چاقی

چاقی یک معضل فیزیولوژیکی‌ است، نه فیزیکی

arezoo — Thu, 13 Dec 2012 19:27:21 +0000

گری تابز (Gary Taubes)

برگردان:

احسان سنایی

گری تابز - کلود برنارد (Claude Bernard)، فیزیولوژیست مشهور فرانسوی، در کتاب «مقدمه‌ای بر فراگیری پزشکی تجربی» (به سال ۱۸۶۵) می‌نویسد: "همان بهتر که هیچ ندانی تا اینکه همیشه یک سری افکار ثابت را مطابق نظریاتی در ذهن داشته باشی که پیوسته درصدد اثبات‌شان هستی". پذیرش بی‌قید و شرط یک فکر، از عمده‌ترین موانع تحول یک مقوله علمی‌ست. وقتی که علم، خودش راه حقیقت را روشن کند و اشتباهات از طریق آزمون و خطا، با آزمایشات سفت و سخت عیان شوند، آن‌وقت است که آرمان علمی محقق شده. اما در بعضی موارد معدود، کل آرمان علمی‌مان به یک خطای بنیادین متکی‌ست.

به عنوان روزنامه‌نگاری که بعداً یک مورخ علمی شده، چیزهای زیادی در این‌باره نوشته‌ام که چرا و چگونه چنین اتفاقی می‌توانسته در پژوهش‌های مربوط به چاقی هم رخ داده باشد. قبلاً گفته‌ام که این رشته – و افزون بر آن، تحقیقات وابسته به بیماری‌های مزمن ناشی از چاقی، نظیر دیابت – چندان ثباتی ندارند.

قبل از جنگ جهانی دوم، محققین اروپایی می‌گفتند که چاقی، از یک اختلال هورمونی ناشی می‌شود. این فرضیه را گوستاو فون برگمان (Gustav von Bergmann)، از چهره‌های معتبر حوزه پزشکی داخلی در آلمان، در اوایل قرن بیستم مطرح کرد. اما وقوع جنگ، این فرضیه را هم از میان برد. بعد از آن، زبان مختلط علم، از آلمانی به انگلیسی چرخید و دیگر ارجاع چندانی به مقالات آلمانی داده نشد (فرض بگیرید امروزه دنیا چطور می‌شد اگر مثلاً فیزیکدانان می‌آمدند و ایده‌هایی که قبل از جنگ در آلمان و اتریش مطرح شده بود را نادیده می‌گرفتند).

پزشکان در عوض از ایده‌های لوئیس نیوبرگ (Louis Newburgh)، پزشک دانشگاه میشیگان استقبال کردند که می‌گفت افراد چاق، دچار "اشتهای کور"ی بوده‌اند که نگذاشته انرژی مصرفی بدن‌شان با نیازهای متابولیک آن‌ها مطابقت کند. نیوبرگ اصرار داشت که "کل افراد چاق، از یک نظر به هم شبیه‌اند: آن‌ها فقط پرخوری می‌کنند". این پارادیم، که می‌توان از آن با عناوینی نظیر تعدیل انرژی، پرخوری، شکم‌بارگی و تنبلی یاد کرد، رفته‌رفته به علت اصلی و بی‌بروبرگرد بروز چاقی بدل شد. این طرز تلقی، چنانکه برنارد گفته، همان اندیشه ثابت بوده و هست.

در ایالات متحده و دیگر نقاط جهان، آمار چاقی و دیابت در مقایسه با زمان چیرگی فرضیه نیوبرگ، علی‌رغم توصیه‌های مکرری هم که بر این مبنا صورت گرفته، بسیار بالاست: توصیه‌هایی از این دست که اگر می‌خواهید لاغر شوید، باید کمتر بخورید و تحرک بیشتری داشته باشید. یعنی به جای اینکه بیاییم و اصل فرضیه را مقصر بشمریم، افراد چاق را هدف گرفته‌ایم و می‌گوییم آن‌ها به‌درستی از توصیه‌های‌مان پیروی نکرده‌اند.

