هاروکی موراکامی

نوبل ادبی؛ رقابت فيليپ راث، باب ديلن و هاروکی موراکامی

news-zamaneh — Fri, 28 Sep 2012 17:41:17 +0000

تصميم‌گيری در مورد جايزه ادبی نوبل نزديک است و باز هم نام فيليپ راث، نويسنده آمريکايی به‌عنوان بخت نخست مطرح شده است. آگاهان همچنين هاروکی موراکامی، نويسنده ژاپنی و باب ديلن، ستاره موسيقی راک و شاعر را در ميان نامزدهای اصلی نوبل ادبی می‌دانند.

در اين روزها که آکادمی سوئد در حال تصميم‌گيری برای جايزه نوبل ادبی ۲۰۱۲ است، مجله اينترنتی هافينگتون پست آمريکا نوشت: "شمارش معکوس برای شرکت سالانه فيليپ راث Philip Roth آغاز شد."

تقريبأ نزديک به ۲۰ سال می‌شود که نه فيليپ راث ۷۹ ساله، که همواره نامزد دريافت نوبل ادبی است، و نه نويسنده ديگری از آمريکای شمالی اين برترين جايزه ادبی جهان را دريافت کرده است.

آگاهان تا پيش از اعلام فهرست آکادمی سوئد در نيمه نخست ماه اکتبر ـ که تاريخ دقيق آن بعدأ اعلام می‌شود ـ باب ديلن Bob Dylan خواننده، آهنگساز، شاعر و نويسنده آمريکايی، ۷۱ ساله را نيز يکی از پراقبال‌ترين نامزدهای نوبل ادبی می‌دانند.

در ميان بخت‌های تازه امسال می‌توان به مو يان، نويسنده ۵۷ ساله چينی و نگوگی وا تيونگو، نويسنده ۷۴ ساله کنيايی اشاره کرد

جلوتر از وی هاروکی موراکامی Haruki Murakami، نويسنده ۶۳ ساله ژاپنی قرار دارد. پيتر انگلوند، دبير آکادمی سوئد، رتبه بالايی برای موراکامی قائل است و می‌گويد: "بايد توجه داشت موراکامی در ميان پيش‌بينی‌کنندگان همواره بخت اصلی بوده است."

لندبروکس، بزرگ‌ترين شرکت شرط‌بندی بريتانيا سال گذشته نيز باب ديلن و هاروکی موراکامی را در رتبه‌های نخست فهرست پراقبال‌ترين‌ نويسندگان برای دريافت نوبل ادبی قرار داده بود. با اين حال هيجان اصلی در فهرست لندبروکس تنها زمان کوتاهی قبل از انتشار آن بالا گرفت، زمانی که امتيازهای توماس ترانسترومر شاعر ۸۱ ساله سوئدی به سرعت بيشتر شد و سرانجام نوبل ادبی ۲۰۱۱ را از آن خود کرد.

در ميان بخت‌های تازه امسال می‌توان به مو يان Mo Yan، نويسنده ۵۷ ساله چينی اشاره کرد. از نخستين دوره اهدای جايزه ادبی نوبل در سال ۱۹۰۱ تاکنون هنوز اين جايزه به يک نويسنده يا شاعر چينی تعلق نگرفته است.

همچنين از نگوگی وا تيونگو Ngugi wa Thiong'o، نويسنده ۷۴ ساله کنيايی نيز به‌عنوان يکی از نامزدهای دريافت نوبل ادبی ياد می‌کنند.

پيتر انگلوند انتخاب آکادمی سوئد را بر اساس تناسب جغرافيايی رد می‌کند و می‌گويد: "برای ما تنها کيفيت ادبی مطرح است" سخنی که بارها از سوی مسئولان آکادمی تکرار شده است، اما تاريخ‌دانان چندان آن را جدی نمی‌گيرند.

به همين خاطر گفته می‌شود پس از گذشت يک دهه که عمدتأ برندگان نوبل از ميان نويسندگان اروپايی برگزيده شدند، اينک نوبت به نويسندگان آمريکايی، آفريقايی و يا چينی رسيده است.

برجسته‌ترين بخت‌های نوبل ادبی که سال‌ها نيز نامزد دريافت آن بوده‌اند بدون شک از آمريکا و کانادا هستند. برترين آنها فيليپ راث است که نويسندگان ديگری چون کورمک مک‌کارتی Cormac McCarthy، نويسنده ۷۹ ساله، تامس پينچون Thomas Pynchon، نويسنده ۷۵ ساله، دون ده‌ليلو Don DeLillo، نويسنده ۷۵ ساله و جويس کارول آوتز Joyce Carol Oates، نويسنده ۷۴ ساله که همگی هم‌وطن راث هستند و همچنين مارگرت اتوود Margaret Atwood، نويسنده ۷۲ ساله کانادايی پس از او قرار می‌گيرند.

آخرين نويسنده آمريکايی که جايزه نوبل ادبی را دريافت کرد تونی موريسون بود که در سال ۱۹۹۳ موفق به دريافت آن شد.

جايزه نوبل ادبی يکی از پنج جايزه نوبل است و هرسال به يک نويسنده‌ يا شاعر اهدا می‌شود.

غول کوچولوی سبزرنگ

Fri, 24 Feb 2012 08:48:05 +0000

داستان کوتاهی از مجموعه‌ "فیل ناپدید می‌شود"

هاروکی موراکامی

برگردان:

حمید پرنیان

هاروکی موراکامی، حمید پرنیان - طبق معمول، شوهرم رفت سر کار و هیچ کاری نبود که انجام دهم. تنها نشستم روی صندلیِ نزدیک پنجره و از لای شکاف پرده خیره شدم به باغچه. نه این‌که دلیل خاصی برای نگاه‌کردن به باغچه داشته باشم، نه: هیچ کاری نداشتم که انجام دهم. و فکر کردم که اگر بنشینم و بیرون را نگاه کنم، دیر یا زود کاری به ذهنم خطور خواهد کرد.

از بین آن‌همه چیزی که توی باغچه بود، بیش‌تر به درخت بلوط نگاه کردم. درختِ محبوب من است. دختر که بودم خودم با دست‌های خودم آن را کاشتم، و مراقبتش کردم تا بزرگ شود. مثل یک دوست قدیمی است. توی ذهنم همیشه باهاش حرف می‌زنم.

آن روز هم احتمالاً با درخت بلوطم حرف می‌زدم – یادم نیست درباره‌ی چه. و نمی‌دانم آن‌جا نشستنم چقدر طول کشید. وقتی به باغچه نگاه می‌کنم زمان انگار می‌دَوَد. بی آنکه متوجه شوم هوا تاریک شده بود. حتماً خیلی وقت است که همین‌جا نشسته‌ام. بعد، یک‌باره، صدایی شنیدم. از جایی دور می‌آمد – یک‌جور صدای خفه و ریزِ مالِش. اول فکر کردم از جایی در عمق درون من می‌آید – تلنگری از پیله‌ای تارک که تنم را درونش پیچیده. نفسم را حبس کردم و گوش دادم. بله. بی‌شک همین بود. صدا، ذره‌ذره، به من نزدیک‌تر می‌شد. صدای چیست؟ معلوم نیست. اما تنم را مورمور می‌کرد.

زمین زیر پای درخت شروع کرد به ورم‌کردن، انگار که مایعی غلیظ و تیره داشت ازش می‌ریخت بیرون. دوباره نفسم را حبس کردم. بعد زمینِ زخم‌خورده ترک برداشت و سرپنجه‌ای که ناخن‌هایی تیز داشت آمد بیرون. چشم‌هایم قفل شده بودند روی ناخن‌ها، و دست‌هایم ناخودآگاه مشت شدند. به خودم گفتم که دارد اتفاقی می‌افتد. سرپنجه چنگ می‌کشید به خاک و حالاست که زمین ترکش باز شود و غول سبزرنگ کوچکی از چاله بخزد بیرون.

هاروکی موراکامی، نویسنده ژاپنی

بدنش پوشیده از فلس‌هایی سبز و براق بود. همین‌که از چاله آمد بیرون، خودش را تکانی داد تا خاک و خل سر و تن‌اش بریزد. دماغ دراز و بامزه‌ای داشت، سبزی دماغش هرچه به نوک نزدیک‌تر می‌شدی بیش‌تر می‌شد. نوک دماغش نازک و شلاقی بود، اما چشم‌های جانور دقیقاً شبیه چشم‌های انسان بود. نگاهش لرزه به دلم می‌انداخت. چشم‌هایش، درست مثل چشم‌های من و شما، احساس داشتند.

