شبکه‌های اجتماعی

رسانه، شبکه و پارادوکس قدرت

politics — Wed, 26 Dec 2012 12:45:54 +0000

کیانا کریمی

کیانا کریمی − اولین خبر درباره دستگیری ستار بهشتی بر اساس جستجوی گوگل، در ۹ آبان ۱۳۹۱ در تارنماهای هرانا و رهسا نیوز منتشر می‌شود. در حالیکه این خبر، و بعدتر، خبر شکنجه ستار در چند تارنمای حقوق بشری و حزبی منعکس می شوند، این موضوع در آن زمان در هیچکدام از رسانه‌های جریان اصلی (mainstream) پوشش داده نمی‌شود.

خبر فوت ستار بهشتی٬ بر اساس جستجوی گوگل٬ اولین بار شش روز بعد٬ ۱۵ آبان٬ توسط تارنمای سحام نیوز منتشر می‌شود. چندین منبع غیر جریان اصلی دیگر نیز این رویداد را منعکس می‌کنند اما هنوز حساسیت عمومی درباره آن وجود ندارد. یک روز بعد، یعنی ۱۶ آبان ۱۳۹۱، تارنماهای کلمه، هرانا، و چند منبع دیگر٬ گوشه های جدیدی از رویداد را آشکار می کنند. همان روز این خبر در سیلی از وبلاگ‌ها و صفحات فیس‌بوک منعکس می‌شود٬ در تارنمای بالاترین "داغ" می‌شود و در فضای آنلاین ایرانی بر سر زبان‌ها می‌افتد. اما هنوز یک روز دیگر طول می‌کشد تا اولین رسانه‌های جریان اصلی خبر دستگیری تا شکنجه و مرگ ستار بهشتی را پوشش دهند: دویچه وله روز ۱۷ آبان از دستگیری ستار توسط پلیس فتا و شکنجه و مرگ او در زندان خبر می‌دهد و بی بی سی به نقل از تارنماهای کلمه و بازتاب، خبر را پوشش می‌دهد.

به این ترتیب رویداد مهمی که رسانه‌های اصلی از آن غافل مانده بودند، با پیگیری جریان‌های غیراصلی و حساسیت مردم در شبکه‌های اجتماعی، تبدیل به خبر اول می‌شود. آنچه این رویداد را حساس و در خور «خبر سازی» می‌کند، سیل بزرگی از کاربران آنلاین است که رویدادی را که تنها در رسانه‌های کوچک‌تر از رسانه جریان اصلی پخش شده، حساس بدانند و آن را بازپخش کنند.

نقش دیدبان

شبکه‌های اجتماعی به دیده‌بانان رسانه‌ها بدل گشته‌اند. هنگامی که موضع یک رسانه و شکل پوشش خبری آن، مورد تأیید قشر فعال جامعه نباشد، این قشر می‌تواند در این شبکه‌ها دهان به دهان، جریان‌های چابکی را شکل بدهد و رسانه را تحت فشار قراردهد که موضوعی را بازتاب دهد، یا شکل بازتاب‌اش را عوض کند. انتقاد از رسانه موضوع جدیدی نیست، اما شبکه‌های اجتماعی به خاطر سرعت، سهولت، و همگانی بودن‌شان می‌توانند یک وضعیت "مُسری" در برابر یک خبر به جریان درآورند که اعتراض را در زمان مناسب کارا کند.

اما آیا گوش فرادادن به این انتقادها همواره به بهبود کیفیت پوشش رسانه‌های اصلی کمک می‌کند؟ یا مواردی هم هست که شکل‌گیری جریان‌های انتقادی، خود دستخوش جهت‌دهی‌های هدفمند دیگر است؟

تصور ما ازکارکرد شبکه‌های اجتماعی، حرکت‌های خودجوشی است که صداهای متنوع را بازمی تاباند و از این بابت به توزیع متناسب قدرت کمک می‌کند. اما آیا این شبکه‌ها در عمل هم دربرگیرنده صداهای متنوع اند، یا چرخه‌های تبعیض‌آمیز قدرت را بازتولید می‌کنند؟

ناظران نامرئی خط تولید خبر

شبکه‌های اجتماعی با دخالت در تعیین آنچه باید "خبر" شود و چگونگی پوشش آن، مانند یک سیستم بازخورد (فیدبک) برای رسانه‌های جریان اصلی عمل می‌کنند. اگر در گذشته تنها روزنامه‌نگار حرفه‌ای، شاهد عینی و ثبت کننده رویدادی بود، حالا کسانی که با واقعه سروکار داشته‌اند، خود قدرت خبررسانی دارند و می‌توانند آن‌چه را که از نگاه روزنامه‎نگار پنهان مانده یا با گرایش‌های فکری و الزامات کاری اش به شکلی خاص عرضه شده، با روایتی دیگر منعکس کنند. حضور این روایت‌های متنوع مردمی، رسانه را به سمت عرضه جامع‌تر و خنثی‌تر سوق می‌دهد.

به مدد همین قدرت خبررسانی در مردم، اگر پروسه انتخاب خبر در گذشته پشت پرده اتفاق می‌افتاد و رویدادهایی بدون پوشش از چرخه خبر خارج می‌شدند، حالا این پروسه انتخاب تا حدی عریان است. رسانه‌های جریان اصلی حواس‌شان هست که قصور در پوشش خبری ممکن است آشکار شود.

