مهرانگیز کار

در جست‌وجوی قطعه گمشده

arezoo — Mon, 23 Jul 2012 15:45:16 +0000

مهشب تاجیک

مهشب تاجیک - وقتی از زن و حقوق بدیهی زنان حرف می‌زنیم، به‌تحقیق از کدام زن و از کدام حقوق سخن می‌گوییم؟

شاید این پرسشی است که برای گروهی از فعالان حوزه‌ زنان، آنقدرها دارای اهمیت نباشد، ولی واقعیت این است که در هیچ زمانی، جنبش‌های زنان در سطح جهان با این خوشبینی همراه نبوده‌اند که بتوانند زنان به معنای تمامی زنان را در خود جمع کنند. به عبارت دیگر، آنچه زیر عنوان جنبش‌های حق‌خواهی زنان در مسیر برابری‌خواهی حرکت کرده است، دستاوردی جز برای گروه‌های تعیین‌شده‌ای از زنان نداشته است.

مهرانگیز کار در مصاحبه‌ای چنین می‌گوید که «در شرایط کنونی به فرض که ۹۹ درصد زنان ایران دوستدار و پایبند به حجاب باشند، حق آن یک درصد غیر پایبند چه می‌شود؟»

اینکه رسیدن به یک نقطه‌ مشخص در یک جنبش بتواند ما را همزمان نسبت به دستیابی به نقطه‌هایی از این دست که با نقطه‌ مذکور همپوشانی دارند توانا سازد، آن‌چنان امیدوارکننده نخواهد بود. به‌عبارت‌دیگر، گروهی از حقوق، زیرمجموعه‌ گروهی دیگر هستند و دستیابی به زیرمجموعه‌ها لزوماً ارزشگذاری نمی‌شود؛ چراکه به‌طور خودبه‌خودی با دستیابی به سرشاخه‌ها حاصل خواهند شد. بنابراین نمی‌توان چنین استنباط کرد که اگر دریافت حقی برای قشری از زنان به دست آمده است و قشرهای دیگر زنان نیز ذی‌حق بوده‌اند، لزوماً این به معنی در شمار آوردن قشرهای دیگر است.

بر عکس، به این معنی می‌تواند باشد که ایشان را چونان در شمار نیاورده‌ایم که حق‌شان زیرمجموعه‌ دیگری قرار گرفته است. برای نمونه، اگرچه حق اختیار تن را برای زنان دریافت کرده باشیم، این به ضرورت، به معنی درخواست چنین حقی برای تن زنان روسپی نیست، چراکه از همان آغاز آنها را در تعریف زن در معنای همان زنی که حقوق انسانی دارد، نیاورده‌ایم. پس ایشان را زیرمجموعه‌ای قرار داده‌ایم که از مجموعه‌ مادر تغذیه می‌کند بدون اینکه لزومی به اثبات رابطه‌ خونی باشد.

احقاق حقوق زنانی از نوع دیگر

سال‌ها فعالیت جنبش زنان در راه آزادی‌های جنسی، کمتر راهبردی برای زنان همجنسگرا در خود داشته است تا اینکه خود آنها در بدنه‌ جنبشی دیگر در پی احقاق حقوق خود به عنوان زنانی از نوع دیگر برآمدند. درواقع همجنسگرایان وقتی توانستند به حقوق خود بیاندیشند که در مقابل جنبش زنان خود را به یک دیگری بدل سازند و برای تعریف خود به‌جای قرار گرفتن در مجموعه کلان، به یک عبارت اضافی بسنده کنند.

زنان کارگر، زنان خانه‌دار، زنان معلول، زنان آسیب‌دیده‌ جنسی و زنانی از این دست که به عبارت‌های اضافی کوچانده شدند، کمتر در فعالیت‌های کلان جایی داشته‌اند. مسئله بر سر در شمار آمدن نیست، مسئله به‌طور خاص پیگیری تولید «دیگری‌»هایی در دل «نیروهای هم‌بسته» است؛ آن‌زمان که در دل همین نیروهای هم‌بسته فرد یا جمعی از افراد، حس بیگانگی و دور افتادگی می‌کنند و نمی‌توانند با کلیت تشکل اجتماعی موجود، همذات‌پنداری و هم‌دردی داشته باشند مانند زمانی که زنان محجبه و متدین نمی‌توانند جای خود را در تشکل زنان ترقی‌خواه بیابند خود را از مجموعه پیشرو به مجموعه دیگری روانه می‌کنند تا بتوانند زیر عنوان روشن‌تری به خواسته‌های خود دست یابند.

زنان کارگر، زنان خانه‌دار، زنان معلول، زنان آسیب‌دیده‌ جنسی و زنانی از این دست کمتر در فعالیت‌های کلان جایی داشته‌اند. مسئله بر سر در شمار آمدن نیست، مسئله به‌طور خاص پیگیری تولید دیگری‌هایی در دل نیروهای هم‌بسته است؛ آن‌زمان که در دل همین نیروهای هم‌بسته فرد یا جمعی از افراد، حس بیگانگی و دور افتادگی می‌کنند و نمی‌توانند با کلیت تشکل اجتماعی موجود، همذات‌پنداری و هم‌دردی داشته باشند.

