اساطیر آفریقا

لی، روح شرور

Wed, 25 Jan 2012 15:00:30 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ۴٢

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - گفتیم که مردمان آفریقا معده را مرکز شر می‌دانند. به نظر قبیله نگباندی، ساکن شمال کنگو روحی که به آن وارد می‌شود «لی» نام دارد و مردمی که صاحب آن می‌شوند مردم لی هستند. این مردمان آدمخوار هستند و گور‌ها را حفر می‌کنند و گوشت مردگان را می‌خورند. بعضی از آن‌ها بچه‌ها را دزدیده و می‌خورند. اما این موجودات وحشتناک در هنگام روز غیر قابل تشخیص از همسایگان خود هستند.

تنها راه شناختن آن‌ها پس از مرگ است، و این هنگامی ست که پیدا کنندگان جادوگران آن را «بُرندگان شکم» می‌نامند، که شاید به معنای یک نوع تشریح باشد. آنان شکم جسد جادوگران را باز کرده و با دقت معده و روده او را آزمایش می‌کنند. اگر آن‌ها غده‌ای را پیدا کنند اعلام می‌کنند که این غده خانه‌ی لی است، و آن را به مکانی دور از روستا می‌برند. اما بستگان شخص مرده نیز به موضوع سؤظن تبدیل می‌شوند؛ چرا که معروف است که لی تمام خانواده را تسخیر می‌کند.

جادوگران بر عکس ساحران مجامعی دارند که در آن‌ها گوشت اجساد را می‌خورند. انتظار می‌رود که هر عضو به نوبه خود جسدی بیاورد، و این اجساد اغلب بقایای جسد همسایگان و اقوام کشته شده است. حس وحشتی که آنان می‌پراکنند به نحوی قوی در داستانی که ساکنان بخش سفلای رود کنگو نقل می‌کنند، قابل بازبینی‌ست. داستان شرح می‌دهد که چگونه زن جوانی به نام مالمبا به دیدار معشوقش رفت، بی‌آنکه بداند او یک جادوگر است. او در تاریک و روشن بامداد، بی‌آنکه همسایگان او را ببینند به درون کلبه او رفت و در تاریکی آرام در گوشه‌ای به انتظار نشست. هنگامی که مرد نیز به همین گونه وارد کلبه شد او را ندید. در عوض زنبیلش را با خوراکی که اعضای مجمع در آن گذاشته بودند روی زمین گذاشت، و مالمبا وحشت‌زده او را دید که خوراک را بیرون آورد و شروع به خوردن انگشت‌های آدمیزاد کرد. بیزاری دختر زمانی به وحشت شدید تبدیل شد که او شروع کرد به لعنت و نفرین رفقای جادوگرش و با خود عهد کرد که وقتی نوبت کشتن مالمبا رسید خوراکی بهتر از این به آن‌ها نخواهد داد.

شهرنوش پارسی‌پور:سالنامه‌های دادگستری آفریقای جنوبی پر از داستان‌های مردمانی‌ست که از شدت اندوه سقوط کرده‌اند، یا به دلیل نیرویی شرور و نادیدنی دیوانه شده‌اند

در این موقع او مشعلی را روشن کرد و قربانی مورد نظرش را دید. مالمبا کوشید نشان دهد که چیزی از حرف‌های او را نشنیده است، اما روشن بود که متقاعد نشده است. مرد با آوردن بهانه‌ای از کلبه خارج شد و مالمبا متوجه شد که او رفته است تا بقیه اعضای مجمع را بیاورد. دختر که به شدت وحشت‌زده بود به سوی روستای خود گریخت. اما جادوگران یک فتیش را که به صورت چوب حکاکی شده بود، با نیروی جادویی خود به کار گرفتند. فتیش همانند شیئی‌ای زنده، همانند حیوان درنده‌ای که بوی صید را می‌شنود، در دست جادوگران به حرکت در آمد و به‌زودی جهتی را که دختر رفته بود نشان داد؛ و شش نفر از اعضای مجمع جادوگران با نیروی فراوان سر در پی قربانی گذاشتند. دختر در باغ مادرش زیر تپه‌ای از فضولات پنهان شد. تعقیب‌کنندگان به‌زودی نزدیک شدند و یک آهو را پیدا کردند. شاید یک روح خوب در قالب آهو از اعماق زمین بیرون جهید و فتیش را پرتاب کرد و رد دختر ناپدید شد. مردان که گیج شده بودند سر در پی حیوان گذاشتند. اما دیگر بامداد شده بود و آنان با شتاب به روستای خود بازگشتند.

مادر دختر را که بیشتر به مرده می‌مانست تا زنده پیدا کرد. دختر هرچه را که اتفاق افتاده بود برای پدر و مادرش بازگو کرد، اما در طول روز به نحوی شدید دچار ضعف بود. مشکل زمانی آغاز شد که شش مرد به هنگام غروب برای یک ملاقات ظاهراً بی‌خطر به کلبه وارد شدند. تماشای آن‌ها به گونه‌ای برای دختر وحشتناک بود که او جانش را از دست داد. پدر و مادر او مرگ دختر را بی‌مجازات نگذاشتند. آنان معشوق او و پنج شریک او را در برابر رئیس قبیله متهم کردند. آنان محکوم به آزمایش نوشیدن زهری شدند، که جادوگران را می‌کشد، اما گویا بر مردم عادی اثر ندارد و آنان همگی مردند.

سحر و ترس از آن هنوز در زندگی بخش‌هایی از قاره آفریقا زنده است، چنان‌که در سال‌های اخیر جادوگرکشی در آفریقای جنوبی تبلیغ می‌شد. سالنامه‌های دادگستری آفریقای جنوبی پر از داستان‌های مردمانی‌ست که از شدت اندوه سقوط کرده‌اند، یا به دلیل نیرویی شرور و نادیدنی دیوانه شده‌اند، یا تمام اطرافیان آن‌ها اعمالی مرتکب شده‌اند تا هیولا‌ها آن‌ها را تسخیر کنند. از این گونه در سال ١٩٣۴ مردی از قبیله لوبا که برادرش به طرز خطرناکی بیمار بود با پیشگویی مشورت کرد، و او بی‌آنکه فرد مورد سؤظن را مشخص کند به وی گفت که یکی از چهار زن او مسئول این گرفتاری‌ست. مرد کاردی برداشت و یکی از زنانش را کشت. هنگامی که حال برادر بد‌تر شد او یک زن دیگر را کشت.

این داستان دو بار دیگر تکرار شد. مرد عقل از دست داده، با چهار زن کشته شده به این نتیجه رسید که برادرش نیز باید بمیرد، پس او را از تخت پائین کشید و کشت. وحشت از جادوگری می‌تواند منجر به اعمال وحشتناکی بشود که جادوگران خود انجام نمی‌دهند و دیگری را وادار به عمل می‌کنند.
جادوگران از زهر برای کشتن قربانیان و در عین حال دزدیدن روح آن‌ها استفاده می‌کنند. اما در یک قصه که قبیله هائوسا ساخته‌اند، خود معجون ساخته‌شده به سخن آمده و سازنده‌اش را آشکار می‌کند. زن جادوگر مورد نظر ٩ دهان در بدنش داشت که از چشم مردم عادی پنهان بود. او شهوتی غریب برای کارهای شیطانی داشت که او را وادار کرد تا در اندیشه قتل شوهر و پدر شوهرش باشد. او با اندیشه کشتن آن‌ها علف‌های سمی را از جنگل جمع‌آوری کرده و آن‌ها را در آب گوشتی پخت. اما هنگامی که دو مرد برای خوراک خوردن نشستند و سرپوش کاسه را برداشتند، صدایی از کاسه برخاست و به آن‌ها اخطار داد: «روی مرا بپوشانید که در این صورت کشته خواهید شد.»

هنگامی که صدا برای دومین بار به سخن درآمد شوهر متقاعد شد که جادویی در کار است. شوهر کاسه را برداشته و روی سر زن خالی کرد. ناگهان ٩ دهان زن آشکار گشت و او به عنوان جادوگر شناسایی شد. زن از روستا گریخت و دیگر دوباره در آنجا دیده نشد.

مسئله اعتقاد به جادوگری و وحشت از جادوگران ویژه آفریقا نیست، بلکه تمامی مردم دنیا در این وحشت از جادوگران سهیم‌اند. البته می‌دانیم که در بسیاری از ادوار دانشمندان و یا هر شخصیتی را که خارج از باورداشت‌های جامعه زندگی می‌کند کشته و یا سوزانده‌اند. در قرون وسطی در اروپا جمعیت کثیری به عنوان جادوگر در آتش سوزانده شدند. بدین ترتیب متوجه می‌شویم جادوگر گاهی انسانی معمولی‌ست که دارد تجربیاتی انجام می‌دهد. بسیاری از پزشکان دوران‌های قدیم مخفیانه اجساد را تشریح می‌کردند، چون این کار به شدت ممنوع بود. بسیاری از همین پزشکان به جرم جادوگری سوزانده شدند. زنان به ویژه هنگامی که دست به تجربه علمی می‌زنند بی‌درنگ ایجاد نگرانی می‌کنند. البته هر قدر جامعه از نظر علمی عقب نگه‌داشته‌شده‌تر باشد مرزهای علم و جادوگری بیشتر در هم ادغام می‌شود.

خواننده‌ای نوشته بودند این برنامه‌های اساطیر بچگانه و غیر علمی هستند و رادیو زمانه را سرزنش کرده بودند که چرا اجازه پخش این برنامه‌ها را می‌دهد. باید توضیح بدهم که این برنامه‌ها بیشتر ترجمه از روی کتابی به نام می‌تولوژی است. می‌پذیرم که این برنامه‌ها بیشتر به درد نوجوانان می‌خورد و ایرادی در این مسئله نمی‌یابم.