اگر هیچ دلیل قانع‌کننده‌ای نبود که بگوییم ایده پرخوری به‌عنوان علت چاقی، دیگر به شکست انجامیده؛ تاریخچه‌ مختصری که صحبت‌اش را کردم، هیچ جذابیتی نمی‌داشت و صرفاً حاشیه‌ای بر علم پزشکی به شمار می‌رفت. در ایالات متحده و دیگر نقاط جهان، آمار چاقی و دیابت در مقایسه با زمان چیرگی فرضیه نیوبرگ، علی‌رغم توصیه‌های مکرری هم که بر این مبنا صورت گرفته، بسیار بالاست: توصیه‌هایی از این دست که اگر می‌خواهید لاغر شوید، باید کمتر بخورید و تحرک بیشتری داشته باشید. یعنی به جای اینکه بیاییم و اصل فرضیه را مقصر بشمریم، افراد چاق را هدف گرفته‌ایم و می‌گوییم آن‌ها به‌درستی از توصیه‌های‌مان پیروی نکرده‌اند.

اما فرضیه دیگر – که می‌گوید چاقی، ناشی از ضعف دستگاه هورمونی‌ است، به تجویز نسخه‌ متفاوتی هم می‌انجامد. در این پارادایم، دیگر انرژی مازاد بدن علت چاقی نیست، بلکه کیفیت و کمیت مصرف کربوهیدرات‌هاست که مدنظر است. برای سالم ماندن، بایستی موجودی کربوهیدرات رژیم غذایی‌مان را کنترل کرد. این نسخه، طبق واقعیاتی تجویز شده که بالغ بر نیم‌قرن است در خصوص غدد درون‌ریزمان می‌دانیم: اینکه انسولین، ذخیره چربی بدن را کنترل می‌کند و میزان ترشح انسولین هم عملاً با میزان جذب کربوهیدرات‌ها تعیین می‌شود. هرچه کربوهیدرات‌هایی که می‌خوریم آسان‌تر هضم شوند و قند بیشتری داشته باشند (و لذا شاخص قند خون‌مان هم بالاتر باشد)، سطح ترشح انسولین هم بالاتر می‌رود و چربی بیشتری ذخیره می‌شود.

گــری تابــز (Gary Taubes)

اگر این فرضیه صحیح باشد، آن‌وقت شیوع چاقی، اقلاً تا حدی ناشی از ضعف جامعه علمی در فهم ماهیت صحیح این بیماری، و نفوذ همین کژفهمی در صنعت تولید مواد غذایی‌ به شمار خواهد رفت. ولی آیا واقعاً این فرضیه صحت دارد؟ آیا واقعاً آنگونه که معمولاً فرض می‌شود، هر دوی این فرضیات از خان آزمون تجربی گذشته‌اند و در نهایت فرضیه‌ پرخوری اشتباه از آب درآمده؟

طی سال گذشته، به اتفاق پزشکی به نام پیتر آتیا (Peter Attia)، و با پشتیبانی بنیاد «لورا و جان آرنولد» در شهر هوستون تگزاس، بنیاد غیرانتفاعی علوم تغذیه (NuSI) را در سن‌دیه‌گوی کالیفرنیا تأسیس کرده‌ام، که هدف‌اش فرونشاندن همین بحث است.

از جمله نخستین اقدامات‌مان این بود که مقالات پزشکی متعددی را از دهه ۱۹۳۰ میلادی به این سو بررسی کنیم و کل پژوهش‌های مرتبط به تحلیل این دو فرضیه را معرفی کنیم. اگرچه به ابهامات زیادی برخورده‌ایم، اما کوچک‌ترین نشانی از یک آزمون سفت و سخت تجربی که بتواند فرضیه صحیح را برگزیند، پیدا نشد. این مسأله، آن‌هم با توجه به اهمیت حیاتی معضل چاقی و دیابت در جوامع امروز، اصلاً قابل دفاع نیست (پژوهش‌های ما و نتایج حاصل از آن‌ها را می‌توانید در اینجا مشاهده کنید).