به همین دلیل به نظر می‌رسد لازم است فعالان جنبش زنان در ایران ‌دقت بیشتری روی گفتار خود به‌منظور جلوگیری از تولید و تکثیر «دیگری‌»ها داشته باشند. برای نمونه، شیرین عبادی در گفت‌وگویی در پاسخ به اینکه «شما سال‌ها در مورد حقوق زنان فعالیت کرده‌اید. جایگاه زنان کارگر در فعالیت‌های شما کجا بوده؟»، چنین پاسخ می‌دهد: «زنان کارگر یکی از محروم‌ترین زنان این اجتماع هستند برای اینکه هم زن هستند و هم کارگر. درواقع واجد دو صفت محرومیت هستند. هم زن هستند و باید تمام تبعیضات قانونی یک زن را تحمل کنند و هم…» درواقع او با اعتبار دو گزاره‌ جدا از هم، به تولید یک گزاره‌ دو وجهی کمک می‌کند. او با قسمت کردن زنی که کارگر است به یک کارگر و یک زن، او را از هر دوی این‌ها ساقط می‌کند و به این ترتیب زن کارگر در جداافتادگی ماهیتی از جنبش عمده‌ زنان سبقت می‌گیرد.

این حقوقدان و فعال حقوق زنان سپس اضافه می‌کند: «قانون کار امتیازات خاصی برای زنان کارگر قائل شده. مثلاً مرخصی زایمان یا اینکه پیش‌بینی شده در کارگاه‌هایی که تعداد کافی کارگر زن دارند کارفرما باید حتماً مهدکودک دائر کند و حتی اگر زنانی از اقلیت‌ها باشند باید مربیان مهدکودک‌ها از اقلیت‌ها باشند. زنانی که بچه شیرخوار دارند باید هر سه ساعت به آنها مرخصی داده شود تا بچه را شیر بدهند. اینها در مجموع امتیازات خوبی است که ظاهراً قانون کار برای زنان کارگر درنظر گرفته...»

او به درستی از ظرفیت‌های حقوقی یاد کرده است، اما این را درحالی می‌گوید که اشاره‌ای به این نکته‌ مهم نمی‌کند که وجود قانون آن هم در این سطح که کف خواسته‌ها را دربر می‌گیرد، تضمینی برای عملی شدن آن نیست.

خانم عبادی همه این نکات را مطرح می‌کند بدون اینکه به این نکته نظر داشته باشد که ضرورت ایجاد کمپین یک میلیون امضا در حکومت اسلامی، ازجمله آشنا کردن مسئولان و مجریان قانون، با قوانینی بود که خود وضع کرده بودند و از سوی دیگر، آگاهی‌رسانی به زنانی بود که حتی به قوانین حداقلی هم دسترسی نداشتند. حال در چنین شرایطی ایشان امایی که برای ضمانت اجرایی حقوق زنان کارگر می‌آورد این است که توجه ما را به این نکته جلب کند که «تمام این امتیازات را قانون می‌خواهد از جیب کارفرما به زنان کارگر بدهد در نتیجه کارفرمایان (که معمولاً فقط به سود می‌اندیشند) ترجیح می‌دهند که کارگر زن استخدام نکنند و فقط از مردان استفاده کنند که درگیر چنین مشکلاتی نشوند»

در صورتی که در بسیاری از موارد کارفرمایان از کارگران و کارمندان زن استفاده می‌کنند صرفاً به این دلیل که حقوق ایشان به همان دلیل مضاعفی که خانم عبادی در آغاز مطرح می‌کند، قابلیت پایمال شدن

ساده‌تری دارد و از آن گذشته «تعداد زیادی از شاغلان زنخارج از چارچوب مشخص قوانین و قراردادهای كار قرار دارند و معمولاً در آمارهای اقتصادی از آنان تحت عنوان خانه‌دار و غیر شاغل یاد می‌شود».

بحث در اینجا پیرامون آنانی نیست که به شغل‌های سیاه مشغول هستند؛ بلکه حتی در بدنه‌ رسمی کار نیز زنان شاغل با توجه به قوانین موجود مورد استثمار قرار می‌گیرند. بر اساس «آمار دولتی، زنان حدوداً ۱۳ درصد نیروی کار شاغل در ایران را تشکیل می‌دهند که این شامل کارگران شرکت‌های تولید مواد غذایی فراوری‌شده، داروسازی‌ها، صنایع مونتاژ کالاهای الکتریکی و الکترونیکی و تولید پوشاک و غیره می‌شود».

واقعیت این است که اگر نخواهیم به هر بهانه‌ای جماعت زنان را در یک کلیت بی‌شکل غیر قابل تعریف، در یک ظرف نامتعین بگنجانیم، ضرورت حضور هرکدام از بخش‌های متعین در این مجموعه را از دست می‌دهیم و به تکثیر دیگری‌های نادیده‌انگاشته‌شده می‌پردازیم. مسئله‌ زنان کارگر تنها به عنوان یک نمونه، به چگونگی رشد دیگری‌ها در ساز و کار درون‌گروهی جنبش زنان اشاره دارد. درواقع پرسش اساسی اینجاست که چقدر جنبش زنان با گروه‌های این‌چنین جداافتاده از خود فاصله دارد که نمی‌تواند به توضیح و تشریح موقعیت این‌زمانی آن‌ها بپردازد و با ایشان همدردی و هم‌ذات‌پنداری داشته باشد؟

پاک شدن صورت مسئله‌ها

شیرین عبادی مسئولیت را متوجه دولت می‌داند بدون اینکه مسائل یک زن در محیط کار را با مسائل یک زن به مثابه زن، دارای هم‌پوشانی فرض کند.

خانم عبادی در سال ۱۳۸۵ در گزارشی نوشته توماس اردبرینک (Thomas Erdbrink) درباره وضعیت همجنسگرایان در ایران که در روزنامه هلندی NRC HANDELSBLAD منتشر و توسط صبا راوی به فارسی ترجمه شد، پیرامون اینکه آیا همجنسگرایان ایرانی می‌توانند بدون مشکل به ایران مراجعه کنند، می‌گوید: "اگر من به قانون ایران نگاه کنم،‌ امکانش هست. دست کم در صورتی که توسط یک دادگاه در ایران ثابت نشده باشد که عمل دخول انجام گرفته. اگر دخول اثبات نشده باشد،‌ آنها به‌راحتی امکان بازگشت دارند... آنها با اینکار هیچ قانونی را زیر پا نگذاشته‌اند.»

