فرح پهلوی

فرح دیبا، زیبا‌ترین زن دنیا

hosseinn — Wed, 19 Dec 2012 23:42:32 +0000

نمایش «فرح دیبا، زیباترین زن دنیا» به کارگردانی کیس روردا و فرهنگ بازنگری در گذشته و اعتراف به خطاها در غرب

فروغ تمیمی

فروغ تمیمی- نمایش «فرح دیبا، زیبا‌ترین زن دنیا» کاری از کارگردان هلندی کیس روردا (Kees Roorda) هفته گذشته در آمستردام روی صحنه رفت و با استقبال مردم هم روبرو شد. قرار است این نمایش در ۲۰ شهر دیگر هم روی صحنه برود.

کیس روردا این نمایش را با الهام از فیلم مستند «ملکه و من»، ساخته ناهید پرسون (سروستانی)، کارگردان ایرانی - سوئدی نوشته است. در «ملکه و من» ناهید به عنوان یک فعال سیاسی چپ که از مخالفان سلطنت پهلوی بوده است، با فرح گفت‌وگو می‌کند. در نمایش «فرح دیبا، زیباترین زن دنیا» اما درونمایه اصلی نقشه‌های انتقام‌جویانه یک زن انقلابی از فرح به عنوان ملکه سابق ایران است. انگیزه او برای انتقام‌جویی هم این است که حکومت شاه نامزد مبارز او را اعدام کرده است.

در فیلم ناهید پرسون، فرح پهلوی دیدگاه‌هایش و حوادثی را که در دوران انقلاب بر او گذشته و همچنین گوشه‌هایی از زندگی زناشویی‌اش با شاه را بازگو می‌کند. ناهید هم به عنوان زنی که انقلاب را از زوایای کاملاً متفاوتی تجربه کرده، از کودکی و جوانی پررنجش سخن می‌گوید. زندگی این دو زن اما با همه تفاوت‌ها، جنبه‌های مشترکی هم دارد. در فیلم «ملکه و من» که در سال ۲۰۰۸ ساخته شده، می‌بینیم که هر کدام از این دو زن در انقلاب ایران روزهای سختی را از سر گذرانده‌اند. پس از انقلاب برادر ناهید را اعدام کرده‌اند و خودش هم به‌خاطر فعالیت‌های سیاسی مجبور به ترک ایران شده است. فرح در تبعید با حوادث بسیاری از جمله تراژدی مرگ دختر جوانش، لیلا مواجه بوده است.

نمایش «فرح دیبا، زیباترین زن دنیا» به کارگردانی کیس روردا

ناهید پرسون با توجه به همه محدودیت‌های موجود و همچنین ملاحظات و تردید‌های فرح پهلوی در گفت‌و‌گو با زنی چپ‌گرا موفق می‌شود در بسیاری از لحظات فیلم در فضایی غیر رسمی و دوستانه با ملکه سابق ایران گفت‌و‌گو کند. این دو زن از دو نسل متفاوت موفق می‌شوند با وجود همه تفاوت‌های فکری، به اعتبار این تجربه مشترک که انقلاب زندگی‌شان را دگرگون کرده با هم یک رابطه انسانی و عاطفی برقرار کنند.

کیس روردا در پایان نمایش «فرح دیبا، زیباترین زن دنیا» در گفت‌و‌گو با تماشاگران از انگیزه‌اش از ساخت چنین نمایشی سخن گفت. او گفت در دوران کودکی مجلات هلندی، عکس فرح دیبا، این ملکه زیبارو را مدام منتشر می‌کردند و در آن زمان فرح یکی از زنان محبوب او بوده است. برای همین وقتی مستند «ملکه و من» را دید، داستان‌هایی که درباره فرح دیبا خوانده بود، دوباره در ذهنش زنده شد و این بود که سرانجام با الهام از فیلم پرسون نمایش «فرح دیبا، زیباترین زن جهان» را نوشت و روی صحنه برد.

در نمایش «فرح دیبا، زیباترین زن دنیا» بعضی از دیالوگ‌ها و صحنه‌های فیلم «ملکه و من» تداعی می‌شوند، اما کیس رودرا در داستانی پرتنش و دراماتیک احساسات ضد و نقیض دو زن را به چالش می‌کشد. ناگفته نماند که هلندی‌ها همیشه از ملکه سابق ایران به نام «فرح دیبا» و نه فرح پهلوی یاد می‌کنند.

در این نمایش، پریسا زنی‌ست که نامزد انقلابی‌اش را ساواک اعدام کرده است. او از آن پس همیشه به فکر انتقام بوده، اما پس از انقلاب مانند بسیاری دیگر از ایرانیان مجبور به ترک کشور شده است. حال پریسا پس ازسال‌ها تحت پوشش خبرنگار و به بهانه مصاحبه با فرح دیبا می‌خواهد با کشتن او انتقامش را از رژیم شاه بگیرد. او با فرح تماس می‌گیرد، خودش را به عنوان خبرنگار «پاری ماچ» جا می‌زند و سرانجام موافقت ملکه برای یک مصاحبه را جلب می‌کند. گفت‌وگوی آن‌ها چندین جلسه طول می‌کشد و درجریان این گفت‌و گوهاست که این دو زن در رابطه‌ای احساسی و پرتنش به هم نزدیک می‌شوند و سعی می‌کنند یکدیگر را درک کنند.