آزمایشاتی هم که تا به حال انجام پذیرفته، اشتباهات مشترکی داشته‌اند؛ که یکی‌شان در تمام موارد حضور دارد: اینکه پژوهش‌گران اصلاً متوجه نبوده‌اند افراد تحت بررسی‌شان چه می‌خورند. شواهد حکایت از این دارد که صرفاً افراد کمی به توصیه‌های پزشک عمل کرده‌اند؛ حال‌آنکه پژوهش‌گران همان موارد را به عنوان علت اصلی بروز چاقی برشمرده‌اند. مثل این می‌ماند که بخواهیم طبق چند آزمایش مربوط به شیوه‌های مؤثر ترک سیگار، ببینیم آیا سیگار کشیدنْ می‌تواند به سرطان ریه بینجامد یا خیر. برای دسترسی به بنیان علم صحیح، باید اول از سد همین مشکل گذشت.

بنیاد NuSI بنا دارد آزمایشات معتبر لازم برای ارزیابی این دو فرضیه را حمایت کند؛ و این کار را با مطالعاتی آغاز کرده که به‌شدت بر نحوه پیروی فرد از نسخه پزشک نظارت دارند تا نقش مواد مغذی – از جمله پروتئین‌، چربی و کربوهیدرات – در بروز چاقی، به‌وضوح آشکار شود. این مطالعات را محققین موشکاف و مستقل انجام می‌دهند. اگرچه حل نهایی این مسأله شاید آرمانی رؤیاگونه به نظر آید، اما ما به چنین تلاشی متعهد شده‌ایم.

منبع: nature

در همین زمینه:

چاقی، بیشتر معلول زمان است تا غذا

توضیح تصویر:

۱ - منبع: ImageZoo / Corbis

۲ -گری تابز

آیا شما چاق هستید؟

Sat, 28 Jul 2012 09:33:20 +0000

مازیار مهدوی‌فر

مازیار مهدوی‌فر - قبل از اینکه هرگونه قضاوتی در مورد خودتان داشته باشید یک قلم و کاغذ بردارید یا ماشین حساب کامپیوتر یا موبایل‌تان را روشن کنید تا به شما بگویم چاق هستید یا نه!

ابتدا عدد وزن‌تان را به کیلوگرم یادداشت کنید. حالا عدد قدتان به متر را محاسبه و آن را در خودش ضرب کنید. یعنی عدد مجذور قدتان را محاسبه کنید. حالا دو عدد دارید. عدد اول یعنی وزن به کیلوگرم را تقسیم کنید بر عدد دوم یعنی مجذور قد. آن‌چه به دست می‌آورید شاخص توده بدن یا به اختصار BMI نام دارد. حالا BMI خود را محاسبه کنید تا بگویم به چه دردی می‌خورد.

BMI یا شاخص توده بدن برای محاسبه طبیعی یا غیرطبیعی بودن وزن بدن انسان استفاده می‌شود. اگر عدد به دست آمده کوچکتر از 18.5 بود وزن شما زیر وزن طبیعی است. اگر عددی بین 18.5 تا ۲۵ بود یعنی وزنتان طبیعی است. اما اگر BMI شما عددی بین ۲۵ تا ۳۰ است یعنی اضافه وزن دارید اما هنوز از لحاظ علمی فردی چاق محسوب نمی‌شوید. این یعنی اینکه هنوز راه برگشت وجود دارد و می‌توانید با استفاده از روش‌های ساده‌تری وزن خودتان را به حد نرمال برگردانید. اما اگر BMI شما عددی بالاتر از ۳۰ را نشان داد متأسفانه باید بگویم که شما رسماً فردی چاق به حساب می‌آیید و اگر هرچه زودتر فکر اساسی به حال خودتان نکنید باید منتظر عوارض و خطرات ناشی از چاقی باشید.

دلایل بروز چاقی

به صورت کلی دو مکانیسم برای ایجاد چاقی تعریف شده است. یکی افزایش دریافت انرژی و دیگری کاهش مصرف انرژی که البته در اغلب موارد مخلوطی از این دو مکانیسم سبب افزایش وزن و چاقی می‌شود.