اگرچه او در این گزارش به نسبت قدیمی، از ظرفیت‌های قانونی سخن می‌گوید و نه از نگاه شخصی‌اش به مسئله، اما در این نوع برخورد با رسانه‌ها گاه صورت‌مسئله‌ها پاک می‌شوند و نه در بافت جنبش زنان، بلکه در تشریک مساعی این جنبش با هر جنبش حق‌خواهی پیش از هر چیز- خواسته یا ناخواسته- دیگری‌هایی جان می‌گیرند و رونمایی می‌شوند.

شاید جست‌وجوی قطعه گمشده در هر مسیر حق‌خواهی‌، بتواند افتادگی‌های جنبش زنان را پیش روی نهد و شاید این امر ما را به‌سوی این حقیقت رهنمون کند که دادن تعریف حداقلی به ماهیتی به نام زن، می‌تواند عرصه را برای دیدار این افتادگی‌ها تنگ کند.

آن دیگری قابل ذکر، اگرچه برای هر یک از زیرمجموعه‌های خود برسازنده‌ دیگری‌ دیگرگونه است، ولی از یکسو در ماهیت امر، یک توده‌ ناشناخته و ناکامل را می‌ماند که هیچگاه زن را درون خود آنطور که هست جای نداده است و از سوی دیگر، در هر جداسازی، دیگری‌ای را برمی‌سازد که می‌تواند طیفی از موجودیت زنانه را به نمایش بگذارد که سویه‌ای از او در هر جهت‌گیری دچار افتادگی شده است. به‌ این‌ترتیب، شاید جست‌وجوی قطعه گمشده در هر مسیر حق‌خواهی‌، بتواند افتادگی‌های جنبش زنان را پیش روی نهد و شاید این امر ما را به‌سوی این حقیقت رهنمون کند که دادن تعریف حداقلی به ماهیتی به نام زن، می‌تواند عرصه را برای دیدار این افتادگی‌ها تنگ کند.

اگر ما آن دال متکثر و جامع‌الشرایطی که چتر معنابخشی را بر سر هر مصداق خود نگاه داشته است، صورت مثالی زن بنامیم و از آن‌طرف، آن مصداق جدامانده از قافله‌ حق‌خواهی و تظلم را که قربانی برسازی یک دال همگن شده است، قطعه‌ گمشده بنامیم، در واقع، دیگر با صورت مثالی از پدیده‌ مشمول حق‌خواهی روبه‌رو نیستیم، ما با صورت ناکامل و ثانویه‌ای روبه‌رو هستیم که برای انطباق با آنچه می‌خواهد، می‌باید در هر رهگذر، به‌دنبال قطعه‌ گمشده خود بگردد؛ البته اگر قائل به این باشیم که این تلاش هیچ مازاد یا فقدانی را در پی نخواهد داشت. در حقیقت قبول کمال پس از نزدیکی به قطعه‌ گمشده، می‌تواند نقطه‌ خروج از رویکرد اندیشگانی‌ای باشد که مصادیق را الزاماً در تبعیت از دال خود معنی نمی‌کند و آن‌ها را بیش از آن‌که می‌خواهد یا می‌پندارد، سیال و در نوسان می‌یابد.

این سیالیت بسته به خواسته‌ ما از کلیت این ساختار، می‌تواند ارزشگذاری شود و ماهیت کارکردی خود را آشکار سازد، ولی همواره باید این موضوع را تذکر دهد که نمی‌توان انتظار کمال را از خود دور کرد مادامی که مازاد هر ساختار را فراموش کنیم. این پدیده لزوماً به این علت اتفاق نمی‌افتد که ساختار موجود، مدام زیرمجموعه‌های خود را در مسیر در عقب و یا در جلو نگاه می‌دارد، بلکه ضرورت چنین زیستی، اینگونه ایجاب می‌کند که مازاد را در نظر بگیریم.

جزئی از کل

قطعه‌ گمشده از آنجایی که جزئی از کل تلقی می‌شود، کم اتفاق می‌افتد که نبود کلیت را در نظر آورد و به آن آگاه باشد، از سویی دیگر، به این دلیل که نقصان را درنمی‌یابد، در نتیجه به‌دنبال کلیت نقصان‌یافته نیز نمی‌گردد، ولی آن صورت مثالی نقصان‌یافته، همواره چه خودآگاه و چه به‌صورت ناخودآگاه، از نبود قطعه‌ گمشده دچار سرگردانی است و تضمین حیات خود را در اضطرار یافتن آن قطعه می‌داند.

سال‌ها فعالیت جنبش زنان در راه آزادی‌های جنسی، کمتر راهبردی برای زنان همجنسگرا در خود داشت تا اینکه خود آنها در بدنه‌ جنبشی در پی احقاق حقوق خود به عنوان زنانی از نوعی دیگر برآمدند. هیچ گاه زنان کارگر یا زنان خانه‌دار، زنان معلول، زنان آسیب‌دیده‌ جنسی و زنانی از این دست در فعالیت‌های کلان جایی نداشته‌اند.

