دایره قدرت به خارج پرت شده بودند، اپوزیسیونی دست‌ساز را ترتیب داده با پشتوانه‌ی ثروت حاصله از چپاول دیروز و کمک سازمان‌های غربی تابلوی بزک شده‌ی اعتراض مردم شدند. و چه تیزهوشانه عمل کرده در گام اول تمام رسانه‌های فارسی زبان را خارج از مرزهای ایران محاصره کردند. بی‌جهت نیست که بخش عمده‌ای از پرسنل رسانه‌های برونمرزی را همین نومعترضان به حکومت اسلامی تشکیل می‌دهند.

در واقع آلترناتیو تازه هیچ مشکلی با جمهوری اسلامی ندارد و با طرح اصلاح‌طلبی و تقدیس دیکتاتور اول (خمینی) تنها از دیکتاتور بعدی (خامنه‌ای) انزجار دارد که آب از دستش نمی‌چکد. تاکنون نشنیده و در جایی نخوانده‌ام که هیچ‌کدام از کاری که تا دیروز می‌کردند اظهار پشیمانی کرده باشند و برای اینکه ماهیت اصلی‌شان فاش نشود به شیوه‌ی همان جمهوری‌ی اسلامی سانسور چهره‌های مستقل را در رأس کار خود قرار داده‌اند تا مبادا نقاب از چهره‌شان برداشته شود. شاعر و نویسنده‌ای که تا دیروز در اداره‌ی سانسور ایران کار می‌کرد یا قلم به مزد روزنامه‌های حکومتی بود، همین که پا از ایران می‌گذارد بیرون، با انواع و اقسام جوایز و عناوین آراسته می‌شود و چنان نام می‌کند که هر که نداند فکر می‌کند این نوآمده معنی‌ اعتراض است. متأسفانه چه در داخل و چه در خارج دروغ‌های بزرگ تریبون کم ندارند.

پیش از این ما معیارهای زیباشناختی محکمی برای تشخیص خوب از بد و زشت از زیبا داشتیم. فکر نمی‌کنید این آشفتگی‌ها و بحران‌ها بر زیباشناسی ما هم تأثیر گذاشته باشد؟

وقتی به ادبیات می‌رسیم، شما از صفاتی مثل «خوب» و «بد»، «زشت» و «زیبا» استفاده می‌کنید. من با این تقسیم بندی‌ها به هیچ وجه موافق نیستم. موافق نیستم چرا که ادبیات اگر واقعن ادبیات باشد، فونکسیون‌اش این است که این قبیل طبقه بندی‌ها را به هم بریزد و در نهایت جداسازی را از میان بردارد. این معضلِ صفر و یکی سال‌ها بر ادبیاتِ ما حاکم بود. با بروز کارها و اندیشه‌های پیش‌دونده در نثر و در شعر، این مسایل به تدریج رنگ باخت و کار به این‌جا رسید که امروز دیگر از ادبیات خوب یا ادبیات بد حرف نمی‌زنیم. از ادبیات زشت یا ادبیات زیبا حرف می‌زنیم. یا ادبیات هست یا نیست. که اگر باشد ازش حرف می‌زنیم. فارغ از هر سامانه‌ی اخلاقی، سنتی، مذهبی. این دستاوردِ دست کم دو دهه ادبیات است. کدام ادبیات؟ ادبیاتی که برخلاف «شبه سیاست‌های» این‌جا و آن‌جا، سیاست دارد. اصول دارد: ادبیات، از هر سامانه‌ای رهاست. از هر بسته‌بندی فراری‌ست. ربطی به مذهب، به سنت، به اخلاق و به احزاب ندارد. مستقل است. همان‌طور که ژک ران‌سی‌یر اشاره می‌کند، وقتی که گوستاو فلوبر رمان می‌نویسد، رمانِ «سیاسی» بنابر تعریف عام نمی‌نویسد. اما وضعی که پیش می‌کشد، خودش سیاست است. سیاست را نمی‌نویسد، سیاست‌اش را اجرا می‌کند: سیاستِ ادبی. ظرف دو دهه‌ی اخیر ما با ادبیاتی سر و کار داشته‌ایم که این سیاستِ ادبی را در عمل، یعنی در نوشتار، اجرا می‌کند.

اجرای سیاستِ ادبی، ادبیات را در مقابلِ شبهِ سیاست‌های موجود قرار می‌دهد. پس بگذارید این‌طور بگوییم: بزرگ‌ترین، خطرناک‌ترین و سیاسی‌ترین اپوزیسیون این سال‌ها ادبیات بوده! در هر دوره‌ای، کسانی که دست اندرکار و به دنبال ادبیات‌اند، خواسته یا ناخواسته، ادبیات را مترادف نام‌شان می‌کنند. یکی در شعر، یکی در داستان و رمان، یکی در نقد. پذیرفتنِ مرجعیت منجر به این می‌شود که همان خوب و بد و زشت و زیبا را بپذیریم. که نمی‌پذیریم.

فکر می‌کنم سوءتفاهمی به وجود آمده. وقتی از فلوبر صحبت می‌کنیم، خواه‌ناخواه در کنار او از یک دستگاه فکری و زیباشناختی هم سخن در میان می‌آید. وگرنه، خب چه فرقی هست بین فلوبر با یک نویسنده زرد؟ این با ایدئولوژی و ادبیات تبلیغی و دولتی تفاوت دارد. بحث ما اتفاقاً نوعی از ادبیات و هنر رسمیت‌نیافته و پراکنده است.

نه مرجیعیت که هسته‌ها، اتم‌ها و مراکزِ پراکنده در ادبیاتِ زنده است. گاهی این هسته‌ها جایی به هم می‌رسند، به هم برمی‌خورند و چیزی به وجود می‌آید. ادبیاتی شکل می‌گیرد. این اتفاق‌ها، فراتر از هر حاکمیت است. چیزی جلودارِ این هسته‌های آزاد نیست. در هر شرایطی، حتا در مواجهه با سیاستِ ادبیات‌کُش هم خودشان را به هم می‌رسانند. اتفاقی که در همین دو دهه‌ی اخیر افتاد. با تمامی‌ موانع. با تمامِ محدودیت‌ها. مرزها. نبایدها.

در ادامه بحث پراکندگی در عرصه ادبیات و فرهنگ غیر رسمی، در آن سو با انبوه‌سازی کتاب و نام‌ها مواجه‌ایم. از سوی دیگر، دست‌کم در لحظه‌ای که این مصاحبه را انجام می‌دهیم، از ارزش پول ملی مدام کاسته می‌شود. آیا به نظر شما تورم در اقتصاد می‌تواند در پیوند با تورم در عرصه‌های فرهنگی باشد؟

بله، تورم وجود دارد. اقتصاد رو به شکست است، پول ملی رو به سقوط است. زنده‌گی‌ اقتصادی دشوار و حتا طاقت فرساست. این مسأله را باید در کنار این قضیه قرار داد: طیِ دستِ کم یک دهه‌ی اخیر، ادبیاتی که بتواند این نام را حَمل کند، اغلب نمی‌توانسته در چارچوب «قوانین» داخل ایران منتشر شود. هم‌زمان، دوران تازه‌ای آغاز شده. کسانی که می‌نویسند و با قوانینِ بیرون از ادبیات کنار نمی‌آیند، عرصه‌ی دیگری برای نشر نوشتار در نظر گرفته‌اند. نشر الکترونیکی. ساختِ مجله. ساختِ نشر. انتشار صوتی-تصویری. استفاده از مدیوم‌های تازه‌ای که پیش از این در اختیار ادبیات نبوده. اگر به این شیوه‌ی تازه‌ی نشر نگاه کنیم، می‌بینیم که این آثار به صورت رایگان در اختیار خواننده‌گان قرار گرفته و می‌گیرد. یعنی نویسنده، شاعر، منتقد، و در مجموع، خالقِ اثر، کارش را وقف کرده تا اثرش بی‌کم و کاست عرضه شود. امروز، برای خواندنِ مهم‌ترین دفترهای شعر، لازم نیست پولی پرداخته شود. این وضعیت در عرصه‌ی نشر بی‌سابقه است.

به نشر الکترونیکی اشاره می‌کنید...

نشر الکترونیکی، یکی از مهم‌ترین ابزارهایی‌ست که نسلِ ما به دست گرفت تا از کشتار فجیعِ کلمه در عرصه‌های مختلف (نشر، رسانه‌های عمومی، قتل‌گاهِ ارشاد داخلی و خارجی) جانِ سالم به در ببرد و نوشتارش را مطابق خودش بنویسد. با هیچ‌کس، با هیچ قانون، با هیچ وضعی خارج از خودش کنار نیاید و تمامیت‌اش را بنویسد. در این برهه‌ی خاص، ما با نوشتارهای بی ناشر رو به رو شدیم؛ و در این برهه بود که به این‌جا رسیدیم: نوشتن کافی نیست. باید چندمنظوره عمل کرد: نوشتن. نشر کردن. نشت کردن. مقایسه‌ی نشر «کاغذی» و الکترونیکی، نمی‌تواند چندان اعتباری داشته باشد. کسانی که سعی می‌کنند نشر الکترونیکی را در مرتبه‌ای پایین‌تر از نشر کلاسیک قرار دهند، به این مسأله واقف نیستند که این نشر، هر کلمه، هر فکر، اندیشه را بی‌کم و کاست حفظ می‌کند. آن را به دستِ هر خواننده‌ای در هرجای دنیا می‌رساند. خطِ ادامه را ترسیم می‌کند. مراحلِ بروز هر نوع از ادبیات را نشان می‌دهد. در دسترس قرار می‌دهد. بایگانی می‌کند. منشاء و ریشه‌ها را به تاریخ پیوند می‌زند. تحریفِ تاریخ را از ریخت می‌اندازد. هیچ وقت تمام نمی‌شودکه شماره‌گان‌اش نامحدود است. فارسی را در اختیارِ هر فارسی زبان قرار می‌دهد. مثلن ظرف همین یک دهه‌ی اخیر چقدر با افغانستان بی مرز شده‌ایم. چقدر هم زمان به افغانستان و اقیانوسیه رفته‌ایم که قبلن نمی‌رفتیم.

