خودفریبی

نقش فریب در عشق

Babak M — Wed, 30 Nov 2011 14:09:34 +0000

بخش دوم و پایانی

ونداد زمانی

ونداد زمانی ـ در بخش نخست مرور کتاب جامعه‌شناس و زیست‌شناس تکاملی، دکتر رابرت تریورس با عنوان "فریفتن دیگران و خودفریبی"[۱] بر این نکته تاکید شد که نویسنده تلاش دارد تا ثابت کند موجودات زنده برای ادامه بقا از ترفند فریب و دروغ استفاده می‌کنند؛ ترفندی که در قدم اول مستلزم آن است که موجود زنده قادر به فریب خودش هم باشد.

آقای تریورس برای آن که موضوع تحقیقی خود را به گونه‌ای دقیق‌تر توضیح دهد سعی می‌کند تئوری خود را از طریق انعکاس عملی فریب و دروغ در زندگی بشر از بدو تولد تا بزرگسالی توضیح دهد و بعد آن را به دوران جوانی و تجربه عشق نیز پیوند بزند.

اعتقاد عمومی این است که کودکان موجودات معصومی هستند ولی به باور نویسنده کتاب، دروغ و فریب از‌‌همان دوران اولیه زندگی نوزادها خود را به نمایش می‌گذارد. مشاهدات روزمره و تحقیقات علمی نشان داده است که کودکان به شکل متنوعی از ترفند فریب و دروغ برای دستیابی به نیازهای ضروری خود بهره می‌برند. اولین علائم دروغ ثبت شده مربوط به نوزادان شش ماهه است که گریه دروغین و لبخند مصنوعی را تجربه می‌کنند.

نوزادها در ماه هشتم زندگی‌شان متوجه می‌شوند که می‌توانند اعمالی را مرتکب شوند که برای‌شان ممنوع تلقی شده است. در دو یا سه‌سالگی با آن‌که از تهدید به تنبیه می‌ترسند ولی در عمل قادر هستند وانمود کنند که برای‌شان مهم نیست. درپنج سالگی دروغ‌های کودکان به‌‌همان بهانه‌ای صورت می‌گیرد که بزرگسالان معمولاً با آن خود را توجیه می‌کنند. آنها دروغ می‌گویند چون فکر می‌کنند با این کار دیگران را با راستگویی‌شان آزرده خاطر خواهند کرد.

دروغ گفتن به نوعی یعنی توقع زیاد از ذهن داشتن. این بدان معنی است که فرد دروغگو اول از همه باید قادر باشد تا حقیقت را کتمان کند. دروغگو باید یک موقعیت غیر واقعی نیز خلق کند تا دروغش پذیرفتنی شود. دروغ نباید با دانسته‌های فرد مقابل تناقض داشته باشد و در حد مقدور نباید برملا شدنی باشد. این‌همه، فشار زیادی بر دستگاه عصبی انسان وارد می‌کند. از جمله واکنش‌های ثبت شده این است که با وجود آن که فرد عصبی به‌طور طبیعی بر شمار پلک زدن‌های چشمش افزوده می‌شود، ولی فرد دروغگو با فشار زیادی که به خود می‌آورد تلاش می‌کند تا ذهنش را متمرکز کند و کمتر پلک بزند.

تناسب بین واکنش فیزیکی فرد عصبی و فرد فریبکار در مورد حرکات اضافی بدن نیز دیده می‌شود. فرد عصبی تمایل به حرکات سر و دست و بدن دارد، ولی فرد دروغگو، در حین دروغگویی از سرعت رفتار فیزیکی‌اش کاسته می‌شود. تغییر لحن و زیر و بم صدای فردِ دروغگو و تاکیدی که بر کلمات خاص می‌کند نیز از نشانه‌هایی است که بدن و ذهن انسان دروغگو، به ناچار بروز می‌دهد.

دکتر تریورس روی این نکته انگشت می‌گذارد که روند ساخت دروغ‌ انرژی زیادی از ذهن فرد می‌گیرد و به نظر می‌رسد تنها راه مقابله‌ای که افراد می‌توانند با پیامدهای عصبی و جسمی آن داشته باشند غرق شدن هرچه بیشتر در فریب و به عبارتی "خود فریبی" است. انکار و تمکین حقیقت تا آنجا پیش می‌رود که فرد دروغگو باید قبل از عملی ساختن نقشه دروغ به دیگران به خودش دروغ بگوید.