بی آنکه دودل باشد، اما آرام و کنکاش‌گرانه به در خانه نزدیک شد، و با نوک دماغ بلند و باریکش در زد. صدای خشک ضربه‌ی در، توی خانه پیچید. آهسته و روی نوک پا، رفتم اتاق پشتی، خداخدا می‌کردم که جانور نفهمد من آنجا هستم. نمی‌توانستم جیغ بکشم. خانه‌ی ما تنها خانه‌ی این اطراف است، و شوهرم تا دیروقت به خانه باز نمی‌گردد. از در پشتی هم نمی‌توانستم فرار کنم، چون خانه‌ی ما یک در بیش‌تر ندارد، که آن‌ هم غول سبزرنگ مهیب در آستانه‌اش ایستاده بود و داشت می‌کوفت رویش. به تندی نفس کشیدم و تصور کردم که غولی در کار نیست، تا شاید بی‌خیال شود و برود. اما بی‌خیال نشد. دماغش را کرده توی قفل در. انگار مشکلی در باز کردن قفل در ندارد؛ در تَقی کرد و باز شد.

دماغش در چهارچوب در جُم خورد و بعد از حرکت ایستاد. مدت زیادی همان‌جا ماند، مثل ماری که کله‌اش را بلند کرده باشد، موقعیت خانه را برانداز کرد. اگر می‌دانستم که این‌جوری خواهد شد، می‌توانستم همان‌جا پشت در بمانم و دماغش را قطع کنم، به خودم گفتم: توی آشپزخانه چند تا چاقوی تیز دارم. در همین فکر بودم که جانور لبخند به‌لب از در آمد تو، انگار که ذهن مرا خوانده بود. بعد حرف زد، کلمات خاصی را تکرار می‌کرد، انگار که بخواهد با تکرارکردن از برشان کند. غول کوچولوی سبزرنگ گفت، فایده‌ای ندارد، فایده‌ای ندارد. دماغ من شبیه دمِ مارمولک است. دوباره درمی‌آید و بزرگ می‌شود و قوی، بزرگ و قوی. تو به مراد دلت دلت نخواهی نخواهی رسید. بعد مدت زیادی چشم‌هایش را چرخاند، مثل دو فرفره‌ی عجیب و غریب.

به خودم گفتم آه نه. آیا او ذهن آدم‌ها را می‌خواهند؟ متنفرم از کسانی که می‌دانند من چه فکر می‌کنم – مخصوصاً اگر آن کس جانور کوچک و ترسناک و مرموزی چون این یکی باشد. سر تا پا عرق سرد نشسته بود روی بدنم. می‌خواهد با من چه کار کند؟ می‌خواهد مرا بخورد؟ می‌خواهد مرا با خودش به زیر زمین ببرد؟ باز دست‌کم او آن‌قدر هم زشت نیست که نتوانم نگاهش کنم. باز خوب است. دست‌ها و پاهایی کوچک و لاغر و صورتی‌رنگی داشت که از بدن فلس‌دار سبزرنگ‌اش زده بودند بیرون، و پنجه‌هایش ناخن‌های بلندی داشتند. هرچه بیش‌تر به آن‌ها نگاه می‌کردم، دوست‌داشتنی‌تر به نظر می‌رسیدند. و هم‌چنین می‌توانستم بفهمم که این جانور نمی‌خواهد به من آسیبی برساند.

نمی‌توانی حرف بزنی. نمی‌توانی کاری انجام دهی. بودنت به پایان رسیده، تمام شده، بمیر. کمی بعد، آن دو چشم قلمبه هم پوچ شدند، و اتاق از تاریکی شب پُر شد.

به من گفت البته که نمی‌خواهد، و سرش را چرخاند. وقتی حرکت کرد، فلس‌های تنش به هم می‌خوردند و صدای ریز و تندی می‌داد – صدایی شبیه تلق و تلوق استکان‌ها وقتی که به هم فشرده شوند. چه فکر ترسناکی خانم! البته که نمی‌خواهم شما را بخورم. نه نه نه. هیچ آسیبی به شما نمی‌رسانم، هیچ آسیبی، هیچ آسیبی. حق با من بود: او دقیقاً می‌دانست که داشتم به چه فکر می‌کردم.

خانم خانم خانم، نمی‌دانید؟ نمی‌دانید؟ من آمده‌ام اینجا تا از شما خواستگاری کنم. از تهِ تهِ تهِ ته تهِ ته ته. مجبور شدم که این همه را بیایم بالا اینجا بالا اینجا بالا. وحشتناک بود، وحشتناک، مجبور بودم که بِکَنَم و بِکَنَم و بِکَنَم. ببین ناخن‌هام را ‌چقدر خراب کرده! اگر می‌خواستم به‌تان آسیبی، آسیبی، آسیبی برسانم که این زحمت را به خودم نمی‌دادم. دوست‌تان دارم. آن‌قدر زیاد دوست‌تان دارم که دیگر نمی‌توانستم آن تهِ ته تهِ ته را تحمل کنم. و به جرأتی که کردم فکر کنید، لطفاً، جرأت. آیا فکر می‌کنید بی‌ادبی و گستاخی است که جانوری مثل من از شما خواستگاری کند؟

با خودم گفتم، بله که بی‌ادبی و گستاخی است. چه جانور کوچک و بی‌ادبی هستی که آمده‌ای تا عشق مرا صاحب شوی! همین‌که به این مسأله فکر کردم غمی بر چهره‌ی غول نشست، و فلس‌های تنش رنگ بنفش گرفت، انگار که بخواهد احساساتش را بروز دهد. گویی بدنش هم کمی کوچک شد. چشم‌ام را تیز کردم تا روی‌ دادن تغییراتش را ببینم. شاید هر وقت که احساساتش تغییر کند بدنش هم تغییر می‌کند. و شاید پشت این چهره‌ی بدریختش قلبی مهربان و شکننده داشته باشد، درست مثل این شیرینی‌های جدید. اگر چنین باشد، می‌دانم که بُرد با من است. می‌گذارم سعی خودش را بکند. تو یک غول کوچولوی زشت هستی، این را با بلندترین صدای ذهنم فریاد زدم – آن‌قدر بلند که قلبم لرزید. تو یک غول کوچولوی زشت هستی! بنفشیِ تن‌اش پررنگ‌تر شد، و تخم چشم‌هایش قلمبه شد، انگار که چشم‌هایش همه‌ی تنفری که من به سویش فرستاده بودم را در خودش کشیده باشند. چشم‌هایش، مثل دو انجیر سبز پرآب، روی صورتش قلمبه شده بودند و اشک‌هایش مثل آب‌میوه‌ای قرمز سرایز شد و شُرشُر ریخت روی کف هال.

دیگر از این غول نمی‌ترسیدم. تمام نقشه‌های شومی که می‌خواستم سر این غول دربیاورم را توی ذهنم ترسیم کردم. با طنابی کلفت بستمش به صندلی‌ای سنگین، و با سیم‌چین شروع کردم دانه‌دانه این فلس‌هایش را از تَه کندم. با نوک چاقوی تیزی که حسابی گداخته بودمش، شیارهای عمیقی روی رانش زدم. بعد سیم لحیم را کردم توی قلمبگیِ چشم‌هایش. با هر شکنجه‌ای که تصور می‌کردم، غول تلوتلو می‌خورد و پیچ و تاب می‌خورد و از درد شیون می‌کرد، انگار که آن شکنجه‌ها را واقعاً داشتم رویش اجرا می‌کردم. اشک‌های رنگی می‌ریخت و چکه می‌کردند روی کف هال، و از گوشش بخاری خاکستری بیرون می‌زد که بوی گل سرخ داشت. چشم‌هایش نگاهی مأیوس و سرزنش‌آمیز به من کرد. خانم لطفاً، خانم، آخ لطفاً، التماس‌تان می‌کنم، این فکرهای خطرناک را در سرتان نپرورانید! التماس می‌کنم. من هیچ فکر بدی درباره‌ی شما نکردم.

من نمی‌خواستم شما را اذیت کنم. من فقط عاشق شما هستم، عاشق شما. اما من گوشم بدهکار نبود. توی ذهنم گفتم چرند نگو! تو از باغ من آمده‌ای بیرون. قفل در خانه‌ام را بدون اجازه باز کرده‌ای. وارد خانه‌ام شده‌ای. من که از تو نخواسته بودم اینجا بیایی. من حق دارم هر فکری که دلم بخواهد بکنم. و همین‌کار را هم کردم – افکار وحشتناکم را شدت دادم. با هر وسیله‌ای که می‌توانستم به‌‌ش فکر کنم گوشت تن‌اش را بریدم و شکنجه‌اش دادم، از هیچ شکنجه‌ای دریغ نکردم و این موجود از درد به خود می‌پیچید. دیدی؟ ای غول کوچولو، تو هیچ شناختی از زن‌ها نداری. تا قیامت هم می‌توانم به این شکنجه‌ها ادامه دهم. اما تنِ غول شروع کرد کم‌کم محوشدن، و حتی دماغ قوی و سبزرنگش هم چروک شد و شد اندازه‌ی یک کرم خاکی. روی کف هال پیچ و تاب می‌خورد و سعی می‌کرد دهانش را باز کند و با من حرف بزند، می‌کوشید تا لب‌هایش را از هم باز کند، انگار می‌خواست آخرین حرفش را بزند، انگار می‌خواست لب بگشاید و حکمتی باستانی بدهد، حکمتی که غول کوچولو یادش رفته بود به من ابلاغش کند. اما پیش از اینکه بتواند، دهانش از درد خاموش شد و غول کوچولو کاملاً ناپدید گشت. حالا از آن غول کوچولو چیزی نمانده بود مگر سایه‌ی پریده‌رنگ شا‌مگاهی. فقط چشم‌های قلمبه و سوگوارش باقی ماند که در هوا معلق مانده بودند. توی ذهنم به‌‌ش فکر کردم؛ کاری نمی‌توانی بکنی. تو می‌توانی به هرچه دلت خواست نگاه کنی، اما نمی‌توانی حرف بزنی. نمی‌توانی کاری انجام دهی. بودنت به پایان رسیده، تمام شده، بمیر. کمی بعد، آن دو چشم قلمبه هم پوچ شدند، و اتاق از تاریکی شب پُر شد.