اگر بخواهیم این بحث را گسترش بدهیم، می‌بایست به سویه‌های منفی آن هم اشاره کنیم. برای مثال حکومت ایران می‌تواند اینترنت را قطع کند. اما بحث ما بر سر کتاب الکترونیک نبود. برگردیم به بحث تورم و پیامدهای آن در عرصه‌های فرهنگی و فرهنگ کتابخوانی....

شرایط به نحوی‌ست که مُدام حواسِ خواننده پرت می‌شود. تمرکزش مخدوش می‌شود. با اقتصاد و دغدغه‌های اقتصادی. با «غمِ نان». و نیز، با خسته‌گی از کار. روزمره‌گی. خفه‌گی. دست تنگی. با برنامه‌های راحت الحلقوم رسانه‌ها. با سرگرمی‌. با تفنن. با نمایش‌های تلویزیونی. گویی فکر و ذهنِ خواننده مدام به گروگان گرفته می‌شود. تصرف می‌شود تا کم‌تر و کم‌تر بخواند. یا چیزی بخواند که «باید» بخواند. از روی تبلیغات بخواند. تبلیغاتِ غیرمسوولانه‌ی رسانه‌ها را بخواند. وقتی تمامی‌ی این‌ها را کنار هم بگذاریم، بغرنج بودنِ وضعیت به وضوح دیده می‌شود.

آیا شما اعتقاد دارید که ادبیات داستانی و شعر می‌تواند از یک سویه اعتراض برخوردار باشد؟

هر اثر ادبی، اگر به سمتِ اساسِ خودش میل کند، یک انقلاب است. قیام است. تحولی اساسی‌ست که در فرم، در نحوه‌ی به کارگیری‌ی زبان، با ساختِ خیال، با معنا دادن به فضاهای خالی و نبایدها، نمود پیدا می‌کند. اعتراض نخستین گام است. شناخت و شناسایی‌ی فضا، کنشی اعتراضی را ایجاد می‌کند. وقتی که به بسته‌گی، به محدودیت‌ها، به نبایدها، به افق‌های باریک برمی‌خوریم، «معترض» می‌شویم. به فضا، به نباید، به سرنوشت. به محتوم. به سانسور. به حذف. اعتراض جنبه‌های مختلفی دارد. گاهی علنن به یک وضعیت معترض می‌شویم. گاهی آن وضعیت اعتراض آمیز را به بازی می‌گیریم و زوایای محدودش را به رخ‌اش می‌کشیم.

در آغاز دهه‌ی هشتاد، ادبیات هنوز به فکر این بود که «منزه»نویسی کند. درین دهه، شعرهایی منتشر شد که این وسواس اخلاقی را به بازی گرفت. به قول ژورنالیست‌های اخلاق‌مدار، ادبیات به سمت «پورنو» نویسی پیش رفت. به قول ما، ادبیات به سمتِ ادبیات پیش رفت. به اصل خودش نزدیک شد. شعر گاهی تبدیل به هایکو شد و در عمل به هایکو معترض شد. شعر هایکو شد و تا آن‌جا پیش رفت که هایکونویسی از ریخت افتاد. نثرهایی بود که به سوی رمان‌نویسی رفت و به رمان اعتراض کرد. به شیوه‌ی معمول رمان. اجزای رمان را علیه رمان به کار برد. اعتراض را درونی کرد. این اعتراض‌ها به مثابه مواد منفجره‌ایست که داخل کارخانه‌ای کار گذاشته شود. کارخانه‌ای که دارد بی‌وقفه یک چیز را تولید می‌‌کند و هیچ‌وقت از خودش نمی‌پرسد که آیا چیز دیگری هم می‌شود بود، می‌شود چیز دیگری هم تولید کرد یا نه؟

ما با چنین وضعیتی رو‌به‌رو بودیم. شکل معینی از شعر. شعر پذیرفته‌شده‌ای از رمان. که تا نمی‌دانم کی قرار بود به همان شکل و روال تکرار شود. ما به تکرار معترض‌ایم. اعتراض را گاهی می‌نویسیم و گاهی کار می‌گذاریم. ما نمی‌توانیم بنابر اجبار یا از روی نداشتن انتخاب، سبک و محتوایی را از روی ناچاری بپذیریم. نمی‌توانیم ناخواسته سنتی یا کلاسیک شویم. پی‌یر بولز موسیقی‌ نامعاصری داشت، موسیقی‌ کلاسیک می‌دانست اما نمی‌خواست پیش از شدن، کلاسیک شود. زمانی که کارش را آغاز کرد، موسیقی‌ مقبول در اپرا اجرا می‌شد. پیش‌نهاد نمادین بولز این بود: باید در سالن‌های اپرا دینامیت کار گذاشت. گذاشت و کارش را کرد. ما هم با دینامیت سر و کار داریم. اعتراض لازم است، هیچ‌وقت کافی نیست. به خیلی ساختارها معترض‌ایم. اما اعتراض‌مان باید منجر به چیزی شود. گام نخست، حس اعتراض است. قدم بعدی این است که شرایط اعتراض آمیز را به دست بگیریم. بهش دست بزنیم. تغییرش دهیم. بله، سانسور ناخوشایند است. محدودیت ادبیات را خفه می‌کند. مجبور بودن عین نبودن است. اعتراض به این عرصه‌ها، وقتی به نتیجه می‌رسد که عرصه عوض شود. با عرصه‌های مسموم، مواجه می‌شویم. برخورد پیش می‌آید. باید چنان برخورد کنیم که عرصه به سمت خواست‌های ما گشوده شود. همه‌ی این‌ها به چه معناست؟ خیلی قبل‌تر از انتخابات ۸۸، ادبیات ما به خودش اعتراض می‌کرد. خودش را کانون شورش کرده بود. در ۸۸، در کنار خیابان معترض قرار گرفت و در خیابان هم نوشت، اما پیش از خیابان هم بود. پس از خیابان هم هست.

کانون این اعتراض‌ها الان اگر در خیابان نیست که نیست، پس کجاست؟

به گمان‌ام کانون این اعتراض در خود ادبیات است. ادبیاتی که به چیزی جز خودش مقید نباشد. اما ادبیات غیر مقید واقعن کجاست؟ آن‌جا که غیرمقید بودن ادبیات پاس داشته شود. تمامی‌ این حرف‌ها، اعتراض، قیام، دموکراسی، فمینیسم، تا وقتی که حرف باشند، حرف باقی می‌مانند. حرف را باید مملو از فکر کرد، وگرنه تقدیر یا تقبیح اعتراض به خودی‌ خود بیهوده است. اعتراض، قیام، شورش، دموکراسی، همه‌ی این‌ها صداقت می‌طلبد. در زمانه‌ی ما، اعتراض صادقانه هزینه‌ها دارد، تبعید شدن‌ها،‌ از دست دادن‌ها، از جان گذشتن‌ها دارد. این جور بودن‌ها، هزینه دارد. کسانی هستند که می‌خواهند با کم‌ترین هزینه از «کنار» چیزها عبور کنند. هنری که یک‌باره قد علم می‌کند و دیوارها را ویران می‌کند، از کنار چیزی عبور نمی‌کند، کناره‌گیری نمی‌کند. وضعیت را نادیده نمی‌گیرد. وضعیتِ تثبیت شده را درک می‌کند، می‌فهمد و خودش را علیه وضعیت مسلح می‌کند. ما برای تفریح تبعیدی نشده‌ایم. آمده‌ایم بی قیدتر شویم، با هر فراری از قید، رفیق باقی بمانیم. ادبیات، هنر، تک کانونی نیست که یک جا بند شود. پراکنده‌ است و پراکنده می‌شود. به قول رفیق‌ام ما نشر هم نشویم، نشت می‌کنیم. از همه جا به همه جا می‌رویم.