پریسا در این ملاقات‌ها با حس انتقام‌جویی‌اش درگیر می‌شود و همچنین با حس ترحم نسبت به زنی که به نظرش صمیمی و دوست‌داشتنی‌ست و مثل خودش تنها و داغدار است. او اگرچه موفق شده که هفت‌تیر کوچکی را در کیفش جاسازی کند، اما در صحنه‌ای که فرح پشت به او ایستاده و غرق در خیالاتش است نمی‌تواند به او شلیک کند.

در پایان نمایش، فرح که هنوز امید بازگشت به وطنش را از دست نداده، پریسا را با خود به مصر، سر مزار شاه می‌برد. وقتی ملکه واقعیت تلخ زندگی پریسا را درمی‌یابد و از سرنوشت او آگاه می‌شود، در یک دیالوگ عاطفی همچنان از سیاست‌های شاه دفاع می‌کند و ادعا می‌کند که از اعدام‌ها و شکنجه‌ها در زمان شاه بی‌اطلاع بوده. او به این زن خشمگین که به دادخواهی آمده می‌گوید از اول هم می‌دانسته که او خبرنگار پاری ماچ نیست و در واقع به بهانه این مصاحبه می‌خواسته با یکی از مخالفانش از نزدیک آشنا شود.

پریسا که از علاقه فرح برای ارتباط گرفتن با او شگفت‌زده شده، با حس دلسوزی‌اش برای ملکه درگیر می‌شود. این زن دیگر آن فردی نیست که در آغاز نمایش مانند یک چریک و با روایت قصه «ماهی سیاه کوچولو» (از صمد بهرنگی) روی صحنه آمده بود. رویارویی با دشمن سابق، او را با جنبه‌های تراژیک و دردناک زندگی یک زن آشنا می‌کند و به این واقعیت پی می‌برد که ملکه هم با وجود برخورداری از تجملات و شهرت، قلبی پردرد ورنج دارد.

کارگردان با برخورداری از بازی ماهرانه «لیزا سنویکن» در نقش فرح، «هاریته استوروت» در نقش پریسا و «علی ویشکا» در نقش محافظ ملکه موفق می‌شود در صحنه‌ای کوچک و با دکوری مختصر، یک فضای حسی قوی و باورکردنی ایجاد کند. استفاده به‌جا از صدای تظاهرات مردم و فریاد مرگ بر شاه، آواز زیبای هایده و موسیقی ایرانی، و همچنین لباس‌هایی که طراح معروف لباس، «عزیز بکاوی» مناسب با شخصیت‌ها طراحی کرده، همه به خوبی در نمایش به کار گرفته شده‌اند. استفاده از کلمات و جملات فارسی در لابلای جملات هلندی، رگه‌های طنزآلود در دیالوگ فرح و پریسا و یا توضیحات روانکاوانه محافظ فرح درباره خلق و خوی ملکه به پریسا، نمایش را جذاب‌تر می‌کند.

نظرات تماشاگران هلندی‌ و چند تماشاگر ایرانی در پایان نمایش، از موفقیت کارگردان در انتقال حسی نشان داشت که می‌خواسته به تماشاگر منتقل کند و در ابتدا به انگیزه او برای نوشتن و به صحنه بردن چنین نمایشی شکل داده است. یکی از تماشاگران ایرانی که از همان ادبیات چریکی پریسای نمایش استفاده می‌کرد، گفت سه دهه پس از انقلاب و با در نظر داشتن حوادث دهشتناکی که در سال‌های پس از انقلاب اتفاق افتاده، می‌تواند مسئولان رژیم سابق را ببخشد، اما نمی‌خواهد هیچ چیز را فراموش کند.

در بین تماشاگران یک زن ایرانی هم بود که تجربه انقلاب را از سر گذرانده بود. او هم که تحت تأثیر نمایش قرار گرفته بود، گفت از ایجاد دیالوگ و همدلی میان این دو زن که زمانی با هم دشمن بوده‌اند استقبال می‌کند و آن را قدمی برای ایجاد آشتی ملی می‌داند. یک جوان ایرانی هم از انتهای سالن گفت در ایران ما باید بتوانیم با مخالفان سیاسی‌مان وارد گفت‌وگو شویم. شاه سابق اما اهل گفت‌و‌گو با مخالفانش نبود و حاصلش را هم دید.

بازی ماهرانه «لیزا سنویکن» در نقش فرح، «هاریته استوروت» در نقش پریسا و «علی ویشکا» در نقش محافظ ملکه

اغلبِ تماشاگران هلندی بازی خوب هنرپیشه‌ها را پسندیده بودند. در نظر بیشتر آن‌ها که به قول خودشان فرهنگ گفت‌وگو و مدارا را از بدو تولد، قاشق قاشق به حلقشان ریخته‌اند، تلاش برای ایجاد ارتباط فکری با یکدیگر و اعتراف به اشتباهات و همچنین عذرخواهی از واجبات زندگی است. اغلب شنیده‌ام که خدا را شکر می‌کنند که در هلند و نه در خاورمیانه به دنیا آمده‌اند.

