مانا نیستانی

حق شادی، حق انتقاد

society — Sat, 09 Feb 2013 09:53:08 +0000

در گفت‌وگو با مانا نیستانی، کاریکاتوریست ساکن فرانسه

بهنام دارایی‌زاده

بهنام دارایی‌زاده - «زیست شادمانه‌ انسان»، جدا از آنکه می‌تواند با عوامل فردی‌ - شخصیتی در پیوند قرار گیرد، تا اندازه‌ زیادی برگرفته از شرایط اجتماعی یا حوزه‌ عمومی جامعه است.

در جامعه‌ای که سالم است و انسان‌ها در آن از آزادی و رفاه اقتصادی مناسبی برخوردارند، به نظر می‌رسد که ظرفیت انتقاد و انتقادپذیری نیز بالاتر باشد.

شاید برای سنجش این رواداری در بطن جامعه و اینکه بدانیم یک جامعه تا چه اندازه ظرفیت پذیرش نقدهای جدی را دارد، «شوخی و طنز و جایگاه آن در جامعه» معیار مناسبی باشد. آیا در جامعه‌ای که آزادی بیان و نگاه انتقادی حاکم است، شادی و تحرک بیشتری نیز وجود دارد؟

گفت‌وگو با مانا نیستانی را می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر گوش کنید:

این پرسش را در چهارچوب سلسله گفت‌وگوهای رادیو زمانه درباره‌ی حق شادی و جایگاه آن در جامعه‌ ایران، با مانا نیستانی کارتونیست و طراح ساکن فرانسه در میان گذاشته‌ایم.

به نظر شما چگونه آزادی بیان و فضای باز اجتماعی می‌تواند در جامعه‌ای که دچار افسردگی و رخوت است، ایجاد تحرک کند و در این میان طنز چه جایگاهی دارد؟

مانا نیستانی: من فکر می‌کنم در کل آزادی بیان باعث نشاط می‌شود. اینکه شما احساس کنید می‌توانید صحبت کنید و اگر صحبت کنید، سر و کارتان با نهادهای قضائی نخواهد بود و تعقیب کیفری نخواهید داشت و نیروی قاهری در جامعه وجود ندارد که شما را سرکوب کند، کم‌کم از نظر روانی شما را به جایی می‌رساند که به احساس راحتی و آسایش می‌رسید.

مانا نیستانی: کاری که طنز می‌کند این است که به شما یادآوری می‌کند که آزاد هستید، اجازه‌ شوخی کردن با همه چیز و همه‌کس را دارید. در واقع نیروی قاهری نیست که از دسترس طنز دور باشد. شما حق دارید با مقام اول مملکت یا با نهادهای مختلف یا اعتقادات و باورها شوخی کنید و ضعف‌های‌شان را به رخ‌شان بکشید. من طنز و اجازه‌ شوخی کردن را یکی از نشانه‌های آزاد بودن آدم می‌دانم.

کاری که طنز می‌کند این است که به شما یادآوری می‌کند که آزاد هستید، اجازه‌ شوخی کردن با همه چیز و همه‌کس را دارید. در واقع نیروی قاهری نیست که از دسترس طنز دور باشد. شما حق دارید با مقام اول مملکت یا با نهادهای مختلف یا اعتقادات و باورها شوخی کنید و ضعف‌های‌شان را به رخ‌شان بکشید. من طنز و اجازه‌ شوخی کردن را یکی از نشانه‌های آزاد بودن آدم می‌دانم.

گفته می‌شود که طنز یا کاریکاتور، به نوعی برآمده از اندیشه یا نگاه انتقادی است. با توجه به این ویژگی یا خصلت، فکر می‌کنید این هنر در چگونه جامعه‌ای می‌تواند به بلوغ کافی برسد؟

البته انواع و اقسام دارد و الزاماً یک کاریکاتور، یک شوخی انتقادی نیست. می‌تواند انواعی از آن باشد؛ می‌تواند یک فکاهه ساده باشد.

این نکته را هم بگویم که این معادل گذاشتن برای یک اصطلاح هنری در فارسی خیلی مشکل است. گاهی وقت‌ها وقتی ما می‌گوییم طنز، منظورمان Humor است و یا از Satire داریم می‌گوییم یا شوخی را می‌گوییم و یا واقعاً منظومان طنز است (به‌عنوان شاخه‌ انتقادی‌تر از شوخی و شوخ‌طبعی).

به‌هرحال، طبیعتاً وقتی شما دارید کار انتقادی می‌کنید، شوخی انتقادی انجام می‌دهید، ساز و کار قدرت را زیر سئوال می‌برید، اولاً باید یک فضای تحملی وجود داشته باشد. یعنی اینکه سیستمی که در آن زندگی می‌کنید، حکومتی که در آن زندگی می‌کنید، این جا یا فضای باز و آزاد را برای شما قائل باشد که بتوانید با آن شوخی کنید، ایرادهایش را به رخ بکشید و بزرگ‌نمایی کنید. طرف دیگر ماجرا را من خود مردم می‌دانم؛ یعنی فقط قضیه حکومت و دولت و سیستم نیست که هرچه دیکتاتورتر باشد و هرچه تمامیت‌خواه‌تر باشد، معمولاً حوصله و صبر شوخی‌اش هم کمتر است و خیلی دوست ندارد ضعف‌اش به رخ کشیده شود. گاهی خود مردم یک کشور هم خیلی حوصله یا روحیه شوخی ندارند و یا این قدر تابوها در جامعه زیاد است که سخت می‌شود سمت آن‌ها رفت و مردم خیلی راحت شوخی را نمی‌پذیرند؛ بخصوص در برخورد با اعتقادهایی که دارند.

به نظر شما، طنزنویسی و طراحی کاریکاتور در جامعه‌ای که «غمگین و سرخورده» ارزیابی می‌شود، کار ساده‌ای است یا دشوار؟ به این معنا که مردم به‌واسطه‌ افسردگی‌های رو به گسترش، آیا از طنز استقبال می‌کنند یا آن را به نوعی پس می‌زنند؟

کلاً خنداندن کار راحتی نیست. این را می‌توانم بگویم. شما برای اینکه بتوانید مردمی را بخندانید، باید بدانید آن‌ها به چه چیزهایی می‌خندند.

فرهنگ خنده در جوامع مختلف با همدیگر فرق می‌کند. بعضی چیزها به نظر خیلی بین‌المللی می‌آیند. ملیت‌های مختلف همه به آن می‌خندند و بعضی از شوخی‌ها و بعضی از طنزها خیلی بومی و محلی‌ است. فرهنگ خنده در ملیت‌های مختلف با همدیگر فرق می‌کند. در اینکه بخش یا بخش‌هایی یا بخش عمده‌ای از جامعه‌ ایران به خاطر فشارهای اقتصادی، فشارهای سیاسی و فشارهای اجتماعی خیلی حال خوشی ندارد شکی نیست. در اینکه جامعه ایران غم‌زده و سنگین است شکی نیست، اما درباره اینکه آیا این غم‌زدگی باعث می‌شود که مردم ایران سخت‌تر بخندد و آیا فکاهه را پس می‌زنند و بیشتر از طنزهای جدی‌تر و سنگین‌تر استقبال می‌کنند و بالعکس، من نمی‌توانم با دقت و با قاطعیت قضاوت کنم. چیزی ا‌ست که باید روی آن تحقیق کرد.

ما می‌بینیم که در فضای امروز کارهای بعضاً جلف و سطحی مثلاً در سینما و تلویزیون ارائه می‌شود که مردم خیلی هم از آنها استقبال می‌ کنند. یعنی دقیقاً به نظر می‌آید که دارند از هرجور جدیتی فرار می‌کنند و پناه می‌برند به شوخی‌های خیلی دم‌دستی و بی‌ربط به دنیای واقعی فقط برای کمی خندیدن. در مورد کارهای خودم می‌توانم بگویم گاهی می‌بینم کارهایی که غم‌زده‌تر و سنگین‌ترند، حتی بیشتر مورد استقبال قرار می‌گیرند. ولی این در زمینه‌ کاربرهای اینترنتی ا‌ست که از صفحه‌ من دارند استفاده می‌کنند. اینان بیشتر کسانی‌اند که دغدغه وضع سیاسی و اجتماعی کشور را دارند و طبعاً نمی‌توانم تعمیم‌شان دهم به کل جامعه و حکم صادر کنم.

