ژان آنوی

از مرگ در تراژدی تا زندگی در صحنه

Thu, 19 Jan 2012 08:53:00 +0000

تأملی در نمایشنامه آنتیگون، نوشته ژان آنوی به ترجمه احمد پرهیزی

احمد مرادی

احمد مرادی - ژان آنوی را باید مهم‌ترین نمایش‌نامه‌نویس فرانسوی در دوران پس از جنگ دانست. او که یک نسل پیش از جنبش "ابسورد" طلایه‌دار تئا‌تر در فرانسه بوده است، با تئا‌تر منحصر و بسیار شوخش همچنان می‌درخشد. آنوی حتی در نمایش‌های غیرکمدی‌اش هم طنز نمایشی خود را به‌جا گذاشته، که همین به آثارش هویت متمایزی داده است. پیش از این، پیرامون "مجلس رقص دزدان"، مهم‌ترین کمدی آنوی بحث کرده‌ایم و حالا لازم است که برای شناخت دقیق‌تر جهان نمایشی او، نگاهی بیاندازیم به مهم‌ترین تراژدی‌اش: "آنتیگون".

اثر عظیم سوفوکل در طول زمان بار‌ها مورد علاقه‌ نویسندگان قرار گرفته و از همین‌روُ اجراهای بسیار و واریاسیون‌های متنوعی بر اساس آن به روی صحنه رفته است. "آنتیگون"، کامل‌کننده‌ سه‌گانه‌ سوفوکل و نشان‌دهنده‌ سرنوشت خانواده‌ نگون‌بخت ادیپ است. "ادیپ‌شاه" و "ادیپ در کولون" دو اثر دیگرِ موجود در این سه‌گانه هستند. روایت آنوی از "آنتیگون" درامی انسانی ا‌ست و مناسبِ حال جامعه‌ اکنون. نمایشی‌ست که با همه‌ وفاداری‌اش به اصالت تراژدی‌های یونان باستان، اما دارای باوری امروزی و درکی تازه است.

سرنوشت در جهانی بی‌سرنوشت

"آنتیگون" به روایت آنوی، در نگاه اول نشان‌دهنده‌ ایجاز است. او چند کاراکتر را از متن جدا و حضور برخی را هم کم‌رنگ کرده و در عوض همه‌ بار دراماتیک اثر را بر تقابل رفتار آنتیگون با ذهنیت کِرئون گذاشته است. نقش صحنه‌خوان به اثر اضافه و فرم حضور همسرایان نیز در متن عوض شده است. البته انحصارات واریاسیون آنوی در بازی با مفاهیمی است که منجر به ایجاد تقابل جایگاه‌های اجتماعی و برخورد خطرناک آن‌ها می‌شود. سه‌گانه‌ سوفوکل بیش از هر چیز وابسته به مفهوم سرنوشت است. سرنوشت ادیپ و خاندانش در نگون‌بختی و تیرگی رقم می‌خورد و این پایانی‌ست غیر قابل‌ گریز. اما آنوی با افزودن وجهه‌ طنز به پرداخت شخصی‌اش از سرنوشت در قالب سوفوکلی، آن‌را دستکاری کرده و گرچه کاملاً به قصه‌ اصلی وفادار مانده است اما برداشتی که از سرنوشت در نمایش خود گنجانده، برداشتی است غیر سوفوکلی.

ژان آنوی، نمایشنامه‌نویس فرانسوی (لینک: معرفی "بالماسکه دزدان" از همین نویسنده در رادیو زمانه)

آنوی در ابتدای نمایش‌، از زبان صحنه‌خوان سرنوشتِ‌ کاراکترهای اصلی را با نثری زیرکانه و کم‌و‌بیش طناز بیان می‌کند. جالب است که او هم به پیروی از سوفوکل به قطعیتِ همه ‌چیز باور دارد، چرا که می‌خواهد به قصه‌ آنتیگون وفادار بماند، گرچه توانسته امضای خود را در نمایش پُررنگ کند. در نخستین صحنه‌ نمایش، سرنوشت محتومِ کاراکترهای اصلی برای تماشاگر شرح داده می‌شود و با این‌کار نقطه‌ نهایی سرنوشت (مرگ) از اهمیت می‌افتد.