بعد از شنیدن حرف‌های تماشاگران اما مسائل دیگری به ذهن من آمد: در اینکه دیکتاتور‌ها، رهبران کاریزماتیک و یا ملکه‌های با قدرت و زیبارو می‌توانند منبعی جذاب وبی‌پایان برای تخیلات و فانتزی هنری باشند حرفی نیست و خیلی هم خوب است. اما نکته اول این است که آیا به‌راستی یک کارگردان هلندی که در کودکی مسحور جذابیت ملکه‌ای ایرانی شده، در میانسالی با علم و اطلاع از داستان واقعی زندگی شاه و شهبانوی سابق باز هم می‌تواند جلوی ذوب شدنش درکاریزمای فرح دیبا را بگیرد؟ او دراین نمایش سعی دارد با برجسته کردن زیبایی و وقار و صمیمیت فرح او را به شکل یک ملکه و نایب‌السلطنه معصوم نشان دهد که از جنایات انجام‌شده در دوره پهلوی بی‌اطلاع بوده است.

افزون بر این باید در نظر داشت که کارگردان این نمایش در هلند به عنوان کشوری دموکراتیک با نظام پادشاهی زندگی می‌کند، و مانند بقیه مردم شاهد است که سالانه ده‌ها کتاب درباره خانواده سلطنتی هلند از زوایای گوناگون منتشرمی‌شوند و مجموعه‌های تلویزیونی متعددی درباره زندگی ملکه بئاتریس و خانواده‌اش ساخته و پخش می‌شوند. بسیاری از جزئیات زندگی ملکه و همچنین ماجراهای مهیج دربار هلند هم دراین سریال‌ها مطرح می‌شوند. برای نمونه ده سال پیش وقتی که آلکساندر، ولیعهد هلند می‌خواست با ماگزیما دختر یک وزیر آرژانتینی ازدواج کند، دولت هلند به علت آنکه پدر او خورخه زورگیتا در دولت فیدلا، دیکتاتور آرژانتین وزیر کشاورزی بود و بدون شک نمی‌توانست از اعدام و کشتن هزاران مخالف سیاسی درآن دوره بی‌خبر باشد، با این ازدواج مخالفت کرد. این ازدواج سرانجام سرگرفت، اما درمراسم معرفی رسمی ماگزیما به مردم، او با ابراز انزجار از دیکتاتوری فیدلا رسماً آن را محکوم کرد. با این‌همه دولت هلند به پدر عروس که ملکه آینده هلند بود، اجازه نداد در مراسم عروسی شرکت کند.

با این تفاصیل باید پرسید کیس روردای، کارگردان این نمایش که با فرهنگ افشاگری، عذرخواهی و طلب بخشش در دموکراسی‌های غربی به‌خوبی آشناست، چگونه این فرهنگ را در نمایشی که روی صحنه آورده در رابطه بین شخصیت‌ها نشان می‌دهد؟

قبل از آن‌که به این پرسش پاسخ بدهیم، باید بگوییم که فرهنگ بازنگری در گذشته در مواردی حتی سبب بقای سیاستمداران خطاکار شده است. برای مثال در آفریقای جنوبی پس از فروپاشی آپارتاید و در جریان دادگاه و کمیسیون کشف حقیقت و آشتی ملی به رهبری اسقف توتو در فروکاستن احساسات انتقام‌جویانه و بخشش کارگزاران آپارتاید بسیار کارساز و مفید بود.

اما در فرهنگ استبدادزده ایرانی، بازنگری در گذشته و پوزش از خطاها مرسوم نیست و کمتر کسی هم از اهمیت آن آگاه است. اتفاقاً به همین دلیل امید داشتم که کارگردان هلندی نمایش با الهام از فرهنگ حقوق بشری در غرب دست‌کم روی صحنه نمایش فرح پهلوی را وادار به عذرخواهی از پریسا به نمایندگی از سوی همه قربانیان رژیم گذشته کند. اما فرح این نمایش هم مانند فرح واقعی فقط اظهار بی‌اطلاعی می‌کند.

او به عنوان مطرح‌ترین زن خاندان پهلوی اغلب از سیاست‌های شاه سابق دفاع کرده و تا آنجا که توانسته سعی کرده همسرش را به شکل یک پادشاه مهربان و مدافع پیشرفت و تجدد جلوه دهد. حال که سه دهه از انقلاب ایران گذشته، ملکه سابق هم به ناچار در مصاحبه با ناهید پرسون از نبود دموکراسی، از زندانیان سیاسی و از اعدام‌ها سخن می‌گوید، اما در همان حال با توجیه شرایط آن زمان و ضرورت حفظ مملکت از خطر کمونیسم بر اعمال غیر قانونی صحه می‌گذارد.

شاه درآخرین پیام تاریخی‌اش به ملت ایران به خطاهای خود اشاره کرد و اعتراف کرد که قانون اساسی را زیر پا گذاشته بوده و اکنون صدای انقلاب مردم را شنیده است. فرح پهلوی هم حداقل می‌تواند در مقام ملکه سابق با عذرخواهی رسمی از افرادی که قربانی سیاست‌های رژیم شاه شده‌اند، به بخشی ازمسئولیت‌اش در این زمینه عمل کند.