در اینجا بخش برنامه‌های مربوط به آفریقا به پایان می‌رسد. در برنامه آینده به سراغ ژاپن خواهیم رفت.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

منشأ فیل و چند داستان‌ دیگر از آفریقا

Wed, 11 Jan 2012 01:30:22 +0000

اساطیر ایران جهان- شماره ۴٠

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - یک داستان کنجکاوی‌برانگیز در کنیا منشأ فیل را شرح می‌دهد. مرد فقیری که می‌خواست ثروتمند شود برای مشاوره به نزد مرد ثروتمند نیکوکاری رفت که ایونیا نگیا نام داشت. این مرد مدتی فکر کرد و بعد مرهمی به او داد وگفت آن را روی دندان‌های نیش همسرش بمالد. دندان‌ها بسیار بزرگ خواهند شد، سپس او می‌تواند دندان‌ها را کشیده و بفروشد.

مرد فقیر همین کار را کرد، پس از چند هفته با شادی دید که دندان‌های نیش زن به عاج تبدیل شده است. او دندان‌ها را کشید و به قیمت خوبی فروخت، و دوباره این‌کار را تکرار کرد. به‌زودی‌‌ همان‌قدر که آرزو داشت ثروتمند شد. موفقیت او حسادت همسایه‌اش را برانگیخت. از او پرسید چگونه توانسته پولدار شود. مرد نخستین او را به نزد ایونیا نگیا هدایت کرد که او نیز‌‌ همان مرهم را به او داد، اما فراموش کرد درباره کشیدن دندان بگوید. در نتیجه عاج‌های زن آنقدر رشد کرد که تمام صورت و بدن او متحول شد و زن به یک فیل تبدیل شد. عاقبت زن به جنگل رفت و در آنجا زندگی کرد. نسل فیل از این زن آغاز می‌شود، و آن‌ها نیز هنوز همانند انسان باهوش هستند.

داستانی از قبیله لگا، ساکن کنگو به عدم سازش اخلاقی درباره حدود دوستی اشاره دارد. یک مارمولک و یک مرغ شاخ‌دار در روستایی زندگی می‌کردند، و مردم آن‌ها را به نوبت رئیس می‌کردند. هنگامی که نوبت به مارمولک رسید همه‌ کارهای ممکن را کرد تا مقام خود را که به نظرش بسیار مهم می‌آمد حفظ کند. او یک طبل تشریفاتی به دست آورد، لوازم باشکوه تهیه کرد، پوستی که روی آن بنشیند و مقدار زیادی آبجو که تماشاگران بخورند و خنک شوند. آنچه که باقی مانده بود تا به دست آورد وسیله‌ تزئینی برای سرش بود. چون یک پر باشکوه در بالای آن لازم داشت پیامی برای دوستش، مرغ شاخ‌دار فرستاد.

پرنده انواع پر‌ها را در هر شکل و اندازه در اختیار او گذاشت، اما مارمولک هیچ‌کدام را نمی‌خواست و جداً تصمیم گرفته بود که تنها زمانی راضی خواهد شد که کاکل خود مرغ شاخ‌دار را در اختیار داشته باشد. سرانجام پرنده که ابداً از این کار خوشش نمی‌آمد کاکلش را برید و از‌‌ همان زمان به این شکل در آمد.

عاقبت دوران حکومت مارمولک به پایان رسید و نوبت به مرغ شاخ‌دار رسید. او نیز به نوبه خود کوشید کارهای بزرگی انجام دهد، طبل را تهیه کرد، مشروب و لباس‌های جالب برای پوشیدن، اما بازهم چیزی کم بود –یک پوست برای نشستن روی آن. پس پرنده از مارمولک خواست تا پوست را در اختیارش بگذارد؛ و در حالتی از خشم بر این پای فشرد که هیچ پوستی جز پوست خود مارمولک به دردش نمی‌خورد. همگان طرف مرغ شاخ‌دار را گرفتند و مارمولک لاجرم مجبور شد پوستش را بکند، که نتیجه البته روشن است. یک ضرب المثل لگا می‌گوید: از یک دوست بیشتر از آنچه را که می‌تواند بدهد نخواهید.

گاهی افسانه‌های تمثیلی در آفریقا شکاف میان اسطوره آغازین و داستان اخلاقی را پر می‌کنند

بعضی داستان‌ها شکاف میان اسطوره آغازین و داستان اخلاقی را پر می‌کنند. یکی از نمونه‌ها داستانی‌ست که قوم بایلا تعریف می‌کنند، که تفاوت سرنوشت دو نوع پرنده را شرح می‌دهد: مرغ عسل‌خوار، که انسان‌ها تخمین زده‌اند که با کمک او می‌توانند عسل را پیدا کنند، و گوش-گندم، که با استفاده از مواد چسبناک به دام می‌افتد، دو پرنده هستند. در زمان‌های قدیم آن دو با هم زندگی می‌کردند؛ و یک روز به جست‌وجوی عسل رفتند. آنان یک شانه عسل پیدا کردند و آنجا را علامت گذاشتند تا صبح روز بعد بازگردند. اما در این میان گوش گندم مرتکب اشتباهی شد و رفت و همه‌ عسل‌ها را به تنهایی خورد. هنگامی که هردو به‌‌ همان نقطه بازگشتند عسل کمی در شانه باقی مانده بود. مرغ عسل‌خوار که خشمگین شده بود گوش گندم را متهم کرد که تمام عسل‌ها را خورده است. اما پرنده دیگر اعتراض کرد و خود را بی‌گناه جلوه داد.

هنگامی که آن‌ها دوباره شانه عسلی پیدا کردند گوش-گندم برای راست جلوه دادن داستانش پیشنهاد کرد ماده چسبنده در اطراف آن بریزند تا ببینند دزد حقیقی کیست. مرغ عسل‌خوار موافقت کرد و هردو به نزد انسان رفتند که آن را درست می‌کرد. به خانه که بازگشتند توافق کردند که صبح روز بعد آن را آنجا بریزند؛ اما مرغ عسل‌خوار این‌بار زرنگی کرد و چسب را زود‌تر ریخت. هنگامی که گوش-گندم باز کوشید حقه خود را تکرار کند پایش به چسب چسبید و مرد. روز بعد مرغ عسل‌خوار جسد او را پیدا کرد و درس عبرت گرفت. گوش-گندم فقط یک دزد بود و نه بیشتر، و مردم از آن پس مرغ عسل‌خوار را دوست داشتند، اما برای گوش-گندم فقط چسب درست می‌کردند تا شکارش کنند.

برخی افسانه‌های اتیوپی در جهان‌بینی خود مأیوس‌کننده هستند، اما نوعی حالت خنده‌ شیطانی را به نمایش می‌گذارند. در یکی از داستان‌ها شرح می‌شود که چگونه بچه‌ پلنگ از خانه بیرون رفت، و هنگامی که فیلی از آنجا رد می‌شد به طور اتفاق پایش را روی او گذاشت و حیوان کشته شد. همین که این خبر دردناک به پدر پلنگ رسید سوگند خورد که انتقام بگیرد؛ اما هنگامی که شنید مقصر یک فیل نر است لحظه‌ای درنگ کرد. تصویر غول‌آسای فیل در ذهنش ظاهر شد. سپس قاطعانه احساساتش را تنظیم کرد. او غرید: "نه، شما اشتباه می‌کنید، این یک بز بود که این کار وحشتناک را انجام داد."و بی‌درنگ به گروهی از بز‌ها که در تپه مجاور، در صلح و آرامش مشغول چریدن بودند حمله برد، و شماری از آن‌ها را درید. لازم به گفتن نیست که نقطه نظر داستان در عین حال متوجه زندگی انسان است: هنگامی که آدمی به دست آدم قوی تری مورد آزار قرار می‌گیرد، اغلب به جست‌وجوی آدم ضعیف‌تر از خود می‌رود تا انتقام بگیرد.

داستان مشابهی شرح می‌دهد که چگونه یک شیر، یک پلنگ، یک کفتار و یک الاغ دور هم گرد آمدند تا به حال زار خود گریه کنند. خوراک نایاب شده بود و آنان در میان خود در این‌باره گفت‌وگو می‌کردند که چرا این اتفاق افتاده است. سرانجام به این نتیحه رسیدند که این باید یک داوری آسمانی درباب گناهان آن‌ها باشد، و به این نتیجه رسیدند که به گناهان خود اعتراف کنند. شیر اعتراف کرد که در نزدیکی روستائی وحشیانه به یک گاو نر جوان حمله برده و او را کشته و خورده؛ اما حیوانات دیگر، وحشت‌زده از قدرت او، با شتاب به او اطمینان دادند که این گناه نیست. پس پلنگ گفت که او وحشیانه به بزی که از گله جدا مانده بود حمله کرده است. یک بار دیگر اکثریت به اجماع گفتند دلیلی برای توبه وجود ندارد. کفتار نیز در روستایی یک جوجه را دزدیده بود، اما حیوانات این کار را هم ندیده گرفتند.

بعد نوبت به الاغ رسید. بد‌ترین گناهی که او انجام داده بود خوردن چند شاخه علف و چریدن در هنگامی بود که اربابش به او نگاه نمی‌کرد. هیچ یک از حیوانات از الاغ نمی‌ترسیدند، در نتیجه به رغم کوچک بودن تخطئی او همه با هم گفتند: "این گناه وحشتناکی‌ست. تو باعث رنج همه‌ ما هستی." و سپس دست‌جمعی حیوان بی‌دفاع را کشتند و خوردند. در این داستان اخلاق غم‌انگیزی به نمایش گذاشته می‌شود، که به طور معمول آن کس که کم‌قدرت است مجبور به تحمل سرزنش است.

البته نمونه‌هایی از این داستان‌ها در ادبیات نقاط دیگر جهان نیز وجود دارد. کلیله و دمنه پر از داستان‌هایی در همین زمینه است. شاید بتوان گفت که داستان‌هایی این چنین نمایشگر آغاز تربیت اخلاقی جامعه است.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

برنزهای بنین

Wed, 04 Jan 2012 08:29:54 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ٣٩

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - در اساطیر آفریقا سیر می‌کنیم و اینک به منطقه بنین رسیده‌ایم: بعضی از زیبا‌ترین پیکره‌ها در ۵۰۰ سال پیش به وسیله صنعتگران دولت شهرهای ایله ایفه و بنین آفریده شده‌اند. بعضی از این کار‌ها از گل پخته و سفال درست شده‌اند، و برخی دیگر که "برنز" نامیده می‌شوند و در حقیقت از آلیاژ فلز برنج هستند، به طور ویژه‌ای ساخته شده‌اند.