خودفریبی و رابطه جنسی

پدیده خودفریبی در سنین بزرگسالی به‌ویژه با مقوله رابطه جنسی با فرد دیگر بیش از پیش خودنمایی می‌کند. از دید دکتر تریورس، رابطه جنسی یکی از پر استفاده‌ترین محیط‌های فریب و خودفریبی در بین افراد است. دانستن این حقیقت که دو آدم نا‌شناس به عملی مبادرت می‌ورزند که قرار است منجر به پیدایش یک انسان جدید شود به خودی خود آن را تبدیل به یک تجربه بی‌‌‌نهایت حساس و سرشار از مخاطره می‌کند.

عمل جنسی با همه حساسیت ذاتی آن به‌‌همان اندازه که می‌تواند تجربه مشترکی آکنده از لذت باشد، می‌تواند به شکلی ملموس فرد را در معرض درد، رنج، شوک و حتی تجاوز قرار بدهد. به همین دلایل است که اشکال متنوع فریب و خودفریبی با تفاوت‌های آشکار بین دو جنسِ زن و مرد را می‌توان در آن مشاهده کرد.

دکتر تریورس در این بخش از کتابش به بعضی از باورهای اصلی و در پیوند با تفاوت‌های موجود در رابطه زناشویی مردان و زنان می‌پردازد. او معتقد است مرد‌ها در رابطه‌شان با زنان از قابلیت خودفریبی بیشتری استفاده می‌کنند. مردان منافع بیشتری را در درون یک رابطه کسب خواهند کرد اگر بر توانایی‌های خود بیشتر از مقداری که هست باور داشته باشند. البته نویسنده کتاب بار‌ها به این مهم اشاره می‌کند که متاسفانه در بسیاری از حدس و گمان‌های موجود، منابع مستند و تحقیقی کافی در دسترس نیست. با این وجود نمی‌شود اعتماد به نفس بسیاری از مردان را انکار کرد؛ اعتماد به نفسی که بیش از آن که بر توانایی‌های‌شان فرد متکی باشد، بر تصویر ذهنی‌ای شکل گرفته است که از خودشان دارند.

زنان نیز به تناسب نشان داده‌اند که درباره میزان صمیمیت مردان، آرزوهای بلندپروازانه‌شان و میزان علاقه آنها به خودشان از درصد خطای بالاتری برخوردار هستند. موقعیت جسمانی زنان و تغییرات هورمونی‌ای که عادت ماهیانه در آنها ایجاد می‌کند از جمله به نقش فریب و خودفریبی در زنان میدان بیشتری می‌دهد.

زنان در دوره تخمک‌گذاری جذاب‌تر از همیشه هستند. به نظر می‌رسد تناسب فیزیکی‌شان از همیشه بهتر است و درصد انحنای بدن‌شان در اطراف باسن و کمر کمی بیشتر می‌شود. زنان در همین دوران به چشم تحقیر به زنان دیگر نگاه می‌کنند و به حضور آن‌ها بهای لازم را نمی‌دهند. در تحقیقات یک کلوپ در وین مشخص شده است که زنان در دوره یادشده با مردانی که همیشه با آنها هستند به کلوپ نمی‌آیند و تمایل بیشتری به مردانی نشان می‌دهند که جذابیت فیزیکی دارند. آن‌ها حتی علاقه دارند تا لباس‌هایی بپوشند که پوست بدن‌شان بیشتر دیده شود و در مجموع میل جنسی بیشتری دارند.

دکتر تریورس در پایان کتاب نمونه‌هایی از رفتار عقلانی و تلاش‌هایی می‌دهد که خودش برای کنترل خودفریبی فراهم کرده است. او معتقد است با وجود تاثیر و تسلط ناخودآگاه ژن‌ها روی اعمال و تصمیم‌های افراد، همانطور که ژن‌ها درخواست‌های کنونی ما را نادیده می‌گیرند ما هم باید فرمان‌های کور و باستانی آن‌ها را نپذیریم.