البته کم اتفاق می‌افتد که قطعه را بیابد و در اغلب موارد سازه‌ اضافه‌شده، عدم قطعیت در کمال را برای همیشه با خود به ارمغان می‌آورد. بگذارید از زاویه‌ دیگری به موضوع نگاه کنیم؛ از آنجا که باید نسبت به این مسئله آگاه بود که هیچ سازوکار کاملی نمی‌تواند موجودیت مطلق و نامتناهی داشته باشد و اگر هم چنین بوده باشد، همواره در هراس عدم قطعیتی است که انگاره‌ همان نبود تکامل است. در هر حال، اگر بخواهیم به گونه‌ عینی‌تری به سوژه‌ مورد نظر بپردازیم، باید چنین در نظر بگیریم که زن‌بودگی در بدو امر می‌تواند محل اختلاف قرار بگیرد چراکه این دال، مصداق‌های عینی و دقیقی پیرامون خود ندارد و اگر چنین تصور کنیم، راه به خطا رفته‌ایم، دوم اینکه آنچه در حوزه‌ جنبش زنان به آن پرداخته می‌شود، همواره دچار افتادگی قطعه‌هایی است که در هر زمان هراس از نبود این قطعه‌ها، سازه موجود را دچار بحران هویت می‌کند و از سوی دیگر، قطعه‌های جایگزین، مازادها یا خلاهایی را تولید می‌کنند که کلیت امر به‌واسطه‌ برهم‌کنش با آنها دچار بحران‌های گوناگونی می‌شود.

مسئله‌ بعدی، کارکرد سازوکار در جهت رسیدن به هدف‌های تعیین‌شده یا مقطعی است که به‌واسطه حضور و یا غیاب قطعه‌های برسازنده کلیت، می‌تواند دچار آشفتگی شود و سرانجام مسئله‌ فهم کلی از موضوع دارای تداخل با سایر حوزه‌هایی قرار می‌گیرد که از قرار قبلی کلیت نامبرده به‌مثابه یک جنبش با آن‌ها تولید موضع کرده است. باید دانست برای فعالیت در هر زمینه‌ای پیش از هر کاری، تولید زبان و تعاریف راهبردی راهگشا خواهد بود چراکه عمل استوار بر پایه تئوری پیش‌رو می‌نشیند به معنایی دیگر، لزوم صحبت از معضل‌ها و تولید راهکار و رفتار در جهت عمل، نمی‌تواند و نباید ما را به مقصد برساند، بلکه هر رفتار منجر به نتیجه‌ای باید بر پایه‌های نظری پویا و قدرتمند استوار باشد.

میزگرد خشونت علیه زنان ایران در سازمان ملل

Tue, 26 Jun 2012 07:59:55 +0000

سیامک حیدری

سیامک حیدری - در ادامە بیستمین نشست شورای حقوق بشر سازمان ملل در سوئیس، دوشنبە ۲۵ ژوئن ۲۰۱۲، سازمان غیر دولتی Südwind در سالن شمارە بیست و چهار سازمان ملل میزگردی را برای فعالان اجتماعی- سیاسی ایرانی برگزار کرد.

نخست مهرانگیز کار، حقوقدان و پژوهشگر مطلبی را زیر عنوان "خشونت قانونی علیە زنان در ایران" ارائە کرد. او در سخنان خویش با یادآوری مواردی از قانون اساسی، قوانین مجازات اسلامی و قانون مدنی در نظام جمهوری اسلامی ایران سعی کرد نظر حاضران در میزگرد یادشده را بە خشونت سیستماتیک علیە زنان در چهارچوب نظام جلب کند.

این وکیل پیشین دادگستری با اشاره به اینکه بر اساس قوانین شریعت، حوزه‌های خصوصی افراد بە طور مداوم کنترل میشود، توضیح داد: "برپایه قوانین اسلامی، همسر از طرف شوهر کنترل می‌شود و دختران نمی‌توانند بدون اجازە والدین خود ازدواج کنند. در صورتی کە دختران نتوانند نظر موافق والدین خود را برای ازدواج جلب کنند، دادگاه قانوناً می‌تواند چنین ازدواج‌هایی را فسخ کند."

مهرانگیز کار همچنین در بخش دیگری از سخنرانی خویش بە مشکلاتی کە زنان ایرانی در روابط خانوادگی و جنسی دارند، اشارە کرد: "براساس مادە ١١٣٠ قانون مدنی در ایران، تنها مردان می‌توانند درخواست طلاق کنند و زنان از این حقوق محروم هستند. زنان هموارە باید آمادە ارضای جنسی شوهرانشان باشند. برپایه مادە ١١٠٦ قانون مدنی زنی کە نتواند نیازهای جنسی همسرش را تامین کند، قانوناً می‌تواند تنیبە شود و روابط آزاد و برابر جنسی با رضایت طرفین وجود ندارد."

خانم کار کە جايزه حقوق بشر سازمان Human Rights First را در سال ٢٠٠٤ دریافت کرد، بە مسئلە زنا در ایران هم پرداخت. در این زمینە وی بە مادە ٨٨ مجازات اسلامی اشارە کرد و گفت که براساس این مادە کسانی کە مرتکب زنا شوند بە صد ضربە شلاق محکوم خواهند شد. مادە ٨٢ مجازات اسلامی، می‌تواند زنانی را کە دچار زنا می‌شوند، بە سنگسار محکوم کند.

مهرانگیز کار با اشاره به اینکه بر اساس قوانین شریعت، حوزه‌های خصوصی افراد در ایران بە طور مداوم کنترل می‌شود، توضیح داد: "برپایه قوانین اسلامی، همسر از طرف شوهر کنترل می‌شود و دختران نمی‌توانند بدون اجازە والدین خود ازدواج کنند. در صورتی کە دختران نتوانند نظر موافق والدین را برای ازدواج جلب کنند، دادگاه قانوناً می‌تواند چنین ازدواج‌هایی را فسخ کند."

نویسندە کتاب "قانونگذاری دربارە حقوق زن" در قسمتی دیگر از سخنانش بە مسائل و مشکلاتی اشارە کرد کە همجنسگرایان در ایران با آن روبه‌رو هستند: "همجنسگرایی در ایران غیر قانونی است. مادە ٨٣٤ مجازات اسلامی مجازات شلاق را برای همجنسگرایی در نظر گرفتە است، اما اگر کسی این عمل را چهاربار تکرار کند، طبق مادە ١٣٤ مجازات اسلامی بە مرگ محکوم خواهد شد."