این تکینک از حدود قرن یازدهم به وسیله یوروبا‌ها مورد استفاده قرار گرفته و روش پیچیده‌ای‌ست. یک مجسمه ساخته شده از سفال را با موم زنبور عسل پوشانده و روی آن را با قالبی از سفال می‌پوشانند. در این حال موم عسل ذوب شده و در فضای خالی که ایجاد می‌شود فلز مذاب می‌ریزند.
مجسمه‌های شاهکار ایله ایفه سلسله‌ای از سرهایی هستند که به اندازه طبیعی سر انسان هستند و به احتمال قوی از روی چهره‌ فرمانروایان شهر ساخته شده‌اند. تصور می‌رود از آن‌ها برای مراسم تدفین استفاده می‌شده؛ سپس یا به عنوان شیئ حافظ در کاخ‌های سلطنتی نگهداری می‌شده‌اند و یا در نقاط مقدس بیشه‌ها به خاک سپرده می‌شده‌اند.

متمایز‌ترین چهره‌های برنزی دارای طبیعت‌گرایی بسیار شدیدی هستند که نه تنها در خود آفریقا، بلکه در تمام دنیا و در زمانی که ساخته شده‌اند نایاب هستند. هنگامی که مهارت‌ها بر طبق آنچه که در سنت گفته شده از طریق صنعتگر مشهوری به نام ایگوئه گهائه و در اواخر قرن چهاردهم به بنین منتقل شد، سنت طراحی گسترش بیشتری یاقت.

اما در حدود ١٩٠٠ مایل به سوی شرق، در اوگاندا، قبایل مختلفی از طریق داستانی به یکدیگر متصل می‌شوند. این داستان که ویژگی بخش سلسله دیگری از پادشاهانی‌ست که منشاء آن به موجودی آسمانی بازگشت می‌کند و تصمیم می‌گیرد در زمین مستقر شود. این شخص، کینتو نام دارد و نخستین بنیانگزار سلسه‌ای از کاباکا‌ها، یعنی شاهان، در بوگانداست.

داستان شرح می‌دهد که چگونه کینتو در آغاز فقط یک گاو داشت و شیر آن را می‌دوشید و می‌خورد. سپس یک دوشیزه زیبای آسمانی به نام نامبی، او را که مرد تنهایی بود دید و عاشقش شد. اما هنگامی که او درباره کینتو با خانواده‌اش گفت‌وگو کرد آنان او را به عنوان یک نامزد مورد نفرت قرار دادند. آنان برای آزمایش او گاوش را دزدیدند و مرد مجبور شد مدتی با خوردن علف‌ها و برگ‌ها زندگی کند.

همان طور که مردم آرزو داشتند بدانند انسان و فضای پیرامونی او چگونه آفریده شده است، در‌‌ همان حال در جست‌وجوی توضیحاتی بودند که چرا جهان به چنین شکلی نظم و ترتیب یافته است. مردم به سادگی به طبیعت نگاه کردند و نتیجه این کار مجموعه‌ای غنی از داستان‌های مربوط به حیوانات است.

سرانجام نامبی آمد و به کینتو گفت که گاوش به آسمان برده شده؛ و او با دختر به آسمان رفت تا آن را بازگرداند. آنان از او دعوت کردند تا وارد کاخی که در آن زندگی می‌کردند بشود؛ اما البته با او رفتار خوش‌آیندی به عنوان میهمان نداشتند. آنان توطئه کردند تا با انجام کارهای مشکلی که باعث عذاب او در زندگی می‌شد از شرش راحت شوند. پس خوراک فراوانی که برای سیر کردن نیمی از یک قبیله کافی بود پیش روی او گذاشتند و به او گفتند تمام آن را بخورد، و در غیر این صورت کشته خواهد شد. او را به حال خود گذاشتند تا این کار را به انجام رساند؛ اما او فقط توانست یک دهم خوراک‌ها را بخورد. سپس یک سوراخ نیمه‌پنهان را کف اتاق کشف کرد. به سرعت بقیه خوراک‌ها را در آن چپاند و رویش را پوشاند. هنگامی که میزبانان بازگشتند متوجه شدند که حتی یک ذره خوراک در اتاق باقی نمانده است.

گولو، پدر نامبی فورا راضی نشد و بی‌درنگ فکر کرد به صورت دیگری او را به مبارزه‌ای ترسناک بخواند. این بار یک تبر مسی به کینتو دادند و از او خواستند از صخره هیزم بیرون بکشد. او یک بار دیگر با پیدا کردن سنگ سوده‌ای که شکاف عمیقی در آن بود موفق شد تراشه‌هایی را از آن بیرون بکشد و آن را با ادب، به عنوان سوخت اجاق به پدر زن آینده‌اش تقدیم کند. آنان در عوض به او ظرفی دادند و گفتند آن را از آبی پر کند که نه از رودخانه، نه از دریاچه، نه از آبگیر، نه از چاه باشد. او که احساس شکست می‌کرد در کنار ظرف خود در کشتزاری دراز کشید و صبح روز بعد که از خواب بیدار شد با شادی متوجه شد که ظرف به نحوی معجزه آسا از شبنم پر شده است.

اکنون گولو، پدر نامبی که از هر فکری تهی شده بود، فکر کرد که هنوز نیرنگی در آستین دارد. او به کینتو گفت می‌تواند با نامبی ازدواج کند، به شرطی که بتواند گاو خود را در میان گله‌ی عظیم او پیدا کند. این کار بسیار مشکل به نظر می‌رسید، چرا که گولو مردی بسیار ثروتمند بود و بی‌شمار گله داشت که بسیاری از آن‌ها همانند گاو کینتو بودند. اما این بار نیز کینتو، با یاری یک زنبور عسل پشم‌آلو که قول داد روی شاح گاو بنشیند موفق شد حیوان را پیدا کند. پس هنگامی که روز بعد او را به میان نخستین گله گولو بردند، تنها چیزی که او در جست‌وجوی آن بود زنبور بود.

او زنبور را دید که در اطراف درختی وزوز می‌کند و از جای نمی‌جنبد. بی‌درنگ پیام را درک کرده و به گولو گفت گاوش در میان این گله نیست. همین حادثه در هنگام بازدید گله دوم رخ داد. اما در سومین بار زنبور روی شاخ یک گاو بزرگ نشست، و کینتو ادعا کرد که گاو خود اوست. سپس زنبور دوباره پرواز کرده و روی سر سه گوساله نشست. کینتو برای لحظه‌ای متوجه نشد، بعد بی‌درنگ فکرش به کار افتاد و گفت آن سه گوساله نیز متعلق به او هستند و گاو او از زمانی که به آسمان آمده آن‌ها را زائیده. گولو شگفت‌زده شد. چنین به نظر می‌آمد که هیچ چیز وجود ندارد که خواستگار دخترش نداند. او که به ارزش او به عنوان داماد واقف شده بود متقاعد شد و بالاخره رضایت خود را برای وصلت آن‌ها اعلام کرد. آنان عاقبت ازدواج کردند و به زمین بازگشتند تا بنای سلسله پادشاهی بوگاندا را بگذارند که تا امروز در این قلمرو که اکنون بخشی از اوگاندای مدرن است به حیات خود در سواحل شمالی دریاچه ویکتوریا ادامه می‌دهد.

اما ببینیم که چگونه می‌توان از حیوانات درس آموخت:

همان طور که مردم آرزو داشتند بدانند انسان و فضای پیرامونی او چگونه آفریده شده است، در‌‌ همان حال در جست‌وجوی توضیحاتی بودند که چرا جهان به چنین شکلی نظم و ترتیب یافته است. مردم به سادگی به طبیعت نگاه کردند و نتیجه این کار مجموعه‌ای غنی از داستان‌های مربوط به حیوانات است. یکی از نخستین انواع داستان‌هایی هستند که شرح می‌دهند خال‌های پلنگ چگونه شکل گرفت. براساس یک روایت سرگرم‌کننده از سیرالئون، زمانی پیش آمد که پلنگ بر اثر پافشاری‌های زنش احمق شد و آتش را به خانه‌اش دعوت کرد تا دوری بزند. البته از آن پس دیگر خانه‌ای نداشت، اما داغ‌های آتش روی پوست او یادگاری از آن روز است.

قوم تومبوکا از مالاوی می‌گویند خال‌های پلنگ را لاک‌پشت روی بدن او نقاشی کرده، چرا که او به این خاطر که پلنگ او را از درختی نجات داد نسبت به او احساس دین می‌کرد. داستان مشابهی در این زمینه وجود دارد که لاک‌پشت خط‌های زیبای بدن گورخر را نقاشی کرده؛ اما هنگامی که کفتار، که در اصل این او بود که لاک‌پشت را از سر شوخی روی درخت گذاشته بود، آمد تا‌‌ همان خط را روی بدنش نقاشی کند. او این نقطه‌های زشت را روی بدنش گذاشت که تا به حال باقی مانده است.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

پادشاهانی که از آسمان آمدند

Wed, 28 Dec 2011 09:03:36 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ٣٨

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - در چرخش در اسطوره‌های آفریقا به نکات جالبی برمی‌خوریم. در اسطوره‌های دوسوی قاره افریقا درباره خدایانی گفتگو می‌کنند که از آسمان به سوی مردم زمین آمدند، و سپس در زمین ساکن شده و قلمروهای بزرگ آفریدند، از جمله دولت‌شهرهای غرب آفریقا را با زیبایی ساختند و قلمرو شبانان بوگاندا در شرق را به‌وجود آوردند.

مردمان یوروبا در جنوب غربی نیجریه میراث‌بران یکی از ظریف‌ترین آثار هنری هستند، و میراث تاریخی آنان نیز به‌‌ همان غناست. اگرچه بیشتر این مردم از راه کشاورزی زندگی می‌کنند، اما در عین حال تاریخ درازی از زندگی شهرنشینی نیز دارند، چرا که جامعه یوروبا در شکل شماری از دولت‌شهر‌ها گسترش یافت. شناخته‌شده‌ترین این دولت‌شهر‌ها ایله-هیفه، اویو، اووو، ایجه بو، ایلورین و ایبادان هستند.

