امیر کوستوریکا

و زندگی ادامه دارد

hosseinn — Fri, 21 Sep 2012 21:56:52 +0000

بخش پایانی مجموعه «سینمای جهان در صد فریم»

محمد عبدی

محمد عبدی- بخش پایانی از مجموعه سینمای جهان در صد فریم را اختصاص دادم به فیلمی از امیر کوستوریتسا، فیلمساز متفاوت صربی: «گربه سیاه، گربه سفید.» شخصیت‌های فیلم‌های او هم مثل خودش گویی خیام‌وار از هر دغدغه‌ای‌‌ رها شده و دیوانه‌وار به همه چیز پشت پا زده‌اند و فقط دم را غنیمت می‌شمارند.

جهانی که امیر کوستوریتسا می‌آفریند، جهانی‌ست بسیار آزاد و ر‌ها که ظاهراً هیچ دغدغه و درگیری آزاردهنده‌ای در آن وجود ندارد.

گربه سیاه، گربه سفید

کارگردان: امیر کوستوریتسا- فیلمنامه: کوستوریتسا و گوردون می‌هیچ- بازیگران: سوردزان بایرام، دیوا سپاراوالو، برانکا کاتیچ- محصول ۱۹۹۸، کرواسی و صربستان- ۱۲۷ دقیقه

امیر کوستوریتسا

(تلفظ صربی: کوستوریتسا، در زبان انگلیسی کوستوریکا یا کاستاریکا می‌خوانندش) متولد ۱۹۵۴ در سارایوو- گرفتن نقش در یک فیلم در هفده‌سالگی به دلیل دوستی پدرش با کارگردان- تحصیل سینما در پراگ- ساختن فیلم‌های کوتاه برای تلویزیون- اولین فیلم در سال ۱۹۸۱. فیلمسازی متفاوت و چشمگیر- استاد خلق جهانی خاص خود.

تحلیل

امیر کوستوریتسا، فیلمسازی متفاوت

امیر کوستوریتسا در فیلم‌هایش که از شمار انگشت‌های دو دست فرا‌تر نمی‌رود دنیای خاصی را ترسیم می‌کند که آشکارا دنیایی است بس جذاب و خلسه‌آور. کوستوریتسا که بر تکنیک تسلط دارد، اما ‌گاهی وانمود می‌کند که در ظاهر بی‌اعتناء به تکنیک است، دستمایه‌ها، شخصیت‌ها و اتفاقاتی کاملاً ناملموس را بی‌هیچ ابایی رو در روی تماشاگر قرار می‌دهد و آن‌ها را به قدری ملموس می‌کند که گویی ما همه این دنیا‌ها و آدم‌های ناجور و نامربوطش را به‌خوبی می‌شناسیم. کوستوریتسا آشکارا خود را به‌عنوان فیلمسازی مؤلف می‌نمایاند: او در قالب مایه‌هایی مشخص، شخصیت‌های مورد نظرش را بسط می‌دهد و با رویکردی شخصی/ بومی موفق می‌شود دنیایی خاص بیافریند، چنان‌که تماشاگر می‌تواند با تماشای هر سکانس از یک فیلم به راحتی سازنده‌اش را بازشناسد، و این البته در سینمایی که روز‌به‌روز نقش و اهمیت کارگردان کمتر می‌شود، امتیاز کمی نیست. کوستوریتسا فیلمسازی صاحب امضاء است. او هر چند از فلینی تأثیر گرفته، اما آن‌قدر صاحب جهان‌بینی هست که بتواند دنیای مورد ستایش‌اش، یعنی دنیای سرخوشانه و عجیب و غریب فلینی را با جهان خودش بیامیزد و دنیای تازه‌ای بیافریند که ضمن اشتراکش با دنیای فلینی، ویژگی‌های خاص خود را هم دارد. با وجود آنکه «زیرزمین» ساخته امیر کوستوریتسا‌‌ با «هشت و نیم» فلینی شباهت‌هایی دارد، اما بیشتر به از زندگی کولی‌ها نشان دارد.

جهانی که امیر کوستوریتسا می‌آفریند، جهانی‌ست بسیار آزاد و ر‌ها که ظاهراً هیچ دغدغه و درگیری آزاردهنده‌ای در آن وجود ندارد. هرچند فیلمساز همواره در حال روایت ظاهری مصائب یشری، از جمله جنگ است که در اغلب فیلم‌هایش سایه گسترانده، اما شخصیت‌های او آن قدر بی‌خیال و آزاد و به‌نظر می‌رسند که هیچ مصیبتی، حتی جنگ ویرانگر نمی‌تواند به آن‌ها آسیب جدی وارد کند و آن‌ها همچنان به‌رغم همه مصیبت‌های زندگی می‌توانند با سرخوشی به زندگی‌شان ادامه دهند.