خوردن غذاهای پرکالری مثل فست‌فودها و غذاهای آماده و پر از روغن باعث جذب بیش از اندازه انرژی یا همان کالری می‌شود. از طرف دیگر کاهش فعالیت‌های روزانه که نتیجه زندگی مدرن و شهرنشینی است باعث کاهش مصرف انرژی شده و این دو مکانیسم در کنار هم سبب‌ساز اغلب اضافه وزن‌ها و چاقی‌های عصر امروز هستند.

تجمع چربی در بدن می‌تواند به علت عوامل ژنتیکی یا محیطی باشد. حتما‌ً این جمله را شنیده‌اید که می‌گویند: «فلانی استعداد چاقی دارد. غذای زیادی نمی‌خورد، اما چاق است.» واقعیت این است که این جمله تاحدی درست است. چون ۳۰ تا ۵۰ درصد تغییرپذیری ذخایر چربی بدن به صورت ژنتیکی تعیین می‌شود و این نقشی تعیین‌کننده در ایجاد چاقی دارد. بعضی از بیماری‌ها هم می‌توانند سبب بروز اضافه وزن و چاقی شوند. مثل بیماری کم‌کاری غده تیروئید و آسیب‌دیدگی غده هیپوتالاموس. مصرف بعضی داروها مثل داروهای دیابت و قرص‌های ضد افسردگی هم به صورت ثانویه می‌تواند سبب‌ساز بروز چاقی شود.

اگر تمامی موارد ذکر شده را کنار بگذاریم به عوامل محیطی یا همان عوامل مرتبط با شیوه زندگی می‌رسیم. شیوه زندگی ما روی هر دو مکانیسم اصلی ایجادکننده چاقی یعنی افزایش دریافت و کاهش مصرف انرژی تأثیرگذار است. خوردن غذاهای پرکالری مثل فست‌فودها و غذاهای آماده و پر از روغن باعث جذب بیش از اندازه انرژی یا همان کالری می‌شود. از طرف دیگر کاهش فعالیت‌های روزانه که نتیجه زندگی مدرن و شهرنشینی است باعث کاهش مصرف انرژی شده و این دو مکانیسم در کنار هم سبب‌ساز اغلب اضافه وزن‌ها و چاقی‌های عصر امروز هستند.

درمان

چاقی یک وضعیت مزمن هست که نیاز به پیشگیری و درمان دارد. درمان چاقی یا اضافه وزن کار آسانی نیست. به همین دلیل تداوم در استفاده از روش‌های پیش‌گیرنده و درمانی مهم‌ترین نکته در مبارزه با چاقی است. درمان بر سه رکن اساسی بنا شده که همگی بر پایه ایجاد تغییر در شیوه زندگی فرد استوارند.

اگر در روز فقط ۱۰۰ کیلو کالری از میزان انرژی دریافتی خود کم کنید بعد از یک سال توانسته‌اید پنج کیلوگرم وزن کم کنید. این نکته وقتی جالب‌تر می‌شود که بدانید 100 کیلو کالری معادل انرژی موجود در سه قاشق برنج است. حالا فکر می‌کنید می‌توانید روزی فقط سه قاشق کمتر برنج بخورید؟

خط اول درمانی تغییر در رژیم غذایی است. تغییراتی که بر اساس مصرف غذاهای کم‌کالری و پرفیبر برنامه ریزی می‌شوند. خط دوم درمانی هم افزایش فعالیت‌های روزانه است تا میزان مصرف انرژی افزایش پیدا کند. حدود ۱۵۰ دقیقه فعالیت متوسط هفتگی حداقل زمانی است که پزشکان برای کاهش وزن‌های اضافه توصیه می‌کنند.

روش سوم استفاده از شیوه «رفتار‌درمانی» است. این روش شامل مشاوره گروهی، استفاده از دفترچه یادداشت رژیم غذایی روزانه و مهم‌تر از همه تغییر الگوی غذا خوردن است. طی جلسات مشاوره فرد یاد می‌گیرد که باید رفتارهای خود در پیوند با خوردن غذا را تغییر دهد. عادت‌هایی مثل رفتن به مکان‌های عرضه غذاهای فوری یا فست‌فود از این دسته‌اند. در این جلسات افراد یاد می‌گیرند تعداد وعده‌های غذای بیشتر با حجم کمتر را جایگزین وعده‌های پرحجم کنند.