منبع:

1-Robert Trivers's "Deceit and Self-Deception: Fooling Yourself the Better to Fool Others" (Allen Lane, £25, penguin.co.uk

در همین زمینه:

۱ـ اینجا

۲ـ اینجا

۳ـ اینجا

۴ـ اینجا

ناگزیر بودن پدیده دروغ

Babak M — Sun, 27 Nov 2011 15:42:56 +0000

بخش نخست

ونداد زمانی

ونداد زمانی ـ از دید یکی از بزرگ‌ترین متفکران علوم اجتماعی، "رابرت تریورس" همه موجودات روی زمین در حال فریفتن دیگران هستند. مهم‌تر از همه آن‌که به اعتقاد استاد دانشگاه‌های اروپا و آمریکا، "شرط لازم برای بهتر فریفتن دیگران، فریب هرچه بهتر خویش است".

رابرت تریورس که از نظریه‌پردازان برجسته جامعه‌شناسی و روان‌شناسی تکاملی است در اوج شهرت خود کتاب تحقیقاتی‌اشِ "فریفتن دیگران و خودفریبی" را که پژوهش‌های۴۰ سال اخیرش را دربرمی‌گیرد به چاپ رسانده است.

دکتر تریورس معتقد است فریب یکی از شاخصه‌های بقای موجود زنده است. ویروس‌ها، باکتری‌ها و گیاهان هم باید برای ادامه حیات خویش دغل‌کاری کنند. عمل فریفتن و کلک زدن حتی در ساختمان ملکولی موجود زنده نیز صورت می‌پذیرد. تمامی روابط پایه‌ای در بین موجودات زنده بر اساس فریفتن است.

مهم نیست که موجود زنده شکارچی باشد یا شکار. فرقی هم ندارد که تفاوتی بارز بین آنها وجود داشته باشد. مثلاً گیاه باشد یا حیوان، ماده باشد یا نر، همسایه باشد یا غریب و یا میهمان باشد یا میزبان. ماجرای فریب حتی بین والدین و فرزندان موجودات زنده نیز به‌‌همان شدت وجود دارد. ویروس‌ها و باکتری‌ها همانطور که به‌عنوان نمونه در ویروس ایدز مشاهده می‌شوند، می‌خواهند با هر کلک ممکن وارد بدن موجود دیگر شوند؛ حتی اگر شده است با تعویض علائم پروتئینی خویش سلول‌های نگهبان را ‌بفریبند. شکارچیان با مخفی شدن شکار خود را به دام می‌اندازند. بعضی از ماهی‌های شکارچی با تغییر شکل دادن بدن خود به صورت طعمه، شکار خود را ترغیب به نزدیک شدن می‌کنند. حیواناتی که قرار است طعمه شکارچیان شوند با انواع حیله‌ها تلاش می‌کنند تا از دست دشمن جان سالم به در ببرند.

حیله و تزویر در بین موجودات زنده بدیهی است ولی رابرت تریورس بخش اصلی نظریه خویش را بر دوش مرحله اصلی میل به دروغگویی یعنی "خودفریبی" قرار می‌دهد و معتقد است که شرط اصلی برای ادامه حیات و پذیرش و اجرای هرچه موفق‌تر فریب دیگران منوط به آن است که موجود زنده از قابلیت هرچه گسترده تر خودفریبی برخوردار باشد.

به اعتقاد نویسنده کتاب، گول زدن در ذات خود یک تضاد به همراه دارد که موجود زنده باید بر آن فائق شود. در حقیقت، هر موجود زنده‌ای قبل از هر چیز، ضمن آن‌که میل باطنی برای دریافت اطلاعات درباره پیرامون خود را دارد، به‌‌همان صراحت نیز در پی انکار آن است. قرار است امکانات تشخیص واقعیت‌های بیرونی توسط اعضای بدن موجود زنده صورت بگیرد. به‌عنوان مثال احساسات لامسه، بویایی، شنوایی، چشایی و بینایی با دقتی که جانوران پیچیده‌تر به دست آورده‌اند این وظیفه را دارند تا کامل‌ترین اطلاعات را برای ما جمع‌آوری کنند.

موجود زنده با ترکیب اطلاعات و ارسال آن به مرکز تصمیم‌گیری در مغز به خاطر منافع و انگیزه‌های شخصی، با به کارگیری نوعی از تعصب و پیشداوری که تضمین‌کننده بهترین استفاده از اطلاعات گردآوری شده است دست به مخدوش کردن اطلاعات به دست‌آمده می‌زند.