کانون نویسندگان ایران عملاً منحل شده. فصل‌نامه‌های ادبی تأثیرگذار هم پس از در محاق افتادن نشریه‌های پرتیراژ ادبی وجود ندارند. نبود نهادهای مستقل فرهنگی چه تأثیری به نظر شما در کیفیت ادبیات خلاق خواهد گذاشت؟

کانون نویسنده‌گان ایران خواسته مدافع نویسنده و نویسش فارسی باشد. از آزادی‌ی بیان حمایت کند. سانسور را از میان بردارد. فضای مناسبی فراهم کند. این‌ها خواستنی‌ست و خواسته‌ی ما هم هست. اما ظرف سال‌های اخیر، کانون نویسنده‌گان ایران چه عملکردی داشته؟ چقدر نویسش ممنوع و نباید از طریق این کانون به دنیا آمده؟ چند دفتر شعر، چند رمان، چند صفحه، چند خط، چند حرف؟ گمان می‌کنم در عصری به سر می‌بریم که آلترناتیوهای ملموس و پراگماتیک به شدت لازم است. در مقابل فضایی بسته خفه و سانسور شده، باید فضای دیگری ساخت. باید چیز دیگری را پیش کشید. کانون نویسنده‌گان ایران منشاء چنین فضایی نبوده و شاید اصلن چنین دغدغه‌ای نداشته. آن چه موجود است، یک دست‌گاه فرسوده است که به مرور زمان در چرخ‌دنده‌های بوروکراسی فرسوده‌تر، خرد‌تر می‌شود. به نظر من، عملکرد این کانون در جهت مخالف اساسنامه‌اش بوده و به مرور زمان خودش را ملغی کرده. ادامه‌ی چنین وضعیتی تنها آرمان‌های اولیه‌ی کانون و بنیان‌گذاران‌اش را خدشه‌دار می‌کند. پس چه بهتر که چنین کانونی هرچه زودتر فراموش شود تا شاید آن ایده‌آل‌ها بیش ازین پایمال نشود. باری، بهتر است کانون نویسنده‌گان فراموش شود وقتی اصل‌ و بنیان نوشتار دارد فراموش می‌شود.

اتحاد نویسنده، شاعر، مترجم، منتقد، کنارِ هم قرار گرفتن اعضای «صاحب کتاب»، قرار بوده منجر به چه چیزی شود؟ که هر از گاهی، کانون نویسنده‌گان ایران روی گور یکی دسته گل شود؟ گاهی اطلاعیه‌ای صادر کند و محکوم کند، اعلام برائت کند، همیشه بخواهد در دفترخانه‌ی دولتی ثبت شود و هیچ‌وقت نشود و به همین‌ها خلاصه شود؟ نهادی که آهی در نهاد ندارد، چه بُردی دارد؟ به محض این‌که وارد بازی‌های قانون می‌شویم، شروع به کوتاه آمدن می‌کنیم. می‌پذیریم که جایی با قانون به توافق برسیم. با قانونی که وضع نکرده‌ایم، کجا، چگونه قرار است موافق باشیم؟ نهاد هنری، ادبی، مهم‌ترین داشته‌اش این است که مستقل باشد. وقتی پای قانون به قضیه باز می‌شود، استقلال خود به خود از بین می‌رود.

چه کانون باشد، چه خانه، اگر بخواهد بیرون از خودش به دنبال موجودیت بگردد، رفته رفته از خودش دور می‌شود. وسواس ما نمی‌تواند ثبت قانونی کانون نویسنده‌گان ایران باشد، وسواسی باید خیلی وقت پیش جای دیگری به کار گرفته می‌شد: تشکیل اتحادیه‌ای از نویسنده‌گان، و به طور کلی‌تر، آفرینش‌گرانی که موجودیت‌شان را خودشان تعریف می‌کنند، با هم بودن‌شان را بالاتر از هر قانونی می‌خواهند، به هیچ رژیم یا دولتی متکی نمی‌شوند، حساب پس نمی‌دهند: خودشان خودشان را می‌سازند. در مورد نشریات ادبی، باز هم به مساله‌ی نشر می‌رسیم. همان‌طور که عرصه‌ی نشر به تدریج تغییر کرده و نشر الکترونیکی به وجود آمده و کمبود ناشر سنتی را پر کرده، نشریه‌ی الکترونیکی هم جای نشریات کاغذی را گرفته. سال‌هاست که ادبیات خلاق روی کاغذ در نمی‌آید، چه از طریق ناشر و چه از طریق نشریه. اما این به معنای این نیست که ادبیات خلاق از میان رفته. ادبیات خلاق در جاهای دیگری به راه افتاده. در نشر الکترونیکی که دیگر لازم نیست خوشایند این رژیم سیاسی و آن رژیم خیال کتاب چاپ کند. در نشریات الکترونیکی که دیگر مجبور نیستند برای ادامه‌ی حیات‌شان، هم-دست با هر جنایتی شوند. در کنار دنیای «حقیقی» که روز به روز عاری‌تر می‌شود از هر حقیقتی، دنیای «مجازی» دارد به موازات دنیای مثلن حقیقی می‌سازد و پیش می‌رود. کمبودهای آن دنیا را این دنیا می‌بیند، پر می‌کند.

با شما موافق نیستم که ادبیات خلاق به شکل کتاب چاپی عرضه نمی‌شود. اما این باز بحث درازدامن دیگری‌ست. از اینکه قبول زحمت کردید، سپاسگزارم.

کالبد شکافی ذهنیتِ استبدادی و استبدادِ ادبی

Mon, 12 Dec 2011 09:36:43 +0000

در پاسخ به نقدی بر برنامه "پرگار" در بی بی سی فارسی

محمود فلکی

محمود فلکی - سال‌ها بود که با خودم عهد بسته بودم که دیگر به نوشته یا گفته‌ای که به توهین و دشنام وتهدید آلوده باشد، پاسخ ندهم. و واقعن در این سال‌ها چنین هم عمل کرده‌ام. چونکه فرهنگ دیالوگ در مناسبات متمدن مدرن (نه متمدن پیش‌مدرن)، برخوردهای غیر دموکراتیک را برنمی‌تابد.

با کسی که با توهین و تهدید به اثبات نظرش می‌پردازد، نمی‌شود وارد دیالوگ شد، چون هنوز فرهنگ دیالوگ را نیاموخته است. در فرهنگ دیالوگ که مختص جوامع متمدن مدرن است، از یک‌سو به جای زبان توهین و تهدید و دشنام، زبان استدلال و منطق حاکم است و از سوی دیگر دیالوگ، نه برای اثبات نظر و حذف دیگری، که برای تبادل نظر و رواداری است. هرچند به خاطر مسائل و سوء تفاهم‌هایی که پدید آمده متاسفانه به وعده‌ام وفا نکرده‌ام؛ اما علت اصلی نگارش این مطلب، طرح دوباره‌ی نکاتی در پیوند با یکی از معضلات پایه‌ای جامعه و روشنفکر ایرانی است. پاسخ‌گویی به ادعاهای آقای شهرجردی به عنوان نمونه‌ای از این معضل در اینجا ارایه می‌شود.

آقای شهرجردی در ارتباط با گفته‌های آقای منصور کوشان و من در گفت‌وگوی تلویزیونی در بی‌بی سی، با خشم و عصبیت در سایت «زمانه» می‌نویسد:

«مسلمن شعر امروز آن‌قدر خواننده دارد که اجازه ندهند در رسانه‌ای مثل بی‌بی‌سی به شعورشان با چنین وقاحتی توهین شود.»

محمود فلکی: در هر هنری، آنچه که اهمیت دارد ارایه به‌سامان آن است و هیچ و مرز و محدودیتی نمی‌توان برای هنر قائل شد.

این جمله می‌تواندجمله‌ی یک دولتمرد مستبد با محتوایی سیاسی هم باشد که می‌گوید:

«مسلمن ملت نجیب ما اجازه نمی‌دهند در رسانه‌ای مثل بی‌بی سی که مزدور امپریالیسم است، به مقدساتشان با چنین وقاحتی توهین شود. توی دهنشان می‌زنیم.»

راستی تفاوت آن جمله‌ی نخست که یک «شاعر» آن را با خشم بیان می‌کند و گفتار فرضی آن «مستبد» حاکم که نظیرش را هر روز می‌شنویم، چه تفاوتی دارد؟ هر دو مستبدانه می‌خواهند دهان دیگری را با تهدید ببندند. استبداد و تهدید دو روی سکه‌ی اندیشه‌ای است که هیچ ارتباطی به جهان مدرن متمدن و دمکراتیک ندارد؛ حتا اگر مرتب فریاد وامدرنا یا پسامدرنا بزنند و خود را «مرکز شعر و اندیشه‌ی جهان» بدانند. چرا؟

نیچه بر این نظر است که آن‌چه ما حقیقت می‌نامیم، تنها تفسیر ما از هستی است و هر کس از زاویه دید خود هستی را تفسیر یا تعبیر می‌کند. او حتا زبان را زاویه دیدی می‌داند که از طریق آن، چیز‌ها دریافته می‌شوند. وقتی به‌مثل می‌گوییم «خورشید غروب کرد»، این تنها تفسیر ما از جهان بیرون از رهگذر زبان است و در خود طبیعت چنین واقعیتی یا حقیقتی وجود ندارد؛ زیرا خورشید هرگز غروب نمی‌کند، یعنی واقعن ناپدید نمی‌شود یا در جایی فرو نمی‌رود. گزین‌گویه‌ی معروف نیچه درباره‌ی «اخلاق» بیانگر همین نکته است:

«پدیده‌ی اخلاقی وجود ندارد؛ آن‌چه هست تنها تفسیر اخلاقیِ پدیده‌هاست.» (F. Nietzsche: Jenseits von Gut und Böse. 1994, S. 84)

این نگره، ما را به دستاورد مهم مدرنیته، که‌‌ همان رواداری (تولِرانس) باشد، هدایت می‌کند که پایه‌ی نخستینِ درک از دموکراسی است. یعنی اگر من متوجه بشوم که حقیقت من چیزی است که تنها از رهگذر زاویه دید من وجود دارد، چیزی که به‌واسطه‌ی زبان آن را مطابق دیدگاه خود تفسیر می‌کنم که اثبات درستی یا نادرستی‌اش اگر ناممکن نباشد، بسیار دشوار است، آن‌گاه درک تفاوت‌ها که امری طبیعی و در جریان تحول اندیشگی ضروری است، می‌تواند انسان را به سوی تفاهم یا درک دیگری (نه لزومن پذیرش او) سوق دهد. بدین گونه درمی‌یابیم که حقیقتِ برساخته‌ی ما نمی‌تواند بر‌ترین یا تنها حقیقت موجود بر روی زمین باشد؛ زیرا انسان‌های دیگر نیز مانند من حق دارند جهان را از زاویه دید خود تفسیر کنند و حقیقت خود را بسازند. به بیان دیگر، به اندازه‌ی تعداد انسان‌ها در کره‌ی زمین می‌تواند «حقیقت» وجود داشته باشد. در این‌جاست که مسئله‌ی درک دیگری، رواداری و پذیرش دیالوگ (به جای حذف دیگری) عینیت می‌یابد که هسته‌ی نخستین ِ گذار به برخورد دموکراتیک در مناسبات انسانی است.