برای مثال در فیلم «زیرزمین» یکی از شخصیت‌های اصلی در صحنه بمباران شهر کاملاً بی‌اعتناء به سقوط بی‌امان بمب‌ها و ویرانی ناشی از آن، با زنی مشغول عشقبازی است - آن هم به حیوانی‌ترین شکل ممکن.

آدم‌های کوستوریتسا تقریباً به تمامی همین زندگی حیوانی را تجربه می‌کنند. اصولاً بی‌اعتنایی به زندگی ویژگی مشترک همه آن‌هاست و همین هم آن‌ها را دوست‌داشتنی می‌کند. کوستوریتسا زندگی دون و سطح پائین آدم‌هایش را ملامت نمی‌کند، بلکه از زندگی همین مردمان فرودست به سادگی و سرزندگی می‌رسد؛ سادگی و نشاطی که شاید انسان‌های اندیشمند‌ از آن غافل باشند.

کوستوریتسا معنای زندگی را در جاهای دم‌دست‌تری سراغ می‌کند و در هر حال دم را غنیمت می‌شمرد. آدم‌های او هم مثل خود او گویی خیام‌وار از هر دغدغه‌ای‌‌ رها شده و دیوانه‌وار به همه چیز پشت پا زده‌اند (نگاه کنید به صحنه‌های طولانی رقص‌های غیر طبیعی و صرف بیش از حد نوشیدنی‌های الکلی در دو فیلم «زیرزمین» و «گربه سیاه، گربه سفید».)

«گربه سیاه، گربه سفید» شاید به اندازه دیگر فیلم ستایش‌شده کوستوریتسا، «زیرزمین»، فیلم کاملی به‌نظر نرسد، اما اوج دنیای کوستوریتساست و دستمایه مناسبی برای توضیح جهان او.

گربه سیاه، گربه سفید، ساخته امیر کوستوریتسا

شخصیت‌ها و وقایع به قدری غریب هستند که فیلم آشکارا اثری است سوررئال. هر نوع منطقی در فیلم کاملاً بی‌معنی شده و آدم‌ها، سرخوشانه فقط «زندگی» می‌کنند. از این‌روست که مایه کمدی فیلم قوی‌تر شده و در اینجا با مفرح‌ترین اثر کوستوریتسا روبرو هستیم: او که به همه چیز و همه کس بی‌اعتناست، با همه چیزهای ممکن شوخی می‌کند. بخشی از عمده‌ترین شوخی‌های فیلم با جسد مردگان است (صحنه‌های جسد مرده آویزان‌شده که کیف به دست دارد و همه قضایای مربوط به جسد پدر بزرگ؛ و اصلاً دست انداختن کل قضیه مرگ: دو شخصیت فیلم که ما کاملاً از مردن آن‌ها مطمئن هستیم، یک‌دفعه و بی‌مقدمه زنده می‌شوند و به ریش مرگ می‌خندند.)

«گربه سیاه، سفید» اصولاً درباره مرگ و زندگی است: دو موضوع ظاهراً متضاد که طرح و پرداختن به آن مسأله اصلی فیلم است و جلوه‌های گوناگون دارد؛ از تضاد رنگ گربه سفید و گربه سیاه (که از‌‌ همان تیتراژ بر آن تأکید می‌شود) تا دنیای متضاد دو شخصیت (ماتکو و دادان) و تقابل مرگ با مراسمی که شروع یک زندگی است (عروسی) اما کوستوریتسا در ‌‌نهایت همه چیز رابه شوخی می‌گیرد، حتی کل فیلم خودش را (در انتهای فیلم نوشته می‌شود:Happy End! )

از همین‌روی در ‌‌نهایت تضادی وجود ندارد: مراسم عروسی با مرگ یکی می‌شود، مرز میان زندگی و مرگ از بین می‌رود و مردگان به زندگی بازمی‌گردند، گربه سیاه و سفید با هم می‌آمیزند و انسان‌های ظاهراً متضاد با هم به تفاهم می‌رسند.