اما کیس روردا هم درنمایش‌ «فرح دیبا، زیبا‌ترین زن دنیا» از این نکات غافل مانده. شکوه افسانه‌وار ملکه‌های دنیا و زندگی پر رمز و راز آن‌ها جذابیت هنری‌شان را دو چندان می‌کند و این زنان زیبا را از خطر قضاوت در امان نگه می‌دارد و گاهی هم آن‌ها را در پیشگاه تاریخ تبرئه می‌کند. کافی‌ست تنها به محتوای فیلم‌ها و نمایش‌هایی که درباره ماری آنتوانت ساخته‌اند، نگاهی بیندازیم. می‌گویند این ملکه هم از بینوایی مردم فرانسه بی‌خبر بود وگاهی برای فرار از زندگی اشرافی به آغل بره‌ها و رمه‌ها در گوشه کاخ ورسای پناه می‌برد. از او نقل می‌کنند که در جریان شورش مردم علیه قحطی گفت: خُب، اگر نان ندارند، کیک بخورند!

اکثر ملکه‌های دنیا با فعالیت‌های خیرخواهانه خواهان تخفیف فقر و بدبختی مردم‌اند و دوست دارند نقش مادر ترزا را بازی می‌کنند. شاید یکی ازدلایل آن هم احساس گناهی باشد که از زندگی غرق در تجمل دچارش می‌شوند. فرح پهلوی در فیلم «ملکه و من» به ناهید پرسون که از مادر قالیبافش سخن می‌گوید و پدر مسلولش و شب‌هایی که او، خواهر و برادرانش گرسنه می‌خوابیدند، می‌گوید: «کاش نامه‌ای به دفتر من می‌نوشتید.»

در همین زمینه:
فروغ تمیمی در زمانه

ویدئو: پیش‌پرده نمایش «فرح دیبا، زیبا‌ترین زن دنیا» ساخته کیس روردا

فرح پهلوی: مردم مراقب باشند تابلوهای نفیس موزه‌های ایران را پنهانی نفروشند

Sun, 29 Jan 2012 00:37:08 +0000

نمایشگاه آثار ونشا رودبارکی در گفت‌و‌گو با او و با فرح پهلوی

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده – "ونشا رودبارکی" نقاش فرهنگ و تمدن ایران، نقاش طبیعت و نیز نقاش نور و تاریکی‌ست. در تابلوهای او با رنگ‌های زنده و روشن زندگی می‌جوشد. شقایق‌های او رنگ و بویی از زادگاهش را دارند: رشت. ۴۶ سال دارد. ۲۰ سال است ساکن پاریس شده و از‌‌ همان آغاز کار و فعالیت در این شهر که به بهشت نقاشان جهان معروف است، نقاشی را به شکل حرفه‌ای دنبال می‌کند.

تاکنون آثارش در گالری‌ها، سالن‌ها و بینال‌های بین‌المللی فراوانی در اروپا، آسیا و آمریکا به نمایش گذاشته شده‌ است. کار‌هایش از سوی منتقدان هنری سر‌شناس فرانسوی چون ژان لوک شالومو و دومینک استال به نقد کشیده شده‌اند. تازه‌ترین نمایشگاه تابلوهای ونشا رودبارکی در کانتری کلوب پاریس به طور انفرادی برپا شده - از ۵ ژانویه تا ۳۱ این ماه.

این‌بار در میان تماشاگران نمایشگاه ونشا که بیشتر فرانسوی بودند، یک تماشاگر آشنا هم دیده می‌شد: شهبانو فرح پهلوی که با میکروفون رادیو زمانه هم گفت‌وگو کردند. نظرشان را درباره‌ هنر، هنر و هنرمندان ایران در پیش از انقلاب و پس از آن، موزه‌های هنری معروف ایران و نیز دو فیلم برجسته‌ سینمای کنونی ایران "جدایی نادر از سیمین" ساخته‌ اصغر فرهادی و "کسی از گربه‌های ایرانی خبر ندارد" ساخته‌ بهمن قبادی پرسیدم.

ابتدا از خانم ونشا رودبارکی نقاش فرهنگ و تمدن ایران می‌پرسم، ویژگی نمایشگاه شما در کانتری کلوب پاریس چیست:

ونشا رودبارکی – در این نمایشگاه، خودم احساس می‌کنم در کارهای تازه‌ام تحولی به‌وجود آمده. بیشتر از این نظر که کار پخته‌تر شده. من این حس را دارم نسبت به تابلوهای این نمایشگاه. اولاً در نمایشگاه اکثراً تابلوهای سال ۲۰۱۱ هستند. ۲۵ کار از سال ۲۰۱۱ اینجا ارائه شده. من خودم این‌طور می‌بینیم. کار‌هایم و خودم را جاافتاده می‌بینم و برای من این ویژگی را دارند.