در افراد خیلی چاق ممکن است از دارو برای درمان چاقی استفاده شود، اما اگر پس از مدتی هیچکدام از روش‌های ذکر شده منجر به ایجاد پاسخ مناسب نشد پزشک از روش جراحی برای حذف چربی‌های اضافه استفاده می‌کند. جراحی که معمولاً با هدف کاهش حجم معده و جلوگیری از جذب مواد غذایی صورت می‌گیرد معمولاً ظرف مدت کوتاهی حدود 30 درصد کاهش وزن ایجاد می‌کند و در مجموع برای بیماران مبتلا به چاقی شدید که قدرت تحمل جراحی را دارند روش مناسبی است.

با تمام اینها شاید به نظر برسد کم کردن کالری‌های اضافه و کاهش وزن کار چندان آسانی نباشد، اما بد نیست بدانید اگر در روز فقط ۱۰۰ کیلو کالری از میزان انرژی دریافتی خود کم کنید بعد از یک سال توانسته‌اید پنج کیلوگرم وزن کم کنید. این نکته وقتی جالب‌تر می‌شود که بدانید 100 کیلو کالری معادل انرژی موجود در سه قاشق برنج است. حالا فکر می‌کنید می‌توانید روزی فقط سه قاشق کمتر برنج بخورید؟

چاقی، بیشتر معلول زمان است تا غذا

Sun, 20 May 2012 22:45:58 +0000

سارا ریردان (Sara Reardon)

برگردان:

احسان سنایی

سارا ریردان − پیش‌گیری از چاقی را دست‌کم در موش‌ها، باید از یک زمان‌بندی مناسب شروع کرد. موش‌هایی که فقط در طول ۸ ساعت از روز امکان دسترسی به غذا را داشتند، حتی با مصرف غذای پرچرب هم سالم‌تر از آن‌هایی شدند که هیچ‌گونه محدودیتی در زمان غذا خوردن‌شان اعمال نمی‌شد.

ساچیداناندا پاندا (Satchidananda Panda) که از پژوهش‌گران مؤسسه‌ تحقیقاتی Salk واقع در شهر لا یولای کالیفرنیاست، اعتقاد دارد که نباید از ارتباط بین چاقی و مدت‌زمانی که صرف غذا خوردن می‌کنیم، به سادگی گذشت، چراکه با گذشت هر ساعت از روز، انتخاب‌های غذایی‌مان رفته‌رفته مضرتر می‌شوند. شاید وعده صبحانه را میوه‌های سالم و غلات مغذی شکل دهد، اما در شام‌های مختصر، اکثراً خامه‌های پرچرب و یا مشروبات پرکالری مصرف می‌شود. از این‌گذشته، پژوهش‌ها نشان داده که ساعت درونی‌مان‌ هم ارتباط تنگاتنگی با متابولیسم بدن دارند و برهم‌زدن این رابطه می‌تواند تبعاتی همچون اضافه‌وزن و دیابت را به دنبال داشته باشد. ‌

پاندا و همکارانش دو دسته موش را در معرض یک رژیم پرچرب غذایی گذاشتند. یک گروه، این غذا را در زمان دلخواه خودشان می‌خوردند و گروه دیگر فقط امکان تغذیه در بازه‌های ۸ ساعته را داشتند. مصرف روزانه کالریِ هر دو گروه هم مشابه بود. سه ماه بعد، وزن موش‌هایی که به‌شکل تمام‌وقت از غذای پرچرب استفاده می‌کردند، ۲۸ درصد افزایش یافت. قند خون‌شان هم بالا رفت – که زنگ خطری برای دیابتی‌هاست – و رفته‌رفته به برخی عوارض کبدی هم دچار شدند. بالعکس آن دسته موش‌هایی که همان غذای پرچرب را در بازه‌های ۸ ساعته صرف می‌کردند، سالم ماندند و اصلاً هم چاق نشدند. فرم بدن‌شان نیز از طرفی حفظ شده بود.