چرا طنز در سطوح اجتماعی، سیاسی و فرهنگی به طور موازی در ایران رشد نکرده است؟

شما معتقد هستید در کدام بخش‌ها بیشتر رشد کرده؟

به نظر من بیشتر طنز سیاسی بوده که در ایران رشد کرده، تا اجتماعی و فرهنگی...

فقط قضیه حکومت و دولت و سیستم نیست که هرچه دیکتاتورتر باشد و هرچه تمامیت‌خواه‌تر باشد، معمولاً حوصله و صبر شوخی‌اش هم کمتر است و خیلی دوست ندارد ضعف‌اش به رخ کشیده شود. گاهی خود مردم یک کشور هم خیلی حوصله یا روحیه شوخی ندارند و یا این قدر تابوها در جامعه زیاد است که سخت می‌شود سمت آن‌ها رفت و مردم خیلی راحت شوخی را نمی‌پذیرند؛ بخصوص در برخورد با اعتقادهایی که دارند.

قبول دارم که روی طنز سیاسی در ایران بیشتر کار شده است یا بیشتر طنزپردازان به سیاست پرداخته‌اند، اما این را خیلی نمی‌شود ملامت کرد و خیلی هم عجیب نیست. به خاطر اینکه طبیعتاً کار طنز این است که به مهم‌ترین بخش‌های زندگی آدمیزاد می‌پردازد و آن‌ها را به چالش می‌کشد. یعنی مسائل روز بشر و آدم را در اجتماع مطرح می‌کند. در ایران خوشبختانه یا متأسفانه به‌هرحال همچنان وضعیت سیاسی کشور مسئله‌ و دغدغه‌ اصلی همه است. یعنی این تأثیری ا‌ست که سیاست بر همه‌ جوانب زندگی ما گذاشته و همه را به نوعی سیاست‌زده کرده است.

لازم نیست که الزاماً علاقه‌مند به مسائل سیاسی باشیم. حتی اگر به ورزش علاقه‌مند باشیم، می‌بینیم که سیاست در آن تأثیر داشته است. یا اگر به سینما یا به ادبیات علاقه داشته باشیم، بازهم این تاثیر را می‌بینیم.

چند وقت پیش یادم هست که یک کارتونیست اراکی به خاطر کشیدن طرحی از وکیل مجلس به ضربات شلاق محکوم شد. چیزی که او کشیده بود وکیل مجلس اراک بود با لباس فوتبالیست‌ها که اشاره‌ای بود به زدوبند ایشان برای انتقال یک تیم فوتبال تهرانی به اراک. یعنی تم کار او به نوعی ورزشی بود، اما ورزشی که «سیاست» آلوده‌اش کرده. می‌خواهم بگویم که حوزه‌های مختلف زندگی را نمی‌شود از سیاست در ایران جدا کرد. نه ورزش را، نه ادبیات را و نه سایر مسائل را. سیاست مثل هشت‌پا بازوهایش را بر همه سطوح زندگی ایرانی امروز گسترده. در نتیجه، طبیعی‌ است که طنزپرداز هم به سیاست بیشتر بپردازد. خیلی از کارهایی را که خودم کشیده‌ام اتفاقاً بیشتر فرهنگی ارزیابی می‌کنم تا سیاسی. اما خواه ناخواه به خاطر جوی که شرح دادم، آنها را هم می‌شود «سیاسی» قلمداد کرد.

این طور به نظر می‌رسد که طنز - به طور مشخص طنزی که رویکرد سیاسی‌ دارد- در دوران‌های شکست یا سرخوردگی اجتماعی، شکوفاتر می‌شود. اگر این ایده را قبول دارید، به نظرتان چه علتی می‌تواند داشته باشد؟

نمی‌توانم دقیقاً موافق با این نگاه باشم؛ یعنی من هم معتقدم که یکی از پارامترهای خیلی خیلی مهم برای اینکه طنز، کاریکاتور و امثالهم دچار شکوفایی شود یا دوره‌ اوجی را تجربه کند، فضای باز سیاسی است. یعنی همزمان احتیاج دارد تا یک باریکه‌ راه نفس و ابراز عقیده هم وجود داشته باشد.

یکی از دوره‌های بسیار پرفراز و نشیب سیاسی در تاریخ مملکت ایران و بسیار سیاه و بسیار پرسوژه و ایده و پر از شکست، به اعتقاد من دهه‌ ۶۰ یا به قولی دوران طلایی امام راحل (!) بود که فوق‌العاده خفقان شدید بود و شما نمی‌توانید آنجا، در آن دوران خیلی طنز پیدا کنید. اصولاً اجازه‌ گفته شدن حرفی داده نمی‌شد. جایی هم برای عرضه اش نبود.

می‌دانید، هر وقت یک مقدار پا را از روی گردن مطبوعات و هنرمندان و طنزپردازان برداشته‌اند، ما کم کم شاهد حضور و بروز طنز، کاریکاتور و امثالهم بوده‌ایم. شاهد حضور و بروز هنر انتقادی یا طنز انتقادی بوده‌ایم. به‌عنوان مثال، باید آقای خاتمی می‌آمد و آن دوران اصلاحات پیش می‌آمد، تا ما یواش یواش احساس کنیم که طنز سیاسی دارد وضع بهتری پیدا می‌کند، ستون‌های کاریکاتور در نشریات پیدا شوند. ازجمله ستون‌ طنز نوشتاری آقای نبوی در جامعه و توس و طنز در دیگر مجلات و ده‌‌هاستون کاریکاتور در صبح امروز، آفتاب امروز، خرداد، آزاد، زن، مشارکت، همبستگی و ... همچنین ظهور طنزپردازان جدید. در نتیجه، من عامل بسیار تأثیرگذار را همین آزادی نسبی می‌دانم. در داخل ایران الان مشکلی که کاریکاتور پیدا کرده، این است که این «فضای تنفس نسبی» را هم از آن گرفته‌اند.

ما شرایط تاریخی خیلی بدی را می‌گذرانیم. از جهات مختلف شدیداً تحت فشار و رنج هستیم. به خاطر تحریم‌ها، به خاطر خطر جنگ، به خاطر حکومت مستبدی که داریم. این جریان، گاه باعث شده که هم از طرفی طاقت‌مان برای شوخی کم شود، یعنی خیلی حاضر نباشیم که بپذیریم با چیزهایی که دوست داریم شوخی شود و هم اینکه با مسائل جدی‌تر، با هنر جدی‌تر و شاید بعضاً، با کاریکاتور جدی‌تر بهتر ارتباط برقرار کنیم و بهتر در یادمان بماند.

آیا اعتقادی به دادن حس شادی به مخاطب، از طریق طنز و کاریکاتور دارید؟ به این معنا که آیا یکی از رسالت‌های اصلی طنز را دادن چنین حسی به مخاطب قلمداد می‌کنید؟

اگر بگویم که این را به‌عنوان «رسالت طنز و کاریکاتور» قلمداد می‌کنم، خب نصف بیشتر کارهای خودم زیر سئوال می‌رود و آن کارها انگار این رسالت را زیر پا گذاشته‌اند. واقعیت‌اش این است که الزامی نمی‌بینم که حتماً طنز و کاریکاتور بخنداند. این بستگی دارد که روی چه نوع طنز و کاریکاتوری شما دارید کار می‌کنید؟ روی چه شوخی‌ای دارید در واقع کار می‌کنید. ولی به نظر من، هیچ بد نیست و اصلاً بخش‌هایی از شوخی، کاریکاتور و کارتون انجام می‌شود، فقط برای اینکه تبسم بر لب مخاطب آورد.

در این شکی نیست که خیلی وقت‌ها و خیلی جاها، قصد من بیشتر این بوده است که تلنگر بزنم و بیشتر به فکر وادارم یا به چیزهایی متوجه کنم که یادآوری‌شان خیلی در حالت عادی برای آدم‌ها خوشایند نیست. ولی باز حتی در آن کارها نیز سعی کرده‌ام تلخی محتوا را هم که شاید به صورت عادی تحمل‌ناپذیر باشد، به شکلی نرم‌تر، شیرین‌تر و قابل تحمل‌تر ارائه کنم به ببینده و مخاطبم. ولی کاملاً موافق هستم که بخشی از کاریکاتورها، دقیقاً برای همین شوخی‌ها ساخته می‌شوند تا حس شادی را در مخاطب ایجاد کنند و من فکر می‌کنم این چیزی‌ است که در جامعه‌ ما خیلی فراموش شده. حتی بعضاً به‌عنوان کاری که محتوا ندارد با یک کار شوخ‌طبعانه برخورد می‌شود. مهم این است که شوخی، هوشمندی داشته باشد حالا چه فکاهه چه طنز.