خانم کار از دیە بە عنوان "یکی از تبعیض‌آمیزترین قوانین جمهوری اسلامی علیە زنان" نام برد. وی همچنین در زمینە استخدام زنان در زمینە قضائی گفت: "جمهوری اسلامی بە زنان اجازە نمی‌دهد کە بە مقام قضاوت برسند و حتی زنانی را هم کە در سیستم قضائی ایران کار می‌کردند بە شیوە سیستماتیک از کار برکنار کردند. زنان تنها می‌توانند بە صورت مشاور در سیستم قضائی جمهوری اسلامی ایران کار کنند. زنان، در ایران، همچنین نمی‌توانند خود را برای ریاست جهموری نامزد کنند."

مهرانگیز کار سخنانش را چنین بە پایان رساند: "خیلی از حقوقدانان و فعالان حقوق زنان، مسائل مربوط بە حقوق زنان را پی‌گیری می‌کنند و خواستار رفع تبعیض از قوانین جمهوری اسلامی علیە زنان شدەاند. ما خواهان تجدید نظر در قوانین جمهوری اسلامی ایران هستیم."

وضعیت وکلای مستقل

مهناز پراکند، وکیل سابق زندانیان سیاسی-عقیدتی در ایران، در مورد "وضعیت وکلای مستقل" سخنرانی کرد. او خود را "قربانی نقض حقوق بشر در ایران در دهه‌های ۶۰ و ۸۰ شمسی" معرفی کرد کە "پنج سال از دوران جوانی خود را در زندان‌های اوین و قزلحصار گذراندە است".

این وکیل سابق زندانیان سیاسی- عقیدتی در ایران، سپس بە گوشه‌هایی از محرومیت‌ها و محدودیت‌هایی اشارە کرد کە علیە وکلای مدافع حقوق بشر اعمال می‌شود. وی در این زمینە گفت: "قضات دادگا‌ه‌های انقلاب از میان افرادی برگزیدە می‌شوند کە نە تنها از سواد کافی برخوردار نیستند، بلکە فاقد شهامت و شجاعتی هستند کە لازمە قضاوتی عادلانە و منصفانە است و چون این قبیل قضات از نظر موضع سیاسی و ایدئولوژیک نیز همسو با حاکمیت عمل می‌کنند، فاقد بی‌طرفی لازم هستند."

مهناز پراکند: "قضات دادگاه‌های انقلاب از میان افرادی برگزیدە می‌شوند کە نە تنها از سواد کافی برخوردار نیستند، بلکە فاقد شهامت و شجاعتی هستند کە لازمە قضاوتی عادلانە و منصفانە است و چون این قبیل قضات از نظر موضع سیاسی و ایدئولوژیک نیز همسو با حاکمیت عمل می‌کنند، فاقد بی‌طرفی لازم هستند."

خانم پراکند چگونگی روند دستگیری متهمان سیاسی-عقیدتی بە دست ماموران امنیتی را برای حاضران تشریح کرد و گفت: "ماموران امنیتی در گزارش‌های‌شان از دادستان تقاضای صدور برگ جلب شخص گزارش شدە را می‌کنند. بە دنبال این درخواست برگ جلب صادر میشود و آن شخص دستگیر و بە زندان انفرادی فرستادە میشود تا تخلیە اطلاعاتی شود و همە ارتباطات او را با خارج قطع کنند."

به گفته این فعال اجتماعی، ماموران سعی می‌کنند فرد زندانی را از ملاقات با خانواد‌ه‌اش محروم کنند، او را تحت فشارهای روحی و روانی قرار دهند و در نتیجە تحقیقات را بە سویی هدایت کنند کە نتیجە دلخواە بازجو حاصل شود. بر مبنای سخنان این وکیل پیشین، پس از این کە پروندە بە دادگاە ارجاع دادە شد، برای قانونی جلوە دادن مراحل قانونی، بە متهم اجازە دادە می‌شود کە با وکیل خویش دیدار کند.

وی در بخشی دیگری از سخنان خود، نقش دادسراها و دادگاه‌های انقلاب را در تضعیف وکلا و محدودیت‌های آنان برجستە دانست و گفت: "ورود وکیل بە داخل ساختمان دادگاە انقلاب بدون کسب مجوز از شعبە دادگاە و اعلام حضور وکیل امکانپذیر نیست. بعد از این کە وکیل وارد ساختمان شد در بهترین وضعیت کارمند دفتر دادگاە از وکیل می‌خواهد کە منتظر بماند تا قاضی اجازە ورود بە اتاق دادگاە را بە او بدهد، اما گاهی یک وکیل ساعت‌ها باید منتظر بماند تا قاضی اجازە ورود بە اتاق دادگاە را پیدا کند."

تحقیر وکلا در دادگاەها

مهناز پراکند از تحقیر وکلا در دادگاه‌ها برای حاضران در جلسه گفت و اینکه در دفتر دادگاە تنها یک صندلی بە وکیل می‌دهند بدون اینکە میزی مقابل او باشد تا بتواند پروندە را روی آن قرار دهد.

به گفته وی "بدین ترتیب وکیل مجبور است پروندە را کە در بیشتر موارد از ٥٠٠ برگ تجاوز می‌کند روی زانوی خود بگذارد و با یک دست اوراق پروندە را ورق بزند و با دست دیگر مطالب مهم آن را یادداشت کند."