یوروبا‌ها در عین حال در همسایگی شهر بزرگ ادو، در بنین زندگی می‌کنند. در خود شهر‌ها، در اطراف کاخ اوبا یا شاه مغازه‌داران، تاجران و صنعتگران زندگی می‌کردند، چرا که یوروبا‌ها از نظرگاه سنتی در میان ماهر‌ترین صنعتگران قاره قرار دارند. بافندگان عالی، چرمکاران، شیشه‌سازان و نقش‌گران روی عاج و چوب هستند. در اساطیر یوروبا‌ها ایله-ایفه مقام مهمی را اشغال می‌کند، چرا که نقطه‌ای‌ست که زمین در آنجا آفریده شده. اودودووا، که از آسمان به زمین گسیل داشته شد تا این مهم را به انجام برساند، بنیانگزار خود شهر نیز شد. هنگامی که اوریشاهای دیگر، که در افسانه‌های یوروبا‌ها خدایان ساکن آسمان هستند، دیدند که کار او خوب بود، پائین آمدند تا از نزدیک نظاره کنند. یکی از آن‌ها اورومیلا بود که به مردم هنر پیشگویی را آموخت و شهر بنین را بنیان گذاشت.

هنگامی که اودودووا، بنیانگزار شهر مرد، قلمرو ایله-ایفه را برای پسرش اوران یان باقی گذاشت. مرد جوان به فرمانروایی عالی بدل گشت. او جنگجویی دلیر بود و مهارت زیادی در مبارزه داشت- و این ضروری بود؛ چرا که جنگ روی زمین آمده بود و اوباهای قلمروهای دیگر با رشک و حسادت به ایله-ایفه نگاه می‌کردند. اما فرمانروا شکست‌ناپذیر باقی ماند و تمام قهرمانان جنگی را که علیه او برمی‌خاستند نابود می‌کرد و تمام لشکرهایی که علیه قلمرو او وارد عمل می‌شدند شکست می‌خوردند. تازمانی که او زنده بود ایله-ایفه در ایمنی قرار داشت.

شهرنوش پارسی‌پور - مردمان یوروبا در جنوب غربی نیجریه میراث‌بران یکی از ظریف‌ترین آثار هنری هستند، و میراث تاریخی آنان نیز به‌‌ همان غناست.

اما پیری به سراغ اوران یان نیز آمد. او که می‌دانست مرگ نزدیک است مردم را فراخواند و به آن‌ها گفت که پس از او در برابر هر کس که می‌آید مقاومت کنند. مردم از شنیدن سخنان او در اندوه فرو رفتند، و بسیار التماس کردند تا او نرود. اما او گفت که این کار امکان ندارد. بیشترین قولی که توانست بدهد این بود که اگر خطر شهر را تهدید کند باز خواهد گشت. او گفت که به پیران شهر رازی را خواهد آموخت تا بتوانند در زمان‌های لازم با او تماس بگیرند؛ و به عنوان وثیقه‌ای بر درستی گفتارش و شهادت دادن به نسل‌های آینده چماق پادشاهی‌اش را در مرکز بازار در زمین کاشت. چماق به نحوی معجزه‌آسا به یک ستون سنگی تبدیل شد و برای همیشه آنجا ایستاد، و تا امروز به عنوان چماق اوران یان شناخته می‌شود.

اوران یان به اندازه سخنانش خوب بود، قدرت‌های دیگر با شنیدن خبر درگذشت او از فرصت استفاده کردند. اما هنگامی که لشکر‌ها نزدیک شدند پیران واژگان رمزی را بر زبان آوردند. زمین با صدایی تندرآسا از هم گشوده شد و پادشاه متوفی در لباس کامل رزم و مجهز به سلاح از آن بیرون آمد. منظر سلاح‌هایش که در نور آفتاب می‌درخشید صفوف دشمن را دچار وحشت کرد و همگی گریختند. سپس اوران یان به زمینی که از آن بیرون آمده بود بازگشت و شکاف زمین پشت سر شاهانه او به هم چسبید.

کلام معجزه‌آسای ظهور دوباره او در همه جا گسترده شد و ایله-ایفه برای سال‌ها بدون مزاحمت زندگی کرد. اما در زمان امنیت تنبلی رشد می‌کند و بی‌خیالی به میدان می‌آید. مردم احساس وظیفه‌ای را که در زمان اوران یان داشتند به دست فراموشی سپردند و تنها به لذت‌جویی فکر کردند. در یک غروب، در زمان جشن، هنگامی که همه رقصیده، طبل زده و با نوشیدن شراب خرما مست شده بودند، چند خوشگذران مست به پیران گفتند تا اوراد اوران یان را خوانده و او را در جشن حاضر کنند. آنان که از این سبکسری مبهوت شده بودند از انجام این کار امتناع کردند. اما مردم پافشاری کردند. پیران که برای حفظ جانشان وحشت‌زده شده بودند اوراد را خواندند و گفتند که ایله ایفه در خطر است. اوران یان همانند پیش با صدای رعد ظاهر شد و در جست‌وجوی دشمن به اطراف خیره شد. اما از آنجایی که هوا تاریک بود نمی‌توانست صورت‌ها را از هم تشخیص دهد. او که خود را در محاصره تماشاگران می‌دید عده‌ای را با زوبینی از پای درآورد و شماری را با شمشیر قطعه قطعه کرد. تمام میدان از خون پوشیده شد، اما کشتار ادامه یافت. تنها زمانی که آفتاب طلوع کرد از علائمی که روی صورت‌های مردم بود متوجه شد که قوم خود را کشتار کرده است. او سپس با وحشت سلاح‌های خود را دور انداخت و با صدایی پرتشویش گفت که زمان جنگیدن به سر رسیده است. زمین او را در برگرفت و اوران یان هرگز پس از آن در ایله-ایفه دیده نشد. تنها چماق او در پشت سرش باقی ماند تا بزرگ‌ترین دلاور شهر را و هتک حرمتی را که به خاطر کارهای خیر او انجام شد به خاطر نسل‌های آینده بیاورد.

در خواندن این داستان، که جنبه‌های واقعی در کنار جنبه‌های اسطوره‌ای در آن قابل مشاهده است، انسان وسوسه می‌شود که فکر کند بسا زمانی سفینه‌هایی به این منطقه آمده‌اند. منظورم این نیست که از کرات دیگر آمده باشند، بلکه چه بسا زمانی تمدن بشری به شکوفائی قابل تأملی رسیده بوده که به دست خود او ناپدید شده است. ممکن است که یکی از این سفینه‌ها در همین منطقه فرود آمده باشد. شخصاً به دلایل مبهمی دچار این احساس هستم که آفریقائیان در زمان‌های دوردست سفیدپوست بوده‌اند. به نظرم می‌رسد که در یک جنگ غیر عادی آهن‌های اعماق زمین بالا آمده و به صورت ذرات بسیار ریز در تن آن‌ها فرو رفته باشد. همین مسئله ممکن است باعث سیاه شدن پوست آنان و تغییر چهره‌شان در مقایسه با انسان سفیدپوست باشد. عرض کردم دلایل مبهمی دارم. یکی از این دلایل داستان نوح است، که در آنجا، پس از نجات یافتن از توفان و سیل، نوح یکی از پسر‌هایش را نفرین می‌کند و او سیاه می‌شود. دلیل مبهم دیگر مربوط می‌شود به یک فیلم علمی که سال‌ها پیش دیدم. در این فیلم مشخص می‌شد که آهن بدن سیاهان در مقایسه با سفید‌ها به اندازه چند گرم بیشتر است. در عین حال در فیلم دیگری دیدم که مرکز زمین مملو است از آهن گداخته و مایع. آیا به‌راستی ممکن است چنین حادثه‌ای رخ داده باشد؟

می‌دانیم که گفته می‌شود نسب همه مردم جهان به آفریقا می‌رسد. اما اینکه سفیدان از سیاهان مشتق شده باشند فکر غیر ممکنی به نظر می‌رسد. اما می‌توان باور کرد که دسته‌ای سفیدپوست در میان سیاهان زندگی می‌کرده‌اند (همان فضانوردان؟) و کوشش‌هایی هم کرده‌اند که این سفیدپوست‌های سابق را به حالت قبلی دربیاورند. به این نکته توجه کنید که بومیان استرالیا در ۶۵ هزار سال پیش چگونه خود را به استرالیا رسانده‌اند؟ آیا دسته‌ای از‌‌ همان فضانوردان، در برخورد با فاجعه‌ای که رخ داده، یعنی تغییر شکل مردم به دلیل جنگی عجیب چندین تن از افراد را سوار بر سفینه کرده و به استرالیا آورده باشند؟ شاید به این امید که در آنجا آن‌ها به چهره اصلی خود بازگردند. اما از آنجایی که امکانات این فضانوردان محدود بوده کار بیشتری نتوانسته‌اند بکنند و این مردمان در استرالیا باقی مانده‌اند و دور از بقیه جوامع بشری به حیات خود ادامه داده‌اند.

با پوزش از طرح این مسئله، اما چنین به نظر می‌رسد که این داستان آفریقایی صراحتاً به موجودات فضائی اشاره دارد. و ما امروزه به خوبی می‌بینیم که مردم اگر تصمیم بگیرند می‌توانند تمدن خود را نابود کنند. این روز‌ها گفت‌وگو از حمله به ایران است. جهانی را مجسم کنید که راکتورهای اتمی ایران و مراکز دیگر در آن مورد حمله قرار گرفته‌اند. نسبت خسارت و فاجعه را در ذهن مجسم کنید. حالا چرا حوادثی شبیه به این در گذشته‌های بسیار دور اتفاق نیفتاده باشد؟

در همین زمینه:
::برنامه‌های شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

مار باستانی حضور

Tue, 20 Dec 2011 23:04:43 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ٣٧

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - در آفریقا و در میان اساطیر این منطقه گشت می‌زنیم. اینک نوبت آن است که ببنیم آفریقائیان درباره مار چه می‌گویند. این نکته بسیار مهمی‌ست، چرا که در اساطیر تمامی مردم دنیا مار از اهمیت برخوردار است و اغلب رمز "زمان" تلقی می‌شود. البته مار تفسیرهای جنسی متعددی را نیز به خود اختصاص می‌دهد و‌‌ همان موجودی‌ست که آدم و حوا را از بهشت بیرون کشید. اینک ببینیم آفریقائیان در این‌باره چه می‌گویند:

مار که در کنار نیروی سلطنتی قرار دارد، گاهی اوقات به عنوان نخستین و مغرور‌ترین در میان تمام موجودات تعریف شده. مار که در بسیاری از سنت‌ها دارای مقام آسمانی خدای خالق یا حضور اعلاء بود، باستانی تلقی می‌شد. بخشی از این اندیشه به این امر مربوط می‌شود که او قادر است پوست بیندازد و دوباره جوان شود.