شما در طول سال نمایشگاه‌های بسیاری می‌گذارید، در پاریس و در کشورهای دیگر. اخیراً هم در چندسال اخیر بسیار به چین رفت و آمد می‌کنید و آنجا نمایشگاه می‌گذارید. به‌هرحال نیاز به این است که خیلی کار کنید. اینکه نمایشگاه‌های بسیاری دارید، باعث نمی‌شود که خلاقیت تا حدودی فدای مسائل دیگری شود که مجبور باشید یکسری تابلو داشته باشید که به این نمایشگاه‌ها ارائه دهید؟

من کاملاً متوجه پرسش شما هستم و بسیار پرسش به‌جایی هم هست. یعنی در واقع به خطری اشاره می‌کنید که بعضی از نقاش‌ها را تهدید می‌کند، زمانی که کارشان به فروش می‌رود و زمانی که شروع می‌کنند به مشهورشدن و با کمبود تابلو روبه‌رو می‌شوند. این مشکل من هم بود. ولی در این صورت می‌توانم یک نمایشگاه را منحل کنم. پیش آمده که احساس کردم به حد کافی تابلو ندارم، یا نمایشگاه را منحل کردم و یا بعضی از تابلوهایی را که فروخته بودم تهیه کردم و آن‌ها را در آن نمایشگاه گذاشتم. البته برنامه‌ریزی برای این‌کار مشکل‌ است، چون باید تابلو‌ها را به امانت گرفت و صاحبان خودشان را دارند. ولی ارزش این را دارد که بینندگان بیشتری بتوانند کارهای یک نقاش را ببینند.

سال‌هاست که شما در پاریس زندگی می‌کنید، در اینجا نقاشی می‌کنید. در واقع می‌شود گفت در اینجا هنر شما بسیار شکوفا شده. آیا با سرزمین اصلی‌تان ایران همچنان ریشه‌ها و ارتباط‌تان را حفظ کرده‌اید؟

من همیشه گفتم و الان باز تکرار می‌کنم، چون هرچقدر هم تکرار کنم باز کم است. اینکه ریشه‌های من در سرزمین خودم هستند. آنچه من الان دارم نقاشی می‌کنم یک ظاهر بسیار مدرن و معاصر است. ولی ریشه‌ها و فلسفه از فلسفه‌ شرق و فلسفه‌ی ایران سرچشمه می‌گیرد.

جزو میهمانان نمایشگاه‌تان شهبانو فرح پهلوی بودند. ایشان کارهای شما را می‌شناختند که به نمایشگاه‌تان آمدند؟

بله. من خیلی خوشبختم از اینکه ایشان به نمایشگاهم آمدند و دعوتم را پذیرفتند. از پیش ایشان آشنایی داشتند با کارهای من و این‌ها را تا حدودی دیده بودند و حضور گرم ایشان در این نمایشگاه خیلی پشتگرمی به من داد. به این دلیل که ایشان یکی از پایه‌گذاران هنر مدرن در ایران بودند و در زمینه‌ هنری بسیار ایشان استوار و پایه‌دار در ایران عمل کردند و درهای بسیاری را باز کردند به روی هنرمندان ایرانی، چه پیش از انقلاب و چه بعد از انقلاب، و ما شاهد این بودیم امروز همچنان در صحنه هستند، در کنار هنرمندان هستند. خودشان قدم جلو می‌گذارند و خودشان این علاقه را ابراز می‌کنند. این خیلی برای من مهم بود.

از کدام تابلو‌هایتان بیشتر خوششان آمد؟

چندتا تابلو هست، چهار پنج‌تا تابلو هست که ایشان خیلی خوششان آمد و ما طولانی با هم صحبت کردیم. کلاً خیلی استقبال کردند از کل تابلو‌ها و چندتا تابلو بود که خیلی بیشتر ایشان خوششان آمد.

به‌خصوص تابلویی که اینجا ایستاده‌ایم جلوش، شقایق‌ها!

بله، این تابلوی شقایق‌ها یکی از تابلوهایی‌ست که "حس شقایق" نام دارد و این تابلو چند ماه پیش جایزه بزرگ سالن SIEL DE PARIS را گرفته در Drouot -Montagne. این یکی از تابلوهایی بود که نظرشان را جلب کرده بود.

سپس از شهبانو فرح پهلوی که به تماشای این نمایشگاه آمده‌اند، می‌پرسم شما همیشه علاقمند به هنر هنرمندان ایران بودید. چطور شد به نمایشگاه ونشا رودبارکی آمدید؛ کارهای ایشان را چطور می‌بینید؟

فرح پهلوی - همین‌طور که می‌گویید من خیلی علاقمندم به هنر هنرمندان ایران. حالا چه امروز در داخل مملکت که خوشبختانه تعدادشان زیاد است، با تمام فشار‌ها و گرفتاری‌ها. ایشان به من ایمیلی زده بودند چند وقت پیش که یک چنین نمایشگاهی دارند و من همیشه خوشبخت می‌شوم که بروم ببینم کار هنرمندانی که، تا آنجایی که من می‌توانم ببینم، در خارج هستند و واقعاً کارهای ایشان بسیار بسیار زیباست و خوشوقتم که،‌‌ همان‌طور که گفتند، در ممالک مختلف دنیا تابلو‌هایشان به نمایش گذاشته شده و خیلی خریدار داشته از چین تا آمریکا و تا کانادا. به‌خصوص که ایشان نه تنها به‌عنوان یک هنرمند و نقاش، بلکه به‌عنوان یک مادر دلسوز به سه بچه هم می‌رسد و همیشه باعث خوشبختی من است که موفقیت هموطنانم را در خارج و داخل ایران می‌بینم.