فیلمساز زندگی با همه پستی‌ها و بلندی‌هایش را یک جزء غیر قابل تفکیک می‌بیند. برای مثال در صحنه‌های پایانی «زیرزمین»، همه پس از آن‌که می‌میرند، دوباره دور هم جمع‌ می‌شوند و سرخوشانه به‌‌ همان کارهای عادیشان می‌پردازند؛ معادل صحنه‌های پایانی «هشت و نیم» که فیلمساز خسته و بریده از زندگی، بالاخره به این نتیجه می‌رسد که زندگی با همه افت و خیز‌هایش قابل ستایش است و در نتیجه همه افرادی که در زندگی نقشی داشته‌اند، دور یک میدان دایره‌شکل سیرک- به نشانه این دنیا- جمع می‌شوند و می‌چرخند و می‌رقصند و یادآوری می‌کنند که زندگی در هر حال ادامه دارد.

ویدئو: نماهایی از «گربه سیاه، گربه سفید» ساخته امیر کوستوریتسا

کنسرت امیر کوستوریکا یا ادامه جهان دیوانه‌وار یک سینماگر مؤلف؟

Wed, 30 Nov 2011 07:21:06 +0000

کنسرت امیر کوستوریکا در جشنواره جاز لندن

محمد عبدی

محمد عبدی - امیر کوستوریکا (یا به قول صرب‌ها "کوستوریتسا") را همه به عنوان یک فیلمساز متفاوت و البته کم‌نظیر می‌شناسند، اما از زمانی که تصمیم گرفت به‌جای آهنگساز محبوبش، گوران برگوویچ، خودش برای فیلم "گربه سیاه، گربه سفید" موسیقی بسازد، وسوسه موسیقی چنان به جانش افتاد که گروه کوچکی تشکیل داد با عنوان "سیگار کشیدن ممنوع" (No Smoking Orchestra The) و علاوه بر ضبط سی دی، به اجرای کنسرت‌های مختلف در کشورهای گوناگون هم پرداخت.

آخرین کنسرت آن‌ها، به تازگی به عنوان بخشی از جشنواره بزرگ جاز لندن اجرا شد؛ هر چند موسیقی گروه کوستوریکا در واقع اصلاً جاز نیست و ترکیبی است از موسیقی پانک و راک و موسیقی کولی‌های ناحیه بالکان، اما در هر حال جشنواره جاز لندن فرصت مغتنمی بود برای علاقمندان این گروه و نیز علاقمندان به سینما که پس از کنسرت به‌یادماندنی دو سال قبل آن‌ها در لندن در تالار باربیکن باز شاهد هنرنمایی گروهی باشند که پیش از آنکه وامدار موسیقی به نظر برسد، مدیون سینما و سیرک است (هر چند افسوس که گروه به اجرای‌‌ همان قطعات کنسرت قبلی قناعت کرد و کار تازه‌ای در چنته نداشت.)

اما اساساً مواجهه با این گروه به عنوان یک گروه موسیقی و تلاش برای تحلیل جدی موسیقی آن‌ها ره به جایی نمی‌برد. در واقع اگر به کار این گروه به عنوان موسیقی صرف نگاه کنیم، نتیجه قابل توجهی عایدمان نمی‌شود که هیچ، شاید خیلی زود مأیوس هم بشویم؛ چرا که هیچ‌کدام از نوازنده‌ها در اوج نیستند و مجموعه کار به عنوان موسیقی خالص، قطعاً شگفت‌انگیز نیست، اما به گمانم در قبال چنین اجرایی، باید زاویه دیدمان را تغییر دهیم: چیزی که کوستوریکا و گروهش پیشنهاد می‌کنند در واقع ترکیبی‌ست از سینما، تئا‌تر و سیرک که حالا با موسیقی همراهی می‌شود.

نکته متمایزکننده اجرای کوستوریکا، جهان جذابی است که او به عنوان یک "مؤلف" خلق می‌کند. همه چیز آماده است تا اجرای یک کنسرت هم به بخشی از جهان فیلم‌های او بدل شود. در نتیجه کیفیت موسیقی اصلاً اهمیت چندانی ندارد. شاید حتی کسی به این فکر هم نمی‌کند که خود کوستوریکا نوازنده چندان برجسته‌ای نیست. مهم جهانی است با مختصات و ویژگی‌های خاص این فیلمساز؛ جهان دیوانه‌واری که از "دوران کولی‌ها" و "زیرزمین" تا "گربه سیاه، گربه سفید" و "زندگی یک معجزه است"، و سالن کنسرت امتداد یافته و به واقعیت عینی بدل می‌شود: دو ساعتی که در آن تمیز دادن یک کنسرت از فیلم‌های کوستوریکا غیر ممکن می‌نماید.

امیر کوستوریکا به ما یادآوری می‌کند که زندگی با همه دردها و رنج‌هایش زیباست.