قبیله فون در داهومی می‌گفتند مار بسیار پیر است و حتی پیش از آنکه زمین درست شود او وجود داشته. مار در مقام آیدو-هوه دو، نرینه آسمانی، خدمتگزار بانو خدا ماوو، خالق بزرگ بود. بانو خدا در دهان او سوار می‌شود و آیدو-هوه دو هر جا که بانو خدا مایل باشد او را هدایت می‌کند. آفرینش بانو خدا شکلی مارگونه داشت، که این نشان می‌دهد که چرا زمین مسطح و هموار نیست، بلکه رودهای پرپیچ و خم، دره‌های عمیق و شیب‌های تند دارد. گاهی اوقات ماوو و آیدو-هوه دو استراحت می‌کنند، و سپس مدفوع مار در تل عظیمی انبوه شده و کناره‌های آن عمودی می‌شود و قله‌های سلسله کوه‌ها را به‌وجود می‌آورد. این فضولات مواد معدنی غنی زیادی در خود دارند، و از آنجائی که صخره‌ها از آن محکم شده‌اند ثروت فراوانی را در اعماق خود پنهان کرده‌اند و مردم یاد گرفته‌اند که کوه‌ها را سوراخ کرده و بدان‌ها دسترسی پیدا کنند.

شهرنوش پارسی‌پور: در خاورمیانه اساطیر مربوط به مار اغلب آن را منسوب به شیطان می‌کنند، در حالی که در اسطوره‌های آفریقائی او خدایواره است. در عین حال همانند همه جای دنیا مار و زن در ارتباط با یکدیگر قرار می‌گیرند.

دنیائی که بانو خدا ماوو آفرید به شکل یک کدوقلیانی بسیار بزرگ است که به دو نیمه شکافته شده: بخش زیرین مملو از آب است و زمین روی آن غوطه‌ور است، در حالی‌که بخش بالائی آسمان پهناور است، که مکان زندگی باران و نور است. ماوو دریافت که زمین بسیار سنگین است، چرا که از کوه‌ها، جنگل‌ها، گله‌های فیل و حیوانات صید پر شده است. او می‌دانست که زمین نیازمند چیزی‌ست تا از آن حمایت کند. پس بانو خدا ماوو با تکیه بر خردش به آیدو-هوه دو گفت تا در ژرفای زمین، در آب‌های گسترده، در یک شکل کامل دایره‌ای چنبره زده و دمش را به دهان بگیرد (و این برای آفریقائی رمز ابدیت است). او در بالا زمین را قرار داد و مار از غرق شدن آن جلوگیری می‌کند. در روایت‌های دیگر آیدو-هوه دو دور افق حلقه زده و دو بخش کدوی قلیانی عظیم را با یکدیگر متحد می‌کند.

در روایت دیگری ماوو آب‌ها را به ویژه برای آیدو-هوه دو درست کرد، چرا که می‌دانست او گرما را دوست ندارد و در نتیجه حالا می‌توانست در دریا دراز بکشد. مار گاهی اوقات تکان می‌خورد و در نتیجه زمین لرزیده و دچار زلزله می‌شود. در یک روایت آیدو-هوه دو رود‌ها و نهر‌ها را آفریده است: هنگامی که بانو خدا ماوو زمین را آفرید، آب رونده به جز آب برکه‌ها وجود نداشت، اما آیدو-هوه دو نخستین نهر‌ها و رود‌ها را جاری کرد که در حرکت روی زمین پیچ وخم دارند.

درباره مار پنداشت‌های دیگری نیز وجود دارد، از جمله گروهی مار را نیای خود می‌دانند. نگباندی‌ها، در شمال کنگو نیز باور دارند که مار پیر‌ترین حیوان است. آنان مار را به عنوان خدای اعلا مرتبه و روح قبیله خود می‌پرستند. پلنگ نیز باعث وحشت می‌شد. گفته می‌شد که ارواح روسای قبیله، پس از مرگ به شکل پلنگ در می‌آیند. اما حرمت مار حتی بیشتر از این حیوان شاهزاده وار بود. دوقلو‌ها که در آفریقا به صورت گسترده‌ای، اعم از خیر یا شر، معنا دارند، به مثابه تجلیات انسانی مار آسمانی تلقی می‌شدند. در شماری از فرهنگ‌های آفریقائی مار همراه با نخستین نیا بوده که یا قبیله را بنیان گذاشته یا آن را به سوی سرزمین مادری هدایت کرده. مار در قبیله وندا نقش بسیار مهمی در مهاجرت این مردم بانتو زبان و مهاجرتشان به سوی جنوب دارد. آنان در سده سیزدهم به سرزمین هائی رسیدند که امروزه زیمبابوه نام دارند. آنان داستانی را واگو می‌کنند که برحسب آن بنیانگزاران از بدن ماری بیرون پریده‌اند.

آنان می‌گویند در زمان‌های باستان ماری به نام ثارو در کوهستانی که از اثر نور خورشید بسیار داغ بود می‌جنبید. مار به دو بخش تقسیم شد، یکی ثوهو (به معنای «سر»)،. دیگری تشاموتشیلا (به معنای «دم») که هرکدام در جستجوی خوراک به سوئی رفتند. تشاموتشیلا در سرزمین حاصلخیزی مستقر شده و به شکل مردی درآمد. او گله خوبی به عمل آورد، محصولی عالی کشت کرد و بازنی خوش هیکل و باعث افتخار ازدواج کرده و صاحب یک قبیله بچه شد، که همین قبیله واندا باشد. او نام رامابولانا را برای خود برگزید. برادر او ثوهو به زمین خشکی رسید که هیچ کشتزاری در آن وجود نداشت. او نیز به مردی تبدیل شد، اما نتوانست روی این زمین مستقر شود. برای تامین آذوقه محبور شد یک مطرب دوره گرد شود.

روزی ثوهو به شهر وندا آمد که رامابولانا در آنجا حکومت می‌کرد. در دروازه شهر موسیقی نواخت و آواز خواند و جمعیت زیادی دور او گرد آمد. حتی زنان رامابولانا برای تماشا رفتند و با حالتی هیجان زده بازگشته و از شوهر خود خواستند زحمت کشیده و از نوازنده دعوت کند تا می‌ه‌مان آن‌ها بشود. اکنون رامابولانا هویت نوازنده دوره گرد را شناخته بود و از این می‌ترسید که با او ملاقات کند، چرا که ممکن بود اگر نزدیک هم بایستند دوباره یکی شده و به ماری تبدیل گردند. اما زنان او آنقدر قال و مقال کردند که او برای دیدن ثوهو رفت. کاملا روشن بود که پادشاه می‌ترسید. درست در آنی که رامابولانا برادر خود را دید روی زمین افتاد و به یک اژدرمار تبدیل شد.

ثوهو نیز به مار تبدیل شده و هردوی آن‌ها درهم شده و به‌‌ همان ثارو، مار قدیمی تبدیل شدند. همین طور که مردم وندا وحشت زده ایستاده بودند و نگاه می‌کردند. مار لغزان در روی زمین به راه افتاد و از دیدرس آن‌ها خارج شد. تشاموتشیلا، پسران رامابولانا، بر سر به دست آوردن قدرت به مبارزه برخاستند و هر کدام از آن‌ها با قبیله خود به سویی رفتند که این‌‌ همان مهاجرت بزرگ وندا‌ها به شمار می‌آید.

قبیله کوم، که سرزمینشان در نزدیکی بامندا در شمال غربی کامرون قرار دارد نیز از متحول شدن نیای خود به یک مار سخن گفته‌اند، که پیش از مهاجرت رخ داده. رئیس قبیله کوم، پس از جنگی با مردان قبیله فون، به خویشاوندان خود گفت هرگاه اژدرماری ظاهر شد رد او را بگیرند. که البته در آخر کار جان خود را برسر این کار گذاشت. او مطمئن بود که رد مار ظاهر می‌شود. این رد پا قبیله کوم را به پایتخت سلطنتی نیاکانشان رساند. مار همچنان که در اسطوره‌های نیاکان قبایل نقش دارد، در عین حال در مجموعه‌ای از داستان‌ها بوجود آورنده پادشاهان است. هرگاه دیده شود که ماری خود را برای یک جنگجو یا شکارچی تکان می‌دهد کاملا روشن است که تقدیر آن فرد برای رسیدن به مقامات بالا رقم خورده است.

بدین ترتیب در کمال شگفتی می‌بینیم که اسطوره‌های آفریقائی در مورد مار قدیمی‌تر از اسطوره‌های منطقه خاورمیانه هستند. در خاورمیانه اساطیر مربوط به مار اغلب آن را منسوب به شیطان می‌کنند، در حالی که در اسطوره‌های آفریقائی او خدایواره است. در عین حال همانند همه جای دنیا مار و زن در ارتباط با یکدیگر قرار می‌گیرند. شاید بتوان گفت انسان همیشه به طور مبهم میان مار و زمان ارتباط برقرار می‌کند. در عین حال می‌دانیم که برخی از صورت‌های فلکی شباهت قابل تأملی به مار دارند، از جمله مجموعه عظیم کهکشان هائی که که گاهی مارگونه در نظر می‌آیند.

در همین زمینه:
::برنامه‌های شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

زندگیِ از درون به بیرون فوران یافته

Thu, 15 Dec 2011 05:33:03 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ٣۶

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور- مردمان قبیله کوبا که در منطقه پرباران آفریقای مرکزی رندگی می‌کنند خالق خود را مبومبو می‌نامند، و آفرینش را به گونه فوران ناگهانی که از دهان او بیرون جسته تعریف می‌کندد. بر طبق شرحی که می‌دهند، زمانی بود که جز تاریکی و مبومبو، روحی که روی آب‌ها حرکت می‌کرد، چیزی وجود نداشت. سپس در عمق، در زمان تاریکی روز نخستین مبومبو دچار درد شکم تندی شد و بالا آورد و خورشید و ماه و رودی از ستارگان درخشان را بیرون داد. نور در اطراف او افتاد.