"آنتیگون" آخرین مرحله‌ از تراژدی دردناک خاندان ادیپ است. ادیپ به دلیل غضب خدایان پادشاهی شر تِب را از دست داده، و پس از او دو پسرش، اوته‌اوکل و پولینیس برای به چنگ آوردن تخت پادشاهی با هم می‌جنگند که نتیجه‌ نزاعشان چیزی جز مرگ هردو نیست. سپس عموی آن‌ها، کِرئون به تخت می‌نشیند و در اولین اقدام دستور می‌دهد که جسد پولینیس بدون دفن‌‌ رها شود، چراکه به عقیده‌ او پولینیس علیه کشور خود جنگیده است، و در عوض اوته‌اوکل با شکوهِ تمام دفن می‌شود. آنتیگون – یکی از دو دختر ادیپ- نمی‌تواند شاهد چنین بی‌احترامی‌یی به پولینیس باشد، پس پنهانی خلاف امر شاه رفتار می‌کند و سعی در دفن برادر مرده دارد. کِرئون برآشفته، آنتیگون را زنده به‌گور می‌کند. نمایش با دو مرگ خودخواسته‌ی دیگر، با ‌‌نهایت تلخی به اتمام می‌رسد.

"آنتیگون" از هر لحاظ واریاسیونی این-زمانی است. نویسنده با بهره از زمان‌پریشی، با استفاده از ابزارهایی مثل کارت‌پستال، میل بافتنی و... فضای سنگین تراژدی‌های کلاسیک را از نمایش دور کرده و با ریتمی قوی، زبانی تأثیرگذار و موجز، شخصیت‌های "آنتیگون" را در فضایی شخصی بازسازی کرده است.

نپذیرفتن و مُردن

آنوی مردی عاشق‌پرست است و همان‌طور که در "مجلس رقص دزدان" به ستایش از عشقِ پاک برمی‌خیزد، در "آنتیگون" هم عشقِ هِمون (فرزند کِرئون) به آنتیگون را می‌ستاید و چه پایانی باشکوه‌تر از مرگ، برای عاشق؟ احتمالاً علت علاقه‌ آنوی به ارائه‌ واریاسیونی تازه از تراژدی سوفوکل، وجود چنین رابطه‌ای در نمایش است. تراژدی با تقابل آنتیگون و کِرئون به اوج می‌رسد، که نقطه‌ عطف همه‌ی تحولات اثر است. صحنه‌ طولانی گفت‌و‌گوی این‌دو درخشان‌ترین بخشِ نمایش است که در آن جایگاه‌های اجتماعی به سخره گرفته می‌شوند، و این‌‌ همان رفتار شوخ و مدرن آنوی در دل یک تراژدی اصیل است. کرئونِ شاه در دفاع از عمل خود می‌گوید: "شغل من اینطور ایجاب می‌کنه." (ص۷۲) او می‌خواهد خود را با شعارهایی هم‌چون "مأمورم و معذور" از زیر بار عملش برهاند، در حالی که ابتذال این توجیه برای پادشاه کاملاً عیان است.

آنتیگون، ژان آنوی، احمد پرهیزی، نشر نی، چاپ اول: ۱۳۸۸، ۲۲۰۰ نسخه، ۱۲۲ صفحه، ۲۰۰۰ تومان.

آنوی درحالی که در ابتدای نمایش با فاش ساختن نقطه‌ نهایی سرنوشت به نوعی آن‌ را کم‌رنگ کرده، در ادامه تعلیقی را پیش می‌برد که نقطه‌ آغاز همه‌ ماجرا‌ها بوده است. داستان اوته‌اوکل و پولینیس از فرم ساده‌ خود خارج می‌شود و حکایتِ حقیقیِ آنچه میان این‌دو رقم خورده است، به موضوعی چالش‌برانگیز میان آنتیگون و کِرئون بدل می‌گردد. کِرئون سعی دارد با گفتن آنچه که حقیقت می‌نامد، آنتیگون را از تلاش برای دفن برادر بازدارد، و در این راه، چهره‌ قهرمان و ضد قهرمان مرتباً عوض می‌شود، تا آنجا که در پایان هیچ نشانه‌ای از "قهرمان" باقی نمی‌ماند. نه خودکشی هِرمون دیگر قهرمانانه به‌نظر می‌رسد (تنها عملی شخصی‌ست) و نه مرگ آنتیگون. برخی از معاصرانِ آنوی بر همین اساس از او خرده گرفته‌اند.