شما هم کارتون می‌کشید و هم طرح‌هایی با مضمون‌های اجتماعی و سیاسی کار می‌کنید. طرح‌هایی که نه تنها پیام‌آور شادی نیستند و شادی‌آفرین تلقی نمی‌شوند یا به تعبیر خودتان ممکن است تلخ نیز باشند، بلکه روایت‌گر خلاقانه‌ یک رنج عمومی یا درد مشترکی‌‌ هستند که جامعه دارد حس می‌کند و از قضا این دست از طرح‌های شما هم از استقبال ظاهراً بیشتری برخوردار می‌شود. دلیل استقبال از این دست کارها را در میان مخاطبان‌تان چه می‌بینید؟

ما ملتی هستیم مقادیری احساساتی و وقتی کاری، احساسات ما را نشانه می‌رود، بیشتر در ذهن‌مان می‌ماند. معمولاً لحظات تلخ و عاطفی زندگی‌مان را بیشتر از لحظات پرخنده و شوخی به خاطر می‌آوریم. نمی‌دانم آیا می‌توانم این را تعمیم دهم و تا چه حد. احساس می‌کنم در مورد بخشی از هموطنان‌مان قضیه این طور است. شاید خود من هم همین جوری باشم. هرچند من حافظه‌ خوبی برای نکات احمقانه و خنده‌دار زندگی دارم و حتی در تلخ‌ترین بخش‌ها- مثل زندان- گاهی نکات خنده‌دار بیشتر در ذهنم باقی مانده، اما می‌دانم که لحظات احساساتی و لحظات تلخ و پررنج بیشتر در ذهن ملت ما می‌ماند و متأسفانه این لحظات کم نبوده‌اند و کم نیستند.

ما شرایط تاریخی خیلی بدی را می‌گذرانیم. از جهات مختلف شدیداً تحت فشار و رنج هستیم. به خاطر تحریم‌ها، به خاطر خطر جنگ، به خاطر حکومت مستبدی که داریم. این جریان، گاه باعث شده که هم از طرفی طاقت‌مان برای شوخی کم شود، یعنی خیلی حاضر نباشیم که بپذیریم با چیزهایی که دوست داریم شوخی شود و هم اینکه با مسائل جدی‌تر، با هنر جدی‌تر و شاید بعضاً، با کاریکاتور جدی‌تر بهتر ارتباط برقرار کنیم و بهتر در یادمان بماند.

در همین زمینه:

پرونده «حق شادی» در گروه جامعه زمانه، زیر نظر سپیده شایان و با مشارکت و همکاری اسماعیل جلیلوند (در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، حسن مکارمی، حسن یوسفی اشکوری، مژگان کاهن و بهروز شیدا)، آیدا قجر(در گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، شهلا شفیق و سعید پیوندی)، بهنام دارایی‌زاده (در گفت‌وگو با جلال ایجادی و مانا نیستانی)، نعیمه دوستدار (در گفت‌وگو با احمد علوی)، حسین نوش‌آذر (مقاله شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان)، سارا روشن (در گفت‌و گو با محمدرضا نیکفر) و اکبر فلاحیان (ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر) تهیه شده است.

گفت و گوهای حق شادی را می توانید از طریق لینک های زیر بخوانید:

ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر

حقوق بشر و افق دید ما- در گفت‌وگو با محمدرضا نیکفر، نویسنده و پژوهشگر- بخش نخست

حق شادی- در گفت‌وگوبا محمدرضا نیکفر، بخش دوم و پایانی

اندوهباری نظام آموزشی در ایران – گفت‌وگو با سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه

شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان»

مرگ‌پرستی حکومت ایران – گفت‌وگو با شهلا شفیق، جامعه‌شناس، پژوهشگر و فعال حقوق زنان

پیوند شادی با محیط زیست سالم – گفت‌وگو با جلال ایجادی، استاد دانشگاه وکارشناس

محیط زیست

شادی در سکوت ممکن نیست- گفت‌وگو با بهروز شیدا، منتقد، نویسنده و پژوهشگر ادبی

حق شادی و زخم‌های تاریخی - در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، پژوهشگر تاریخ ایران

سکس، شادی و حقوق بشر- گفت‌وگو با مژگان کاهن، روان‌شناس

حق شادی، حق انتقاد - در گفت‌وگو با مانا نیستانی، کاریکاتوریست ساکن فرانسه

جامعه ایران و زخم‌های روحی - در گفت‌وگو با حسن مکارمی، روانشناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی

افسردگی، تورم و بحران اقتصادی - گفت‌وگو با احمد علوی، اقتصاد‌دان و پژوهشگر علوم اجتماعی

رقص، شادی و اعتراض- گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، رقصنده باله

حق شادی، دین و دینداری- گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی مذهبی

مانا نیستانی: "در ایران تعریف گسترده‌ای از توهین وجود دارد"

Sat, 12 May 2012 21:34:10 +0000

فراخوان مانا نیستانی در اعتراض به حکم شلاق برای محمود شکرایه، کاریکاتوریست ایرانی

لیدا حسینی‌نژاد

لیدا حسینی‌نژاد - شانزدهم اردیبهشت ماه ۱۳۹۱ خبرگزاری ایلنا از صدور حکم ۲۵ ضربه شلاق برای «محمود شکرایه» کارتونیست ایرانی در نشریه «نامه امیر» در استان مرکزی خبر داد. این حکم مربوط به کشیدن کاریکاتوری از «احمد لطفی آشتیانی» نماینده اصول‌گرای شهر اراک در مجلس هشتم می‌شود. محمود شکرایه این نماینده مجلس را در زمین فوتبال، در لباس فوتبال و یا یک لوح تقدیر در دست نشان می‌دهد.

احمد لطفی آشتیانی قصد داشت تیم فوتبال لیگ برتر را از تهران به اراک منتقل کند که در نهایت هم موفق نشد. بسیاری این اقدام او را تلاشی ناکام برای جذب رأی در انتخابات مجلس نهم می‌دانستند.

در واکنش به حکم شلاق برای محمود شکرایه، «مانا نیستانی» کارتونیست ایرانی ساکن فرانسه فراخوانی داده و همکارانش را به کشیدن کاریکاتوری از آقای لطفی آشتیانی دعوت کرده است.

از مانا نیستانی در مورد هدف از اعلام این فراخوان و تأثیر آن پرسیدم.

او در ابتدای این گفت‌و‌گو از تأثیری که خبر حکم شلاق برای محمود شکرایه بر او گذاشت می‌گوید.

کاریکاتورهای مطبوعاتی دغدغه ۲۰ سال گذشته زندگی مانا بوده و با اینکه شش سال گذشته را خارج از ایران زندگی می‌کند هیچ‌وقت ارتباطش را با فضای کاری ایران قطع نکرده. برای این کارتونیست «حفظ چند منفذ باقی‌مانده برای بچه‌های داخل با وجود فشارها و محدودیت‌هایی که وجود دارد» بسیار مهم است.

مانا نیستانی در این گفت‌وگو وضعیت کاریکاتور مطبوعاتی و رسانه‌ای در ایران را «بد و بسیار مریض‌احوال» می‌داند. او با اشاره به اینکه کشیدن کاریکاتور سیاسیون غیر‌ روحانی در ۳۰ سال گذشته چندان مشکل‌ساز نبوده، صدور چنین حکمی برای محمود شکرایه را بسیار سنگین و عجیب می‌داند.

کاریکاتور چهره نماینده کذایی مجلس از مانا نیستانی در دفاع از همکارش. (منبع: مردمک)

البته در عین حال او معتقد است که در میان مردم و سیاسیون هیچوقت تحمل بالایی در مورد کاریکاتور وجود نداشته و این امر شاید به دلیل نوع فرهنگ و تربیت مردم باشد و یا تعریف گسترده‌ای که از «توهین» وجود دارد.