ویژگی نقاشی‌هایشان را در چه می‌بینید؟

احساس درونی ایشان است. اینکه علاقمندند و‌‌ همان‌طور که خودشان می‌گویند خوشبین‌اند. نور در آن‌ها هست. نقاشی‌هایی که راجع به پاییز کرده‌اند، من چون خودم علاقمندم به رنگ‌های پاییز؛ برایم خیلی جالب است و شقایق هم که خُب خیلی اهمیت دارد. در هر صورت گلی‌ست زیبا و بسیار معنی‌دار در مملکت ما. کارهای خیلی جالبی دارند. به‌ هر صورت هر چقدر هم هموطنان ما ایرانیان در خارج سال‌های زیادی مانده باشند، آن حس ایرانیت در آن‌ها هست و آن احساس و دلسوزی‌یی که برای مملکت دارند و این ناراحتی که دور از وطن هستند؛ به‌هر صورت به یک شکلی در کار‌هایشان نشان می‌دهند.

شما به‌تازگی چهار تابلو نقاشی داشتید و معرفی شدند. می‌شود داستان این چهار تابلو را هم بفرمایید؟

می‌دانید موقعی که این اتفاق دردناک افتاد برای خانواده‌ ما، - خاموشی ناگهانی علیرضا پهلوی - یکی از دوستانم که خودش نقاشی می‌کند ‌گفت بیایید یک مقدار نقاشی کنید، به شما کمک می‌کند. من به آن شکل واقعاً می‌توانم بگویم بلد نیستم، ولی در دو سالی که در دانشگاه معماری درس خواندم، یک مقدار آدم آنجا نقاشی یاد می‌گیرد و من هم در این زمینه بد نبودم. استعداد داشتم، منتها هر کاری را آدم باید ادامه دهد و روی آن کار کند تا خوب شود. گفتم چرا نه و بعد رفتم شروع کردم از یک سری عکس‌هایی که شاهزاده رضا پهلوی، سال ۱۹۸۶ انداخته بودند در سفرهای مختلفشان در آمریکا و اروپا و مراکش که غروب آفتاب بود، من از روی آن‌ها کپی کردم و غروب آفتاب را کشیدم.چ

یعنی تمام موضوع‌ها...

بله، تمام غروب آفتاب است با اکریلیک. خودم هم عکس گرفتم در یک طیاره‌ای که می‌آمدم، غروب آفتاب قشنگ بود. بعد فکر کردم این بنیاد را که درست کردیم به اسم علیرضا پهلوی، برای جمع‌آوری یک میلیون دلار که مجبوریم جمع‌آوری کنیم که به دانشگاه هاروارد بدهیم و آن وقت زیر نظر دانشگاه هاروارد یک بورس تحصیلی می‌دهد به دانشجویانی که در رشته‌ دکترا می‌خواهند ایران باستان بخوانند. البته این‌کار را کردیم چون دانشگاه هاروارد خودش قبول نمی‌کرد که این پول‌ها را جمع کند. گفت قبلاً شما این‌کار را بکنید که من امیدوارم موفق باشیم و این تابلو‌ها را گذاشتم که علاقمندان اگر خریداری کنند، به نفع این بنیاد علیرضا پهلوی باشد.

آیا قرار است این تابلو‌ها به یک حراج ویژه گذاشته شوند؟

فکرهای مختلف کردیم که چه‌جوری می‌شود قیمت بهتری برای این تابلو‌ها تعیین کرد. دوتای آن‌ها خریداری شده از طرف افراد و باقی هم حالا آن کسانی که همکاری می‌کنند با بنیاد، با چند گروه یا افرادی که علاقمند هستند صحبت می‌کنند که ما می‌خواهیم قیمت خوبی بگیرند. حالا امیدوارم. ولی فکر حراج به آن شکل نکردیم.

علاقه و توجهی که به هنر و هنرمندان ایرانی داشتید، دلیل شکوفایی هنر در همه‌ زمینه‌ها در ایران پیش از انقلاب شد. آیا شکوفایی هنر به نظر شما به توجه حکومت‌ها نیاز دارد و آیا شما همچنان وضعیت هنر در ایران را دنبال می‌کنید؟