خورشید که درخشید اقیانوس به ابر تبدیل شد و آب پائین رفت و تپه‌ها و دشت‌ها ظاهر شدند. مبومبو دوباره دچار شکم‌درد شد؛ این بار نهری از عجایب گوناگون زندگی ظاهر شد: آسمان بلند، تندر و برق، درختانی که ریشه در اعماق داشتند، حیوانات با نیرویی انعطاف‌پذیر و نخستین زن و مرد.

در داستان دیگری اوباتالا، خدای یوروبا که به دلیل رؤیای مستانه در مأموریت خود برای آفرینش زمین در روی کره شکست خورده بود، با آفرینش خورشید اعتبار پیدا کرد. هنگامی که پادشاه قبیله-جنگل قربانی کردن درست را فراموش کرد خدایان درختی فرستادند تا خانه‌ او را نابود کند. اما اوباتالا دخالت کرده و با استفاده از قدرت جادوئی‌اش چوب را به طلا تبدیل کرد. او به آهنگر آسمانی دستور داد یک قایق و کوره‌ای از طلا بسازد، سپس به برده خود فرمان داد تا کوزه را گرفته و وارد قایق شود و آن را به قله آسمان برساند و تا افق پیش برود. او با لذت فراوان حرکت خورشید را برای نخستین بار نگاه کرد. اولدوماره، پدر او فرمان داد تا ماه نیز از جای برخاسته و به عنوان تکمیل‌کننده خورشید در آسمان قرار گیرد. اولدوماره ماه رنگ‌پریده را از سنگ چخماق و در دو چهره هلال و بدر ساخت. ماه‌‌ همان‌طور که می‌چرخد خود را در چهره ماه یک روزه تا بدر و تا بیست و هشت روزه به مردم یوروبا نشان می‌دهد.

اکنون ببینیم اهالی قبیله دوگون خدا را چگونه تعریف می‌کنند: قبیله دوگون که در مالی، واقع در غرب آفریقا زندگی می‌کنند به یک خدای تنها به نام آمما حرمت می‌گذارند که آفریننده همه چیز است. او در آغاز زمان در شکل یک تخم عظیم که حامل تمامیت آفرینش بالقوه بود وجود داشت. تخم حامل عناصر آتش، خاک، آب و هوا بود، و در جریان هفت انفجار این عناصر با یکدیگر ترکیب شده و زندگی را درست کردند. هنگامی که عناصر یکی روی دیگری عمل می‌کنند زندگی در پی آن می‌آید. به طور مثال هوا به آتش می‌وزد و آتش جرقه درست می‌کند، در‌‌ همان حال آب روی زمین می‌ریزد و گیاهان رشد می‌کنند.

علامت‌ها شکل گرفتند و به واقعیت تبدیل شدند....

در یکی از روایت‌های آفرینش، آمما نخست طرح جهان را در ذهنش ریخت و در فضا سلسله‌ای از علامت‌ها را با آب طراحی کرد. سپس علامت‌ها را به جلو راند و آنان شکل گرفتند و به واقعیت تبدیل شدند. در روایت دیگری کار آفرینش آمما به کار کوزه‌گر تشبیه شده. او خورشید و ماه را به صورت ظرف می‌سازد و آن‌ها را از آسمان آویزان می‌کند، پس از آن مشتی از خاک‌های ریز را برداشته و به فضا پرتاب می‌کند و ستارگان را می‌آفریند. زمینی که او درست می‌کند مادینه است و به‌‌ همان ترتیب از خاک ساخته می‌شود، و او به صورت مسطح دراز کشیده و صورتش رو به بالاست. صنعتگران دوگون، به ویژه آهنگران، و کسانی که با آهن سرو کار داشتند، از اهمیت زیادی برخوردار بودند. بر حسب سنت از آن‌ها برای کار در روی زمین دعوت به عمل نمی‌آمد، اما در وقت برداشت به آن‌ها آذوقه داده می‌شد. آهنی که آن‌ها ذوب می‌کردند سهولت ویژه‌ای در کار بازرگانی ایجاد می‌کرد.

آب به عنوان ضرورت اصلی برای کشاورزی و تنظیم زندگی به نحوی شگفت‌انگیز از اهمیت برخوردار است. قبیله فون در یک داستان از جنگ خدایان شرح می‌دهند که چگونه هه ویوسو، خدای تندر از فرستادن باران برای آبیاری کشتزار‌ها خودداری کرد، تا بالاخره ساگباتا، خدای زمین قدرت او را در آسمان پذیرفت، بی‌آنکه در کار او دخالت کند.

ساگباتا، پسر آفریننده قبیله بون، با دوچهره توام بانو خدا-خدا ماوو-لیسا بود؛ هه ویوسو که به نوبه خود نرینه-مادینه بود، برادر-خواهر او بود. بر طبق یک داستان ماوو-لیسا ساگباتا را برای بردگی فروخت و او به خدمتگزار مرگ تبدیل شد. او از بلایای زیادی نجات یافت و به صاحب دیگری فروخته شد، اما هنگامی که سرانجام از بردگی گریخت و به خانه بازگشت، کشف کرد که هه ویوسو پادشاه قبیله شده است. هم شیر‌ها با یکدیگر مبارزه کردند و ساگباتا قدرت را از هه ویوسو پس گرفت، و او به آسمان رفت. ساگباتا به مردم دستور داد تا مقدار زیادی ذرت کشت کنند، اما هه ویوسو از آسمان به پائین نگاه می‌کرد و مصمم شد که باران نباراند.

هنگامی که فصل باران فرا رسید و هیچ آبی از آسمان نیامد تا زمین خشک را نرم کند، قحطی پدید آمد و بسیاری مردند. پس مردم به ساگباتا شکایت کردند و خدای زمین متوجه شد که بی‌درنگ باید کاری انجام دهد. ساگباتا تمام مردم و حیوانات را فرا خواند. او، همچنان که رعایایش به او نگاه می‌کردند مقداری رشته پنبه سیاه و سفید را برداشت و آن‌ها را به طرف دهانش بالا برد، دعائی را به آرامش زمزمه کرد و سپس رشته‌ها از آسمان آویزان شده و به صورت نردبانی میان زمین و آسمان در آمدند. سپس داوطلبانی خواست نا‌از نردبان بالا رفته و از هه ویوسو بخواهند تا باران بباراند.

انسان در طلیعه کار و زمانی که حرفه‌های مختلف را آغازیده است ذهنش بیشتر از هر زمان دیگری فعال بوده است

عقاب نخستین حیوانی بود که بالا رفت؛ او نیمی از راه را رفته بود، اما هه ویوسو او را سرنگون کرد. گربه حیوان دوم بود، اما او هم تا نیمه‌راه را رفت و به ضرب صاعقه هه ویوسو پائین افتاد. عاقبت نوبت به آفتاب‌پرست کندرو رسید که حیوان محبوب لیسا، نیمه نرینه ماوو-لیسا بود. آفتاب‌پرست آنقدر کند بالا می‌رفت که حوصله‌ هه ویوسو سر رفت و به سراغ کارهای دیگر رفت. هه ویوسو‌گاه به‌گاه بازمی‌گشت و صاعقه‌ای به سوی حیوان بیچاره می‌انداخت. اما آفتاب‌پرست خود را پشت نردبانی که از آن بالا می‌رفت مخفی می‌کرد. عاقبت آفتاب‌پرست در بیرون خانه‌ هه ویوسو از حرکت باز ایستاد. او پیام ساگباتا را مبنی بر درخواست ریزش باران به او رسانید، و هه ویوسو که دید ساگباتا قدرت او را در آسمان پذیرفته کوتاه آمد. باران فروریخت و ذرت‌ها در سرزمین ساگباتا قد کشیدند. بعضی می‌گویند که ساگباتا باید کاملاً مطیع هه ویوسو می‌شد، چرا که خدای تندر مالک دوچیز ضروری در زمین بود: یکی آب و دیگری آتش و برق آسمانی.

این داستان به خوبی نشان می‌دهد که انسان در طلیعه کار و زمانی که حرفه‌های مختلف را آغازیده است ذهنش بیشتر از هر زمان دیگری فعال بوده است. میل رفتن به سوی آسمان از طریق طناب پنبه‌ای نشانه روشنی ست که انسانی که کار می‌کند رویاهای بسیار دور ودرازی دارد که در طی زمان به وسیله همتایان خود او به واقعیت تبدیل می‌شود. انسان ابزارساز اگر امروز هواپیما می‌سازد آن را در هزاران سال پیش به گونه‌های مختلفی خواب دیده است. در نتیجه بسیار عجیب است که ما از عقب ماندگی حرف می‌زنیم و یا از انسان ابتدائی. این حرفی بی‌معناست، و داستان از نردبان پنبه‌ای بالا رفتن همانقدر جدی‌ست که داستان هواپیما سازی برادران رایت. به زبان ساده‌تر اگر هواپیما در آمریکا اختراع نمی‌شد بی‌شک در گوشه‌ی دیگری از جهان اختراع می‌شد و شاید به شکلی تکامل یافته‌تر. درس بزرگی‌ست به انسان احترام گذاشتن، حالا در هر قالبی که می‌خواهد باشد.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::

::سایت شهرنوش پارسی پور::

چگونه چیز‌ها رنگ گرفتند

Wed, 07 Dec 2011 08:39:34 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ٣۵، ندای نیاکان آفریقایی- بخش دوم

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - در بخش نخست در باب اساطیر آفریقا به این نتیجه رسیدیم که ارتباط پیچیده‌ای میان مردمان آفریقا و حیوانات منطقه وجود دارد. در عین حال شکل‌گیری خورشید و ماه را نیز شناختیم. همچنین دیدیم که آفریقائیان برای آخوندک احترام ویژه‌ای قائل بودند. اینک به این نگاه می‌کنیم که چگونه چیز‌ها رنگ گرفتند.