بر همین اساس ناگزیر موجود زنده با وجود آن‌که تلاش وافر برای به تصویر کشیدن واقعیت پیرامون خود دارد ولی با نادیده گرفتن آنها، به تبیین حقیقتی جدید دست می‌یابد که بتواند به وسیله آن پذیرای رفتار مناسب و مفیدی برای خود شود. رفتار و واکنشی که هر ساحتمان حیاتی را وامی‌دارد که به خود بقبولاند تعرضش به موجود دیگر بهترین عملی است که باید از او سر بزند.

موجود زنده حقیقت مناسب را روی واقعیت بیرون از خود تحمیل می‌کند. به لحاظ منطقی، رفتار غیر واقعی فوق چون بر اساس تعصب و نفع شخصی صورت می‌گیرد نباید تصمیم درستی باشد ولی مرکز تصمیم‌گیری، قضاوت وجدانِ موجود زنده را نادیده می‌گیرد. اولاً به خاطر این‌که به تنازع بقای او کمک می‌کند، ثانیاً برای آن‌که قادر باشد تا خود را بفریبد.

دفاع از منافع شخصی، میدان دادن بیش از حد به قابلیت‌های خویش و نادیده گرفتن و دستکاری در واقعیتی که اعضای بدن ما جمع‌آوری کرده، مقدمتاً برای آن است که خودمان را ناخودآگاه گول بزنیم. موجود زنده برای عملی کردن تلاش هر روزه خود برای ادامه بقا باید به باوری جدید بر اساس فرایندی برسد که در وجدان و ذهنش تهیه شده است. موجود زنده به ایمان و سلامت تصمیمی می‌رسد که به او اجازه می‌دهد علیه دانسته‌ها و اطلاعات واقعی با قدرت تمام ایستادگی کند. ایمان و تشخیصی که شرایط و انگیزه‌های او را برای صحیح‌ترین، سریع‌ترین و دقیق‌ترین "حمله" یا "دفاع" مهیا می‌سازد.

دکتر تریورس در بخش‌های مختلف کتاب، با دقتی علمی به سئوالاتی متعدد پاسخ می‌دهد. او سعی می‌کند تا زنجیره به هم پیوسته فریفتن دیگران و خودفریبی را در موقعیت‌های مختلف توضیح دهد. نویسنده کتاب با دسته‌بندی موضوعاتی که در کنار هم می‌چیند تلاش می‌کند معماهای بزرگ حیات را همچون کلافی بزرگ و به هم چسبیده بر اساس تئوری‌های علمی معاصر حل کند.

دکتر تریورس بعد از آن‌که زمینه‌های منطقی و پژوهشی در مورد "فریب" را به صورتی عمومی در همه موجودات زنده به تصویر می‌کشد این فرصت را ایجاد می‌کند تا به سئوالاتی که به انسان‌ها مربوط است نزدیک شود و بر‌‌همان روال تئوری‌های ترکیبی خود را به پدیده‌های عمومی در جوامع انسانی تعمیم دهد.

او با پشتیبانی از داده‌های عرضه شده امیدوار است از دید خود به بعضی از سئوالات اساسی بشر نظیر اینکه چرا به خود دروغ می‌گوییم؟ چرا و چگونه بچه‌ها دروغ می‌گویند؟ چگونه به فریب خود نائل می‌شویم؟ رابطه بین خودفریبی و سکس به چه صورت بازتاب می‌یابد؟ ازدواج و خودفریبی چگونه باهم به تفاهم می‌رسند؟ در پایان و بعد از آن‌که زمینه‌های اصلی اعمال، اخلاق و واکنش‌های انسان را از دریچه "ناگزیر بودن پدیده دروغ" ارزیابی و معرفی کرد به آخرین سئوال کتابش می‌رسد که چگونه می‌توان با خودفریبی مقابله کرد؟

منبع:

Robert Trivers's "Deceit and Self-Deception: Fooling Yourself the Better to Fool Others" (Allen Lane, £25, penguin.co.uk

در همین زمینه:

Robert Trivers

What a tangled web we weave

Why Do We Deceive Ourselves?