گرچه آنوی، آنتیگون را از جایگاه قهرمانانه‌ کلاسیک‌اش پایین می‌کشد، اما در عوض با این‌کار، آنتیگون در جامعه‌ قرن بیستمیِ آنوی و قرن بیست و یکمیِ ما، شانس حضور و مقابله‌ منتقدانه با قطب دیگری از جامعه را می‌یابد. او به روال غیر عادلانه‌ اجتماع و به آدم‌هایی مثل کِرئون که آلوده‌ روال محافظه‌کارانه‌ زندگی هستند، "نه" می‌گوید. "من اومدم اینجا به شما بگم نه و بمیرم." (ص ۷۶) او یک منتقد اجتماعی‌ست. مثل کسی که اعتصاب غذا می‌کند، تا کارش به مرگ بکشد. درحالی که پس از حل شدن تعلیقِ داستانِ جنگِ پولینیس و اوته‌اوکل، به‌نظر آنتیگون باید در راه خود سست شود، اما هدف منتقدانه‌ او فرا‌تر از دفن برادر مرده است. کرئون درباره‌اش می‌گوید: "آنتیگون ساخته شده بود که بمیره. (...) از نظر اون تنها چیزی که اهمیت داشت، نپذیرفتن و مُردن بود." (ص ۹۲) و گروه هم‌سرایان در قفایش می‌خوانند: "وقتی می‌رفت، انگار مرگ تو وجودش بود." (ص ۹۶)

دور تا دورِ دنیای نمایش، با نشر نی

در ایران عموماً میزان فروش کتاب‌های مربوط به حوزه‌ نمایش، از فروش اندک سایر کتاب‌های ادبیات هم اندک‌تر است. همین باعث شده که غالب نشر‌ها تمایلی به حضور مستمر در این وادی نداشته باشند. اما از معدود نشرهایی که با چاپ حرفه‌ای کتاب‌های شاخه‌ نمایش، تأثیری جدی در این زمینه گذاشته، نشر "نی" است که با مجموعه‌ی "دور تا دور دنیا" توانسته مخاطبان این وادی را به خود جذب کند.

"آنتیگون" نوشته‌ آنوی، بیست و دومین نمایش‌نامه‌ای است که در این مجموعه چاپ و منتشر شده است. ظاهر جذاب و ترجمه‌های دقیق در میان کتاب‌های این مجموعه فراگیر است، به همین صورت، حاصل تلاش احمد پرهیزی برای ارائه‌ ترجمه‌ی این اثر نیز بسیار دلنشین و جذاب از کار در آمده است.

تراژدی "آنتیگون"، با همه‌ شوخ‌طبعی‌های آنوی، باز هم بسیار تلخ است. این داستان و این نمایش، همواره بسیار تلخ و گزنده خواهد بود، و این‌‌ همان رمز ماندگاری آن است.

شناسنامه کتاب:
آنتیگون، ژان آنوی، احمد پرهیزی، نشر نی، چاپ اول: ۱۳۸۸، ۲۲۰۰ نسخه، ۱۲۲ صفحه، ۲۰۰۰ تومان.

در همین زمینه:
::مقالات احمد مرادی در معرفی کتاب در "کتاب زمانه"::

برای آشنایی با این مقاله می‌توانید ویدیوی زیر را تماشا کنید:

قمار جوانی

Wed, 16 Nov 2011 10:30:52 +0000

مروری بر «بالماسکه‌ دزدان» نوشته ژان آنوی

احمد مرادی

احمد مرادی - ژان آنوی در سال‌های پس از جنگ توانست در تئا‌تر فرانسه به مشخصه‌های شخصی و مستقل‌اش دست یابد و موفقیت‌های پُرتکرارش را آغاز کند. او نزدیک به ۳۰ نمایش‌نامه نوشته است که بیشترشان برای آنوی موفقیت به همراه آورده‌اند.