خانم پراکند در ادامە توضیح داد کە نمایندە دادگاە کە در واقع شاکی و نمایندە شاکی است در کنار قاضی و پشت میز قضاوت می‌نشیند. علاوە بر این در حین رسیدگی بە پروندە متهم در دادگاە، قضات از نشستن وکلا در کنار موکلان خود جلوگیری می‌کنند و اگر وکیلی بە این امر اعتراض کند، قاضی با متهم کردن وکیل بە سیاسی‌کاری و قصد اخلال در نظم دادگاە، او را بە اخراج از دادگاە و بازداشت تهدید می‌کند.

این مدافع حقوق بشر در پایان گفت: "ما باید دست بە دست هم بدهیم و نگذاریم کە استقلال وکلا و کانون وکلای ایران دستخوش سیاسی کاری‌های حاکمیت شود."

جنبش زنان در ایران

روحی شفیعی، محقق و نویسندە ایرانی، مسیر حرکت جنبش زنان ایران از بدو پیروزی انقلاب اسلامی تا دوران هشت سالە دولت محمود احمدی‌نژاد را بە اختصار تشریح کرد و موانع پیش روی آن را برشمرد.

بە عقیده روحی شفیعی، پس از انتخابات١٣٨٨، اگرچه بە خاطر سرکوب شدید تعداد زیادی از فعالان زنان مجبور شدند کە وطن را ترک کنند و هم اکنون در کشورهای خارجی مشغول تحصیل و تحقیق هستند، اما ارتباط آنان با داخل کشور قطع نشدە است.

وی بە عنوان مثال بە حجاب اسلامی برای زنان ایرانی اشارە کرد کە بە دستور روحانیون دولتی بر زنان تحمیل شد، ولی زنان در برابر آن واکنش نشان دادند و بە نشانە اعتراض بە خیابانها آمدند و یا پس از جنگ هشت سالە میان ایران و عراق بە ایجاد نهادهای غیر دولتی همت گماشتند و با انتشار مجلات مربوط بە مسائل زنان و همچنین حرکت‌هایی سازماندهی شدە و منسجم بە بازسازی خود پرداختند.

خانم شفیعی سپس فعالیت زنان در دهه ۷۰ شمسی را برشمرد و گفت: "در دهە هفتاد کتاب‌هایی خوبی منتشر شدند و مجلاتی در مورد زنان بە چاپ رسیدند و اینها اثراتی مثبت روی حوزە عمومی جامعە برجای گذاشتند."

بە نظر این پژوهشگر پس از انتخابات ١٣٨٨، بە خاطر سرکوب شدید تعداد زیادی از فعالان زنان مجبور شدند کە وطن را ترک کنند و هم اکنون در کشورهای خارجی مشغول تحصیل و تحقیق هستند و ارتباط آنان با داخل کشور قطع نشدە است.

خانم شفیعی توضیح داد کە برای نخستین‌بار در سال ١٣٨٨ حرکتی بە نام "همراهی زنان" بە صورت منسجم و سازمان یافتە سربرآورد تا مطالبات زنان را بە گوش نامزدهای ریاست جمهوری برساند و آنان هم برای جلب نظر زنان رای‌دهندە برخی از خواست‌های زنان را مطرح کردند.

در جریان سخنرانی این نویسنده یک تابلو در پشت سر او قرار داشت کە نامەها و امضاهایی بر آن نصب شده بود. وی در این زمینە گفت: "پارچە پشت سر من نشان می‌دهد چگونە مطالبات زنان در این سالها تغییر کردە و زنان بە یک درک عمومی از تضییع مطالبات‌شان رسیده‌اند و رفع آن را مطالبە می‌کنند. شمار زیادی از زنان در ایران هم اکنون در عرصە خشونت علیە زنان مشغول فعالیت هستند. این نامەها و امضاها مربوط بە سە سال پیش است؛ در زمان محمود احمد‌ی‌نژاد و پس از طرح لایحە حمایت از خانوادە کە بە مردان اجازە می‌داد بیش از یک زن داشتە باشند. زنان با درنظر گرفتن عوارض منفی چنین لایحه‌ای بر خانوادە، فعالیت‌هایشان را تشدید کردند و با دیگر زن‌ها در مورد پیامدهای آن در کانون خانوادە بحث و گفت‌وگو کردند. امضاهای زیادی نیز جمع‌آوری کردند و نامه‌های بسیاری نوشتند و آن را روی پارچه‌ای بە هم دوختند."

وی اضافە کرد کە این نامه‌ها و امضاها بە مجلس شورای اسلامی فرستادە شد و پس از آن تاکنون لایحە مورد اعتراض، چندبار میان شورای نگهبان، مجلس شورای اسلامی و شورای مصلحت نظام ردوبدل شدە است.

روحی شفیعی با اشاره به اینکه قوانین ضد زن پیامدهای وخیمی برای جامعە بە دنبال آوردە است گفت: "بە عنوان مثال نرخ خودکشی زنان در ایران افزایس یافتە است. نرخ خودکشی در سە ماهە اول سال جاری بە شش هزار مورد رسیدە است. در سال ١٣٨٩ شش هزار و نهصد اقدام بە خودکشی گزارش شدە است کە در این میان خودسوزی یکی از روش‌های رایج خودکشی در میان زنان بوده است."

این نویسنده همچنین تاکید کرد که جنبش زنان در ایران زندە است، اما پس از سرکوب شدید از حالت علنی بە حالت زیرزمینی و غیرعلنی تغییر پیدا کردە است.

در این میزگرد پیام کوتاە ویدیویی شیرین عبادی پخش شد. خانم عبادی در بخشی از پیام خود چنین گفت: "وقتی یک دولت غیر دموکراتیک بر کشوری حاکم می‌شود اولین کاری کە می‌کند از بین بردن استقلال قوە قضائیە و سیطرە بر آن است و ایران هم از این قاعدە مستثنی نیست. اکنون دیگر مدت‌هاست کە استقلال از قوە قضائیە گرفتە شدە است. خصوصاً پس از آمدن آیت‌اللە لاریجانی بە این قوە، نیمە جانی را هم کە داشت از آن گرفت. مشخص نیست چرا پس از گذشت بیش از ٣٣ سال از انقلاب ما هنوز دادگاە انقلاب داریم. متاسفانە دادگاه‌ها بە شعبه‌ای از وزارت اطلاعات تبدیل شده‌اند."