همان‌طور که می‌گویید علاقه‌ای که من به هنر داشتم، به ‌خصوص در مملکتمان هم آن هنر و فرهنگ قدیم که داشتیم، برای نگهداریش و هم پشتیبانی از هنرمندان معاصر ایران در زمینه‌های مختلف؛‌‌ همان‌طور که گفتید و خوشبختانه موقعی من به آن مقام رسیدم که امکانات هم برایمان بود و هم خواست جامعه، - البته قابل مقایسه نیست با امکاناتی که امروز در مملکتمان هست -، خب خیلی کار‌ها شد. نمی‌گویم به دست من، ولی وزارت فرهنگ و هنر بود، گالری‌های خصوصی بودند، هنرمندان مختلف بودند و واقعاً در تمام زمینه‌ها خیلی کار‌ها شده بود. نمی‌توانم بگویم در ایران امروز هم هنر نیست، برای اینکه با وجود اینکه این همه فشار هست، با وجود اینکه این‌ها حتی اجازه نمی‌دادند آن اوایل موسیقی سنتی در ایران باشد، هنرمندان در زیرزمین‌هایشان تمرین می‌کردند و الان گروه‌های موسیقی سنتی و گروه‌های محلی خیلی جالب در ایران است که من خیلی خوشبختم و حتی... البته با وجود اینکه اجازه نمی‌دهند که فیلم‌ها یا تئاترهایی درست شود و همه‌اش سانسور وحشتناک است، حتی در نقاشی و مجسمه‌سازی، ولی با وجود این هنرمندان ایرانی ادامه می‌دهند کارشان را.

حتی اگر نتوانند در بیرون به نمایش بگذارند، در داخل منزلشان. طبیعتاً کمک دولت هم لازم است. برای معرفی کارهای این‌ها، برای کمک به نمایشگاه‌هایی در خارج از کشور یا خریداری آثارشان اهمیت زیادی دارد. اینکه در موزه بگذارند یا، مثلاً الان حرف از موزه زدیم، موزه هنرهای معاصر ایران که درست شد، خوشبختانه یکی از مدیرانشان کاتولوگی درست کرد راجع به نقاشی‌هایی که در آنجا هست و من خیلی خوشبختم، برای اینکه مردم دیدند که چه آثاری در آنجا هست. منتها گنجینه‌ ما بیشتر نقاشی‌های خارجی‌ست و من تعجب می‌کنم که چرا هنرمندان ایرانی یک کاتولوگ درست نکردند که امیدوارم بکنند.

چیزی شنیده‌ام که می‌خواهم در این فرصت به اطلاع مردم برسانم. موزه‌ زوریخ علاقمند شده که یک مقدار تابلوهایی که در موزه‌ هنرهای معاصر تهران هست، آنهایی که در زیرزمین‌هاست و به نمایش نگذاشته‌اند، بیاورد در موزه زوریخ به نمایش بگذارد. ولی من می‌خواستم مردم بدانند که چه تابلوهایی خارج می‌شود. چون همیشه نگران هستم، می‌دانم افرادی هستند که علاقمندند تعویض کنند این آثار را یا خریداری کنند در بیرون. برای اینکه حتی آن اوایل می‌گفتند که مثلاً ما ایرانی‌ها یا شرقی‌ها عقلمان نمی‌رسد که چطور یک تابلوی مثلاً اندی ورهول داریم یا جکسون پولاک.

خبر دارید که آن تابلو‌ها همچنان در ایران باقی مانده‌اند یا نه؟

چند تا تابلو در کاخ نیاوران هست که خوشبختانه هست هنوز. چون کتابی چاپ شده به اسم "عطر و بوی نیاوران"، نمی‌دانم دیده‌اید یا نه، این چیز‌ها در آن هست. یک مقدار آثار خارجی هست. البته پیکاسو آن موقع نمی‌توانستیم. خیلی بود قیمتش. ولی من یادم می‌آید مثلاً وقتی کسانی می‌خواستند به من هدیه بدهند، می‌گفتم عوض اینکه یک سینی بدهید پر از طلا و جواهر و فیروزه و الماس، یک تابلو بدهید که این هم شد و چند تا تابلو خارجی آنجا داشتیم. یک دانه Renoir داشتیم، Troyon داشتیم، Vlaminck داشتیم، Laurencin داشتیم و یکی هم Calder و دیگر بیشتر هم کارهای هنرمندان ایرانی بودند.

برگردم به مسئله‌ای که گفتم: بدانند مردم که چه تابلوهایی از این انبار خارج می‌شود. چون خب یک مقدار به نمایش نگذاشته بودند و به دلیل رژیمی که در ایران هست می‌گفتند درست نیست. همین دیگر، تابلوهای مهمی هم هست. مثلاً تابلوی دوگار را هم حتی به نمایش نگذاشته بودند. اینکه یک وقتی نیاورند بیرون به بهانه‌ نمایش در موزه‌ خارج، اینکه یک وقت یک کسی بیاید بخرد. در ضمن هم یک تابلوی من هم هست که اندی ورهول کشیده بود در انباری. منتها با چاقو پاره‌اش کردند. می‌ماند یادگار این انقلاب شکوهمند.

و آخرین پرسشم: شما به‌عنوان کسی که هنر را دوست دارید و هنر را می‌شناسید، در نمایشگاه ونشا رودبارکی کدامیک از کار‌ها را پسندیدید و دوست داشتید؟

مشکل است. همین که جلوش ایستادیم را خیلی دوست دارم و‌‌ همان آنکه تیتر فرانسویش هست lointain یعنی "دور" که آن را هم دوست دارم. چندتا هم این‌هایی که مال پاییز است دوست دارم.