در همین زمینه:

::هاروکی موراکامی در دفتر خاک، رادیو زمانه::

دیدن پروانه‌ها در ژاپن عجیب نیست

Tue, 01 Nov 2011 11:28:23 +0000

بخش دوم و پایانی گفت‌و‌گوی نیویورک تایمز با هاروکی موراکامی

سم اندرسون، حمید پرنیان - دومین روز، با موراکامی سوار خودروی‌اش شدیم و رفتیم به خانه‌ی ساحلی‌اش. یکی از دستیاران موراکامی که خانم خوش‌پوش و کم‌سن‌تر از آومامه هم بود رانندگی می‌کرد و از همان مسیر بزرگ‌راه مرتفعی رفتیم که سرنوشت آومامه را تغییر داد.

توی راه، موراکامی به خروجی‌های اضطراری‌ای که در ذهن داشت و در صحنه‌ی آغازین کتاب آورده بود اشاره کرد. (موراکامی هم مانند آومامه توی ترافیک گیر کرده بود که این ایده به ذهنش رسید.) بعد خیلی دقیق به نقطه‌ای اشاره کرد که آومامه‌ی خیالی از آنجا می‌رود پایین و وارد دنیای تازه‌ای می‌شود. موراکامی از پنجره‌ی خودرو بیرون را نگاه کرد و گفت "آومامه می‌خواست از یوگا به شیبیوا برود. بنابراین باید دقیقاً همین‌جا باشد." بعد رو به من کرد و انگار که بخواهد به هر دوی ما یادآوردی کرده باشد افزود "البته واقعی نیست." هنوز داشت بیرون را نگاه می‌کرد و انگار دارد واقعه‌ای را توصیف می‌کرد که واقعاً اتفاق افتاده بود، گفت: "بله، این همان ‌جایی‌ست که آومامه رفت پایین."

روایت موراکامی قطره‌قطره به واقعیت بدل می‌شود. در طول پنج روزی که در ژاپن بودم فهمیدم که با توکیوی موراکامی بیش‌تر احساس راحتی می‌کردم تا با توکیوی واقعی؛ موراکامی مرا از دریچه‌ی خیال خود با شهر آشنا کرده بود. تا توانستم از آن دنیا[ی موراکامی] دیدن کردم؛ رفتم تماشای بازی بیسبال توی استادیوم جینگو – همان جایی که به موراکامی الهام شده بود. وقتی بازی را تماشا می‌کردم نزدیک بود که به من هم الهام شود. مسیری که موراکامی در آن همیشه می‌دود را دویدم، و هم‌زمان به موزیک مورد علاقه‌ی وی گوش می‌دادم؛ "هم‌دلی با شیطان" رولینگ استونز و آلبوم "خزنده" از اریک کلپتان.

هتل من نزدیک ایستگاه شینجوکو بود، همان ایستگاهی که "1Q84" بر محور آن می‌گردد، و در کافه‌ی ناکامورای، که کافه‌ی محبوب شخصیت‌های رمان است، قهوه‌ای نوشیدم. شب هم به رستوران دنی رفتم و چای نوشیدم. در طول روز که این‌ور و آن‌ور چرخ می‌زدم پر از حس آگاهی شده بودم، درست مثل رمان‌های موراکامی که پر از حس آگاهی هستند؛ موزیک کافه‌ها، فراز و نشیب‌ها، اشکال گوشِ مردم.
هرچه بیش‌تر توی شهر چرخ می‌زدم، بیش‌تر موراکامی را دوست می‌داشتم. مردم کتاب‌هایی منتشر کرده‌اند درباره‌ی غذاهایی که موراکامی در رمان‌هایش آورده، و موزیک‌هایی که شخصیت‌های رمان‌های او به‌ آن‌ها گوش می‌دهند توی اینترنت دست‌به‌دست می‌شود. موراکامی به من گفت که یک شرکت کره‌ای توری به اسم "کافکا در ساحل" برگزار کرده، و مترجم لهستانی‌اش هم راهنمای مسافرتی‌ای بر اساس رمان "1Q84" در توکیو راه‌اندازی کرده است.

گاهی صنعت گردشگری می‌تواند به مرزهای متافیزیکی برسد. خوانندگان اغلب به موراکامی می‌گویند که چه‌چیزهایی را وی به‌واسطه‌ی رمان‌هایش ابداع کرده است: رستوران یا کافه‌ای که موراکامی فقط به‌اش فکر کرده بود بی‌درنگ ساخته شده و واقعاً توی توکیو می‌توانید ببینیدش. توی ساپورو، حالا هتل‌های دلفین واقعاً وجود دارند – هتل‌هایی که موراکامی توی "شکار گوسفند وحشی" نامش را آورده بود. واقعیت توی داستان نشت می‌کند و داستان هم توی واقعیت. این همان موضوع محوری داستان‌های موراکامی است (به‌خصوص توی "1Q84").

فهمیدن این نکته در ترجمه‌ی کارهای موراکامی بسیار مهم است. او همیشه از این پرهیز کرده است که تحت نفوذ نویسنده‌های ژاپنی باشد؛ موراکامی همیشه از اینکه ژاپنی نامیده شود فرار کرده است. او وقتی نوجوان بوده حساسیت ادبی‌اش را با توجه به نویسندگان غربی شکل داده است: اروپایی‌های کلاسیک (مانند داستایفسکی، استاندال، دیکنز) و امریکایی‌های سده‌ی بیستمی که موراکامی در طول زندگی‌اش زیاد از آن‌ها خوانده است (ریموند چندلر، ترومن کاپوتی، اسکات فیتس‌جرالد، ریچارد براتیگان، کرت وونگت). وقتی موراکامی می‌خواست نخستین رمانش را بنویسد، آن‌قدر سر و کله زد تا بالاخره به یک راه‌حل سنتی رسید: او آغاز کتابش را به انگلیسی نوشت، بعد به ژاپنی ترجمه‌اش کرد. موراکامی می‌گوید با این روش توانست صدای خود را پیدا کند. مترجم همیشگی موراکامی، جی رابین، به من گفت که وجه متمایزِ ژاپنی موراکامی این است که وقتی خوانده می‌شود تو فکر می‌کنی که از انگلیسی ترجمه شده باشد.

ترجمه، آثار موراکامی را نظم بخشیده است: کارهای وی نه‌تنها ترجمه شده‌اند بل‌که "درباره"‌ی ترجمه هم هستند. لذتِ اصلی و منحصربه‌فرد صحنه‌های موراکامیایی، تماشای موقعیت‌های کاملاً عادی است (سوار آسانسور شدن، اسپاگتی پختن، اتوزدن) که بعد ناگهان به موقعیت‌های خارق‌العاده بدل می‌شوند (تلفن مرموزی می‌شود، از چاهی اسرارآمیز پایین می‌رود، گفت‌وگویی با مردی گوسفندی). به بیان دیگر، تماشای شخصیت‌هایی که از جریان معمول زندگی وارد دنیایی کاملاً بیگانه می‌شوند و بعد مجبور می‌شوند که بین این دو دنیا در گذر باشند. شخصیت‌های موراکامی همیشه بین دنیاهای شدیداً متفاوتی ترجمه می‌شوند: این‌جهانی و عجیب، طبیعی و فراطبیعی، کشور و شهر، مرد و زن، بالای زمین و زیر زمین. آثار او، کنشِ ترجمه‌ای است که دراماتیک شده است.

توی خودروی موراکامی، توکیو را پشت سر گذاشتیم و وارد حومه شدیم. برج‌های تجاری بی‌شمار و هم‌چنین هتل دوست‌داشتنی‌ای که شبیه قایق بزرگی بود را رد کردیم. بعد از یک ساعت، به خانه‌ی موراکامی رسیدیم، خانه‌ای زیبا اما معمولی، روی تپه‌ای پردرخت بین کوه و دریا.