کوستوریکا بنای کنسرتش را بر یک اجرای نمایشی می‌گذارد؛ اجرای موسیقی‌یی که با حرکات نمایشی همراه است و بنایش را از جهان سیرک وام می‌گیرد (چیزی که کوستوریکا در فیلم‌هایش هم از آن سود می‌جوید.) در نتیجه از‌‌ همان لحظات اول این شوک به تماشاگر وارد می‌شود: خواننده که لباس آبی عجیب و غریبی به شیوه گردانندگان یا دلقک‌های سیرک پوشیده، از صحنه بار‌ها پائین می‌آید و در میان مردم می‌لولد، تماشاگران را برای رقص به روی صحنه می‌برد و با همه چیز شوخی می‌کند (حتی این بار با یک شخص معلول که در بین تماشاگران روی صندلی چرخدارش نشسته بود و خواننده بی‌محابا - و بی‌توجه به قوانین سخت گیرانه بریتانیا درباره معلولین- بر روی صندلی او نشست و هر دو با هم با صندلی چرخدار سرخوشانه از این سو به آن سوی سالن تاختند!)

این بازی‌های نمایشی تا انتها ادامه دارند: همه نوازندگان در واقع بازیگر هم هستند. آن‌ها با حرکات دست و صورت و پانتومیم به نواختن دیگر نوازنده‌ها عکس‌العمل نشان می‌دهند و تمام صحنه اجرا به صحنه یک تئا‌تر تبدیل می‌شود با مختصات خاص خود که در این دنیای دیوانه‌وار همه چیز مجاز است. در واقع کار کوستوریکا همچون فیلم‌هایش جدا کردن تماشاگر از دنیای واقعی و غرق او در جهانی خلسه‌آور و مجازی است که در آن تنها رقص و شادی معنا دارد؛ و از این حیث کوستوریکا اجرای موفقی دارد: به مصداق قوالی که با حال و هوا و دنیای تماشاگران هماهنگ می‌شود و نیرویش- و حتی مدت زمان اجرایش- متناسب با تماشاگران است، اینجا هم کوستوریکا به ترکیب غریبی از مداخله تماشاگر در اجرا و تنظیم اجرا با حال و هوای تماشاگران دست می‌یابد. از این رو استفاده از سراسر تالار با حرکت خواننده و‌ گاه نوازنده ساکسیفون و همراهی نور به شیوه سیرک، و به روی صحنه آوردن جمع کثیری از تماشاگران، بخشی از اجراست.

و این بازی تا به آخر ادامه دارد: آن‌ها خوانندگان اپرا را دست می‌اندازند، کوستوریکا ادای رهبران ارکستر را درمی‌آورد، حوله روی سرشان می‌اندازند و می‌نوازند، هنگام نواختن پای می‌کوبند و به هوا می‌پرند، آرشه را در دهانشان می‌گذارند و می‌نوازند، مسابقه بوکس راه می‌اندازند و همه این‌ها با همراهی یک موسیقی شاداب بالکانی که لحظه‌ای به تماشاگران اجازه نشستن بر روی صندلی را نمی‌دهد و همه مشتاقانه ایستاده‌اند و می‌رقصند و در ترانه‌ای با فریاد زدن Fuck you MTV همه مرزبندی‌ها را می‌شکنند؛ جهان تازه‌ای خلق می‌شود که تنها به مؤلفش "امیر کوستوریکا" تعلق دارد و جهانی است بس آزاد و‌‌ رها که در آن هیچ دغدغه یا ذهن‌مشغولی آزارنده‌ای وجود ندارد و آدم‌هایش خیام‌وار دم را غنیمت می‌شمارند و دیوانه‌وار به همه چیز پشت پا می‌زنند و در آن "زندگی یک معجزه است". در واقع کوستوریکا - خودآگاه یا ناخودآگاه- همچون پایان "زیرزمین" باز به انتهای "هشت و نیم" فلینی که یکی از فیلم‌های محبوب زندگی‌اش است، رجوع می‌کند و در رقص پایانی چکیده جهانش را با ما در میان می‌گذارد: جمعیت زیادی از تماشاگران را با خود همراه می‌کند تا به روی صحنه بیایند، دیوانه‌وار- و گویی بی‌انتها و خلسه‌آور- برقصند و باز به ما یادآوری کنند (همچون "هشت و نیم"؛ دست در دست هم در گرداگرد یک سیرک، نمادی از زندگی) که زیستن به رغم همه درد‌هایش زیباست.

Emir kusturica & No Smoking Orchestra - Bubamara