مانا از اینکه این حکم سرآغاز فشارهای بیشتر روی کاریکاتوریست‌ها و کارتونیست‌ها شود ابراز نگرانی می کند. از نظر او هیچ قانونی در ایران با کاریکاتوری که محمود شکرایه از احمد لطفی آشتیانی کشیده، شکسته نشده است.

او که‌ احمد لطفی آشتیانی را بهانه‌ای برای صدور حکم شلاق به محمود شکرایه می‌داند، درحمایت از محمود شکرایه، این‌بار به جای کشیدن کارتون تصمیم می‌گیرد از همکاران خودش در داخل و خارج از ایران دعوت به کشیدن کاریکاتور با موضوع آقای لطفی آشتیانی کند.

مانا نیستانی می‌گوید که تنها ایده را طرح کرده و باقی آن احساس مسئولیت و همدلی و همبستگی کارتونیست‌ها بوده که این دعوت را اجابت کرده‌اند.

گفت‌و‌گو با مانا نیستانی را می‌توانید از طریق فایل صوتی بشنوید:

ایمیل گزارشگر:

lida@radiozamaneh.com

در همین زمینه:

::فراخوان مانا نیستانی در "مردمک"

تقدیر از هنرمندان ایرانی در مسابقه کاریکاتور سازمان ملل

Pejman — Tue, 27 Dec 2011 16:54:33 +0000

پژمان اکبرزاده *

جواد علیزاده و مانا نیستانی، دو کاریکاتوریست ایرانی در بین دریافت‌کنندگان تقدیرنامه از سازمان ملل هستند؛ این تقدیرنامه‌ها از سوی مسابقه کاریکاتورهای سیاسی این سازمان موسوم به «جایزه‌ رانان لوری» به ۱۰ کاریکاتوریست برگزیده ارسال شده است.

سه برنده اصلی جایزهء سال ۲۰۱۲ عبارتند از کلی بنت، (ایالات متحده)، برنده جایزه ۱۰ هزار دلاری؛ ریک مک‌کی (ایالات متحده) برنده جایزه ۵ هزار دلاری و دیوید پاپ (استرالیا)، برنده‌ جایزه ۳ هزار دلاری.

دو کاریکاتوریست ایرانی نیز که مورد تقدیر قرار گرفتند، مانا نیستانی، برای کاریکاتوری که از او در تارنمای رادیو زمانه منتشر شد و جواد علیزاده، برای کاریکاتوری در نشریه "طنز و کاریکاتور" در تهران بودند.

ساعاتی پیش مانا نیستانی در رابطه با دریافت تقدیرنامه از "جایزه کاریکاتور سیاسی سازمان ملل" به رادیو زمانه گفت:

"من هیچ وقت برای مسابقه و جشنواره، ارزشی بیش از آنچه دارد قائل نبودم. نخستین دلیلی هم که در این مسابقه شرکت کردم، این بود که نیاز نبود کاری برای جشنواره کشیده شود. چون معتقد هستم که کار کاریکاتور، خیلی کار جشنواره‌ای و مسابقه‌ای نیست و ترجیح می‌دهم چنین کاری را نکنم. خیلی کم پیش آمده که کاری برای جشنواره بکشم.

این مسابقه‌ای بود که سازمان ملل برگزار می‌کرد، در واقع هرسال برگزار می‌کند و از کاریکاتوریست‌های حرفه‌ای رسانه‌ها می‌خواهد که دوتا از کارهای منتشرشده را در طول آن سال ارسال کنند. آنها هم قضاوت می‌کنند و جایزه به برندگان تعلق می‌گیرد.

یکی از دلایلی که من کارهایم را دادم همین بود که روی کارهای چاپ شده و مطبوعاتی این قضاوت صورت می‌گرفت. به‌هرحال هر مسابقه‌ای، حالا متولی‌اش سازمان ملل باشد یا ارگانی دیگر، وقتی حالت رقابتی پیدا می‌کند، یکجور بازی است که قواعدش برآیند سلیقه‌ی داورانی است که رأی گیری می‌کنند؛ کار را براساس سلیقه‌ی خودشان انتخاب می‌کنند. در همین حد. البته خوشحال هستم که جزو یکی از کارهایی بودم که به نظرشان خوب آمده، ولی خب سلیقه‌ داوران است."

در مورد خود کار برایمان بگویید. چه زمانی این کار را کشیدید و منتشر شد؟

تاریخ دقیق‌اش خاطرم نیست. فکر کنم حدود سال ۲۰۱۰ بود که در "رادیو زمانه" این کار منتشر شد؛ رسانه‌ای که من این دو کار را از آن شرکت دادم. تصویر یک بازجوی نظامی و یک بازجوشونده را نشان می‌دهد که بازجو دارد با انواع و اقسام فحش و بدوبیراه او را مخاطب قرار می‌دهد و بازجوشونده از میان تمام آن حروف فحش‌های رکیک، حروف یک واژه یعنی "آزادی" را می‌سازد؛ مانند جداول متقاطعی که آدم حروف‌شان را ضربدری پیدا می‌کند.

برندگان تنها به همین شکل اعلام می‌شوند یا این که قرار است در مراسمی جوایز اهداء شود؟

در واقع این مسابقه سه جایزه‌ی اصلی دارد که متأسفانه هیچ کدامش نصیب من نشد! جوایز نقدی هستند که به نفرات نخست تا سوم تعلق گرفت؛ به دو کارتونیست آمریکایی و یک کارتونیست استرالیایی که هر سه از بهترین‌های کارتون‌های مطبوعاتی دنیا هستند. به غیر از این، ۱۰ نفر هم شایسته‌ی تقدیر دانسته شده‌اند، که من هم جزو این ۱۰ نفر بودم، و پلاک‌های امضاء شده توسط رئیس سازمان ملل به آنها اهداء شده است. البته خبر ندارم که مراسمی باشد. اما پلاک‌ها با پست ارسال شده و به دست من هم با پست رسیده است.

چه چیزی روی آن نوشته شده؟

باور کن نخوانده‌‌ام (با خنده). نمی‌خواهم از ارزش‌های این جایزه یا هر جایزه‌ دیگری کم کنم. می‌دانم که پیش از این خیلی از کارتونیست‌های خوب ایرانی مانند حسن کریم‌زاده یا خیلی‌های دیگر جوایزی مشابه یا بهتر از این را برده‌اند. اما به نظر من ارزش کارتون مطبوعاتی به جوایزی که می‌برد نیست. هدفش و کارش چیز دیگری است. این‌ها یکسری مسائل جنبی است. به اضافه‌ی این که می‌خواهم اشاره کنم که این تقدیرنامه را تنها من از ایران نبردم. آقای جواد علیزاده هم برده که یکی از کارتونیست‌های خیلی خوب و با

سابقه‌ی ایرانی است. به ایشان هم می‌خواهم تبریک بگویم.

* ایمیل تهیه‌کننده:

pejman@radiozamaneh.com

"پس از انتخابات"، چالشی به قلم روزنامه‌نگاران

arezoo — Thu, 01 Dec 2011 05:47:17 +0000

سارا مقدم

"پس از انتخابات"، عنوان کتابی است که 12 روزنامه‌نگار ایرانی نوشته‌اند که بعد از دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ایران، کشورشان را به اجبار ترک کرده‌اند و بنیاد فردریخ ایبرت در آلمان آن را به چاپ رسانده است.بیشتر فصل‌های این کتاب، گزارش‌های مستند روزنامه‌نگارانی است که روزهای پس از انتخابات، در تهران و در بطن حوادث قبل و بعد از انتخابات حضور داشتند و از آسیب‌های اغتشاش‌های بعد از انتخابات در امان نماندند. آنها چندی پس از انتخابات به دلایل سیاسی، ایران را ترک کردند و در کشورهای مختلف اقامت گرفتند.

برخی از نوشته‌های این کتاب نمایانگر مرزهای کمرنگ روزنامه‌نگاری و فعالیت سیاسی و حتی فعالیت حزبی در ایران و نمایش درگیری‌هایی است که روزنامه‌نگاران به‌طور مستقیم یا غیر مستقیم به دلیل نقد حاکمیت سیاسی دچار بوده‌اند.