کفش‌هایم را درآوردم و کفش راحتی پوشیدم و موراکامی من را برد طبقه‌ی بالا، توی دفترش. همان سلول اختیاری‌ای که موراکامی در آن "1Q84" را نوشته است. می‌توان گفت خانه‌اش مرکز آلبوم‌های موسیقی است. وی تخمین می‌زند که تعداد آلبوم‌های‌اش به ۱۰هزار تا می‌رسند اما از این‌که دقیق بشماردشان خیلی می‌ترسد. آلبوم‌ها را توی قفسه‌هایی روی دیوار دفترش چیده. انتهای اتاق، نزدیک پنجره‌ای که رو به کوهستان است، دو بلندگوی استریوی گنده وجود دارد. توی سایر قفسه‌های اتاق، یادگاری‌های خود موراکامی از کار و زندگی است: یک تصویر از جانی واکر، نشانه‌ی ویسکی که توی "کافکا در ساحل" هم به‌ آن اشاره شده است، و یک عکس از خودش که توی مسابقه‌ی ماراتن به خط پایان نزدیک شده است. روی دیوار عکسی از ریموند کارور، پوستری از گلن گولد و چندتا نقاشی کوچک از چهره‌های سرشناس جاز است.

از او خواستم که موسیقی بگذارد، و موراکامی هم "سینفونیتا"ی جاناکک را گذاشت، همانی که اول یقه‌ی راوی "1Q84" را گرفت و بعد دوباره و دوباره به سراغش آمد. همان‌طور که خود کتاب هم می‌گوید، این آهنگ واقعاً بدترین آهنگ ممکن برای گیرکردن در ترافیک است: شلوغ، شاد، و دراماتیک. ولی کاملاً به فضای آشفته و مواج وخشنِ "1Q84" می‌خورد. موراکامی توی موسیقی می‌دود و با صدای بلند می‌گوید "سینفونیتا را دقیقاً به‌خاطر مرموز بودنش انتخاب کردم. وقتی اولین‌بار آن را در سالن کنسرت شنیدم، خیلی غریب و عجیب به نظر آمد. و همین عجیب‌بودنش هم به درد کتاب من می‌خورد. نمی‌توانستم به موسیقی دیگری فکر کنم." می‌گوید مکرراً به این موسیقی گوش داده تا بتواند صحنه‌ی آغازین را بنویسد. "این آهنگ را اصلاً به این خاطر که محبوب است انتخاب نکردم. چون بعد از اینکه کتاب منتشر شد این آهنگ هم در ژاپن محبوب شد. آقای سیجی اوزاوا از این بابت از من تشکر کرد. آلبومش فروش خوبی داشت."

عنوان کتاب ("1Q84") بامزه است: هم اشاره‌ای به اورول دارد و هم متکی به جناس چندزبانی است؛ شماره‌ی ۹ در ژاپنی شبیه حرف Q در انگلیسی تلفظ می‌شود.

از موراکامی پرسیدم آیا وقتی داشته کتاب را می‌نوشته، "۱۹۸۴" اورول را هم خوانده. گفت که آره، و خیلی هم کسل‌کننده بود. البته این نقطه‌ی منفی‌اش نیست، چراکه وقتی از وی پرسیدم چرا بیسبال را دوست داری گفت "چون کسل‌کننده است."

گفت "بیش‌تر قصه‌های آینده‌ی نزدیک [ژانری است همتای ژانر علمی - ‌تخیلی اما تخیلات و پیش‌بینی‌ها مربوط به آینده‌ی نزدیک است و به واقعیت امروزه شباهت بیش‌تری دارند] کسل‌کننده هستند. توی همه‌شان تاریکی و باران است و مردم زیاد شاد نیستند. "جاده"ی کورمک مک‌کارتی را دوست دارم؛ خیلی خوب نوشته شده اما باز هم کسل‌کننده است. تاریک است و مردم همدیگر را می‌خورند. "۱۹۸۴" اورول هم قصه‌ی آینده‌ی نزدیک است، اما این رمان من گذشته‌ی نزدیک است. ما هر دو به یک سال نگاه می‌کنیم اما از منظرهایی متضاد. اگر آن هم گذشته‌ی نزدیک بود کسل‌کننده نمی‌شد."

از موراکامی پرسیدم آیا هیچ احساس خویشاوندی با اورول می‌کند.
گفت "حدس می‌زنم که ما احساس مشترکی علیه این نظام داریم. اورول نصفی‌اش روزنامه‌نگار است و نصف دیگرش قصه‌نویس. من صد در صد قصه‌نویس هستم. نمی‌خواهم پیام بدهم. می‌خواهم داستان خوب بنویسم. من خودم را آدم سیاسی‌ای می‌دانم اما پیام سیاسی‌ام را به هیچ‌کسی صادر نمی‌کنم."
اما موراکامی در طول چند سال گذشته پیام‌های سیاسی خویش را آن‌هم با صدای بلند اعلام کرده. وی در سال ۲۰۰۹ دیداری بحث‌برانگیز از اسرائیل داشت تا جایزه‌ی اورشلیم را بگیرد، در آنجا از فرصت استفاده کرد و درباره‌ی اسرائیل و فلسطین حرف زد (متن انگلیسی سخنرانی وی). تابستان امسال هم از مراسمی در بارسلونا استفاده کرد تا صنعت هسته‌ای ژاپن را نقد کند. او فوکوشیما دایچی را دومین مصیبت هسته‌ای در تاریخ ژاپن نامید.

وقتی از موراکامی درباره‌ی سخنرانی‌اش در بارسلون پرسیدم، ناچار شد درصدش را کمی دستکاری کند.
گفت:"من ۹۹درصد قصه‌نویسم و ۱درصد شهروند. من به‌عنوان شهروند چیزهایی برای گفتن دارم، و وقتی مجبور باشم که بگویم‌شان خیلی واضح و روشن می‌گویم. در آن زمان، هیچ‌کسی با نیروگاه‌های هسته‌ای مخالفت نکرد. بنابراین فکر کردم که من باید مخالفت کنم. این مسئولیت من است. فکر می‌کنم خیلی از ژاپنی‌ها موافق باشند که اتفاق‌های بعد از سونامی نقطه‌ی تحولی برای کشور ما بود. مثل کابوس بود، اما فرصت خوبی برای تغییر به ما داد. ما بعد از ۱۹۸۴ سخت کار کردیم و ثروتمند شدیم. اما دیگر ادامه پیدا نکرد. ما مجبوریم که ارزش‌هایمان را تغییر دهیم. ما مجبوریم که بفهمیم چطور می‌توانیم شاد باشیم. منظورم پول نیست. درباره‌ی کارایی و بهره‌وری دارم حرف می‌زنم. درباره‌ی نظم و هدف. من حرفم از سال ۱۹۶۸ تا الان یکی بوده: مجبوریم که نظام را عوض کنیم. ما مجبوریم که دوباره آرمان‌گرا شویم."
پرسیدم این آرمان‌گرایی به چه معنی است، آیا وی ایالات متحده را الگو قرار داده است.
گفت "فکر نمی‌کنم امریکا اصلاً الگو باشد. ما هیچ الگویی در حال حاضر نداریم. ما ناچاریم الگوی جدیدی بنیاد کنیم."

موراکامی مصیبت‌های ژاپن نوین را برمی‌شمارد؛ حمله‌ی گاز سارین در مترو، زلزله‌ی کوبه، سونامی اخیر؛ تشنج‌های خشونتِ زیرزمینی، ترومای نامشهود و ژرفی که خودش را در نابودی کلان و در سطح زندگی روزمره آشکار می‌کند. وی شدیدن از استعاره‌ی عمق و ژرفا اشباع شده است: شخصیت‌هایش داخل چاه‌های خالی می‌شوند تا وارد دنیاهای مرموز شوند یا با موجودات سیاهی در تونل‌های متروی توکیو روبه‌رو می‌شوند. موراکامی یک‌بار در مصاحبه‌ای گفته بود که پس از رمان هشتمش باید دست از انگاره‌ی چاه بردارد، زیرا خودش هم از تکراری‌ بودن آن خجالت می‌کشد. موراکامی وقتی درباره‌ی عمق و ژرفا تصوری به دست می‌دهد همواره در قالب چاه بوده است. موراکامی هر روز صبح وقتی پشت میزش می‌نشیند و تمرکز می‌کند، شبیه شخصیت‌های خودش می‌شود: یک انسان معمولی که شروع می‌کند اعماق ناخودآگاهِ خلاقش را می‌کاود و آنچه را دیده و یافته متعهدانه گزارش می‌دهد.
گفت: "من توی توکیو زندگی می‌کنم، که دنیایی متمدن است، شبیه نیویورک یا لوس‌آنجلس یا لندن و پاریس. اگر می‌خواهی چاره‌ای جادویی، چیزی جادویی پیدا کنی باید به اعماق درون خود سفر کنی. خب این همان کاری است که من می‌کنم. مردم به اینکار می‌گویند واقع‌گرایی جادویی. اما این واقع‌گرایی جادویی در اعماق روحِ من واقعیتِ محض است. جادویی نیست. وقتی می‌نویسم خیلی طبیعی و منطقی و واقع‌گرایانه و معقول است."