آثار آنوی چند بُعدی و هر کدام متفاوت از دیگری‌ست. او روح تئا‌تر را دریافته بود و مرتباً آن را در بافت‌های مختلفی از نمایش جاری می‌ساخت. از این‌روُ، کارنامه‌ی نمایشیِ آنوی از لحاظِ تم و اتمسفر به دو دسته‌ی پُررنگ تراژدی و کمدی تقسیم می‌شود که در آن گرایش‌های متفاوتی به واقع‌گرایی، فانتزی و مدرنیزم به چشم می‌خورد. هم‌چنین او علاقه‌ی زیادی به ارائه‌ی واریاسیون‌های تازه از نمایش‌های کلاسیک داشت. از جمله اقتباس‌هایش از «آنتیگون» و «مده‌آ» معروف است. در بین نمایش‌نامه‌های تراژیکش می‌توان به «مسافر بی‌توشه» اشاره کرد. (در ترجمه به فارسی آن‌ را «مسافر بی‌چمدان» هم نامیده‌اند.) اما در بین نمایش‌های کمدی، «بالماسکه‌ی دزدان» (که «مجلس رقص دزدان» نیز نامیده شده است،) ارجحیت خاصی دارد. اولین اجرایش به ۱۹۳۸ برمی‌گردد، که یکی از اولین موفقیت‌های آنوی را نیز به همراه داشت. ترجمه‌ی فارسی این اثر امسال توسط نشر «افراز» منتشر شده است.

عشق‌های مسئله‌ساز

«بالماسکه‌ی دزدان» یک کمدی دلچسپ و روان است که می‌توان آن‌ را از جهت ساختارِ موزونش بررسی کرد. در زمان نگارش و اجرای «بالماسکه...» آنوی چندان پُرتجربه نبود و نیاز به موفقیت‌های فوری، اجازه‌ی بلند‌پروازی را از او می‌گرفت. گرچه آنوی بعد‌ها با انجام اقتباس‌ موجز و بسیار موفق «آنتیگون» عمق تئا‌تر خود را به رخ کشید، اما در سال‌های دهه‌ی ۱۹۳۰، بیشتر سعی داشت که با خلق کمدی‌هایی ساده و کامل، تماشاگر را به درد و رنج‌هایش بخنداند. در «بالماسکه...» همه‌ی عناصر از جمله صحنه‌پردازی و موسیقی دارای وجه کمیک هستند، که به کامل بودن بارِ کمدی و رعایت استاندارد‌ها در خلقِ آن کمک کرده است.

ژان آنوی، نمایشنامه‌نویس فرانسوی

نمایش‌نامه‌ی حاضر، داستان سه دزد را بازگو می‌کند که برای سرکیسه کردن لیدی هرف و دو برادرزاده‌ی جوانش که دختر‌های برازنده‌ای هستند، خود را در لباس اشراف‌زاده‌های اسپانیایی می‌آرایند و به آن‌ها معرفی می‌کنند. در این بین، هر کدام از شخصیت‌ها به دنبال قطعه‌ی گمشده‌ای هستند که در زندگی خود نمی‌یابند. برادرزاده‌های لیدی هرف، ژولیت و اوا، نمونه‌ای از همه‌ی جوان‌های عاشق‌پیشه‌ در نمایش‌های آنوی هستند، که می‌خواهند خود را به دست عشق بسپارند و از رنج‌های زندگی فاصله بگیرند. لرد ادگار، سه دزد و دوپن دو فر‌ها، هر کدام تکه‌های متفاوتی از زندگی را از دست داده‌اند و امیدوارند که در خانه‌ی لیدی هرف آن‌ را بیابند. اما مهم‌ترین جست‌وجو برای یافتن همه‌ی چیز‌هایی که به‌دست نیاورده‌ایم، توسط لیدی هرف انجام می‌گیرد، که همین نمایش را به سطحی فرا‌تر از کمدی‌های معمولی می‌رساند.

بخش زیادی از تئاترِ کمدی، بر پایه‌ی تناقضاتی شکل می‌گیرد که در مسیر رخداد‌ها ساخته می‌شوند. فضای نمایش‌های کمیک، سرشار از نوعی تناقض است، که کمدی را بر خود حمل می‌کند و‌‌ همان هم موجب لبخندی کوتاه، با درک عمیق‌تری نسبت به زندگی می‌گردد. در «بالماسکه...» نیز بخصوص از پرده‌ی دوم به بعد، عنصر تناقض در مسیر نمایش خلق می‌شود. عشق ژولیت به گوستاو (یکی از دزد‌ها) و برخورد پرسش‌گرانه و مرددانه‌ی گوستاو با احساس‌های پاک بشری در کنار مأموریت‌های گروهش برای دزدی، بزرگ‌ترین تناقض در «بالماسکه...» است که در امتداد آن کمدی به انسجام می‌رسد.