آخوندک مقدس برای خیلی از آهو‌ها عسل آورد، و بر حسب نوع عسل حیوانات از یکدیگز متمایز شدند. آخوندک از حاشیه بالایی رنگین‌کمان عسل خودش را به حیوانات تقدیم می‌کند. آخوندک برای نخستین اِلان، که نوعی گوزن است، عسل را، هم به عنوان خوراک و هم به عنوان مایه آرامش آورد. هنگامی که او در غروبی دل‌انگیز "الان" را ملاقات کرد مقداری از عسل را با آب مخلوط کرده و با این معحون نقاطی از بدن حیوان عظیمی را که آفریده بود و دچار لرزش بود مالش داد. بچه گوزن رنگی زرد و قهوه‌ای داشت، چرا که آخوندک با عسل تیره‌رنگ زنبور او را تغذیه می‌کرد. آخوندک برای "گمباک" عسل روشن می‌آورد و در نتیجه این نوع گوزن سفید است. به گوزن نر شانه سرخ‌رنگ زنبورهای جوان را می‌داد؛ پس در نتیجه گوزن‌های نر آفریقای مرکزی و غربی قهوه‌ای رنگ هستند، و آن‌هایی که در جنوب زندگی می‌کنند سرخ‌رنگ هستند. عسل قهوه‌ای در عین حال به خورد "کواگگا" ی تیره‌پوست داده می‌شد که از خانواده گور اسب بود، و اکنون نسلش منقرض شده. "اسپرینگ بوک»"ها در مجموع پوست سرخ-قهوه‌ای دارند، علتش این است که آن‌ها نیز همانند گوزن نر عسل زنبورهای جوان را خورده‌اند.

در این میان، بر طبق نظر سان‌ها در میان رنگ‌های رنگین‌کمان، زرد در بالای سرخ ظاهر می‌شود، علتش این است که آخوندک زرد در بالای سرخ- قهوه‌ای نیایش، "کواممانگا-آ" قرار گرفته. در این مورد باید گفت گرچه آخوندک زرد توصیف شده اما بیشتر حشرات سبز یا قهوه‌ای هستند تا بتوانند در میان شاخ و برگ‌ها پنهان شده و به طور نامرئی به انتظار صید بنشینند. اما نوعی عجیب از گونه‌های آفریقایی آخوندک وجود دارد که بال‌های سبز-زرد دارد که هنگامی که بال‌هایش را می‌گشاید شبیه به چشم می‌شود. خود رنگین‌کمان را نیز گاهی "کواممانگا-آ" می‌نامند.

شهرنوش پارسی‌پور - قربانگاه‌های آمما عبارت است از سنگی عمودی که با گل شکل یک تخم مرغ را پیدا کرده است. "آمما" به معنای "محکم نگه داشتن و در جای خود مستقر بودن" است، و اگر کسی نام را تکرار کند به ابقاء و پایداری جهان یاری می‌رساند.

اکنون بببینیم زمین چگونه درست شده است. در فرهنگ‌های آفریقایی رمز عظیم اینکه چگونه در آغاز زمان آسمان، زمین و اقیانوس پدیدار شدند، با نخستین روزهای قبیله پیوستگی پیدا می‌کند. مردمان یوروبا در نیجریه اساطیر بسیار گسترده‌ای در باب آفرینش جهان و قلمرو یوروبا دارند، که با روایت‌های متفاوتی، تصویرهای اعضای معبد ارواح وخدایان خود را به شرح می‌نشینند. در یک اسطوره مهم، "اولودوماره" یا "اولوردون"، خدای بزرگ آسمان در تخت خود در آسمان نشسته بود و هنگامی که به پائین نگاه کرد دید چیزی جز اقیانوسی عظیم به چشم نمی‌خورد. او دو پسرش "اوبتالا" و "اودودووا" را فراخواند، و به آن‌ها یک کیسه، یک مرغ و یک آفتاب‌پرست داد، و آنان را به پائین، به دنیا فرستاد. او همین‌طور که پسر‌ها پائین می‌آمدند یک درخت عظیم نخل را پائین فرستاد که در میان آب‌ها قرار گرفت، و هنگامی که برادران فرود آمدند روی شاخه‌های این درخت قرار گرفتند. همین که روی درخت مستقر شدند اوباتالا پوست درخت را کند و از شیره آن یک شراب قوی درست کرد. او به‌زودی مست شد و به خواب رفت. در این حال اودودووا از درخت پائین آمده و کیسه‌ای را که پدرش داده بود گشود. او در کیسه شن را کشف کرد و شن‌ها را روی سطح سنگین آب ریخت. سپس آفتاب‌پرست را روی شن‌ها‌‌ رها کرد. حیوان‌‌ همانطور که همیشه راه می‌رود با گام‌های آهسته روی شن‌ها به راه افتاد. زمین محکم شد. اودودووا با دقت به درون کیسه نگاه کرد و در عمق آن خاک تیره‌رنگی پیدا کرد که آن را روی شن‌ها ریخت. او مرغ را روی آن قرار داد و این حیوان زمین را خراش داده و به آن نوک زد، و زمین پهناور و گسترده شد، وبه شکل قاره آفریقا درآمد.

یوروبا آفریده شد تا فرمان براند. در روایت دیگری با صراحت بیشتری شرح داده می‌شود چرا قلمرو یوروبا باید قدرت خود را بر دیگران اعمال کند. اولودوماره در قلمرو آسمانی خود هفت شاهزاده را آفرید، سپس به آن‌ها یک جوجه، بیست میله آهنی، کیسه‌هایی پر از صدف، مهره و جسم (یا جوهر) اسرارآمیزی داد که در پارچه‌ای پیچیده شده بود. او آن‌ها را به پائین، به جهان گسیل داشت و یک‌بار دیگر درخت نخل عظیمی را پائین فرستاد که آن‌ها روی آن فرود آمدند. شش شاهزاده بزرگ‌تر اولووو، اونی سابه، اورانگون، اونی، آجرو و آلاکه تو هر چه را که از غنائم آسمان ارزشمند‌تر دیدند برداشتند و شاهزاده جوان‌تر، یعنی اوران می‌یان را با جوجه، میله‌های آهنی و جوهر پیچیده در پارچه تنها گذاشتند. سپس آن‌ها او را ترک کرده و به آسمان بازگشتند. اوران می‌یان پارچه را گشود و در درون آن گرد سیاه‌رنگی را پیدا کرد و آن را روی آب‌های زیر درخت ریخت و جوجه بی‌درنگ پائین پرید و با پنجه زد روی آن و در دور رفتن زمین را درست کرد. هنگامی که او را می‌یان در روی زمین مستقر شد شش شاهزاده دوباره ظاهر شدند و سهم خود را از جهان جدید طلب کردند، اما اوران می‌یان با نشان دادن میله‌های آهنی که آن‌ها را به سلاح‌های ترسناکی تبدیل کرده بود، از انجام این‌کار امتناع کرد. شش شاهزاده در برابر او سر تعظیم فرود آوردند، و اوران می‌یان با بزرگواری قطعه کوچکی زمین در اختیار هر یک از آن‌ها گذاشت تا بر آن فرمانروایی کنند، اما با این شرط که نوادگان آن‌ها برای همیشه تابع نوادگان او باشند. بدین ترتیب اوران می‌یان در این روایت، نخستین پادشاه یوروبا است که قبیله را در نخستین روزهای تاریخی به اقتدار می‌رساند. در بعضی از سنت‌ها او را به نام اوران‌بان می‌شناسند و گفته می‌شود که همانند آرتور، شاه بریتانیا همچنان زنده، اما در خواب است، تا زمانی که بزرگ‌ترین مشکل برای یوروبا پیش بیاید، که در این صورت برای دفاع از آن‌ها از خواب برخواهد خاست.

از نظر مردمان آفریقا شکل جهان به اشیائی همانند کدو قلیانی و تخم مرغ و ابزارهای روزمره زندگی شبیه است. مردم قبیله فون که در قرن هفدهم قلمرو داهومی (یعنی بنین جدید در آفریقای جنوبی) را به‌وجود آوردند، جهان را شبیه یک کالاباش شکافته می‌دیدند، که میوه گردی‌ست که از پوست سخت آن برای نگهداری آب و دانه استفاده می‌کنند. قبیله فون عادت داشتند تصویر یک کالاباش را که به صورت افقی بریده شده برای شرح عالم به کار گیرند: نیمه بالایی شامل آسمان، خورشید و ماه و نیمه‌ زیرین پر از آب است. آن‌ها می‌گفتند زمین مسطح و در آب‌هایی که نیمه زیرین را پر کرده غوطه‌ور است. به همین دلیل هنگامی که مردم زمین را حفر می‌کنند لاجرم به آب می‌رسند. بخش بالایی جهان بر نیمه‌ زیرین تکیه دارد و دو نیمه در افق، جایی که دریا و آسمان به هم می‌رسند، ملاقات می‌کنند و این مکان زیبایی‌ست که مردم هر قدر با قایق به دوردست‌تر بروند هرگز به آنجا نخواهند رسید. آفریننده در پایان جهان مار مقدس را دور کالاباش مستقر خواهد کرد تا با حلقه‌هایش دو نیمه را به یکدیگر متصل کند. در بعضی از روایت‌ها مار آسمانی که آید و-هوه دو نام دارد در زیر زمین دراز کشیده تا از غرق شدن آن جلوگیری کند.

قبیله دوگون در مالی معتقد هستند که آمما، آفریننده به شکل یک تخم مرغ درآمد؛ و بر طبق یکی از اسطوره‌ها، او جهان را به همین شکل، در مقام همتا (دوقلو)ی خود آفرید. در درون تخم مرغ چهار بخش عناصر قرار دارد و تقسیم‌بندی‌های بخش‌ها چهار جهت فضا هستند. قربانگاه‌های آمما عبارت است از سنگی عمودی که با گل شکل یک تخم مرغ را پیدا کرده است. "آمما" به معنای "محکم نگه داشتن و در جای خود مستقر بودن" است، و اگر کسی نام را تکرار کند به ابقاء و پایداری جهان یاری می‌رساند.