موراکامی تأکید می‌کند وقت‌هایی که نمی‌نویسد به انسانی کاملاً معمولی تبدیل می‌شود – خلاقیت و آفرینندگی‌اش بدل به "جعبه‌ی سیاه"ی می‌شود که خود موراکامی هم دسترسی آگاهانه به‌ آن ندارد. تمایل دارد که از رسانه‌ها دوری کند و همیشه وقتی خواننده‌ای توی خیابان می خواهد با او دست دهد شگفت‌زده می‌شود. می‌گوید بیشتر ترجیح می‌دهد که به حرف‌های مردم گوش کند. بعد از حمله‌ی گاز سارین در سال ۱۹۹۵، موراکامی با ۶۵ قربانی و مجرم این حادثه مصاحبه کرد و ماحصل این مصاحبه‌ها را در کتابی دوجلدی منتشر ساخت، که به انگلیسی هم ترجمه شده است؛ "زیرزمین" (نشانی کتاب در سایت آمازون).

بعد هم رفتیم دویدیم. (موراکامی جایی نوشته است "بیشتر دانشی که از نوشتن دارم را در حال دویدن فراگرفته‌ام.") سبک دویدنش بسط شخصیت خود اوست: راحت، استوار، و واقعی. بعد از چند دقیقه شروع کردیم به نم‌ نم‌دویدن و موراکامی از من پرسید آیا دوست دارم چیزی را شروع کنیم که وی "تپه" می‌نامدش. جوری گفت "تپه" که احساس کردم باید یک چالش باشد. وقتی ناگهان از "تپه" بالا رفتیم تازه لحن کلامش را فهمیدم. تپه‌ی واقعی نبود، بلکه شیب سرسختی بود. وقتی هن‌هن‌کنان بالای "تپه" رسیدیم اقیانوس در چشم‌انداز ما بود؛ جهان آبی گسترده‌ی مرموز، جهانی بین امریکا و ژاپن. سطح آب، آن روز و از آنجایی که ما ایستاده بودیم، آرام بود.

و ناگهان شروع کردیم دویدن به سمت پایین "تپه". موراکامی مرا از داخل دهکده برد و فروشگاه‌های خیابان اصلی و خانه‌های ماهیگیران را نشانم داد. وقتی برگشتیم خانه، توی حمام مخصوص مهمان‌های خانه‌ی موراکامی دوش گرفتم و لباسم را عوض کردم. پایین پله‌ها که منتظرش بودم، نگاهم خورد به پنجره‌ای که باغ علف‌ها و درختچه‌ها ازش پیدا بود.

بعد از چند لحظه، موجودی غریب بال‌زنان وارد چشم‌انداز من از باغ شد. در نگاه اول انگار پرنده بود، پرنده‌ای خوش‌پر که درجا بال می‌زد. بعد به نظرم آمد که این دو تا پرنده است که به هم چسبیده‌اند: به‌جای این‌که پرواز کند دارد لنگ می‌زند، و همه‌جوره بال می‌زد و اندام‌هایی زاید ازش آویزان بود. بالاخره به خودم گفتم این باید بزرگ‌ترین و سیاه‌ترین پروانه‌ای باشد که در طول عمرم دیده‌ام. شبیه یک ماهی غریب، شنا می‌کرد و می‌لولید. بعد به سمت بیرون پرواز کرد و در همان مسیری که من و موراکامی دویده بودیم لولید و از کوه‌ها گذشت و بر فراز اقیانوس شد.

کمی بعد موراکامی آمد و نشست پشت میز ناهارخوری. به‌ او گفتم همین الان عجیب‌ترین پروانه‌ی عمرم را دیدم. آب نوشید و به من نگاه کرد. گفت "پروانه‌های زیادی در ژاپن وجود دارد. دیدن‌شان عجیب نیست."

منبع: نیویورک تایمز

در همبن زمینه:

::بخش نخست گفت و گوی نیویورک تایمز با موراکامی به ترجمه حمید پرنیان::
::از قورباغه‌ هاراکی موراکامی تا پای عسلی وزارت ارشاد::
::تاریکی من، تاریکی تو نیست، ناصر غیاثی::
::پوچی کافکایی، مجتبا پورمحسن::
::گذشتن از درون تاریکی‌ها، ناصر غیاثی::

ببین باد آواز می‌خواند

Mon, 31 Oct 2011 11:16:52 +0000

بخش نخست گفت‌و‌گوی نیویورک تایمز با هاروکی موراکامی

سم اندرسون

برگردان:

حمید پرنیان

سم اندرسون، حمید پرنیان - برای اولین‌بار است که می‌خواهم بروم ژاپن؛ تقریباً همه‌ی این تابستان را غرق در خواندن هوراکی موراکامی بودم. همین هم مسأله را دشوارتر کرد؛ وقتی به توکیو رسیدم – تحت تأثیر موراکامی - انتظار داشتم شهری مثل بارسلونا یا پاریس یا برلین باشد؛ جهان‌شهرهایی که شهروندان‌اش نه‌ تنها انگلیسی را روان صحبت می‌کنند بلکه با همه‌ی جوانب فرهنگ غربی آشنا هستند؛ جاز، تئاتر، ادبیات، طنزهای تلویزیونی، فیلم نوآر، اپرا، راک‌اندرل. اما، همه می‌دانند، که ژاپن اصلاً این‌جوری نیست. ژاپن – ژاپن واقعی و قابل مشاهده – به ژاپنی شدید، سخت، و بی‌رحم بدل شده است.

من اولین‌بار در متروی توکیو بود که با این مسأله روبه‌رو شدم. صبح اولین روز در توکیو، داشتم می‌رفتم دفتر موراکامی، که با اطمینان تمام سرازیر شدم توی مترو. پیراهن اتوشده‌ی تازه‌ام را هم پوشیده بودم – و بعد بی‌درنگ گم شدم و هیچ انگلیسی‌دانی را پیدا نکردم و سرانجام (بعد از اینکه قطارهای زیادی را از دست دادم و بلیت‌های اشتباهی خریدم و نگاه‌های ترش‌رویانه‌ای به مسافران ترسیده‌ی قطار می‌انداختم) از یک‌ جایی در وسط شهر سر درآوردم. حسابی دیرم شده بود و با این حال سرگردان و بی‌هدف در جهت‌های اشتباهی می‌رفتم (توکیو تابلوهای راهنمایی اندکی دارد.) بالاخره، یوکی، مشاور موراکامی قرار شد بیاید دنبال من. من هم نشستم روی نیمکتی که جلوی یک هرم شیشه‌ای بود، هرمی که همچون معبدی شیطانی و نماد سودآوری زیاد و مرگ‌بار به نظر می‌رسید – در نظر بگیرید که آن موقع من ‌چقدر نومید بودم.

و این‌گونه بود که متروی توکیو مرا متبرک کرد. همیشه – ساده‌باورانه و آمریکایی‌وار – می‌پنداشتم که موراکامی، دست‌کم در بهترین حالت‌اش، نماینده‌ی متعهد فرهنگ مدرن ژاپن است. توی دفترش بود که فهمیدم او از چیزی که فکر می‌کردم متفاوت است، و ژاپن هم جای متفاوتی است – و رابطه‌ی بین این دو پیچیده‌تر از آن‌چیزی است که من از دور، از فاصله‌ی امنی که ترجمه به وجود می‌آورد، حدس می‌زدم.
شخصیت اصلی رمان جدید موراکامی"1Q84"، از نخستین خاطره‌اش چنان دچار عذاب و شکنجه است که به هر کسی که می‌رسد از نخستین خاطره‌ی آن‌ها می‌پرسد. وقتی بالاخره موراکامی را توی دفترش در توکیو ملاقات کردم ازش پرسیدم که نخستین خاطره‌اش چیست. گفت وقتی سه‌ساله بوده خودش تصمیم می‌گیرد که از در خانه‌شان تاتی‌ تاتی کند و برود بیرون. توی راه می‌افتد توی نهر. آب داشت او را می‌برد توی یک تونل تاریک و وحشتناک که مادرش می‌رسد و نجاتش می‌دهد. موراکامی گفت: "خیلی واضح به یادش می‌آورم. سردی آب و تاریکی تونل را، شکلی که آن تاریکی داشت را. ترسناک است. فکر می‌کنم برای همین است که این‌همه به تاریکی علاقمند هستم."

موراکامی داشت خاطره‌اش را تعریف می‌کرد و من به طرز عجیبی احساس می‌کنم که قادر نخواهم بود دفترش را ترک کنم. احساس کردم که قبلاً این صحنه را دیده بودم، درست مثل زمانِ عطسه ‌کردن. انگار که قبلاً این خاطره را شنیده بودم، یا انگار خاطره‌ی من است که دارم به یادش می‌آورم. بعدها فهمیدم که من چرا آن خاطره را به یاد آورده بودم: موراکامی این خاطره را از زبان یکی از شخصیت‌های بسیار فرعی و در آغاز "سرگذشت پرنده‌ی تیزپرواز" بیان کرده است.

شخصیت اصلی رمان جدید موراکامی"1Q84"، از نخستین خاطره‌اش چنان دچار عذاب و شکنجه است که به هر کسی که می‌رسد از نخستین خاطره‌ آن‌ها می‌پرسد.