به‌گفته پاندا، محدودیت مدت‌زمان تغذیه باعث می‌شود تا سیستم‌های متابولیک بدن، عملکردشان را بدون هرگونه وقفه‌ی حاصل از ورود مواد تازه غذایی، به‌درستی انجام دهند. این پژوهش‌گران، هم‌اکنون بررسی‌های خود را بر داوطلبین انسانی آغاز کرده‌اند.

منبع:NewScientist

افزایش بیماری‌های قلبی و پیامد‌های آن

arezoo — Thu, 01 Dec 2011 20:30:58 +0000

گفت‌وگو با دکتر شهریار کسمایی

مازیار مهدوی‌فر

مازیار مهدوی‌فر – در ابتدای قرن بیستم ده درصد مرگ و میر‌های دنیا به علت بیماری‌های قلبی رخ می‌داد، اما در پایان قرن یادشده این آمار به حدود ۲۵ درصد رسید. براساس پیش‌بینی‌های سازمان‌های جهانی بهداشت تا سال ۲۰۲۵، بیماری‌های قلبی، عامل تقریباً نیمی از مرگ و میرهای دنیا خواهد بود.

در ایران نیز در حال حاضر شایع‌ترین علت مرگ و میر، بیماری‌های قلبی وعروقی است و سوانح و مصدومیت‌ها، سرطان‌ها و تومور‌ها، بیماری‌های تنفسی و عفونی و در نهایت بیماری‌های انگلی به ترتیب رتبه‌های بعدی را اشغال می‌کنند. در ایران، بیماری‌های قلبی‌- عروقی در حال حاضر شامل حدود ۴۰ درصد از علل مرگ و میر می‌شوند، در حالی‌که در کشورهای پیشرفته این درصد بسیار کمتر است. درباره دلایل بروز و زمینه‌ساز این بیماری‌ها، راه‌های پیشگیری و درمان و هم‌چنین وضعیت سیستم‌های اورژانسی بیمارستانی در ایران با دکتر شهریار کسمایی گفت‌وگویی کرده‌ام. از ایشان خواستم دلایل اصلی و زمینه‌ساز بروز بیماری‌های قلبی و عروقی را بیان کند.

شهریار کسمایی: دلایل زیادی برای ایجاد بیماری‌های قلبی- عروقی وجود دارد که از آن جمله می‌توان به عامل سن اشاره کرد. با افزایش سن و ایجاد تصلب شرایین، ریسک بیماری‌های قلبی- عروقی افزایش می‌یابد. سن بالای ۴۵ سال در مردان و سن بالای ۵۵ سال در خانم‌ها به عنوان یک فاکتور زمینه‌ساز بیماری‌های قلبی- عروقی محسوب می‌شود. سابقه خانوادگی بیماری‌های قلبی زودرس عامل دیگری است که می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد بیماری‌های قلبی- عروقی شود. مصرف سیگار که امروزه رو به افزایش است یکی دیگر از عوامل بسیار مهم و زمینه‌ساز برای بیماری‌های قلبی- ‌عروقی است. سیگار از دو طریق، یعنی افزایش نیاز عضلات قلبی به اکسیژن و انقباض عروق باعث ایجاد بیماری‌های قلبی می‌شود. فشار خون یکی از عوامل مهمی است که باعث ایجاد این بیماری‌ها می‌شود. چربی و کلسترول بالای خون علت دیگری است که می‌توان به آن اشاره کرد.

آمار بروز بیماری‌های قلبی عروقی طی سال‌های اخیر در ایران افزایش چشمگیری داشته است. دلیل آن چیست؟