حالا ببینیم کسی که ما را «عقب مانده»، «بیمار»، «کور»، «نفهم»، «دروغگو» و «وقیح» می‌داند که حتا به مرز «خیانت» هم کشیده شده‌ایم، چگونه می‌تواند در مرام و زبان خود که گویای هستی آدمی است، مدرن یا پسا مدرن و دموکرات باشد؟ چگونه می‌شود که سخن یک آدم مستبد را پذیرفت که حضور دیگری را نمی‌تواند تحمل کند و مستبدانه دیگری را تهدید به حذف می‌کند و حقیقت برساخته‌اش را حقیقت مطلق و یگانه می‌داند؟

محمود فلکی: تقسیم‌بندی شعر یا شاعر به "واقعی" و "غیر واقعی" بی‌معناست. چه کسی حق یا صلاحیت این را دارد که "واقعی"را از "غیر واقعی" تشخیص دهد؟ با چه معیارهایی می‌توان شعر یا شاعر را خط‌کشی کرد؟

الف. یکی از شیوه‌های حکومت یا آدم خودکامه و مستبد، تحریف واقعیت و گفته‌های دیگران است و به اصطلاح یک‌طرفه به قاضی می‌رود تا به زعم خود رقیب یا دشمن را به هر شکلی که شده (به شیوه‌ی ماکیاولی) از میدان به‌در کند. ببینیم که چگونه او به همین عمل دست زده است:

۱. آقای شهرجردی موضوع بحث ما در بی‌بی سی را تحریف کرده است. این تحریف از عنوان و عنوان فرعی‌ای که برای نوشته‌اش انتخاب کرده، آغاز می‌شود و به تمام متن سرایت می‌کند. او نوشته است: «شعر را به حال خود‌‌ رها کنید! برنامه‌ پرگار بی‌بی‌سی فارسی پیرامون شعر امروز»

خیر، موضوع اصلی آن برنامه، نه پیرامون شعر امروز، بلکه، همان‌گونه که آقای کوشان هم اشاره کرده‌اند، درباره‌ی این نکته بوده که «آیا در ایران رُمان جای شعر را گرفته است یا نه؟» اگر موضوع اصلی فقط شعر یا شعر امروز می‌بود، ضرورت بحث ایجاب می‌کرد که به مسائل دیگری پرداخته شود. مسلم است که در این رابطه نکاتی را به طور فشرده در مورد شعر مطرح کرده‌ام (البته آقای کوشان بیشتر از من)، بی‌آنکه وقت کافی و ضرورت برای طرح گسترده‌تر آن در میان باشد. او اما در تمام نوشته‌اش حتا یک‌بار هم به این بحث محوری اشاره نکرد، تا هر چه دلش می‌خواهد بنویسد.

۲. تحریف دیگر این است که او طوری می‌نویسد که انگار من و آقای کوشان هر دو کاملن نظرات یکسانی را ارایه داده‌ایم. در حالی که در مواردی اختلاف نظر داشتیم، بی‌آنکه بخواهیم به شیوه‌ی ایشان به همدیگر توهین کنیم یا به حذف دیگری بپردازیم.

۳. حرف‌های مرا به دو شکل مستقیم وغیر مستقیم تحریف کرده است. شکل مستقیم این است که حرفی را که نزده‌ام به نام من ضبط کرده است. مطابق نوشته‌ی او «من» - فلکی (یا به زبان تحقیرآمیزش «آن دومی» یا «آن یکی») گفته‌ام: «این‌ها پست‌مدرنیسم را درک نکرده‌اند. اشتباه فهمیده‌اند. نمی‌توانند با خواننده ارتباط برقرار کنند، چون حرف‌هایشان بی‌معنی‌ست.»

محمود فلکی: تفاوت یک آدم دموکراتِ مدرن و یک مستبد پیش مدرن این است که اولی می‌گوید: "این هم نظری است برای خودش، ولی من با آن مخالفم." اما آدم مستبد حکم صادر می‌کند که: "تو نمی‌فهمی و حق نداری در مورد چیزی که نمی‌فهمی حرف بزنی، و فقط من می‌فهمم و حق دارم درباره‌ی شعر یا هر چیزی حرف بزنم. اگر باز هم زبان درآوردی، می‌دهم زبانت را از حلقومت بیرون بکشند."

من هم گفته‌ام و هم نوشته‌ام و در اینجا هم تکرار می‌کنم که خیلی‌ها در ایران پست‌مدرن را درست «متوجه نشده‌اند»، و در آن برنامه هم علت وجودی پست مدرن در غرب و هم دلایلم را که پست مدرن چرا نمی‌تواند در ایران درست درک و عمل شود، گفته‌ام.گواه من در درک اشتباه آمیزِ پست مدرن در ایران، یکی همین زبان و اندیشه‌ی مستتر در نوشته‌ی ایشان است که ارتباطی با "زبانیتِ" کثرت‌خواه و دموکراتیکِ پست مدرن ندارد. پست مدرن اتفاقن بر تنوع و کثرت بیشترِ آرا و بر آزادی بیشتر فردیت (گاهی تا حد آنارشی) تأکید می‌کند، نه بر استبداد رأی و همسان‌خواهی. یکی از انتقادهایی که اندیشه‌ی پست مدرنی دارد این است که "خِرَدِ ابزاری" و محاسبه‌گر که در سوی "شیئی شدگی جهان زندگی" (به تعبیر هابر ماس) حرکت می‌کند و در پی نظارت و کنترل است، مانع از رسیدن به وعده‌ی روشنگری، یعنی مانع از رسیدن به فردیت کاملِ انسان و کثرت و تنوعِ بیشتر می‌شود. برای همین است که "خردِ انتقادی" در غرب که رو به آزادی، دموکراسی و رشد والاترِ مدنیت دارد، پروژه‌ی روشنگری را "پروژه‌ای ناتمام" می‌داند. در واقع، پست مدرن چیزی جدا از مدرنیته نیست، بلکه ادامه‌ی آن و در جهت تکمیل اندیشه‌های برآمده از مدرنیته پدید آمده که در شکل‌های مختلف خود را نشان می‌دهد.

افزون بر این، در آن برنامه نگفته‌ام که «حرف‌هایشان بی‌معنی‌ست.» این تحریف آشکار حرف من است تا باز نتیجه‌گیری خودش را بکند. من عادت ندارم به شیوه‌ی ایشان به دیدگاه دیگران توهین کنم. می‌کوشم که به تحلیل نظریاتشان بپردازم. من در جایی گفته‌ام که بعضی‌ها «شعر را در بی‌معنایی آن شعر می‌دانند.» و طرح این مسئله که نگره‌ی بخشی از هواداران پست مدرن است که در ایران هم تکرار شده، ربطی به این ندارد که گفته باشم «حرف‌هایشان بی‌معنی است.» و این تحریف محض است.

تحریف غیر مستقیم این است که با نادیده گرفتن نکاتی که من گفته‌ام، خواسته حقانیت گفتار خود را به اثبات برساند. من در این گفت‌وگو ابتدا توضیح داده‌ام که چرا در غرب بتدریج رُمان جای شعر را گرفته است و حالا چرا در غرب تیراژ شعر نسبت به رمان ناچیز است و شعر کمتر خوانده می‌شود. در این راستا دلایلم را هم برشمرده‌ام. امیدوارم ایشان بتوانند ثابت کنند که چنین نیست و در غرب همچنان شعر بر رُمان ارجحیت دارد. در‌‌ همان راستای بحثم گفته‌ام که چون در ایران تحولات اندیشگی- اجتماعی و دستاوردهای مدرنیته، از جمله روشنگری، سکولاریسم و آزادی و دموکراسی پدید نیامده و انسان ایرانی در برزخ بین سنت و مدرنیته درگیر است و هنوز فردیت برآمده از مدرنیته را تجربه نکرده، بر خلاف غرب «در ایران شعر جایگاه خودش را از دست نداده، هنوز شعر گسترده‌تر از رُمان انتشار می‌یابد. شعر هنوز قدرت و تأثیرات ویژه‌ی خودش را دارد. شعر امروز ایران نخبگان خاص خودش را پرورده و جهان ویژه‌ی خود را ساخته است.» (پاره‌هایی از گفته‌های من از‌‌ همان برنامه‌ی بی‌بی سی). من در این برنامه حتا از تأثیر شعر بر هنرهای دیگر مانند رُمان، سینما و موسیقی هم سخن گفته‌ام.