اولین ملاقات من با موراکامی دقیقاً وسطِ صبحی مه‌آلود، وسطِ هفته، و وسطِ یک تابستان سرسخت بود. چهار ماه پیش، ساحلِ شمالی را سونامی درنوردیده بود و ۲۰هزار نفر را کشته و شهرها را کاملاً ویران کرده و در نیروگاه هسته‌ای اختلال ایجاد کرده و ژاپن را وارد بحران‌های متعددی کرده بود: انرژی، بهداشت عمومی، رسانه‌ها، امور سیاسی. من از موراکامی، رمان‌نویس مشهور ژاپنی، از ترجمه‌ی رمانش "1Q84" به انگلیسی (و هم‌چنین به فرانسه و تایوانی و اسپانیایی و عبری و لاتویانی و ترکی و آلمانی و پرتغالی و سوئدی و چکی و روسی و کاتالانی) پرسیدم، رمانی که میلیون‌ها نسخه‌اش در آسیا به فروش رفته بود و زمزمه‌‌ی اعطای جایزه‌ی نوبل ادبی به موراکامی را بر سر زبان‌ها انداخته بود. موراکامی ۶۲ ساله، که سه دهه نویسندگی را پشت سر گذاشته، به‌طور غیررسمی ملقب به ملک‌الادبای ژاپن شده بود؛ سفیر خیالی ژاپن به سراسر جهان؛ منبع اصلی میلیون‌ها خواننده برای شناخت بافت و شکل کشور ژاپن.

خب، بی‌شک، این امر هر کسی را شگفت‌زده می‌کند.

موراکامی خودش را در کشورش بیگانه می‌داند. او در یکی از غریب‌ترین محیط‌های سیاسی/اجتماعی تاریخ ژاپن متولد شد. کیوتو و در سال ۱۹۴۹ – که پیش‌تر در میانه‌ی اشغال ژاپن به‌دست آمریکا، پایتخت امپراتوری ژاپن بود. جان داور، تاریخ‌دان از ژاپن اواخر دهه‌ی ۱۹۴۰ می‌نویسد: "لحظه‌ای شدیدتر و پیش‌بینی‌ناپذیرتر و مبهم‌تر و آشفته‌تر از این دوره‌ی گذار فرهنگی را نمی‌توان سراغ گرفت." حالا شما "قصه" را جایگزین "لحظه" کنید تا توصیف دقیقی از این رمان موراکامی داشته باشیم. ساختار اصلی این سرگذشت‌ها – زندگی‌ای معمولی که در دنیاهایی متضاد جریان دارد – هم‌چنین ساختار اصلی نخستین تجربه‌ی زندگی موراکامی است.

موراکامی عمدتاً در حومه‌ی بندر کوبه، که بندری بین‌المللی است و محل طنین انداختن هزاران زبان است، رشد کرد. وقتی نوجوان بود خودش را غرق در فرهنگ آمریکایی کرده بود، به‌خصوص رمان‌ها پلیسی و جاز. او بیست ‌ساله بود که نگرش مردم آمریکا به شورش‌های اجتماعی را در خود درونی کرد و به‌جای اینکه به شرکت‌های بزرگ تجاری بپیوندند، موی‌ سر و ریش‌اش را بلند کرد، و برخلاف میل والدینش، ازدواج کرد و وام گرفت و یک کلوپ جاز در توکیو باز کرد به اسم "پیتر کت." قریب به ۱۰ سال از عمرش را صرف اداره‌‌ی این کلوپ کرد: جارو کردن، گوش‌ دادن به موزیک، ساندویچ درست ‌کردن و سرو مشروب.

حرفه‌ی نویسندگی را با سبک کلاسیک خودش شروع کرد: حقیقتی اسرارآمیز ناگهان در موقعیتی معمولی بر وی عارض می‌شود و زندگی‌اش را برای همیشه تغییر می‌دهد. موراکامی ۲۹ ساله نشسته بود کناره‌ی استادیوم بیسبال محل‌شان و آبجو می‌نوشید و بازی بیسبال را تماشا می‌کرد. بازی معمولی‌ای بود، اما همین‌که توپ به هوا پرتاب شد، چیزی بر موراکامی تجلی کرد. او ناگهان فهمید که می‌تواند رمان بنویسد. هیچگاه چنین میل جدی‌ای به نوشتن در او بیدار نشده بود. موراکامی هم شروع کرد به نوشتن: بعد از بازی، رفت توی یک کتاب‌فروشی، خودکار و کاغذ خرید و چند ماه بعد رمان "ببین باد آواز می‌خواند" را نوشت که قصه‌ای لاغر و جمع‌وجور راجع به راوی بی‌نام ۲۱ساله‌ای است که دوستش او را "رَت" و زنِ چهارانگشتی می‌نامد. چیز خاصی در این قصه روی نمی‌دهد، اما این آغاز صدای موراکامی است: یک دلتنگی و شگفتیِ غریب. ۱۳۰ صفحه است و اشاراتی هم به فرهنگ غرب دارد: "لاسی"، "کلوب میکی موس"، "گربه روی شیروانی داغ"، "دختران کالیفرنیایی"، کنسرتوی سوم پیانوی بتهون، روژه وادیم (کارگردان فرانسوی)، باب دیلن، ماروین گای، الویس پرسلی، ... . این بخشی از آن فهرست بالابلند است، و این در حالی است که کتاب شامل اشارات اندکی به هنر ژاپنی است. همین هم برخی از منتقدان ژاپنی را علیه موراکامی برآشفته کرده است.

"1Q84" واقعاً داستان ساده‌ای نیست. پیرنگش را هم کاملاً نمی‌شود خلاصه کرد، دست‌کم نه توی این سیاره، و با زبان انسانی، و آن هم در مقاله‌ای در روزنامه!

"ببین باد آواز می‌خواند" به موراکامی هیبت یک نویسنده‌ی جدید را داد. بعد از یک سال و یک رمان دیگر، موراکامی کلوب جازش را فروخت و تمام‌وقت به نوشتن پرداخت.

هوراکامی مفهوم "تمام‌وقت" را متفاوت از غالب مردم می‌فهمید. ۳۰ سال است که او زندگی‌اش را راهب‌وار تقسیم‌بندی کرده است و هر قسمت را به نحو احسن انجام می‌دهد. او هر روز مسافت درازی را یا می‌دود یا شنا می‌کند، صبحانه می‌خورد، ۹ شب هم می‌رود می‌خوابد، و ۴ صبح بیدار می‌شود و مستقیم می‌رود سراغ میز کارش و ۵ تا ۶ ساعت می‌نویسد. (بعضی وقت‌ها هم ساعت ۲ صبح بیدار می‌شود.) او می‌گوید دفتر کارش مثل زندان است – "زندانی اما اختیاری، زندانی شاد."

می‌گوید "تمرکز کردن یکی از شادترین چیزهای زندگی من است. اگر نتوانید تمرکز کنید، شاد هم نمی‌توانید باشید. سریع‌الفکر نیستم اما وقتی به چیزی علاقمند شوم سال‌ها هم می‌توانم انجامش دهم. خسته نمی‌شوم. مثل دیگ بزرگی هستم که دیر جوش می‌آید، اما همیشه گرم است."
این نظمِ جوشنده، به مرور زمان، یکی از متمایزترین مجموعه‌کارها در سراسر جهان را آفرید: سه دهه مرموزی معتادگونه که منجر به کشف شکاف بین ژانرها (علمی/تخیلی، واقع‌گرا، پلیسی) و فرهنگ‌ها (ژاپن، آمریکا) شد، شکافی که تا قبل از موراکامی کشف نشده بود، یا دست‌کم به این ژرفی کشف نشده بود. سال‌ها گذشت و رمان‌های موراکامی شروع کردند به حجیم‌تر و جدی‌تر شدن، و حالا او حجیم‌ترین و قوی‌ترین و جدی‌ترین کتابش را بیرون داده است.

موراکامی انگلیسی را خیلی خوب حرف می‌زند، با صدایی آرام و عمیق. به من گفت که دوست ندارد از طریق مترجم حرف بزند. لهجه‌اش قوی است – آن‌جایی که انتظار می‌رود تا فعل را محکم و سفت ادا کند، لحن دراماتیکی به‌ آن می‌دهد یا که ناگهان می اندازدش. عباراتی نظیر "من حدس می‌زنم" و "مثل این است که" لا‌به‌لای کلامش در جاهای نسبتاً عجیبی قرار می‌گیرند. فکر کردم دوست دارد بیرون از هنجارهای زبانی باشد: بداهه‌ی جالبی توی انگلیسی صحبت‌کردنش هست. پشت میزی توی دفتر کارش در توکیو نشستیم. موراکامی به‌شوخی به دفتر کارش می‌گوید "ستاد صنعت موراکامی." توی اتاق‌های دیگر کارمندان ریزتن، که کفش هم به پا نداشتند، داشتند ریزریز حرف می‌زدند. موراکامی شلوارکی آبی پوشیده بود با پیراهنی آستین‌کوتاه که – مثل پیراهن خیلی از شخصیت‌هایش – انگار تازه اتو شده بود. (عاشق اتوکردن است.) او هم پابرهنه است. قهوه‌اش را توی لیوانی نوشید که نقش جلد کتاب "خواب بزرگِ" ریموند چندلر را بر خود داشت. این کتاب، یکی از معشوق‌های ادبی موراکامی است، همان رمانی است که خودش اخیراً دارد به ژاپنی ترجمه می‌کند.