قمار جوانی

«بالماسکه...» در چهار پرده نوشته شده است. داستانِ آدم‌ها، در هر پرده به آرامی بازگو می‌شود و در حالی که سطحی‌ترین آدم‌های نمایش، که‌‌ همان دوپن دو فر‌های شیاد و دو نفر از دزدان باشند، درونیات شخصیت‌های خود را از ابتدا به خواننده نشان می‌دهند و کاراکتری سطحی به‌جا می‌گذارند، اما آدم‌های پیچیده‌تری هم‌چون اوا و لیدی هرف همه‌ی زوایای شخصیت خود را تا پرده‌ی چهارم حفظ می‌کنند و کمتر چیزی از خود بروز می‌دهند. لیدی هرف در نقش بازی کردن، بسیار ماهرانه‌تر از دزد‌ها عمل می‌کند و گرچه نقابی که بر چهره دارد به قصد فریب‌دادن نیست، اما به‌دلیل محدویت‌های اجتماعی مجبور به پنهان‌کاری درطرح خواسته‌های واقعیِ خود است. لیدی هرف همه‌ی زندگی از دست‌رفته‌اش را در برادرزاده‌های جوانش می‌بیند و در این بین، به‌نظر تنها ژولیت آنقدر خوش‌شانس است که به خوشبختی برسد. لیدی هرف بازنده‌ی یک قمار بزرگ است، و امیدوار است که برادرزاده‌هایش در این قمار برنده شوند. کشف زوایای روح لیدی هرف، که با سخاوتمندی و نیکویی همراه است، توانسته «بالماسکه...» را با مفاهیم عمیقی همچون تنهایی و عشق‌های ازدست‌رفته پیوند بزند، که همین موجب ماندگاری این تئاترِ شیرین پس از هفتاد و چند سال شده است.

بالماسکه‌ دزدان، ژان آنوی، فهیمه موسوی - سعیده شکوری، نشر افراز

در ‌‌نهایت، شخصیت‌ها یا مضحک و متناقض باقی می‌مانند و یا راه خود به کمال را باز می‌کنند و از پوسته‌ی هزل‌انگیز بودن بیرون می‌آیند. دو تن از دزد‌ها و دوپن دو فر‌ها، نماد آدم‌های تا ابد شکست‌خورده و کوته‌بینی هستند که همه‌ی عمر خود را صرف شیادی‌های تازه و بی‌نتیجه می‌کنند و در مقابلِ این گروه، گوستاو و ژولیت قرار دارند، که با صداقت در عشقی که به یکدیگر عرضه می‌کنند، خود را به عمق بیشتری در زندگی می‌رسانند.

نشر «افراز» با گسترده‌تر کردن فعالیت‌های خود در زمینه‌ی ادبیات نمایشی، به عنوان ناشر برگزیده‌ی سال ۸۷ در زمینه‌ی تئا‌تر و نمایش انتخاب شد. فعالیت‌های «افراز» در ادبیات داستانی هر چند پُرانتقاد است، اما در زمینه‌ی ترجمه و چاپ نمایش‌نامه‌های معتبر غرب، حضوری جدی و تأثیرگذار داشته است. «باغ‌وحش شیشه‌ای»، «مده‌آ»، «دشمن مردم»، «حادثه در ویشی»،... از جمله نمایش‌نامه‌هایی هستند که این ناشر در سال‌های اخیر به بازار نشر فرستاده است. ضمن اینکه، دیگر نمایش‌نامه‌ی معروف آنوی با نام «مسافر بی‌توشه» نیز توسط همین ناشر و با ترجمه‌ی منیژه محامدی در دسترس علاقمندان است.

شناسنامه‌ کتاب: بالماسکه‌ی دزدان، ژان آنوی، فهیمه موسوی - سعیده شکوری، نشر افراز، چاپ اول: ۱۳۹۰، ۱۱۰۰ نسخه، ۱۰۴ صفحه، ۲۵۰۰ تومان.