من اگر غیر از این می‌گفتم، شعر خودم را هم نفی می‌کردم. اما او باز هم به تحریف می‌پردازد و وانمود می‌کند که من هم از «انحلال» شعر امروز در ایران خبر داده‌ام و اینکه گفته‌ایم «شعر امروز خواننده ندارد» و به «سرکوبِ شعر زنده و پُرنفس فارسی» اقدام کرده‌ایم. این‌ها اگر تحریف نیستند، چه اصطلاحی باید برای آن گذاشت؟

ب. شیوه‌ی دیگر آدم مستبد، توهین و دشنام و صدور حکم است تا هم رقیب یا دشمن را کوچک و حقیر جلوه دهد هم به گفته‌اش نوعی مشروعیت عوامانه ببخشد، و مهم‌تر از همه می‌خواهد حقیقت برساخته‌اش را به عنوان امری مطلق، به عنوان بر‌ترین و یگانه‌ترین حقیقت جا بزند؛ در حالی که یکی از دستاوردهای بزرگ مدرنیته این است که حقیقتِ تغییرپذیرِ «من» جای حقیقت مطلق‌نما را گرفته است. در اینجا چند نمونه از توهین‌ها، دشنام‌ها و صدور حکم از سوی ایشان را بازگو می‌کنم. او نوشته است:

۱. «این برنامه... حرف تازه‌ای را پیش نمی‌کشد. و از همه مهم‌تر، از همه فجیع‌تر، حقیقتِ عینی‌ی ادبیاتِ فارسی را دست‌کاری می‌کند و به میلیون‌ها نفری که به صفحه‌ی تله‌وی‌زیون خیره شده‌اند، اطلاعات غلط می‌دهد.»

۲. «گمان می‌کنم ورشکسته‌گی، فقط در اقتصاد اتفاق نمی‌افتد. در ادبیات هم می‌شود ورشکست شد... ذهنیت‌های عقب‌رو و ورشکسته...»

۳. «این برنامه، این بزم... به نمایش گذاشتن کلامی (است) که در هر گزاره واپس‌گرایی‌ خودش را فریاد می‌زند.»

۴. «حرف‌هایی که پایه و اساسش خلاف واقعیت همین حالاست.»

۵. شاعر واقعی را هم می‌بینند، اما خود را به کوری زده‌اند. «

۶. «چند افسرده‌ی ادبی... درباره‌ی چیزی که نمی‌دانند، نمی‌شناسند، به منبر (می‌روند). »

۷. «چرا کسی که نمی‌داند، که نمی‌تواند، حرف می‌زند؟ »

۸. «تبلیغ وهن می‌کنند.»

۹.«این برنامه، این بزم، این تحریف در برابر میلیون‌ها نفر دروغ می‌گوید. »

۱۰« تکرار حرف‌های در عقب جا مانده را چه خوب قرائت کرد. »

محمود فلکی: ذهنیت استبدادی روشنفکر ایرانی در نسل‌های مختلف تداوم می‌یابد. تا زمانی که از این‌گونه ذهنیت رهایی نیافته‌ایم، رهایی در جامعه معنا و واقعیت نمی‌یابد و ادبیات ما هم طبعاً جهانی نخواهد شد.

از جمله‌های دیگر او که در آن‌ها ما را «بیمار»، «وقیح» و «ادبیات‌چی» و... می‌نامد در می‌گذرم. در این جمله‌ها توهین، اتهام‌زنی و استبدادِ رأیِ آدمی به نمایش گذاشته می‌شود که خود را علامه‌ی دهر و «مرکز شعر جهان» می‌داند و به شیوه‌ی مستبدین تهدید هم می‌کند. یک نمونه از تهدید را در آغاز این مطلب نوشته‌ام و در اینجا جمله‌ی دیگری از این دست را می‌آورم تا ببینید چقدر زبان‌های «رهبران» سیاسی مستبد و ادبی مشترک است؛ منتها تفاوتش این است که رهبران سیاسی در قدرت‌اند و «رهبری» می‌کنند و این «رهبران ادبی» عبای رهبری را خودشان به خودشان تفویض کرده‌اند. او می‌نویسد:

«شعر آن‌قدر خواننده دارد که اگر خواننده‌های خاموش و پراکنده‌اش، زبان به دست بگیرند، یک دفعه شیشه‌ی هر تله‌ویزیون شکاف خواهد خورد و صدایی که این همه سال به سکوت برگزار شده، سرانجام...»

البته او خودش جمله‌اش را ادامه نمی‌دهد و با نوشتن سه نقطه در پایان جمله می‌خواهد «سرانجام» یا عاقبت کار را گوشزد کند و اینکه هنوز مجازات‌های شدیدتری می‌تواند در راه باشد، اگر ما بچه‌های خوب و سر براهی نباشیم.

من آقای شهرجردی را (برخلاف برخی از رفقایش) همیشه به عنوان جوانی مؤدب و معقول در تصور داشتم. و برای همین، وقتی که سایت شعرش را به راه انداخت با او همکاری کردم. حالا نمی‌دانم چرا شعرهای من ناگهان به زعم ایشان «بنا بر ژانربندی‌های معمول» (!)، شعر هستند. و چرا این «معمول»‌ها را در سایت خودشان که لابد جای شعرهایی با «ژانربندی‌های غیرمعمول»(!) است، منتشر کردند؟

من یاد گرفته‌ام که مدام داوری و اندیشه‌ام را تصحیح کنم. حالا ناچارم در مورد داوری‌ام نسبت به ایشان خودم را تصحیح کنم، چون بعضی‌ها واقعیت وجودشان را در لحظات حساس بهتر نشان می‌دهند.

در پایان می‌خواهم در مورد تصحیح خودم، بهتر است بگویم تصحیح داوری‌ام، نکته‌ای را مطرح کنم که به این بحث ارتباط می‌یابد: من در گذشته فکر می‌کردم هر چه که به سبک یا ساخت یا شیوه‌ی قدیم‌تر نوشته شود، حتمن واپس‌مانده و کاری ضعیف است. سال‌ها پیش یک روز، وقتی خبرنگار یک نشریه‌ی آلمانی با من مصاحبه می‌کرد، در مورد یکی دو نویسنده‌ی معروف ایران از من پرسید. من سعی کردم کار یکی از آن‌ها را ضعیف و واپس‌‌مانده قلمداد کنم، چون به زعم من ساختاری کهنه داشت. آن خبرنگار آلمانی درس بزرگی به من داد و گفت: «اگر در‌‌ همان ساختار کلاسیک خوب بنویسد، چه اشکالی دارد؟» آری در هنر، هر هنری (چه نوشتاری، چه تجسمی و...) مهم ارایه‌ی بسامان آن است یا به چگونگی پرداختِ آن به هر شکل و ساختاری بستگی می‌یابد و هیچ مرز و محدودیتی نمی‌توان برای آن قایل شد (چه کلاسیک، چه مدرن، چه پسامدرن و...). در جاهایی هم نوشته‌ام که من با هیچ نوع شعر یا هنر در هر شکلی مشکلی ندارم و مرزناپذیری در ذات هنر است.

محمود فلکی: زبان رهبران سیاسی مستبد و ادبی مشترک است؛ منتها تفاوتش این است که رهبران سیاسی در قدرت‌اند و "رهبری" می‌کنند و این "رهبران ادبی" عبای رهبری را خودشان به خودشان تفویض کرده‌اند.

حتا براین باورم که تولید شکل‌های مختلف ادبی یا هنری (در اینجا شعر) با هر نیت و نیازی در جریان تحول ادبی- هنری امری طبیعی است. زیرا مانند همه‌ی دوره‌ها سرانجام از دل این تولید انبوه، هنر راهش را به شکلی می‌یابد. اما انسان‌ها حق دارند مطابق دانش و بینش یا سلیقه‌ی خود این یا آن اثر را بپذیرند یا نپذیرند. پذیرش یا عدم پذیرش یک اثر هنری یا متن ادبی لزومن به معنای واپس‌ماندگی یا بد بودن آن نیست. آنگاه تقسیم‌بندی شعر یا «شاعر» به «واقعی» و «غیر واقعی» چه معنایی دارد؟ چه کسی حق یا صلاحیت این را دارد که «واقعی» را از «غیر واقعی» تشخیص دهد؟ با چه معیارهایی می‌توان شعر یا شاعر را خط‌کشی کرد؟ این حالت در مورد نظریات تئوریک هم صادق است. هیچکس هنوز حرف آخر را نزده، چون هنوز جهان به پایان نرسیده است. من با وجود اختلاف نظری که ممکن است با ایشان داشته باشم، هرگز به خودم این اجازه را نمی‌دهم بگویم (آنگونه که او گفت) «شما نمی‌فهمید.» یا دستور بدهم که «حرف زدن ممنوع!» این نوع برخورد در یک بحث تئوریک جایگاهی ندارد. چون هر کس با زبان خود به تفسیر چیزی می‌پردازد که فکر می‌کند درست‌تر است. ولی تفاوت یک آدم دموکراتِ مدرن و یک مستبد پیش مدرن این است که اولی می‌گوید: «این هم نظری است برای خودش، ولی من با آن مخالفم.» و بعد هم اگر بخواهد، دلایل مخالفتش را بیان می‌کند، بی‌آنکه به دیگری توهین کند. چون «فهم» در کلیتش، امری نسبی، متغیر و تفسیرپذیر است. اما آدم مستبد که خود را در عین حال قیم دیگران هم می‌داند، حکم صادر می‌کند که: «تو نمی‌فهمی و حق نداری در مورد چیزی که نمی‌فهمی حرف بزنی، و فقط من می‌فهمم و حق دارم درباره‌ی شعر یا هر چیزی حرف بزنم. اگر باز هم زبان درآوردی، می‌دهم زبانت را از حلقومت بیرون بکشند.»