همین‌که شروع به گفت‌وگو کردیم، یک نسخه از "1Q84" را درآوردم و روی میز گذاشتم. مثل این بود که موراکامی واقعاً مضطرب شده باشد. کتاب ۹۳۲ صفحه است، و آدم را یاد دفترهای اداری می‌اندازد.
موراکامی گفت "خیلی بزرگ است. مثل «کتاب اول» است."

این جمله ظاهراً برداشت اولیه‌ی موراکامی از نسخه‌ی امریکایی کتابش را می‌رساند، که، مثل همه‌ی تبادلات فرهنگی، کمی غیرطبیعی شده است. "1Q84" در ژاپن، در سه مجلد و در طول دو سال منتشر شد. (موراکامی در واقع این رمان را در دو جلد تمام کرد اما یک سال بعد تصمیم گرفت که چندصد صفحه‌ای به آن اضافه کند.) اگر انگلیسی‌تان خوب است، بد نیست نگاهی به ویدئوی معرفی این کتاب در سایت یوتیوب بیاندازید.

از موراکامی پرسیدم آیا از اول قصد داشت چنین کتاب حجیمی بنویسد. او گفت نه. گفت اگر می‌دانست که به این حجیمی می‌شود اصلاً از اول نمی‌نوشتش. می‌خواست داستانی را بنویسد که فقط عنوانش را داشت و یک تصویر اولیه (که این دو معمولاً در کارهای موراکامی یکی هستند) و بعد پشت میزش نشست، روز‌ها پشت هم سپری شدند، تا بالاخره تمام شد. موراکامی می‌گوید این کتاب وی را سه سال زندانی خویش کرده بود.

این کتاب از شکفتن ریزترین دانه‌ها شروع شد و بعد رشد کرد و شد درختی بزرگ. موراکامی می‌گوید "1Q84" توسعه‌ی یکی از محبوب‌ترین و پرطرف‌دارترین داستان‌های کوتاهش، "درباره‌ی مشاهده‌ی دختر ۱۰۰درصد کامل در یک صبح زیبای اپریل"، است که ترجمه‌ی انگلیسی‌اش فقط ۵ صفحه است. او می‌گوید "اساساً، [قصه‌ی رمان هم] همان است. پسری دختری را می‌بیند. از هم جدا افتاده‌اند و حالا در جست‌وجوی یک‌دیگرند. داستان ساده‌ای است. من صرفاً درازش کردم."

موراکامی دهه‌هاست که روی چیزی کار کرده است که خودش آن را "رمان جامع" می‌نامد. چیزی شبیه رمان "برادران کاراموزوف." وی کوشیده در "1Q84" همین کار را ادامه دهد.

"1Q84" واقعاً داستان ساده‌ای نیست. پیرنگش را هم کاملاً نمی‌شود خلاصه کرد، دست‌کم نه توی این سیاره، و با زبان انسانی، و آن هم در مقاله‌ای در روزنامه! ابتدای داستان از موقعیت بسیار بی‌حرکت و مرده‌ای آغاز می‌شود: زن جوانی که آومامه (که به معنی نخود سبز است) توی تاکسی نشسته و توی ترافیک گیر کرده است. ترانه‌ای از رادیوی تاکسی پخش می‌شود: یک آهنگ کلاسیک که "سینفونیتا" نام دارد و مال آهنگساز چک، لئو یاناکک، است. موراکامی می‌گوید "احتمالاً به نظر نمی‌رسد که آهنگ مناسبی برای پخش ‌شدن از رادیوی تاکسی باشد آن‌هم موقعی که توی یک بزرگراه گیر افتاده باشی." و همین آهنگ دختر را به سطحی عرفانی می‌کشاند. آهنگ دارد پخش می‌شود و تاکسی معطل مانده، و راننده به آومامه راهی نامعمول جهت فرار کردن از ترافیک پیشنهاد می‌دهد. راننده می‌گوید بزرگراه مجهز به خروج اضطراری است؛ اتفاقاً یکی‌اش هم در نزدیکی آن‌ها بود. راننده می‌گوید این خروج‌ها راه‌پله‌های مخفی‌ای به خیابان دارند که مردم عمدتاً از وجود آن‌ها اطلاعی ندارند. اگر واقعاً چاره‌ی دیگری ندارد می‌تواند از یکی از این راه‌پله‌ها برود به سمت خیابان. همین‌که دختر دارد به پیشنهاد راننده فکر می‌کند لحظه‌ی موراکامیایی بروز می‌کند؛ راننده می‌گوید "لطفاً به یاد داشته باشید که چیزها آن‌جور که به نظر می‌رسند نیستند." راننده اخطار می‌دهد که اگر دختر برود پایین ممکن است دنیایش به‌ناگهان و برای همیشه تغییر کند.

دختر پیشنهاد را انجام می‌دهد و اتفاقی که قرار بود بیفتد می‌افتد. آومامه وارد دنیایی می‌شود که تاریخی به‌شدت متفاوت دارد، و هم‌چنین دو ماه هم در آن دنیا وجود دارد. قرار ملاقاتی که او به‌اش نرسید، به یک ترور بدل شده است. قبیله‌ای از موجودات جادویی هم وجود دارد که "آدم کوچولوها" نامیده می‌شوند و عصرها از دهان بز مرده و کوری بیرون می‌آیند و اولش که به اندازه‌ی بچه‌قورباغه‌ها هستند رفته‌رفته به اندازه‌ی سگ‌های شکاری می‌شوند. آن‌ها یک‌صدا و هماهنگ "هوهو" سر می‌دهند، شروع می‌کنند به هورت‌کشیدن ریسمان‌های شفافی که در هوا آویزانند تا گویی شبیه بادام‌زمینی ببافند که "شکوفه‌ی هوایی" نامیده می‌شود. به نیمه‌های کتاب که می‌رسیم، از این ارتفاع فراطبیعی کاسته می‌شود.

موراکامی دهه‌هاست که روی چیزی کار کرده است که خودش آن را "رمان جامع" می‌نامد. چیزی شبیه رمان "برادران کاراموزوف." (موراکامی این کتاب را چهار بار خوانده است.) گویی وی کوشیده در "1Q84" همین کار را ادامه دهد: یک کلان‌رمانِ حجیم و سوم‌شخص و فراگیر. پر از خشم و خشونت و مصیب و سکس‌های عجیب و واقعیت‌های نوین غریب، کتابی که انگار می‌خواهد همه‌ی ژاپن را در خودش داشته باشد، کتابی که شما را شگفت‌زده می‌کند.

به موراکامی می‌گویم پس از خواندن کتاب‌های شگفتی‌آور زیادی، باز شگفت‌زده شده‌ام که فهمیده‌ام تو می‌خواستی مرا شگفت‌زده کنی. طبق همیشه، هیچ افتخاری از خودش نشان نداد و گفت که این تخیلات قدیمی‌اش بسیار کسل‌کننده هستند.

گفت "ایده‌ی آدم کوچولوها یک‌هو به ذهنم آمد. نمی‌دانم چه کسانی هستند. نمی‌دانم اصلاً چه معنی‌ای می‌دهند. من زندانی داستان شده بودم. چاره‌ای هم نداشتم. آن‌ها آمدند و من توصیف‌شان کردم. من این‌جوری کار می‌کنم."

از موراکامی پرسیدم در کارهایی که رؤیاپردازانه است، آیا وی آن رؤیاها را به‌وضوح می‌بیند. گفت نمی‌تواند به یاد آورد. او بیدار می‌شود و هیچ چیزی به یادش نمی‌آید. تنها رؤیایی که به یاد می‌آورد مربوط به چندین سال پیش است که کابوسی مکرر بود که بسیار شبیه داستان‌های موراکامی‌ست. در آن کابوس، تنی سایه‌وار و ناشناس دارد برای موراکامی غذایی می‌پزد که وی "غذای عجیب" می‌نامدش: سوپ گوشت مار، خورشت هزارپا و برنج که با [گوشت] پانداهای لاغر مخلوط شده است. موراکامی دلش نمی‌خواست آن را بخورد، اما در عالم خواب احساس می‌کرد مجبور است که بخورد. و درست قبل از این‌که لقمه‌ای بخورد از خواب بیدار می‌شود.

ادامه دارد

منبع: نیویورک تایمز

در همبن زمینه:
::از قورباغه‌ هاراکی موراکامی تا پای عسلی وزارت ارشاد::
::تاریکی من، تاریکی تو نیست، ناصر غیاثی::
::پوچی کافکایی، مجتبا پورمحسن::
::گذشتن از درون تاریکی‌ها، ناصر غیاثی::

از قورباغه‌ی هاروکی موراکامی تا پای عسلی وزارت ارشاد

Tue, 14 Jun 2011 13:05:00 +0000

کتاب‌سازی و ترجمه‌های هم‌زمان از کتاب‌های پرفروش در ایران و سیاست‌های تبعیض‌آمیز وزارت ارشاد

علی اسکندرزاده

علی اسکندرزاده - این روزها که بازار ترجمه‌ی کتاب‌های آسان‌خوان از ادبیات معاصر آمریکا در ایران داغ است، اثری از هاروکی موراکامی، از نویسندگان محبوب کتاب‌خوان‌های ایرانی‌ روی پیشخوان کتاب‌فروشی‌ها آمده. منتهی به جای آنکه مترجمان به مهم‌ترین آثار او بپردازند، داستان‌های کوتاه این نویسنده را با اسم‌های عجیب به بازار عرضه می‌کنند.