در همین زمینه:
::برنامه های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::

ندای نیاکان آفریقایی

Wed, 30 Nov 2011 07:16:20 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ٣۴

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - اکنون سفری به آفریقا می‌رویم تا ببینیم مردمان این منطقه از جهان بر چه نوع اساطیری تکیه دارند. این بخش را تحقیقات ارزنده دکتر استفان بلچر، استاد دانشگاه پنسیلوانیا، کار‌شناس ادبیات و تاریخ شفاهی آفریقا ویژگی می‌بخشد.

تمدن مردمان آفریقا –این مکان زایش تمامی انسان‌ها- از دوران‌های سنگ آغاز می‌شود. بومیان "سان" در صحرای کالاهاری آغازگران این تمدن هستند و ساکنان شهرنشین دولت-شهرهای سواحل اقیانوس هند میراث‌بران‌‌ همان تمدن هستند. در هر گوشه‌ای از جهان خاطرات گذشته محفوظ مانده است، اما این امر به ویژه در آفریقا بسیار قدرتمند است. در فرهنگ‌هایی که خانواده مقام مسلط را دارد و در عین حال از نعمت نوشتن محروم است، تاریخ به صورت شفاهی از نسلی به نسلی دیگر منتقل می‌شود. در چنین شرایطی حوادث گزارش‌شده بر مبنای میل وقایع‌گو شکل می‌گیرند. شاخ و برگ دادن به داستان افتخارآمیز مردگان و شاهکارهای نیاکان نامدار که برای افسون کردن شنوندگان به داستان‌ها افزوده می‌شوند، به بخشی از آن تبدیل می‌گردند.

کارهای به انجام رسیده زیادی را باید یادآوری کرد. محققان تنها اکنون متوجه اهمیت گستره و غنای امپراتوری‌هایی شده‌اند که پیش از آمدن اروپائیان در جنوب صحرای آفریقا شکوفا شده بودند. انگیزه‌ای که باعث شکوفایی این دولت‌ها، که از سده نوزدهم رو به پیش گسترش یافتند، شده بود نتیجه برخورد آن‌ها با بازرگانان مسلمان شمال آفریقا بود، که طلا، کارهای چرم و برده را گرفته و به ازای آن‌ها نمک و اشیای زینتی به آن‌ها می‌دادند.

طلا در ارتباط با افسانه‌هایی درباره آفریقا قرار می‌گرفت که در قرون وسطی در اروپا برسر زبان‌ها بود. نخستین امپراتوری شناخته شده در غرب آفریقا غنا بود که به وسیله مردم قبیله "سونینکه"، از سده هشتم به بعد، در ناحیه‌ای میان سنگال و رودهای نیجر ایجاد شده بود. مراکز دیگر قدرت بعد‌تر در دولت-شهرهای "یوروبا" و سرزمین‌های "هائوسا" گسترش یافت. شاید بزرگ‌ترین در میان آن‌ها امپراتوری "مالی" بود، که به وسیله قبیله "مانده" بنیان گذاشته شد و در سده چهاردهم به وسیله "مانساموسا" اداره می‌شد که ثروت شگفت‌انگیزش هنگامی آشکار شد که در سال ١٣٢۴ میلادی به زیارت مکه رفت.

شهرنوش پارسی‌پور - سبک زندگی سان‌ها که متکی بر شکار است، نمایشگر قدیمی‌ترین نوع انسان در آفریقاست که با محیط وحش زندگی می‌کند. اساطیر سان اصولاً نقشی مرکزی برای حیوانات و حشرات صحرایی قائل است.

تمدن اتیوپی حتی از قلمروهای سودانی نیز فرا‌تر می‌رود و تاریخ آن به "مه‌نه لیکه" اول بازگشت می‌کند، که فرض بر این است که پسر ملکه صبا بوده است. اعتقادات مسیحی اتوپیایی‌ها، آنان را از دولت شهرهای مسلمانی که به زبان سواحیلی سواحل شرقی سخن می‌گفتند، و سلطان‌هایشان به دلیل بازرگانی در اقیانوس هند ثروتمند می‌شدند، مجزا می‌کند. اسرارآمیز‌ترین در میان همه که شناخت کمی از آن‌ها به دست آمده قلمروهای جنوب، به ویژه در دریاچه زمین‌های مرتفع جنگل‌های بارانی گرمسیری هستند، و بخش‌های جنوبی‌تر این ناحیه سخنگویانی به زبان بانتو زندگی می‌کردند که به اتفاق، فدراسیون‌هایی را به‌وجود آورده و رهبران خود را خدا تلقی می‌کردند.

قدیمی‌ترین قصه‌های قوم سان، به اسطوره‌های باستانی آفرینش این قوم یا بوش‌من‌های صحرای کالاهاری مربوط می‌شود و در ارتباط با زمانی بسیار قدیمی است که "نور غیر منظم" و شب‌های کاملاً تاریک بر آن حکومت می‌کند. داستان‌های ظهور، نخستین آهوان و شرح شکل‌گیری خورشید و ماه را بیان می‌کنند. سبک زندگی سان‌ها که متکی بر شکار است، نمایشگر قدیمی‌ترین نوع انسان در آفریقاست که با محیط وحش و آهوان و چند نوع سنگین جثه‌تر، که صیدهای او هستند، زندگی می‌کند. اساطیر سان نقشی مرکزی برای حیوانات و حشرات صحرایی قائل است و به ویژه برای آخوندک، که یک نیروی آفریننده در بسیاری از اسطوره‌های سان است، احترام قائل می‌شود. بر طبق دانسته‌های سان‌ها، آخوندک مقدس با پستاندار کوچکی به نام "نیراکس" ازدواج کرده بود، و دختر آن‌ها که "پورکوپینه" نام داشت نتیجه این وصلت است. در داستانی این پورکوپینه به همسری "کوامانگ‌آ"، یک نیای آغازین در می‌آید که او چوب صندلی را که آخوندک برای آفریدن نخستین "اِلاند"‌ها که نوعی گوزن آفریقایی است، به کار برده بود تا سان‌های گرسنه شکارش کنند، دور انداخته بود.

آخوندک الاند را در آب خنک که محصور در نیزاری انبوه بود نگاه داشت، و برای او عسل آورد تا بخورد. الاند کم کم رشد کرد تا به اندازه یک گاو نر قوی شد. روزی شکارچی جوانی با آخوندک به گودال آب رفت و با غریزه‌ای آسمانی این موجود عجیب را زیر نظر گرفت. بعد هنگامی که کوامانگ‌آ حرف‌های شکارچی و اینکه چه را دیده است شنید، کمانش را برداشت و راه گودال آب را پیش گرفت. در این موقع الاند با احتیاط از میان نی‌ها ظاهر شد تا آب بنوشد، و کوامانگ‌آ تیر مرگباری به سوی او انداخت که حیوان را از پای درآورد. آخوندک که در دوردست مشغول جست‌وجوی خوراک برای الاند بود، متوجه شد که عسل خشک شده است و دانست که این علامتی‌ست که نشان می‌دهد خون روی زمین تشنه پاشیده شده و گوزن باشکوهش به پایان شومی رسیده. او با شتاب به سوی گودال آب بازگشت. اما هنگامی که الاند را صدا کرد او نیامد. آخوندک گریه کرد. ردی از خون او را به جایی برد که شکارچیان حیوان را برای خوردن گوشتش قطعه قطعه می‌کردند. خشم سراپای آخوندک را فراگرفت و کوشید با تیر‌هایش شکارچیان را بکشد. اما تمام نیرویش گم شد و حتی به سوی خود او برگشت. آخوندک در میان درخت چه‌ها الاند مرده را پیدا کرد که از شاخه‌ای آویزان است و زرد آبی از پیشاب او خارج می‌شود. هنگامی که او آنجا را شکافت تاریکی در همه جا غرق شد و خورشید درخشان در زیر افق ظاهر شد. خود آخوندک هم برای لحظه‌ای نتوانست ببیند و به میان بوته‌ها رفت. او هنگامی که حالش بهتر شد پیشابدان را برداشت و به سوی آسمان پرتاب کرد، و آن به ماه تبدیل شد که تاریکی شب را برای راحت حال شکارچیان روشن می‌کند.

اکنون به داستانی می‌رسیم که نشانه می‌دهد زمانی خورشید در روی زمین زندگی می‌کرد.
سان‌ها برای نخستین ظهور خورشید در آسمان نیز داستانی دارند. در زمان‌های قدیم خورشید در میان قبایل بوته‌زار زندگی می‌کرد. او مانند مردان دیگر بود، به جز اینکه وقتی دستش را بلند می‌کرد از زیر بغلش نوری درخشان ظاهر می‌شد. اما تا دستش را پائین می‌آورد تاریکی زمین را فرامی‌گرفت. پیرزنی خردمند به نوادگانش آموخت تا پاورچین به سوی پیرمرد خورشید بروند و او را به آسمان پرتاب کنند، که در نتیجه نوری که او‌‌ رها می‌کند به دوردست برود و بر تمام موجودات زمین بتابد.

آنان آنقدر منتظر شدند تا خورشید برای خوابیدن روی زمین دراز کشید. سپس دزدانه به سوی او خزیده و در یک آن گرفتارش کردند، و او را روی سرشان تا غار بزرگ آسمان بردند. آنجا با صدای بلند به او گفتند که در همانجا بماند و دیگر به زمین بازنگردد. در دوردست، در میان بوته‌زار‌ها، بچه‌های خویشاوند، خورشید را دیدند که همانند گویی طلا در آسمان پدیدار شد و خوشحال شدند. این‌طور بود که تاریکی از آسمان رانده شد.

این داستان‌های نخستین به ما نشان می‌دهند که احتیاطاً مشکل اولیه انسان مسئله شکم است و پر کردن شکم. در عین حال روشنگر این معناست که انسان در هر حالتی به چگونگی و چرایی هستی می‌اندیشد، و بر وفق قانونی که می‌شناسد جهان را تعریف می‌کند. در این اسطوره‌های آفریقایی اهمیت حیوانات ویژگی می‌یابد. نه تنها اهمیت حیوانات شکار، بلکه اهمیت حشرات، و چیزی روشن می‌شود که قابل تأمل است: برای احترام گذاشتن به موجودی او مجبور نیست الزاماً بزرگ باشد. بلکه همانند آخوندک می‌تواند اهمیت معنوی پیدا کند.

در همین زمینه:
::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::