از توصیف واقعیت تا خود واقعیت

مارکوس میشایلزن، گردآورنده کتاب، در مقدمه آن می‌نویسد: "رژیم جمهوری اسلامی از گستردگی اعتراض‌های پس از انتخابات متحیر شده بود، اما اینگونه به نظر می‌رسد که از آمادگی کامل برای سرکوب مخالفان، چه در محافل سیاسی و چه در جامعه مدنی برخوردار بود." به گفته وی مقالات به چاپ رسیده در کتاب "پس از انتخابات" به بررسی انتخابات مناقشه‌برانگیز پرداخته است و نتایج حاصله از آن‌ها را از زوایای مختلف نقد می‌کند.

مارکوس مقاله‌های این کتاب را از قلم نویسندگان‌شان چنین توصیف می کند: "علی خردپیر، آسیه امینی و آرش غفوری مبارزات انتخاباتی بهار ۱۳۸۸ را به وضوح توصیف کرده‌اند، از توقعات و آمال مردم و از روزهای آغازین نا آرامی‌ها سخن می‌گویند. شاهین نوربخش لحظاتی را به تصویر می‌کشد که عاملان بزرگ‌ترین حزب اصلاح‌طلب در ایران، حزب مشارکت، متوجه رخداد کودتای انتخاباتی شدند.

بابک غفوری‌آذر و محمدرضا یزدان‌پناه سیر تکاملی جنبش سبز را پس از تابستان ۱۳۸۸ بررسی کرده و به تحلیل نقش کلیدی‌ای که موسوی به عنوان نامزد مخالفان در شکل‌دهی به اهداف و هویت این مبارزات می‌پردازد که در راه اصلاحات و آزادی بازی کرده است. وحید پوراستاد و فرنوش امیرشاهی به توصیف شرایط تلخ و رنج‌آور زندانیان سیاسی و خانواده‌های‌شان پرداخته‌اند که بایستی با شرایط غیر انسانی و غیر قانونی حبس دست و پنجه نرم کنند.

رضا ویسی و آرش حسن‌نیا از تلاش روزنامه‌نگارانی که سال‌های متمادی با مشقات فراوان در حرفه خود مواجه بوده‌اند گفته و از ادامه فعالیت روزنامه‌نگاری‌شان در تبعید نوشته‌اند و در پایان، فهیمه خضرحیدری و مریم میرزا عنوان می‌کنند که چگونه ترک وطن و زندگی در تبعید تنها نقطه آغازی برای درک تبعات ژرفی است که این جریان‌ها بر زندگی ایشان و همکاران‌شان داشته است."

رونمایی

مراسم رونمایی کتاب "پس از انتخابات" در برلین روز 23 نوامبر برگزار شد. در این مراسم علاوه بر معرفی کتاب به حاضران در جلسه توسط مارکوس میشایلزن، برخی از نویسندگان کتاب در حوزه‌های تخصصی خود سخنانی ایراد کردند.

رضا ویسی، از نویسندگان کتاب که مقاله‌اش با عنوان، "از روزنامه‌نگاری پارتیزانی در تهران تا روزنامه‌نگاری در تبعید در پراگ" (روایت خبرنگاری که سردبیر شد و سردبیری که خبرنگار شد) منتشر شده است، به بررسی نقش آیت‌الله خامنه‌ای و سپاه پاسداران در روابط سیاسی امروز ایران پرداخت و گفت: "آیت‌الله خامنه‌ای در ده سال گذشته قدم به قدم بخش‌های مختلف قدرت را تحت کنترل خود درآورده است. امروز بخشی از حاکمیت وجود ندارد که تحت فرمان مستقیم بیت او عمل نکند. از مجلس گرفته تا قوه قضائیه و مجریه.

به گفته وحید پوراستاد روزنامه‌نگار ایرانی در میدان مینی راه می‌رود که نقشه آن را ندارد. این مین‌ها خط قرمزهایی هستند که نه قانون و نه هیچکس دیگری آنها را تعیین نکرده است. او باید خودش بداند که چه چیزی ممکن است همه چیز را منفجر کند.

در ایران مثلی است که گفته می‌شود فلانی فقط در اتاق کار خود رئیس است. به نظر من و براساس تحقیقاتی که ده سال است در حوزه نقش رهبری دنبال می‌کنم، رئیس جمهوری کنونی ایران حتی در دفتر کار خود نیز ریاستی ندارد. همه اعضای کابینه دولت، به‌طور مستقیم یا غیر مستقیم از طرف رهبر و بیت رهبری کنترل می‌شوند و درواقع کشور را رهبر و سپاه پاسداران تحت فرمان رهبر اداره می‌کنند نه رئیس جمهوری."

آسیه امینی سخنران بعدی مراسم که مقاله‌اش با عنوان "مبارز نیستم، اما همیشه جنگیده‌ام" در این کتاب منتشر شده، در این مراسم به مقایسه شاخص‌های دو جنبش زنان و جنبش سبز، به مثابه دو پتانسیل اجتماعی و سیاسی نشست. به گفته او برای بررسی تاثیرات و نقش جنبش‌ها، نیازمند شناخت شاخص‌ها و ویژگی‌های آنها هستیم و این مقایسه به معنی ارزش دادن به یکی یا نکوهش دیگری نیست.

وی ویژگی‌هایی چون تلاش برای رفع تبعیض، انتخاب موضوع مشترک به عنوان هدف، داشتن برنامه‌ریزی و سازماندهی بدون تکیه بر نقش یک رهبر، داشتن سیستم برنامه‌ریزی و مدیریتی، حرکت به سمت سکولاریسم و ائتلاف افراد و گروه‌های متفاوت صرفاً برمبنای توافق‌های مشترک را از ویژگی‌های جنبش زنان برشمرد و گفت: "در جنبش سبز نیز نیروهای مختلفی حضور داشته‌اند که استبداد، آنها را کنار هم جمع کرده است، اما این جنبش علی‌رغم داشتن دو رهبر سمبلیک، مکانیسمی برای رهبری ندارد. همچنین نیروهای این جنبش برنامه‌ای برای انتخاب یک هدف مشترک و ائتلاف به خاطر این هدف ندارند."

وحید پوراستاد، نویسنده دیگری که مقاله‌اش با عنوان "زندان اوین، قلب ایران" منتشر شده است، در این مراسم درباره روزنامه‌نگاری معاصر ایران سخن گفت. وی که سخنانش را با یاد همکاران زندانی‌اش شروع کرده بود، درباره دو مثل "بندبازی" و "حرکت در میدان مین" که تعابیری از شرایط روزنامه‌نگاران ایرانی است، برای حاضران سخن گفت. سانسور، تهدیدهای جانی و امنیتی، توقیف و بازداشت و بی‌کاری توصیفاتی بودند که آقای پوراستاد شرح آنها را برای حاضران بازگفت. به گفته او روزنامه‌نگار ایرانی در میدان مینی راه می‌رود که نقشه آن را ندارد. این مین‌ها خط قرمزهایی هستند که نه قانون و نه هیچکس دیگری آنها را تعیین نکرده است. او باید خودش بداند که چه چیزی ممکن است همه چیز را منفجر کند.

سخنران آخر، مریم میرزا بود که در مورد وضعیت اینترنت و نقش اینترنت در ایران امروز سخن گفت. وی با اشاره به مجازات‌هایی که برای برخی از فعالان اینترنتی تعیین شده بود گفت که این مجازات‌ها شامل از حبس تا اعدام می‌شوند. او با اشاره به نقش اینترنت در شکل‌گیری گروه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، این تکنولوژی را در پیشبرد اهداف معترضان در ایران به ویژه پس از انتخابات مهم ارزیابی کرد و گفت حکومت ایران در تلاش است تا با محدود کردن استفاده از اینترنت، از سرعت محدود گرفته تا ترویج اینترنت حلال، این فضا را نیز به تملک خود در آورد.

مقاله‌های دیگر این کتاب، "یک گام به پیش" به قلم علی خردپیر، "ستاد ۸۸، بزرگ‌ترین کمپین حامی میرحسین موسوی در کل کشور" به قلم آرش غفوری، "آن بعد ازظهر نحس ..." به قلم سیدشاهین نوربخش، "بازی در میدان حریف" به قلم بابک غفوری آذر، "میرحسین موسوی؛ آشپز آش ایرانی" به قلم محمدرضا یزدان‌پناه، "پشت دیوارهای بلند اوین" به قلم فرنوش امیرشاهی، "حرفه؛ خبرنگار در غربت" به قلمآرش حسن‌نیا، "بازمانده‌ی زلزله‌" به قلم فهیمه خضر حیدری و "کسی در خانه منتظر من نیست" به قلم مریم میرزا است.