باری در اینجا خواستم با این نمونه‌، ذهنیت استبدادی «روشنفکر» ایرانی را نشان بدهم که چنان ریشه‌ی ژرفی در این جامعه دارد که همچنان در نسل‌های مختلف تداوم می‌یابد. البته منظورم این نیست که همه‌گان چنین‌اند. خوشبختانه اینجا و آنجا بارقه‌های خروج از این ذهنیت فرصت بروز می‌یابد، ولی این ذهنیت به عنوان امری مسلط و تعیین‌کننده در جامعه‌ی ایرانی، نقش مهمی در تداوم تعصب و خودکامه‌گی ایفا می‌کند. تا زمانی که از این‌گونه ذهنیت رهایی نیافته‌ایم، رهایی در جامعه معنا و واقعیت نمی‌یابد و اشکال مختلف آگاهی بشری، از جمله ادبیات، نمی‌توانند از بند خودکامه‌گی و خودبزرگ‌بینی و از دنیای محدود خودساخته‌ که هم‌چون همه‌ی جهان پنداشته می‌شود، بیرون بیایند و واقعن «جهانی» شوند.

هامبورگ- ۹ دسامبر ۲۰۱۱

اشاره: شیوه کتابت (رسم‌الخط نویسنده) با شیوه‌نامه زمانه در خط فارسی مطابقت ندارد.

در همین زمینه:
::انتقاد پرهام شهرجردی از سخنان محمود فلکی و منصور کوشان در برنامه تلویزیونی "پرگار"::
::پاسخ منصور کوشان به انتقاد پرهام شهرجردی::

شعر را به حال خودش رها کنید!

Mon, 05 Dec 2011 05:13:29 +0000

برنامه‌ پرگار بی‌بی‌سی فارسی پیرامون شعر امروز

پرهام شهرجردی

پرهام شهرجردی- همیشه این خطر، این وسوسه وجود دارد: پا گذاشتن به رسانه‌ای که می‌تواند تو را در برابر میلیون‌ها نفر قرار دهد. به تله‌وی‌زیون رفتن.بعد ازین که وسوسه شدی و رفتی و در مقابل این همه چشم قرار گرفتی، با خطر دیگری مواجهی: چه بگویم؟ از که بگویم؟

در تله‌وی‌زیون از «ادبیات» حرف زدن، اگر ناممکن نباشد،‌ دست‌کم بسیار دشوار است. با ده‌ها و صدها اجبار مواجهی (خودت را مطابق می‌کنی؟ خودت را بُرش می‌دهی؟ خودت را عینِ خودت اعلام می‌کنی؟) و با زبانی «مثلن ساده»، از جایگاه یک «این‌کاره یا صاحب نظر»، حرف می‌زنی. که چه بگویی؟

اخیرن در برنامه‌ی «پرگار» که از شبکه‌ی بی‌بی‌سی فارسی پخش می‌شود، برنامه‌ای به «شعر فارسی» اختصاص داده شد. دو نفر دعوت شدند. اولی، منصور کوشان، که عمومن به عنوان یک ژورنالیست باتجربه می‌شناسیم، دومی، محمود فلکی، که بنا بر ژانربندی‌های «معمول» هم شعر می‌نویسد، هم نقد ، هم رمان و از قضا دستی هم در تحقیق دارد.

این برنامه به شعر فارسی آن‌قدرها مربوط نیست. به ادبیات فارسی چیزی اضافه نمی‌کند. حرف تازه‌ای را پیش نمی‌کشد. و از همه مهم‌تر، از همه فجیع‌تر، حقیقتِ عینی‌ی ادبیاتِ فارسی را دست‌کاری می‌کند و به میلیون‌ها نفری که به صفحه‌ی تله‌وی‌زیون خیره شده‌اند، اطلاعات غلط می‌دهد. اما این‌ها هیچ‌کدام تازه‌گی ندارد. این برنامه، این بزم، این نگرش، این تحریف، بخشی حقیقی از جامعه‌ای‌ست که در برابر میلیون‌ها نفر دروغ می‌گوید. چرا؟

پرهام شهرجردی - چه کسی می‌تواند ادعا کند که شعر، راحت‌طلبی‌ست، وقتی که شعر،‌ بله شعر، منجر به جلای وطن می‌شود، منجر به تبعید می‌شود، منجر به خانه به دوشی می‌شود. شعرِ زنده‌ی امروز، با شعرِ وامانده‌ی هیچ‌وقت قابل قیاس نیست. اصلن معلوم نیست زیر عنوان «شعر امروز» از چه شعری حرف زده می‌شود که این‌قدر ما نیست و این‌همه با ما بیگانه است.

گمان می‌کنم ورشکسته‌گی، فقط در اقتصاد اتفاق نمی‌افتد. در ادبیات هم می‌شود ورشکست شد. در شعر هم می‌شود شکست خورد. در نوشت هم می‌شود از پا افتاد. اما مسأله این است که «منی که در شعر ورشکسته می‌شود»، یک نفر است. شکستِ منِ نوعی، شکستِ شعر نیست. منی که در نوشتن باز‌می‌ماند و توانِ پا شدن ندارد، یک فاعلِ ساقط شده اسقاطی‌ست. اما این‌ها هیچ‌کدام ربطی به این ندارد که شعر یا ادبیات شکست خورده باشد. تنها من‌ام که در رسیدن به شعر، به ادبیات، ناتوان‌ام. شاید گاهی اوقات بهتر باشد کمی شجاعت به خرج بدهیم و در برابر میلیون‌ها نفر که می‌نشینیم، به جای پیش کشیدن حرف‌هایی که پایه و اساس‌اش خلافِ حقیقتِ همین حالاست، از حقیقتِ شعر بگوییم. اگر شکست خورده‌ایم، شکست را بپذیریم. اگر به شعر نرسیده‌ایم، در چشم میلیون‌ها نفر چشم بدوزیم و بگوییم: من شکست خوردم. اما نه. میهمان این برنامه، منصور کوشان، ژورنالیستی که مجله‌های باارزشی مثل «تکاپو» را منتشر می‌کرده، نقد و شعر و رمان نوشته، خودش را اصولن به عنوان شاعر معرفی نمی‌کند و یک‌سره تصمیم می‌گیرد به شعر حمله کند. آیا کوشان شعرهایش را فراموش کرده؟ آیا برنامه‌ی «پرگار» ‌می‌دانسته که «پنجره‌های رو به جهان» دربرگیرنده‌ی «شعرهای در تبعید» منصور کوشان بوده، ابتدا در مجله‌ی شعر،‌ و سپس در سوئد به صورت کتاب منتشر شده؟ این‌جا قصد ارزیابی‌ی کیفی‌ی چیزی که کوشان تولید کرده و نام شعر برآن گذاشته ندارم، اما چرا کاری که درآمده، منتشر شده و در دسترس خواننده قرار گرفته، مسوولیت‌اش توسط خودِ صاحب اثر پذیرفته نمی‌شود و اصلن حرفی از آن به میان نمی‌آید؟

مشخص نیست مبنا و معیارِ صحبت‌های کوشان چیست که این‌گونه درباره‌ی شعر دست به داوری و صدور حکم می‌زند و گزاره‌هایی این‌چنینی تولید می‌کند. تعدادی از آن‌ها را مرور می‌کنیم:

(نقل به مضمون)

جامعه‌های بسته و دیکتاتوری تولید شعر می‌کنند.
جامعه‌های باز و دموکراتیک رمان تولید می‌کنند.

نیازِ جامعه رمان است.

جامعه‌ چند صدایی و چند قومیتی‌ست اما شعر این‌گونه نیست.

(شعر) نمی‌تواند موقعیت را تعریف کند. نمی‌تواند باز شود. گسترده شود.

(شعر) پرسش انگیز نیست. بستر پاسخ را هم نمی‌سازد. (شعر) آن کارایی‌ی لازم را در زمانه‌ی معاصر از دست داده است.

(شعر) منِ فردی را نمی‌پذیرد. نمی‌گذارد من به صورت کثرتی حرکت کنم.

و با تکیه بر گفتار ابوسعید ابوالخیر در تصوف: «یک‌سونگری و یک‌سان بودن.»
اعلام می‌کند:

شعر ما، ظرف خوبی‌ست برای یک‌سو نگری و یک‌سان‌ نگری.

و با کنار هم گذاشتن این حرف‌ها به این‌جا می‌رسد که شعر: «نهایت‌اش استبداد و دیکتاتوری‌ست و حکومت امروز ایران».