سن ابتلا به بیماری‌های قلبی- عروقی در کشورهای مختلف دنیا معمولاً در دهه ششم زندگی است، درحالی‌که این سن در ایران، در دهه پنجم است. یعنی اختلافی حدوداً ده ساله میان ایران و کشورهای دیگر وجود دارد. علت اصلی این اختلاف و پایین آمدن سن ابتلا به بیماری‌های قلبی در ایران تغییر شیوه زندگی مردم است. یکی از این تغییرات، رژیم‌های غذایی نامناسب است. امروزه مردم عادت به استفاده از غذاهای آماده و فوری کرده‌اند که اغلب این غذاها پرچرب، کالری‌زا و چاق‌کننده هستند. مردم به بی‌تحرکی و استفاده از وسایل نقلیه عادت کرده‌اند که همین سبب چاقی و افزایش فشار خون می‌شود که از عوامل مهم و زمینه‌ساز بیماری‌های قلبی‌- عروقی است. اضطراب زیاد و مصرف سیگار هم از دیگر عوامل نشان‌دهنده تغییر شیوه زندگی هستند که سبب‌ساز بروز بیماری‌های قلبی در جوامعی مانند ایران می‌شوند.

همچنین آلودگی هوا یکی دیگر از عوامل بروز بیماری‌های قلبی است که حاصل همین تغییرات در شیوه زندگی است. بیماری‌های قلبی در مناطق شهری بسیار بیشتر از مناطق روستایی است. یکی از علل مهم این امر همین آلودگی هوا است.

علی‌رغم آمارهای نگران‌کننده راجع به افزایش آمار بیماری‌های قلبی- عروقی در اغلب کشورها و ازجمله ایران، آمارهای موجود در مورد کشورهای پیشرفته حاکی از موفقیت این کشورها در پیشگیری از بیماری‌های یادشده و کاهش درصد بروز آن‌هاست. چرا؟

در تمامی مطالعاتی که کاهش درصد بروز این بیماری‌ها را بررسی کرده است علت کاهش بیماری‌های قلبی- عروقی، تغییر شیوه زندگی مردم بوده است. با کاهش مصرف سیگار می‌توان ریسک بیماری‌های قلبی را کم کرد. استفاده از رژیم غذایی مناسب یکی دیگر از عواملی است که در کم کردن ریسک بروز بیماری‌های قلبی موثراست. رژیم غذایی مناسب، رژیمی است که کم‌چرب و کم‌نمک باشد و فیبر زیادی در آن موجود باشد. استفاده از میوه، سبزیجات و سالاد در رژیم غذایی بسیار کمک‌کننده است. کنترل بیماری‌های زمینه‌ای نیز در پیشگیری از بروز بیماری‌های قلبی موثر است. به افرادی که فشار خون و دیابت دارند توصیه می‌شود که بیماری خود را به صورت دوره‌ای و منظم کنترل کنند. ورزش منظم یکی دیگر از عوامل مهم در پیشگیری از بیماری‌های قلبی است.

اگر فردی روزانه ۳۰ دقیقه ورزش کند، تا ۳۰ درصد، ریسک بروز بیماری‌های قلبی را کاهش می‌دهد. تنها با سیگار نکشیدن، مصرف نکردن غذاهای چرب، کنترل چربی و فشار خون این بیماری‌ها تا ۵۰ درصد کاهش می‌یابند.

اولین بار در سال ۱۳۴۱پروفسور جواد هیات،نخستین عمل جراحی قلب باز را در ایران انجام داد.

از بحث دلایل بروز و پیشگیری که بگذریم به مقوله درمان می‌رسیم. اولین بار در سال ۱۳۴۱ پروفسور جواد هیات،نخستین عمل جراحی قلب باز را در ایران انجام داد. نخستین عمل جراحی پیوند قلب ایران نیز حدود ۲۰ سال پیش توسط دکتر ماندگار انجام شد. سالانه حدود ۳۵ تا ۵۰ هزار مورد جراحی قلب در کشور انجام می‌شود که این تعداد با آمار جراحی‌های انجام شده در کشور بزرگ و پرجمعیت چین برابری می‌کند. براساس آمار وزارت بهداشت، سالانه ۳۰ میلیون نفر به اورژانس ۸۰۰ بیمارستان دولتی مراجعه می‌کنند. این آمار بالا، درصد نارضایتی گسترده‌ای را نیز به همراه دارد. دلایل این نارضایتی‌ها چیست؟