خندیدن قدغن نیست

Sun, 11 Sep 2011 02:35:54 +0000

گفت‌و‌گو با مانا نیستانی درباره‌ خط قرمزها در جمهوری اسلامی ایران برای کاریکاتوریست‌های ایرانی

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده- کاریکاتور بخشی از نقاشی است که سوژه‏ دلخواه را به صورت مضحک و خنده‏دار ترسیم می‌‏کند. اما همین جنبه‏ طنز و خنده‏دار کاریکاتور برای برخی، به‏ویژه برای دیکتاتور‌ها ناخوشایند است و البته عواقب بدی برای کاریکاتوریست به‏وجود می‌‏آورد.

تازه‏‌ترین این نوع عاقبت نافرجام همین ماه گذشته برای علی فرزاد، کاریکاتوریست منتقد سوریه‏ای پیش آمد. مأمورین امنیتی بشار اسد انگشت‏های علی فرزاد را خرد کردند و پس از مجروح کردن سر و صورتش، او را در خیابان‌‌ رها کردند.

کاریکاتور ‌گاه جنجال‏آفرین هم می‌‏شود. چاپ کاریکاتوری از محمد، پیامبر مسلمانان، در یک روزنامه‏ دانمارکی، باعث واکنش مسلمانان افراطی شد.

در ایران کاریکاتوریست‏‌ها یا کاریکاتوریست‏های مهمی در دوران معاصر پیدا شدند که به‏ویژه در مطبوعات ادبی جای مهمی داشتند. اردشیر محصص، کامبیز درم‏بخش، منوچهر محجوبی و بسیاری دیگر.

در سال‏های اخیر توکا نیستانی، مانا نیستانی، بهمن عبدی، داریوش رمضانی، کیانوش رمضانی و چند هنرمند دیگر، از جمله کاریکاتوریست‏های ایرانی بوده‏اند که بسیاری از آن‏‌ها هم مجبور شدند راه تبعید را در پیش بگیرند.

کاریکاتوریست‏‌ها همیشه در کشورهایی با رژیم‏هایی مستبد و دیکتاتوری در خطر قرار دارند. دیکتاتور‌ها از قدرت آن‌ها می‌‏ترسند.

مانا نیستانی، ۳۸ ساله، فارغ‏التحصیل رشته‏ی معماری از دانشکده‏ هنرهای زیبای تهران است. پدر او منوچهر نیستانی، شاعر مشهور و برادرش توکا نیستانی، کاریکاتوریست بنامی است. مانا نیستانی به دلیل چاپ یک مجموعه‏ تصویری در یک نشریه‏ کودکان که قسمتی از آن «توهین به اقوام آذری» توصیف شد، به زندان رفت. او بعد‌ها راه تبعید را برگزید و حالا در پاریس زندگی می‌‏کند.

در گفت‏وگویی با مانا نیستانی، ابتدا از او می‌‏پرسم: در رژیم های مستبد مرزهای قرمز برای کاریکاتوریست از جمله در جمهوری اسلامی در کجاست؟

مانا نیستانی - به اعتقاد من بسیاری از این خطوط قرمز نامشخص و نامعین هستند، تغییرپذیرند و بنا بر شرایط روز و ذائقه‏ی متغیر دیکتاتور می‌‏توانند کاریکاتوریست را به دردسر بیندازند. من بار‌ها از این تعبیر استفاده کرده‏ام که بسیاری اوقات در کشور ما حتی این خطوط قرمز هستند که کاریکاتوریست را قطع می‌‏کنند و از روی او رد می‌‏شوند، به جای این‏که کاریکاتوریست از خط قرمز رد بشود.

شما چهار کتاب هم در ایران منتشر کرد‏ه‏اید. از جمله «خندیدن قدغن نیست» و سه کتاب درباره‏ ماجراهای «آقای کا». ویژگی کتاب «خندیدن قدغن نیست» در چیست؟

«خندیدن قدغن نیست» مجموعه‏ای از کارهای من بود که در مقطع زمانی حول و حوش سال‏های ۷۲ تا ۷۹ کشیده بودم و در مطبوعات مختلفی مانند «ایران فردا»، «آدینه»، «پیام امروز» به چاپ می‌‏رسید که الان مدت‏‌ها است این نشریات هم توقیف شده‏اند و دیگر در عرصه‏ی مطبوعات ایران حضور ندارند. این کتاب در زمانی منتشر شد که از لحاظ سیاسی مقداری فضای بازی ایجاد شده بود، دوران اصلاحات پیش آمده بود، وضعیت ارشاد خیلی بهتر بود و مجوز برای کتاب‏‌ها بالنسبه راحت‏‌تر صادر می‌‏شد. تصمیم داشتم از آن به بعد، هر سال یا هر چند سال، به فواصل نزدیک، کتاب‏هایی از مجموعه کارهایم منتشر کنم. خوش‏بینانه فکر می‌‏کردم این شرایط ادامه پیدا می‌‏کند و می‌‏شود مرتب در روزنامه‏‌ها و نشریات کار کرد. اما دیدیم که این‏طور نشد. بعد از آن بهار کوتاه‏مدت مطبوعات در اواخر دهه‏ی ۷۰، در سال ۷۹ به تعطیلی و توقیف فله‏ای روزنامه‏‌ها رسیدیم، این روند قطع شد و دیگر فراموش شد. «خندیدن قدغن نیست» محصول آن زمان بود. اسمی که خودم برای مجموعه‏ی کارهایم انتخاب کرده بودم، چیز دیگری بود. اما در آن زمان که در نشریه‏ «آفتاب امروز» کار می‌‏کردم، قبل از اینکه کتاب چاپ بشود، با یکی از همکاران خوبم در این نشریه مشورت کردم و او این اسم را بر اساس یکی از نوشته‏های (اگر اشتباه نکنم) برشت پیشنهاد کرد و من هم خیلی خوشم آمد. برای اینکه به نحوه‏ی تفکر من، ایده و باور من نزدیک بود.

مانا نیستانی، کاریکاتوریست:به علی فرزاد احترام می‌گذارم که در کشور خودش، این‏قدر شجاعانه به کارش ادامه داد که دست‏هایش را هزینه کرد. من دست‏هایم را دوست داشتم.

احساس می‌‏کنم که آگاهانه خندیدن و به نوعی دست انداختن ابهت‏های ساختگی و قداست‏های ساختگی، چیزی است که برای دیکتاتور‌ها خیلی خطرناک است، از آن می‌‏ترسند و قدغن می‌‏شمارندش و این جمله که «خندیدن قدغن نیست» یک جور فریاد آزادی‏خواهی و فریاد رهایی خواستن است. من این عنوان را به این شکل می‌‏بینم و خیلی هم از آن دوست سپاسگزار هستم که این عنوان را به من پیشنهاد کرد.

نگاه مردم در ایران در این سال‏‌ها به کاریکاتور چگونه بوده است؟

بخش زیادی از مخاطبین ما و مردم ما در ته ذهن‏شان احساس می‌‏کنند که کاریکاتور (من به عنوان نمادی از خندیدن و شوخ‏طبعی کاریکاتور را مثال می‌‏زنم)، اصولاً چیزی است که خیلی شأن و اعتبار ندارد و ذات آن به نوعی عجین شده با تمسخر و توهین؛ و نگاه چندان خوش‏بینانه‏ای به آن ندارند. اگر زمان‏هایی احساس کنند که کاریکاتور کاربرد دارد، به آن می‌‏خندند و از آن لذت می‌‏برند، انگار دارند یک گناه ممنوعه انجام می‌‏دهند. یا به نوعی دوست دارند این کار‌ها در مورد دیگران کشیده شود و خودشان هیچوقت سوژه نباشند. یا دوست دارند چیزهایی را که روی آن تعصب دارند و به آن سخت باور دارند، در کاریکاتور نبینند. برای اینکه احساس می‌‏کنند به نوعی تحقیر می‌‏شوند. یک بار مثال زدم و گفتم که خیلی‏‌ها کاریکاتور را به مثابه‏ی لنگه‏کفشی می‌‏بینند که آن خبرنگار عراقی به طرف جورج بوش انداخت. آن را ابزاری مانند یک تخم‏مرغ و یا گوجه فرنگی گندیده می‌‏بینند که بتوانند آن را به طرف مخالف‏شان پرتاب کنند.