در شعر فقط منِ راوی وجود دارد.

شعر نمی‌تواند با خاست‌گاه‌های گوناگون حرکت کند. تک بعدی حرکت می‌کند. تک صدایی حرکت می‌کند.

دلیل انحلال امروز: عدم دریافت انقلابِ شعری نیما.

در غرب هم شعر نمی‌تواند جواب‌گوی جامعه‌ی امروز باشد.

درین بین، آن یکی هم خودش را میهمان این همه گزاره می‌کند و اعلام می‌کند:

در مرحله‌ی پیش‌مدرن به مدرن هستیم.

کوشان یک تنه بحث را پیش می‌برد و ادامه می‌دهد:

گرایش ایرانی‌ها به شعر به دلیل راحت طلبی‌ست
برای زود به نتیجه رسیدن است

خودکامه‌گی‌ی حکومت ایران منجر به تولید شعر و شعار شده است. با شعار و شعر و شوخی خودشان را سبک می‌کنند.

با موقعیت در شعر رو به رو نیستید. با یک احساس زودگذر همزاد پنداری می‌کنید.

ضرورت جامعه‌ی استبدادی ما را وادار به کوتاه گویی می‌کند.

در شعر شما یک من شاعر یک من غایب دارید، مثل این شعر:
همه‌ی هستی‌ی من آیه‌ی تاریکی‌ست.

شعر تک ساحتی و تک کانونی و تک مرکزی‌ست.

این فقط بخشی از گفتارهای مطرح شده درین برنامه است. به یک معنا، می‌توان گفت که این برنامه، این بزم، این گفتار، این گزاره‌ها، یک آنتولوژی‌ست. یک‌جا جمع آوردن تمامی‌ی گزاره‌های واکنشی. و این یعنی به نمایش گذاشتن کلامی که در هر گزاره واپس‌گرایی‌ی خودش را فریاد می‌زند.

آیا لازم است به تک تک این گزاره‌ها رجوع کنیم؟‌ بدیهی‌ست که هر یک از این گزاره‌ها، حتا قبل از آن‌که در کلام کوشان جاری شود، منقضی شده‌اند.

به عنوان نمونه، چه کسی می‌تواند منکر شعرهای چند صدایی، چند مرکزی، چند لحنی، چند شخصیتی، چند زبانی شود؟ چه کسی می‌تواند ادعا کند که شعر، راحت‌طلبی‌ست، وقتی که شعر،‌ بله شعر، منجر به جلای وطن می‌شود، منجر به تبعید می‌شود، منجر به خانه به دوشی می‌شود. شعرِ زنده‌ی امروز، با شعرِ وامانده‌ی هیچ‌وقت قابل قیاس نیست. اصلن معلوم نیست زیر عنوان «شعر امروز» از چه شعری حرف زده می‌شود که این‌قدر ما نیست و این‌همه با ما بیگانه است.

و امروز چه کسی می‌تواند منکر شعری شود که حامل دیالوژیسم است؟

گمان می‌کنم هر جا کوشان حرفی از شعر زده، منظور شعر خودش بوده که در هیچ جای این برنامه نامی از آن برده نمی‌شود. کوشان به شعر خودش حمله می‌کند اما طوری وانمود می‌کند که دارد به اصل شعر یورش می‌برد. کوشان به عنوان ژورنالیست، به عنوان نقدنویس، به عنوان کسی که باید با ادبیات زنده‌ی فارسی سر و کار داشته باشد، تصویری که از شعر به دست می‌دهد این‌گونه یأجوج و معجوج است؟ چرا تنها شعری که برای مثال زدن دارد، شعری‌ست از نیم قرن پیش؟ گمان می‌کنم منصور کوشان بود که در جمع‌خوانی‌های «مجله‌ی شعر» شرکت می‌کرد و پیرامون شعر زنده و پویای این سال‌ها، شعر الان و حالا، صفحه‌ها می‌نوشت و می‌کاوید و حرف زدن از شعر را با این قبیل سهل‌انگاری‌ها‌ اشتباه نمی‌گرفت. چه شد، ظرف شش، هفت سال، شعر شد تک مرکزی و تک ساحتی و استبدادی و اصلن بنیان‌گذار هرچه دیکتاتوری در جهان؟

تنها یک مثال نقض کافی‌ست که هر یک ازین گزاره‌ها از ریخت بیافتد. دیگر این امر بر هیچ‌یک از دوستان جدید و دشمنان قدیم، دشمنان جدید و دوستان قدیم، پوشیده نیست که مثلن شعر ظرف دو دهه‌ی اخیر به جاهایی میل کرده که پیش ازین در تاریخ ادبیات فارسی بی سابقه بوده است. ده‌ها کتاب شعر، هزاران سطر و صفحه، مؤید همین ادعاست. کافی‌ست با کمی وقت، کمی بی‌طرفی، کمی آگاهی از زبان فارسی، مثلن به سراغ کتابی برویم بنام «جامعه» که شعرخطبه‌ی جامعه را دربردارد. شعری که از قضا آن‌قدر بلند است که هرکس دارد یک جایی از آن حرف می‌زند. چند تن درین کارناوال شرکت کرده که صفحه تبدیل به ولوله‌ی این همه زبان شده؟ چقدر مرکز جُم می‌خورد و ازین جا به آن کس می‌رود که سرآخر شعر بی‌مرکز می‌ماند. به هر سو که می‌رویم، سوی دیگری می‌رود. زبان، خودش موقعیت می‌سازد، خودش موقعیت را از هم می‌پاشاند، موقعیت را تبدیل به موقعیت دیگری می‌کند.

یکی حرف از «انحلال» شعر امروز می‌زند، آن یکی می‌پرسد چرا شعر امروز خواننده ندارد، و هر دو در حال بازتولید این الگوها که با حقیقت بیگانه است. یا ریشه در عدم شناخت دارد (که می‌پرسیم چرا کسی که نمی‌داند، که نمی تواند، حرف می‌زند؟) و یا می‌خواهد رد گم کند و تبلیغ وهن کند (که می‌پرسیم برنامه‌ای که می‌خواهد از شعر امروز حرف بزند، چرا دست به گریبانِ وهن است؟).

اما کدام انحلال؟ بخشی از شعر امروز که دغدغه و همیشه‌ی ماست، این توان را داشت که در یک برهه‌ی خاص زمانی، خودش را از چنبرِ «ادبیاتی که تمام شده بود» بیرون بکشد و بالاخره نفس بکشد. این‌که شعر از ادبیات (به معنای ادب و ادبیت ازلی)، این‌که شعر از شعر رها شده باشد، نه انحلال شعر که تازه شروع و ابتدای شعر است. کسانی که همیشه به راه راست رفته و شعر را به راهِ خودشان کشانده بودند، چه دستاوردی برای شعر به‌جا گذاشته‌اند؟ اگر امروز مفاهیم تازه‌ای وارد ادبیات شده‌(خطرِ شعر!)، نه در ادامه‌ی آن راهِ راست، که در قطع رابطه با هر راهِ راستی بروز کرده است. ادبیاتِ ما، ادبیاتِ برآورده کردن انتظاراتِ راهِ راست نبود، حیف! برای ما ادبیات همیشه غیرمنتظره بود. مثل ادبیاتی که می‌آید. باید گوش باشی که صدای پای آمدن‌اش را بشنوی، از جنس صفحه باشی، نوشتنی باشی.

آن یکی میهمان تکرار حرف‌های در عقب‌ جامانده را چه خوب قرائت کرد: «این‌ها پست‌مدرنیسم را درک نکرده‌اند. اشتباه فهمیده‌اند. نمی‌توانند با خواننده ارتباط برقرار کنند چون حرف‌هایشان بی‌معنی‌ست...». این‌ حرف‌ها را از دو دهه پیش تا حالا از جانب هرکسی که دست‌اش پُر از خالی بود، بسیار شنیده‌ایم. ما همه‌گی با یک حقیقت تاریخی مواجه‌ایم. اتفاقی افتاده و هر روز دارد به شکلی دیگر، به همان شکل یعنی به شکلی دیگر، می‌افتد و می‌آید و می‌افتد و می‌آید: شعر دارد می‌آید. متاسفم که برای سرکوبِ شعر زنده و پُرنفس فارسی، حرفی جز دم دستی، به گوش نمی‌رسد.

مسلمن شعر امروز آن‌قدر خواننده دارد که اجازه ندهند در رسانه‌ای مثل بی‌بی‌سی به شعورشان با چنین وقاحتی توهین شود. مسلمن شعر امروز فارسی که دغدغه و کار هر لحظه‌ی ماست آن‌قدر به جای جای جهان کوچ کرده، رها شده که دیگر نسبتی با ذهنیت‌های عقب‌رو و ورشکسته ندارد. مانده‌ام چرا بخش فارسی بی‌بی‌سی که دفترش فاصله‌ای چند صدمتری با مرکز فعالیت‌های جهانی شعر دارد از این‌همه اتفاق مهم که در سطح جهانی برای شعر فارسی می افتد، به بینندگانش خبر نمی‌دهد اما مُدام از چند افسرده‌ی ادبی دعوت می‌کند درباره چیزی که نمی‌دانند،که نمی‌شناسند، به منبر بروند؟‍! نامِ این‌همه را اگر با تخفیف خیانت نگذارم محصول انواع ندانم‌کاری‌هایی می‌دانم که این سال‌ها در رسانه‌های فارسی زبان اپیدمی شده است. نگاهی به کارنامه‌ی‌ ادبیات در دو دهه‌ی اخیر، نشان می‌دهد که هر وقت شعر فضا داشته، بالیده. هر وقت جای بروز داشته، در خواننده خانه کرده. ساده است که هرگونه امکان بروز را از شعر بگیری و به دروغ ادعا کنی که شعر جایی ندارد، که شعر خواننده ندارد. شعر آن‌قدر خواننده دارد که اگر خواننده‌های خاموش و پراکنده‌اش، زبان به دست بگیرند، یک دفعه شیشه‌ی هر تله‌ویزیون شکاف خواهد خورد و صدایی که این همه سال به سکوت برگزار شده، سرانجام...