به‌تازگی مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه این نویسنده با عنوان «ابر قورباغه و پای عسلی» توسط فرناز حائری ترجمه شده. انشارات «حرفه: هنرمند» هم این کتاب را به عنوان کتابی درباره‌ی فاجعه روانه‌ی بازار کتاب کرده است.

موضوع برنامه‌ی این هفته‌ی «کتاب‌های در یاد مانده و کتاب‌های از یاد رفته» هاروکی موراکامی و سوءاستفاده از محبوبیت او در بازار کتاب ایران است. وزارت ارشاد هم البته در این آشفته‌بازار بی‌نقش نیست.

موراکامی اصولاً جزو نویسندگانی‌ست که رمان‌نویسی را به داستان کوتاه‌نویسی ترجیح می‌دهند. از او جز یک مجموعه‌ از داستان‌های کوتاه، هر چه که تا امروز در غرب و در ژاپن منتشر شده، رمان‌هایی‌ست اغلب بسیار قطور. آخرین اثر موراکامی «آی کیو ۸۴» نام دارد . این کتاب که بیش از هزار صفحه است، چاپ اول آن، هم در ژاپن و هم در آلمان به‌سرعت به فروش رسید. «جنگل نروژی» که بر اساس آن «تران آن هونگ»، فیلمساز ویتنامی و فرانسوی فیلم موفقی هم ساخت و در جشنواره‌ی فیلم ونیز آن را به نمایش درآورد، رمان قطور دیگری از هاراکی موراکامی‌ست. موراکامی در مصاحبه‌هایش بارها بر این نکته تأکید کرده که داستان‌نویس نیست، بلکه رمان‌نویس است. او ارزش رمان را بالاتر از داستان کوتاه می‌داند و گفته است رمان‌نویسی تخیل قوی‌تر و سلامت جسمانی و تسلط بیشتری از نویسنده طلب می‌کند. با این‌حال برخی ناشران سعی می‌کنند حتی موراکامی رمان‌نویس را هم در قالب «ادبیات آپارتمانی» که این روزها در ایران شیوع پیدا کرده، درآورند. منظور از «ادبیات آپارتمانی» کتاب‌های کم‌حجمی است که با شتاب و با زبانی ساده و بدون تشخص در فضاهای آپارتمانی شمال شهری نوشته می‌شود و هر چه سریع‌تر به بازار کتاب عرضه می‌گردد با این امید که به فروش برسند. اینگونه کتاب‌ها را معمولاً در یک نشست و در عرض یک ساعت می‌توان خواند و در کمتر از ده دقیقه می‌توان در سایت‌های ادبی و خبری یا در وبلاگ‌ها چیزی نوشت و معرفی‌شان کرد.

«ابر قورباغه و پای عسلی» که به‌عنوان مجموعه‌ای از ۱۰ داستان کوتاه با موضوع فاجعه به ترجمه‌ی فرناز حائری به بازار آمده، در غرب در مجموعه‌ای از پنج داستان کوتاه از موراکامی منتشر شده. داستان «ابر قورباغه و پای عسلی» در بین مجموعه آثار موراکامی یک استثناء به شمار می‌آید. موراکامی در دو داستان از این کتاب به موضوع «فاجعه» پرداخته. موراکامی اولین بار در داستان کوتاهی به نام «زلزله‌ی کوبه» به فاجعه‌ی زلزله‌ای پرداخت که در ماه مارچ ۱۹۹۵ شهر کوبه در ژاپن را ویران کرد و در داستان کوتاه «ابر قورباغه و پای عسلی» که در واقع «وزغ توکیو را نجات می‌دهد» نام دارد، به بمب‌گذاری در شبکه‌ی مترو ژاپن که در اکتبر ۹۵ اتفاق افتاد، می‌پردازد. این دو فاجعه در فاصله‌ی کوتاهی در سال ۱۹۹۵ در ژاپن اتفاق افتادند.

هاراکی موراکامی که از او به عنوان «نسل مجردان» یاد می‌کنند، در رمان‌هایش به بحران‌های عاطفی و عشقی مردان تنها در کلان‌شهرهای صنعتی می‌پردازد. توانایی او بیشتر در نشان دادن سکسوالیته‌ی شخصیت‌ها، اندیشه‌های مالیخولیایی و خودویرانگر آنهاست. داستان‌های او از یک سویه‌ی تخیلی و جادویی هم برخوردار است که آنها را بسیار خواندنی و جذاب جلوه می‌دهد. موراکامی که از ادبیات معاصر آمریکا و از موسیقی جاز تأثیر زیادی گرفته، موفق شده در رمان‌هایش سنت روایی شرق را با سنت داستان‌نویسی مدرن آمریکا پیوند بزند. «زلزله‌ی کوبه» و «وزغ توکیو را نجات می‌دهد» در واقع رپرتاژهایی ژورنالیستی هستند که در غوغای رسانه‌ای در سال ۱۹۹۵ به مهم‌ترین چالش‌های جامعه‌ی ژاپن در مواجه با فجایع طبیعی و ترور پاسخ می‌دهند. این داستان هیچ ربطی نه به «قورباغه» دارد و نه به «پای عسلی» که خواننده را به یاد داستان‌های آپارتمانی در ایران می‌اندازد. احتمالاً انتخاب چنین تیتری برای این کتاب به این دلیل بوده که کتاب هر چه سریع‌تر به چاپ دوم برسد.

هم‌زمان با انتشار این کتاب با عنوان غلط‌انداز، مترجم دیگری به نام قدرت‌الله ذاکری اعلام کرد که ترجمه‌ای از این داستان را با نام «وزغ توکیو را نجات می‌دهد» برای اخذ مجوز از طرف «انتشارات سحر» به وزارت ارشاد فرستاده. این کتاب مجوز نگرفته و در همان حال ترجمه‌ی دیگری از همین داستان با عنوان غلط «ابر قورباغه و پای عسلی» که توسط انتشاران «حرفه: هنرمند» به ارشاد ارسال شده بود، مجوز گرفته و منتشر شده است.

قدرت‌الله ذاکری درین‌باره به یکی از سایت‌های ادبی گفته است: «چند ماه قبل، مجموعه‌‌‌داستان ‌وزغ توكیو را نجات می‌دهد‌ اثر هاروكی موراكامی را از سوی نشر سحر برای دریافت مجوز نشر ارسال كردم. بعد از گذشت چند ماه، سرانجام خواستار اعمال اصلاحات و حذفیاتی شدند كه آن‌ها را انجام دادم، اما بعد گفتند این اثر اصلاً قابل چاپ نیست، در حالی‌كه همین اواخر دیدم همین اثر از موراكامی با عنوان ‌ابرقورباغه‌ و پای عسلی‌ با ترجمه‌ی فرناز حائری توسط انتشارات حرفه: هنرمند منتشر شده است. می‌خواهم بدانم چرا در دادن مجوز این‌طور سلیقه‌‌ای رفتار می‌شود؟ اگر كتاب قابل انتشار است، خُب بگویند تا اصلاحاتی اعمال شود و اگر هم اصلاً قابل انتشار نیست، چرا یك عنوان كتاب با دو ترجمه، یكی مجوز می‌گیرد و دیگری مجوز نمی‌گیرد؟»

به این پرسش فقط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌تواند پاسخ دهد.

در هر حال موراکامی برای نوشتن این داستان کوتاه با بیش از پنج هزار نفر از اهالی توکیو که شاهد فاجعه‌ی بمب‌گذاری در شبکه‌ی مترو توکیو بودند مصاحبه کرده است. او از قصد در گفته‌های قربانیان دخالت نمی‌کند تا آنها بتوانند درد و رنج خودشان را به‌خوبی بیان کنند. موراکامی بعدها مجموعه‌ی این مصاحبه‌ها را در کتابی با عنوان «Underground » در ژاپن در پنج فصل منتشر کرد. هر فصل این کتاب نمایانگر یکی از خطوط مترو توکیوست که در فاجعه‌ی بمب‌گذاری در سال ۱۹۹۵ آسیب دیده بود.

شناسنامه‌ی کتاب:
ابر قورباغه و پای عسلی، هاراکی موراکامی، ترجمه فرناز حائری، نشر حرفه: هنرمند، خرداد ۱۳۹۰

در همین زمینه:
::گذشتن از درون تاریکی‌ها، گفت‌و‌گو با هاراکی موراکامی، ترجمه ناصر غیاثی، رادیو زمانه::
::پیچیدگی عشق و سکس، بابک مستوفی، رادیو زمانه::
::کافکا در ساحل، مجتبی پورمحسن::

::انتقاد مترجم موراکامی از تبعیض در صدور مجوزها::