ایمیل گزارشگر:
adibzadeh@radiozamaneh.com

عکس‌ها: ایرج ادیب‌زاده

در همین زمینه:
::گزارش‌های ایرج ادیب‌زاده در قلمرو سیاست و فرهنگ و اجتماع در رادیو زمانه::

ویدئو: پاره‌ای از تابلوهای نفیس نیاوران

فرح پهلوی: «علی‌رضا از قفس پريد»

Mon, 24 Jan 2011 11:32:06 +0000

يکشنبه، ۲۳ ژانويه ۲۰۱۱، مراسم ياد بود علی‌رضا پهلوی، دومين پسر آخرين شاه ايران در مريلند برگزار شد.

در اين مراسم بسياری از شخصيت‌های سياسی، فرهنگی و هنری ايران با گرايش‌های متفاوت برای ابراز همدردی شرکت کرده بودند.

گزارشگر راديو زمانه در محل برنامه، شمار حاضران در مراسم را حدود دو هزار نفر ارزيابی کرد که از سه نسل ايرانی مهاجر و از احزاب و گروه‌های گوناگون برای اين مراسم خود را از نقاط مختلف به تالار استراتمور رسانده بودند.

در ابتدای مراسم، حاضران ابتدا به احترام علی‌رضا پهلوی يک دقيقه سکوت کردند. سپس نماهنگی از زندگی علی‌رضا پهلوی، ساخته شهاب هاشمی، به نمايش درآمد. در ادامه، فرزاد فروزان از ۳۰ سال دوستی خود با علی‌رضا پهلوی و خاطرات ناگفته سخن گفت؛ ستار، خواننده نزديک به خاندان پهلوی به اجرای اثری پرداخت و همچنين پروفسور رحيم شايگان، استاد ايران‌شناسی در يو‌سی‌ال‌ای، درباره سوابق علمی علی‌رضا پهلوی سخنرانی داشت.

اما حضور فرح پهلوی، ملکه پيشين ايران برای سخنرانی با ابراز احساسات بسيار حاضران همراه بود. او از همه کسانی که از نقاط مختلف وی را تسلی داده بودند قدردانی کرد و با اشاره به غمش به‌عنوان يک مادر گفت: «غم من با غم هيچ مادر عزيز از دست داده‌ای تفاوت نمی‌کند.»

ملکه پيشين ايران در پايان افزود: «هر وقت به علی‌رضا فکر می‌کنم می‌گويم او از قفس پريد.»

فرح پهلوی در حال سخنرانی در مراسم

عکس: زمانه

در برنامه يادبود علی‌رضا پهلوی، رضا پهلوی، فرزند بزرگ خاندان پهلوی، خاطراتی از برادرش تعريف کرد. وی گفت: «بی‌اغراق بايد بگويم که انسانی به معصومی و بی‌آزارتر از برادرم نشناختم و شايد هرگز نخواهم شناخت. به تأييد بسياری از دوستانی که برادرم را می‌شناختند و تأييد دوستانش و اعضای خانواده، شايد يکی از برجسته‌ترين خصوصيات اخلاقی و شخصيتی برادرم، روح شوخ و طبع مثبت او بود.»

در حالی که بغض ادامه صحبت را برای وليعهد پيشين ايران دشوار کرده بود، وی افزود: «اميدوارم به زودی در کنار هم باشيم.»

علی‌رضا پهلوی روز ۱۴ دی‌ماه ۱۳۸۹ در منزل شخصی‌اش در خيابان نيوتون غربی در بوستون آمريکا به زندگی خود پايان داد.
وی هشتم ارديبهشت‌ماه ۱۳۴۵ در تهران متولد شد و فرزند سوم محمدرضا پهلوی و فرح پهلوی بود.
علی‌رضا پهلوی با وقوع انقلاب ايران در سال ۱۳۵۷ در سن ۱۲ سالگی به هم‌راه خانواده‌اش اين کشور را ترک کرد و از آن زمان در خارج از کشور به تحصيل و زندگی پرداخت.
وی تحصيلات دبيرستانی را در ايالت ماساچوست آمريکا به پايان برد و از دانشگاه پرينستون موفق به کسب مدرک کارشناسی و از دانشگاه کلمبيا موفق به دريافت مدرک کارشناسی ارشد شد.

مراسم یادبود علیرضا پهلوی در مریلند

عکس: زمانه

سپس در رشته ايران‌شناسی قبل از اسلام و فلسفه در دانشگاه هاروارد، برای کسب مدرک دکترا به تحصيل پرداخت. او به زبان‌های انگليسی، فرانسه و فارسی مسلط بود.

خودکشی علی‌رضا پهلوی، بازتاب گسترده‌ای در جامعه ايرانی يافت و افراد و شخصيت‌های مختلف درباره مرگ او اظهارنظرهای متفاوتی داشتند.

ليلا پهلوی، دختر کوچک محمدرضا پهلوی نيز در سال ۱۳۸۰، در سن ۳۱ سالگی، در اتاق‌اش در هتل لئونارد، واقع در مرکز شهر لندن، به زندگی خود پايان داد.