پاتولوژی‌ شعر امروز

حرف‌های این برنامه درباره‌ی شعر و ادبیات فارسی، سخن تازه‌ای نیست. حتا در واپس‌گرا بودن‌اش هم تکراری‌ست. با این همه، جامعه‌ی کوچکی‌ست که دارد جامعه‌ی بزرگ‌تری را به نمایش می‌گذارد. جامعه‌ای که برخوردش با خلق، با آفرینش، با شعر، بیمارگونه است. به محض این‌که دهان باز می‌کند، بیماری‌اش را به رخ می‌کشد. می‌خواهد از شعر حرف بزند، اما از هرچیزی جز شعر می‌گوید. پاتولوژی‌ی شعر امروز، نه پاتولوژی‌ی شعر که پاتولوژی‌ی «از شعر گفتن» است. در حرف‌های بیمارگونه‌ای که می‌خوانیم و می‌شنویم، چند مسأله قابل تأمل است:

با پنهان نگاه داشتنِ شعر، به شعر حمله می‌شود.

همیشه درباره‌ی شعر می‌گویند، همیشه از شعر می‌گویند اما در شعر چیزی نمی‌گویند، شعر چهارشانه‌ای را هم که طی این سال‌ها محکم ایستاده ا‌ست نشان نمی‌دهند! این‌همه نشان می‌دهد که این‌ها شعر را بی‌نشان می‌خواهند پس مدام آدرس اشتباه می‌دهند. شاعر واقعی را هم خوب می‌بینند اما خود را به کوری زده‌اند، چرا؟

استفاده از تئوری‌های معروف و متعارف، مبتنی بر هیچ متنی نیست، وسیله‌ایست برای صحه گذاشتن به حدس یا ادعایی خلاف واقع. باختین، نمونه‌ی جالبی‌ست. از زمانی که تئوری‌های باختین به زبان فارسی راه باز کرد، مثلِ هر تئوری‌ی دیگر، مثلِ هر مفهوم دیگر، این مساله پیش آمد که کجا و چه زمانی می‌شود یک تئوری را از یک فضای خاص وارد فضای دیگری کرد. باختین، تئوری‌اش را برپایه‌ی نوشتِ داستایوسکی بنیان نهاده، یعنی متنی که در آن زمان نام رمان را بر آن گذاشته بودند. و همین باختین است که در زمان نگارش «استتیک و تئوری‌ی رمان» به تقابل میانِ «رمان» (آن‌چه در زمان داستایووسکی به‌عنوان رمان مطرح بوده) و «شعر» اشاره می‌کند. اولی، به مثابه یک ژانر پلی‌فونیک، دومی به عنوان ژانری مونوفونیک. این تقابل برمی‌گردد به قرن نوزدهم میلادی. از آن زمان تا امروز، ژانر رمان و ژانر شعر به سمت ژانری تمام و کمال میل کرده و مرزبندی‌ی بین ژانرها به شدت مخدوش و گاهی هم از میان رفته است، مثلن یکی از بحث های بنیادی‌ی شعر فارسی در همین دهه‌ی هفتاد، نویسش شعر چندصدایی، چند قالبی، چند ژانری و چند موضوعی بوده. نمونه بارزش هم شعر بلند «شینما» که پرسوناژهای مختلفی با زیرساخت‌های متفاوت در آن به نمایش درآمده‌اند.

امروز با تکیه بر تئوری‌ی باختین که مبتنی بر رمان داستایووسکی‌ست، چه می‌توانیم بگوییم؟ بیاییم و از قرن نوزدهم به قرن بیست و یکم بپریم و پرچم‌دار تقابل رمان و شعر شویم؟ پس تمام شعرها، تمام رمان‌ها، تمام‌ تلاش‌هایی که از آن زمان تا امروز شده چه می‌شود؟ به گمان‌ام استفاده از تئوری‌های از پیش آماده شده، مثل ساختِ قالب‌های از پیش ساخته شده، تحمیل کردن چیزی به چیز دیگری‌ست، یک تئوری که در فضایی کاملن متفاوت ساخته و پرورده شده، چطور می‌تواند وارد فضایی ناهمگن شود و فایده‌ای، دستاوردی هم داشته باشد؟ جالب این‌جاست که ژورنالیست یا منتقد، به این مساله کاملن بی‌اعتناست که تئوری‌ی باختین برپایه‌ی یک متن مشخص (رمان داستایووسکی) شکل گرفته، می‌آید و رمان داستایووسکی را فراموش می‌کند، زمینه‌ی ساخت تئوری را فراموش می‌کند و فقط بخشی از آن را به خواننده یا بیننده نشان می‌دهد. برای ما که کار تئوریک می‌کنیم، این مساله همیشه وجود داشته که چطور می‌توانیم از اثر، تئوری بسازیم. چطور از یک شعر، تئوری بیرون بکشیم. و اگر تئوری می‌دانیم، چطور آن را تراش دهیم، بُرش دهیم، تا با موقعیتِ الان و حالا، با موقعیتِ شعری که همین حالاست، همخوانی داشته باشد. استفاده از هر مفهوم و هر تئوری که با تنِ متن بیگانه است، پُرگویی و بیهوده‌گی‌یی بیش نیست.

شعر نسبت به هر چیز دیگری جز خودش سنجیده می‌شود: شعر چه قدر خواننده دارد؟ شعر چه قدر به نیازهای جامعه پاسخ می‌دهد؟ شعر چه قدر با آیین‌های ما همخوانی دارد؟ شعر چه‌قدر اخلاقی ست؟ شعر چه‌قدر سیاسی‌ست؟ چرا شعر به تن می‌پردازد؟ چرا شعر «پورنو» شده؟ چرا شعر از ارزش‌های کهن حرفی نمی‌زند؟ چرا شعر به امور فرازمینی نمی‌پردازد؟ در برخورد سنتی با شعر، فراموش می‌شود که شعر، مستقل است و زنده‌گی‌ی‌ خودش را دارد. یک بار برای همیشه بگوییم: شعر را به حالِ خودش، به حالِ شعر رها کنید!

تا چشم کار می‌کند نماینده‌گان واکنشی هستند که در این تریبون و آن رسانه، واکنش‌شان نسبت به شعر را بازگو می‌کنند: «شعر رو به انحطاط است. نسل جدید، پست مدرن شده و بی معنا می‌نویسد و درکی از مدرنیسم و پست مدرنیسم ندارد. شعر امروز خواننده ندارد» و حرف‌هایی ازین دست. اما نماینده‌گانِ کنش کجا هستند؟ خودِ کنش، یعنی شعر، کجاست؟ در هر محفل و بزم،‌ در هر رسانه و روزنامه، قبل از هرچیز خودِ شاعر و خودِ شعری را که در حالِ بودن است، غایب می‌کنند، دورش می‌کنند، سکوت‌اش می‌کنند و بنابر «خلقیات ما ایرانیان» همان‌طور که جمال‌زاده یادآوری‌اش کرده بود، پشتِ سرِ شعر، پشتِ سرِ شاعر، نطق می‌کنند. سخن‌رانی می‌کنند، یا به قولی، غیبت می‌کنند. این نهایت کاری‌ست که یک «ادبیات‌چی» می‌تواند با شعر بکند؟

ژورنالیسم، نقد ادبی و نقد ژورنالیستی اصولی دارد. هیچ‌جا و هیچ‌وقت، کتمانِ حقیقت به معنای ژورنالیسم نبوده، مترادف نقد نبوده. همه می‌خواهند «اخلاقی» رفتار کنند و اخلاق را به ادبیات بکشند (به عنوان مثال، مقابله با ادبیاتی که مغایر با آداب و شوونات مذهبی و سنتی ست)، اما هیچ‌کس به صرافت نیفتاده که اخلاق حرفه‌ای‌اش را یک بار هم که شده زیر پا نگذارد. ژورنالیست و منتقدی که نه می‌خواند و نمی‌خواند و مخاطب‌اش را عین خودش می‌خواهد، دارد با خودش، با زمانه‌ی خودش چه می‌کند؟ به راستی در کدام عصر، در کدام دنیا زنده‌گی می‌کنیم؟

آذرماه ۱۳۹۰

اشاره: شیوه کتابت (رسم‌الخط) نویسنده با شیوه‌نامه زمانه در خط فارسی مطابقت ندارد.

لینک: سایت پرهام شهرجردی، نویسنده، منتقد، بنیان‌گذار و سردبیر «مجله‌ی شعر»