شما یک جایزه‏ بین‏المللی، با نام «جایزه‏ی شجاعت» نیز دریافت کرده‏اید. معیارهای این جایزه چه بود؟

فلسفه‏ این جایزه این بود که اگر کاریکاتوریستی به عنوان یک روزنامه‏نگار و یا فعال راه آزادی بیان مورد تهدید قرار بگیرد، به زندان برود و مورد هرگونه خطری قرار بگیرد، باید از او حمایت کرد. چون اعتقاد بر این بوده که نباید گذاشت فضایی به‏وجود بیاید که اهل قلم در معرض خطر و تهدید باشند.

اما من‌‌ همان موقع هم گفتم که عنوانی که این جایزه به خودش گرفته بود، به عنوان جایزه‏ی شجاعت، بسیار غلط‌انداز بود و تعابیر دیگری ایجاد کرد. حتی بعداً در نامه‏نگاری‏ای که با رییس این انجمن داشتم، خود آن‏‌ها نیز تصدیق کردند که این عنوان و نام جایزه‏ شجاعت، چنان تعبیر و عنوان درستی نیست. شاید باید عنوان دیگری برای آن انتخاب شود و احتمالاً این اتفاق هم خواهد افتاد.

آیا تاکنون کاریکاتوری کشیده‏اید که بعد از کشیدن آن پشیمان بشوید؟

اگر من کاریکاتوری کشیده باشم، حرفی در آن مطرح شده باشد که واقعاً باور من باشد، بر سرش ایستاده‏ام و هیچوقت به‏خاطرش نه معذرت می‌‏خواهم و نه از آن برمی‏گردم. چنا‏چه این اواخر یکی از کاریکاتورهایم، به صرف اینکه در آن از تصویر یکی از نشانه‏های مذهبی (حضرت ابوالفضل) استنباط شده بود، خیلی‏ مورد جنجال قرار گرفت و خیلی‏‌ها برچسب توهین زدند. در حالی‏که هیچ توهینی در آن نشده بود و چنین قصدی هم نبود و من هم از حرفم برنگشتم. اما در آن قضیه‏ی خاص و در آن ماجرا که برخی آن را توهین به آذری‌ها توصیف کردند، به خاطر اینکه واقعاً تفسیری که نسبت به آن کار خاص انجام شده بود، در ذهن من نبود، من بار‌ها و بار‌ها این قضیه را اعلام کردم و اعلام معذرت کردم.

معذرت‏خواهیم به این معنی نبود که پذیرفته‏ام چنین قصدی داشتم یا به خاطر تحقیر قومیت خاصی، از یک کلمه ترکی استفاده کرده بودم که در محاوره‏ی فارسی کاملاً رایج است. چنین چیزی به هیچ‏وجه نبود، من چنین قصدی نداشتم. معذرت‏خواهیم به خاطر این بود که به‏ هرحال این برداشت و این تفسیر ایجاد شده بود.

اعتراض صورت گرفته بود، مردم به خیابان آمده بودند و بر خلاف تمام اعتقادات و باورهایی که من نسبت به مردم، نسبت به نحوه‏ دیالوگ برقرار کردن با هنرمند و همین‏طور نسبت به برخوردی که باید با اعتراض‏‌ها بشود دارم، زمانی که زندان بودم، مطابق معمول، معترضین مورد تیراندازی و خشونت حکومت قرار گرفتند. تعدادی‏ از آن‏‌ها کشته شدند، خیلی‏‌ها آسیب دیدند و به زندان افتادند. کما اینکه خیلی از آن‏‌ها هنوز هم در زندان هستند.

این اتفاقات افتاد، به خاطر این تفسیری که صورت گرفته بود. من نمی‌‏گویم که این تفسیر چرا و توسط چه کسانی ترویج و اشاعه پیدا کرد و چه دست‏هایی در کار بود که یک تفسیر، از میان هزار تفسیر، آن‏طور به شکل وسیع، در تیراژ وسیع زیراکس و پخش بشود و باعث بشود که دل بسیاری بیش از پیش بشکند. به‏هرحال این تفسیر صورت گرفته بود و من به خاطر آن معذرت‏خواهی کردم. اما همیشه تأکید کرده‏ام که هیچوقت چنین قصدی نداشته‏ام.

کاریکاتورها و سوژه‏هایی که در ایران انتخاب می‌‏کردید و می‌‏کشیدید، چه تفاوتی کرده با آنچه اکنون در کشوری آزاد و فضای دمکراسی فرانسه می‌‏کشید؟

من خودم خیلی خود‏آگاهی نسبت به این تغییر ندارم. دوستان برخی می‌‏بینند و می‌‏گویند. طبعاً میزان دورریخته‏هایم کمتر شده است. میزان خودسانسوری‏‌ها هم کمتر شده است. نمی‌‏گویم به صفر رسیده است. چون به‏هرحال این روحیه و فرهنگی است که من با آن بزرگ شده‏ام و به قولی در من نهادینه شده است. خیلی سخت است که بتوانم کاملاً نفی‏اش کنم یا عوض‏اش کنم. می‌‏دانم که در جاهایی باز هم این خاصیت خودسانسوری در من ایجاد می‌‏شود، قوی می‌‏شود و خودش را نشان می‌‏دهد. اما مسلماً کمتر از سابق شده است. یعنی شاید در ایران ایده‏هایی داشتم که خودم آن‏‌ها را دور می‌‏ریختم یا کنار می‌‏گذاشتم و یا اصلاً به آن‏‌ها فکر نمی‌‏کردم، به‏خاطر این‏که طبعاً دوست داشتم آزادی، سلامت و وضعیتم را حفظ کنم. اعتراف می‌‏کنم که شجاعت آقای علی فرزاد را هم نداشتم. برای همین خیلی برای او احترام قائل هستم که در کشور خودش، این‏قدر شجاعانه به کارش ادامه داد که دست‏هایش را هزینه کرد. من دست‏هایم را دوست داشتم. اما با‌‌ همان شرایط و با آن میزان از خودسانسوری و سانسور هم به‏هر حال کاریکاتورهای ما باعث شده بود که خیلی از روزنامه‏‌ها به محاق توقیف بیفتدند و یا مورد شکایت قرار بگیرند. طبعاًّ امروز این شرایط عوض شده و من در اینجا مقداری آزادی بیشتری در بیان سوژه‏‌ها و ایده‏‌ها دارم.

البته اصولاً چند سال آخری که در ایران بودم، به خاطر بن‏بستی که در فضای مطبوعاتی ایران، در کاریکاتور مطبوعاتی ایران احساس می‌‏کردم و عدم امکان راحت و آزادانه‏ ارائه‏ آنچه در ذهنیت‏‌ها می‌‏گذشت، تصمیم گرفته بودم عرصه‏ کاریم را برای مدتی عوض کنم. چون مخصوصاً بعد از آن فضای آزاد نسبی‏ای که ما در دوم خرداد در مطبوعات احساس کرده بودیم، تحمل آن انسداد مجدد خیلی سخت‏‌تر شده بود. برای همین در نشریات کودک کار می‌‏کردم. در آن چند سال آخر، بیشتر درآمد حرفه‏ای من یا کاری که انجام می‌‏دادم، مختص به مطبوعات کودک بود. شاید خیلی‏‌ها اصلاً خبر نداشتند. تا اینکه آن اتفاق برای «ایران جمعه‏ کودک» افتاد و این دوره هم تمام شد.

در آن دوره من به یک بن‏بست در کار کاریکاتور مطبوعاتی و سیاسی رسیده بودم. این تبعید ناخواسته و خروج از کشور، باعث شد که من مجدداً تبدیل بشوم به یک کاریکاتوریست مطبوعاتی تقریباً تمام‌وقت. چنا‏چه الان کار اصلی من این است.

در پایان، کمی از دو کاریکاتور تازه‏‏‏تان که در سایت زمانه چاپ شد، بگویید. ماجرای علی فرزاد، کاریکاتوریست سوریه‏ای و همین‏طور کاریکاتور دریاچه‏ی رضاییه که در سایت روز به چاپ رسید.

در مورد علی فرزاد، بسیار واقعه‏ ناراحت‏‌کننده‏ای بود. یکی از دفعاتی، در طی چند ماه اخیر بود که من پای کامپیو‌تر می‌‏نشستم و اخبار روز را مرور می‌‏کردم و ناگهان یک تصویر شوکه‏ام می‌‏کرد. یعنی آن‏قدر شوکه‏ام می‌‏کرد که احساس می‌‏کردم باید سریع‏‌تر کاری راجع به آن انجام بدهم.