یکی از علل این نارضایتی‌ها این است که بیشتر اورژانس‌های ما به شیوه سنتی کنترل می‌شوند. در اکثر این مراکز، درمانگاه اورژانسی وجود دارد که توسط پزشک عمومی اورژانس پوشش داده می‌شود. پزشک ییادشده، بیماران را ویزیت می‌کند و اقدامات لازم را برای آن‌ها انجام می‌دهد. با شلوغ شدن و ازدحام در اورژانس، پزشک مجبور است چندین بیمار را به صورت هم‌زمان ویزیت کند که این امر می‌تواند سبب تشخیص‌های نادرست شود. از طرف دیگر پزشک باید برای تشخیص بیماری، آزمایش‌هایی برای فرد بنویسد که به علت کمبود پرسنل به خصوص در شیفت‌های شب، این آزمایش‌ها ممکن است طول بکشد و این روند طولانی از یک طرف سبب از بین رفتن زمان طلایی برای نجات بیمار و از طرف دیگر باعث سرگردانی و افزایش هزینه‌های بیمار می‌شود.

با توجه به ساختار موجود، برای ایجاد شرایط درمانی بهتر در سیستم اورژانسی و بیمارستانی کشور و کاهش آمار مرگ و میر بیماران مبتلا به بیماری‌های قلبی- عروقی چه راهکارهایی وجود دارد؟

یکی از مهم‌ترین این راهکارها تجهیز بیمارستان‌هاست. به‌روزکردن بیمارستان‌ها تا حد زیادی از مشکلاتی که برای بیماران پیش می‌آید جلوگیری می‌کند. تامین منابع مالی یکی دیگر از این راهکار‌هاست. در حال حاضر، در کشور ما اکثر پزشکانی که در بخش‌های اورژانس در حال خدمت هستند کارانه درمان خود را با تاخیر هفت تا هشت‌ماهه دریافت می‌کنند. این امر به تبع خود باعث نارضایتی این افراد شده است و میل عمومی را برای کارکردن پزشکان در بخش‌های اورژانس و سایر بخش‌های دولتی کم می‌کند. این باعث کمبود پرسنل در بخش‌های اورژانس به‌خصوص در شیفت‌های شب می‌شود که خود سبب ازدحام و سردرگمی بیشتر بیماران و افزایش مرگ و میر است.

یکی از راهکارهای دیگر کاهش مرگ و میر بیماران، استفاده از پزشکان متخصص طب اورژانس به جای پزشکان عمومی در اورژانس‌ها است. بسیاری از اورژانس‌های ما به صورت سنتی کنترل می‌شوند و تقریباً تمامی بیماران توسط پزشکان عمومی که اغلب آن‌ها هم‌دوره‌های اورژانس را طی نکرده‌اند ویزیت می‌شوند و در بسیاری موارد، اورژانسی بودن یا نبودن بیمار قابل تشخیص نیست. به‌کارگیری پزشکان متخصص طب اورژانس تا حد زیادی از این مشکلات جلوگیری می‌کند.

پژوهشی که توسط چندتن از استادان دانشگاه علوم پزشکی تهران در سال ۸۸ انجام شده است نشان می‌دهد که در کلیه کشورهای توسعه‌یافته، سامانه طبقه‌بندی بیماری‌ها به صورت ملی درآمده است تا نیازهای بهداشتی آن‌ها را برای طبقه‌بندی بیماری‌های قلبی- ‌عروقی برآورده کند. به‌منظور بهبود مدیریت و پیشگیری از بیماری‌های قلب و عروق، ایجاد سامانه ملی طبقه‌بندی بیماری‌های قلب و عروق ضروری به نظر می‌رسد. طراحی این سامانه باید با توجه به ساختار اصلی سامانه سازمان بهداشت جهانی و با توجه به اهداف، سیاست‌ها و همین‌طور نیازهای بهداشتی در ایران باشد. این سامانه نه تنها نیازهای اطلاعاتی مربوط به بهداشت و درمان را در راستای پیشگیری از بیماری‌های قلب و عروق برآورده می‌کند، بلکه در تحقیقات پژوهشگران نیز نقش مهمی دارد و در نهایت در ارتقای نظام اطلاعات سلامت کشور موثر است.