ساکن شماره ۱۱۳۴۵ زندان اوین

Sat, 26 Nov 2011 10:23:18 +0000

بخش دوم مجموعه جستارهایی پیرامون ادبیات زندان و یادنگاری‌های زندانیان سیاسی در ایران

منیره برادران

منیره برادران - دارنده شماره ۱۱۳۴۵ مهرانگیز کار است که در بهار ۱۳۷۹ در بازگشت از کنفراس برلین دستگیر و محاکمه شد. در کتاب "گردنبند مقدس" وی مروری دارد به این دوره. جرم خانم کار ظاهراً شرکت در کنفرانس برلین است و به "بخش تحقیقات ویژه" که بخشی از دادگاه انقلاب اسلامی است، حواله داده می‌شود.

به عنوان وکیل و حقوقدان، مهرانگیز کار پیش‌تر هم شاهد بوده که در سیستم قضایی در پناه صفت "ویژه" هر بی‌عدالتی را برای تحکیم و توسعه قدرت انحصاری به کار می‌بردند و تبعیضات و ضعف‌های قانون و دستگاه قضایی را می‌شناخته و سال‌ها در نقد آن‌ها قلم زده است.

حال خود او در بند این "ویژه‌ها" گرفتار آمده است. "تحقیقات ویژه" یعنی ساعت‌ها سرگردانی در راهروهای بازجویی و دادگاه و شب‌ها خستگی و درماندگی در سلول انفرادی ۲۰۹. او در کمال ناباوری می‌بیند که بازجو موارد بازجویی‌های او را عیناً از نوشته‌های حسین شریعتمداری و روزنامه کیهان کپی‌برداری می‌کند و می‌نویسد: "کنفرانس برلین در واقع دست‌آویزی است برای حوادث بزرگی که در راه است. بی‌تردید اگر در کنفرانس برلین هم شرکت نمی‌کردم، به بهانه دیگری دستگیر می‌شدم."
مهرانگیز کار به مصائبی می‌اندیشد که موکلانش سال‌ها در برخورد با "ویژه"‌های سازمان‌های قضایی کشور تحمل می‌کردند. در "گردنبند مقدس" او با دقت و ریزبینی حرفه‌ای به عنوان حقوقدان، ابتذال دستگاه قضایی، مراحل بازجویی و محاکمه و نیز ناتوانی مطلق زندانی را در این سیستم بی‌داد شرح می‌دهد. به چشم می‌بیند که در صحن "دادگاه" حاکم شرع با متهمی معامله می‌کند. دادی در کار نیست و راه رهایی در "معامله" جست‌وجو می‌شود.

خلا زمانی

نحوه شروع کتاب یکی از دغدغه‌های نویسندگان است. سخن آغازین بیان رازی است که به‌تدریج در خوانش کتاب گشوده می‌شود. "گردنبند مقدس" با تحویل سال ۱۳۸۰ و نگاه راوی به سال پیش شروع می‌شود. مهرانگیز کار با ظرافت خاصی خلا زمانی آخر اسفند ۱۳۷۹ را که ساعت پنج و نیم است تا آغاز سال جدید که نیمه‌شب فرامی‌رسد، برای ورود به حکایت خود برمی‌گزیند. می‌نویسد:

"در آستانه سال ۱۳۸۰ بعد از عبور از زمان بی‌نام، هر چه تقویم رسمی را وارونه ورق می‌زنم، از روزهایی می‌گذرم که در آن روز‌ها اندیشه‌ای را به صلیب کشیده‌اند. به‌تدریج برگ‌های تقویم گزارشگر ده‌ها مصلوب خاموش می‌شوند. دستبند و چشم‌بند گاهی تمام سطح کاغذهای تقویم را پوشانده است." ص۱۴

دنیای بدیل زندانی

نوشتن درباره زندان، حتی اگر چند هفته یا چند ماه باشد، مانند گشودن دریچه‌ای است بر دنیایی که در یک سوی آن حاکمان و زندانبانان بی‌مانع و با دست باز عدالت را سر می‌برند و سوی دیگر محکومان هستند که در آن تاریکخانه بی‌عدالتی دست و پا می‌زنند، می‌خواهند تسلیم نشوند و بدیل خویش می‌جویند. حتی زندانیان غیر سیاسی هم به شیوه خود به مقاومت متوسل می‌شوند. مهرانگیز کار شاهد اتفاقات جالبی در این دنیای رویارویی‌هاست و آن‌ها را در کتابش ثبت کرده است. گرچه دوره دو ماهه زندان وی بیشتر در انفرادی و مدتی هم با یار دیرینش شهلا لاهیجی، که همچون او به جرم شرکت در کنفرانس برلین محاکمه می‌شود، می‌گذرد، ولی هواخوری و نیز صدای زندانیان سلول‌های دیگر به او امکان دیدن و شنیدن را می‌دهد.

منیره برادران: در جای‌‌جای "گردنبند" مقدس اتفاقات زندان با خاطره تلخ کنفرانس برلین به هم می‌آمیزد.