دفعات قبل، آن‏طور که به‏خاطرم می‌‏‏آید، مرگ آقای سیامک پورزند بود، بار دیگر مرگ خانم هاله سحابی بود که خیلی منقلب‌کننده بود. این‌بار هم تصویر علی فرزاد، وقتی با آن حالت نزار روی تخت افتاده بود و دست‏هایش را بسته بودند، شوکه‏ام کرد. برای من خیلی ناراحت کننده بود. چون خیلی راحت می‌‏توانستم با علی‏‏ فرزاد همزادپنداری کنم و بتوانم بفهمم که چه احساسی دارد. برای اینکه ابزار کار هنری‏اش، ابزار خلاقیتش، دست‏هایی که سال‏هاست قلم در دست گرفته را به آن روز درآورده بودند. این میزان ترس یک رژیم مستبد را نشان می‌‏دهد که چقدر سازوکارش و چقدر سیستمش غلط است و چقدر از خودش نامطمئن است که ناچار است به این طرز سخیف با یک هنرمند برخورد کند و حتی از یک کاریکاتور هم می‌‏ترسد.

من همیشه اعتقاد داشتم که کاریکاتور به تنهایی نمی‌‏تواند هیچ معجزه‏ای بکند، نمی‌‏تواند سیستم هیچ رژیمی را منکوب کند یا ساقط کند. اما این واقعه، لااقل به من هم نشان داد که کاریکاتور در این حد می‌‏تواند برای یک دیکتاتور خطرآفرین یا خطرساز باشد و یا او را به ترس وادارد که چنین واکنشی از خودش نشان بدهد. برای همین، طرحی کشیدیم که بازتاب می‌‏داد که چطور این قلم، احتمالاً آن ابهت پوشالی یا آن مسند قدرت خیلی توخالی آقای اسد را از باد و از آن ابهتش خالی کرده است.

مورد دیگر هم کاریکاتور مربوط به دریاچه‏ی اورومیه بود که من تا به‏حال دو سه تا کار راجع به آن کشیده‏ام. به نظر من، این قضیه یک فاجعه‏ فقط قومیتی یا محلی نیست. من آن را یک مسئله‏ تنها منحصر به منطقه‏ی آذربایجان نمی‌‏دانم. به نظر من، این یک مسئله‏ ملی است، یک مسئله‏ زیست‏محیطی بسیار مهم است که می‌‏تواند به بخش‏های خیلی عمده‏ای از کشور ما صدمه بزند. تبدیل شدن یک دریاچه با آن وضعیت و حال و هوا که خیلی‏‌ها از قدیم خاطرات نوستالژیک درباره‏‏ آن دارند، به یک شوره‏زار، واقعاً یک فاجعه است و ضرر‏های بسیار بزرگی می‌‏زند. ببیشتر هم به‏خاطر مدیریت غلط و سدسازی‏های بی‏رویه‏ای است که انجام شده. مسئله‏ی دریاچه‏ی ارومیه، ماجرایی بوده که باعث شده خیلی‏‌ها فعالیت کنند و شروع به اعتراض کنند، بلکه افکار عمومی بیشتر و بیشتر نسبت به این قضیه آگاه بشوند. من هم طبعاً به عنوان بخش خیلی خیلی کوچکی از این جریان، سعی کردم کمکی بکنم.

چاپ دوم «قرار سبز» منتشر شد

Tue, 25 Jan 2011 00:56:32 +0000

چاپ دوم «قرار سبز» روزنگار وقایع نهضت نهضت سبز ایران از دریچه نگاه شخصی توسط نشر گردون منتشر شد. این کتاب را مسیح علی‌نژاد، روزنامه‌نگار نام‌آشنای ایرانی نوشته است.

به گزارش بخش فرهنگی رادیو زمانه، نشر گردون به‌تازگی «قرار سبز» نوشته مسیح علی‌نژاد، روزنامه‌نگار ایرانی مقیم لندن را منتشر کرده است.

این کتاب در واقع روزنگار روزنامه‌نگاری است که از دریچه چشم خودش و از میان وقایع زندگی روزانه‌اش روایتی از رویدادهای پس از انتخاب ۲۲ خرداد که به نهضت سبز شهرت یافت، به‌دست می‌دهد. از این نظر این کتاب از ارزش و سندیت تاریخی خاصی برخوردار است و هر چه بگذرد، این ارزش نهفته در کتاب برجسته‌تر به چشم خواهد آمد.

«قرار سبز» نوشته مسیح علی‌نژاد به چاپ دوم رسیده است و با توجه به شمارگان محدود کتاب در تبعید و مشکلات توزیع کتاب در خارج از ایران و پراکندگی ایرانیان تبعیدی در چهارگوشه جهان می‌توان گفت از کتاب‌های پرخواننده و موفق چاپ شده در تبعید است.

نویسنده با لحنی هیجانی و با زبانی روان که به‌سادگی می‌تواند با خواننده کتاب ارتباط برقرار کند، حاشیه‌هایی را در زندگی روزانه‌ خانوادگی، و اجتماعی و سیاسی‌ آدم‌های داستانش شرح می‌دهد که معمولاً در متن رویدادهای مهم نادیده گرفته می‌شود و نگفته می‌ماند، اما به‌تدریج، هنگامی که تنش‌ها فروکش کرد، برای درک پیچیدگی‌های تاریخی یک دوران سرنوشت‌ساز از اهمیتی دو چندان برخوردار می‌گردد.

مسیح علی‌نژاد برای مثال در فصل دوازدهم می‌نویسد: «ساعت ۹ شب، همه بالای پشت بام بودیم، به‌جز ننجون و عمو دکتر که ماندند زیر کرسی ذغالی بزرگی که وسط اتاق بود، من و بابا و مامان و هوشنگ و جلال که تازه آزاد شده بود، لباس گرم پوشیدیم و هم‌صدا شدیم با همسایه‌ها. بابا بلند می‌گفت: "الله اکبر" ما جواب می‌دادیم: "االله اکبر". ستونی از بخار سفید همراه فریاد ما رو به آسمان می‌رفت.»

مسیح علی‌نژاد در وبلاگش درباره این کتاب نوشت: «قرار سبز تلفیقی است از داستان‌های نانوشته یک ایران متکثر که در آن مهتاب هدایتی از فراز و فرودهای انقلاب ۵۷ می‌گوید و بدبینی‌ها و نا‌امیدی‌هایش به حرکت اعتراضی سبز، آرزو رضایی نیز از فراز و فرودهای جنبش اعتراضی ۸۸ می‌گوید و امیدهایش. این داستان اولین و آخرین نوشته در مورد جنبش سبز ایران نیست و باور دارم که هر انسان خود کتابی مجزا است و روايت‌گری متفاوت. … این کتاب سهم یک روزنامه‌نگار است که شاید سرشار از ایرادات اساسی باشد اما با امید نوشته شد. هر یک از ما آن‌چه که در این یک سال گذشت را باید آن‌قدر تکرار کنیم تا شاید روزنه‌ای بگشاییم به سمت حقیقت.»

جلد این کتاب کار مانا نیستانی، کاریکاتوریست خوش‌قریحه ایرانی است که او هم در تبعید در مالزی به‌سر می‌برد.

مسیح علی‌نژاد، خبرنگار معروف ایرانی است که در مجلس شورای اسلامی ششم و هفتم خبرنگار پارلمانی بود و در سال ۲۰۰۵ با افشاگری عیدی نمایندگان مجلس خبرساز شد.

مقاله «آواز دلفین‌ها» در هجو محمود احمدی‌نژاد از نوشته‌های او در روزنامه اعتماد ملی است که برای مهدی کروبی دردسرساز شد و سرانجام کروبی ناگزیر شد از محمود احمدی‌نژاد به خاطر انتشار این مقاله در روزنامه‌اش پوزش بخواهد.

پیش از این دو کتاب غیرداستانی زیر عنوان «تحصن» و «تاج خار» از مسیح علی‌نژاد منتشر شده است.

نشر گردون به مدیریت عباس معروفی، نویسنده نام‌آشنای ایرانی در برلین قرار دارد و سال‌هاست که در زمینه ادبیات تبعید و برای آزادی بیان فعالیت می‌کند.