در هواخوری می‌بیند که از دریچه سلولی که مربوط به بخش مرد‌ها است، شورت و کرست زنانه‌ای به نمایش درمی‌آید. زندانی در ساعاتی که احساس می‌کرد زنان زندانی در هواخوری هستند این‌کار را می‌کرد. او یک مرد زن‌نما بود و دوست داشت او را "مینا" بنامند و معتقد بود که پدر و مادرش اشتباه کرده‌اند که اسم "محمود" را روی او گذاشته‌اند. مهرانگیز کار می‌نویسد:

"پرچم زنانگی این انسان که تکلیف خود را با جنسیتش به اراده خود تعیین کرده بود، همه را به خنده و شادمانی آشتی می‌داد (...) با صدایی که نازک می‌کرد با کرشمه از درون سلول برای زنان زندانی پیام می‌فرستاد: خواهرهای عزیز، مرا از خودتان بدانید. اسم من مینا است. هیچ‌کس نمی‌خواهد باور کند مثل شما‌ها ظریف و احساساتی هستم. خاک بر سرشان..." ص ۷۴

یادم هست که چند سال پیش در یکی از سمینارهای زنان، سخنرانی که صحبتش به موضوع ترانس‌سکسوال مربوط می‌شد، بحث خود را با این مثال از کتاب "گردنبند مقدس" آغاز کرد تا به روشنی نشان دهد که چگونه در جمهوری اسلامی انسان‌هایی که خود را در تناقض با جنستی که جامعه برایشان تعیین کرده می‌بینند، مجرم محسوب می‌شوند.

راوی در جایی دیگر از آوازخوانی دسته‌جمعی مردان زندانی می‌گوید که شب‌ها مایه تفریح راوی و دیگر زندانی‌ها می‌شوند. آوازه‌خوان در سلولش نغمه‌ای را ساز می‌کند، بشکن می‌زند و می‌رقصد و دیگران در سلول‌های دیگر با کاسه و بشقاب با او همراه می‌شوند.

برگشت به گذشته‌ها

مهرانگیز کار در "گردنبند مقدس" خود را محدود به حال – زندان ۱۳۷۹- نمی‌کند. از نامه "ما نویسنده‌ایم" یاد می‌کند که از امضاءکنندگانش بوده است و "انتشار آن در فضای اختناق‌آمیز سیاسی که درآمیخته با ترس و ارعاب بود، یخ‌های قرون را شکست." از شبی می‌نویسد که او و پنج تن دیگر که از اعضای کانون نویسندگان بودند در میهمانی وابسته فرهنگی آلمان غافلگیرانه با یورش مأمورین امنیتی مواجه می‌شوند و بازداشت می‌گردند. این‌ها از حوادث مهم تاریخ اهل قلم هستند که با قتل و توطئه‌های امنیتی مورد سرکوب وحشیانه قرار گرفتند.

در جای‌‌جای "گردنبند" مقدس اتفاقات زندان با خاطره تلخ کنفرانس برلین به هم می‌آمیزد. در دالان‌های ۲۰۹ در بازجویی‌ها و دادگاه انقلاب اسلامی، درد و زخم توهین‌هایی که از طرف معترضان کنفرانس برلین بر مهرانگیز کار و دیگر شرکت‌کنندگان آن کنفرانس بارید، او را‌‌ رها نمی‌کند. می‌نویسد:
"در ‌‌نهایت خستگی و بیزاری، صحنه‌هایی از کنفرانس برلین در برابرم جان می‌گرفت. به صدای آن مرد سپیدمو می‌اندیشیدم که در هنگام سخنرانی من نعره می‌زد و می‌گفت: زنیکه روسری‌ات را بردار." ص۵۴

او صدور چنین امر و نهی‌‌هایی را با نحوه بازجویی در تحقیقات ویژه هم‌ریشه می‌بیند: "هر دو می‌خواستند ایران در کام تک‌صدایی باقی بماند. هر دو برای جامعه پیچیده ایران نسخه می‌نوشتند. برای جامعه رنگارنگ و پرتنوعی که تاب و توان پذیرش نسخه واحد سیاسی را ندارد، حکم قطعی صادر می‌کردند." ص ۵۶

تجربه شخصی

"گردنبند مقدس" ضمن اینکه بیان درد عظیم بی‌عدالتی و ابتذال دستگاه قضایی در پناه قوانین اسلامی در جامعه است، روایت یک تجربه شخصی نیز هست. مهرانگیز کار در این کتاب تنها به عنوان یک حقوقدان سخن نمی‌گوید، از حس درماندگی خود به عنوان متهم، از اینکه به عنوان یک زن که از طرف حاکم شرع مورد تحقیر قرار می‌گیرد و از دلتنگی‌هایش در زندان می‌نویسد.

در این کتاب اشاراتی هم به زندان در دوره سیاه دهه اول بعد از انقلاب می‌شود که فراموش نکنیم پایه ننگین شکنجه و اعدام مخالفان را آن زمان بنا نهادند. مهرانگیز کار حتی خوانندگانش را به بعد از آزادی می‌برد به بیمارستانی که در آنجا به او خبر می‌دهند مبتلا به سرطان است که سلول‌های بیماری در زندان آغاز به رشد کرده است.

کتاب با سه پیوست پایان می‌یابد: "مکاشفات زندان" که گزارشی است به قلم مهرانگیز کار که پیش از انتشار این کتاب در نشریه حقوق بشر منتشر شده بود. دومی "اولویت‌ها در دستور کار مجلس ششم" که زبان حقوقی دارد و سرانجام "پایان یک رقص سیاسی"، کپی گزارشی است از کنفرانس برلین به قلم لیلی فرهادپور که متأسفانه به دلیل ریز بودن بیش از حد خط قابل خواندن نیست.

شناسنامه کتاب:
گردنبند مقدس، مهرانگیز کار، چاپ اول سال ۲۰۰۲، سوئد، نشر باران

در همین زمینه:
::"ادبیات و زندان" بخش نخست گفت‌و‌گوها و نقدهای منیره برادران پیرامون یادنگاری‌های زندانیان سیاسی در ایران، کتابخانه زمانه::