افزون بر تاثیر مثبت در وفاداری به واقعیت، و شفافیت در انتخاب خبر، شبکه‌های اجتماعی می‌توانند شکل پوشش خبر را هم بی‌درنگ مورد نقد قرار ‌دهند، و تاثیر گرایش فکری و جناحی رسانه‌ها را بر شکل واگویی‌شان از واقعیت آشکار ‌کنند. وقتی صفحه فیس‌بوک بی‌بی‌سی انگلیسی در پوشش خبری درگیری در غزه، در مورد فلسطینی‌ها می‌گوید "مُردند" و در مورد اسراییلی‌ها می‌گوید "کشته شدند"، شبکه‌های اجتماعی به سرعت این جانب‌‎داری را منعکس می‌کنند.

به این ترتیب شبکه‌های اجتماعی با این بازخورد، یک درجه حساسیت و دقت جدید به کار رسانه‌های سنتی اضافه کرده‌اند، حساسیتی که در انتخاب خبر، نوع پوشش آن، زبان و طرزفکر پشت آن، و مفروضات پنهان درباره مخاطب آن، تأثیر گذاشته است. انگار ناظری نامرئی به تمام مراحل خط تولید خبر نگاه می‌کند و به محض مشاهده وضعیت تبعیض آمیز اعتراض می‌کند. این ناظر نامرئی قشر آگاه تر مردم است که اعتراض اش را از طریق شبکه‌های اجتماعی تکثیر می‌کند.

همین لزوم حساسیت و تدقیق نشان می‌دهد که رسانه نمی‌تواند تنها آینه‌ای منفعل برای بازتاب خبر باشد. اگر چنین باشد، با تولید آنچه عموم مردم خبر اصلی می‌پندارند، در قالب تفکر و زبان عمومی، اعتراض قشر آگاه‌تر را به بازتولید چرخه‌های تبعیض‌آمیز، نظیر چرخه‌های مرد‌سالار، مرکزگرا، و اکثریت گرا برمی‌انگیزد. در حقیقت ناظر نامرئی با اعتراض خود رسانه را مسئول می‌کند که به جای بازتاب اندیشه و زبانی که به رغم کاستی‌ها و تبعیض‌هایش در ذهن عمومی مقبول واقع شده است، چند قدم از طرز فکرعمومی جلوتر باشد و فعالانه سعی در قطع این چرخه‌ها داشته باشد.

درعین حال فرض اینکه رسانه‌های اصلی می‌توانند با گوش فرادادن به این صداها پاسخ بهتری به خواست مردم از رسانه بدهند، ساده انگارانه است. بازخورد عمومی شهروندان به یک رسانه الزاما همیشه سعی در ترقی جریان اصلی ندارد. بازخورد در جایی مانند دیده بان عمل می‌کند و در جایی دیگر صرفاً خواهان مطلب سریع الفهم است و کیفیت پایین، مجذوب تبلیغات حزبی و گروهی برای یک پوشش یک خبر خاص است، و یا تحت تأثیر گروه‌های فشاری که هدفمند گفتمان عمومی را به سمتی خاص سوق داده‌اند. رسانه‌های جریان اصلی باید با یک ارزیابی سنجیده به این بازخوردها نگاه کنند. آنچه مردمی است الزاماً سازنده نیست. آنچه خود را مردمی می‌نامد، الزاماً فرا جناحی و فرا حزبی نیست. صداهایی که از طریق شبکه‌های اجتماعی به گوش می‌رسند نیازمند الک و سنجش‌اند.

هسته‌های جدید قدرت

شبکه‎های اجتماعی قدرت تعیین "خبر" را از انحصار رسانه‌های اصلی در آورده‌اند و سهم کوچکی را در تصمیم‌گیری آنچه باید پوشش داده شود به شهروندان داده‌اند.

اما این به معنای توزیع متناسب قدرت میان جریان اصلی و جریان‌های پراکنده نیست. قدرت برتر همچنان در دست رسانه‌های جریان اصلی باقی مانده است و می‌ماند. آنها "موثق"‌اند و پایدار، حرفه‌ای‌‌اند و به منابع گوناگون خبر دسترسی دارند، سرمایه دارند و تشکیلات. هر روز صبح می‌توان به بی بی سی سر زد و دانست که در دنیا چه خبر است، و این امکان را رسانه‌های پراکنده نمی‌توانند فراهم کنند. این قدرت حتی اگر از یک رسانه خاص به دیگری محول شود، در باطن قابل تجزیه نیست. از میان رسانه‌ها همواره آن‌هایی که به سرمایه‌های متنوع بیشتری دسترسی دارند، صدایشان بلندتر است.

تنها کاری که یک رسانه‌ قدرتمند می‌تواند در قبال این قدرت انجام دهد و حالا به مدد بازخورد قشر حساس جامعه آگاهانه‌ترانجام می‌دهد، این است که با وقوف به این قدرت، همواره خودش را از بالا و به نسبت صداهای دیگر نگاه کند، کارکرد خود در انعکاس صداهای متنوع و شنیده نشده را بسنجند، و سعی در توزیع قدرت هنگام انعکاس صداهای مختلف بکند. این تلاشِ فعال و خود-ارزیابی مکرر برای چندصدایی بودن، مسئولیت مهم رسانه‌های اصلی به التزام قدرت‌شان است.

شبکه‌های اجتماعی به خاطر خصلت آنارشیستی‌شان، اندیشه عمومی را نسبت به هسته‌های قدرت حساس‌تر می‌کنند و وجود این توزیع نامتناسب را در ذهن عمومی برجسته‌تر می‌سازند. این خودبخود رسانه‌ی اصلی را در جایگاه نقد می‌نشاند و مسئولیت اش را به نسبت قدرت اش پررنگ تر می‌کند.

به این ترتیب شبکه‌های اجتماعی در رابطه مردم و رسانه، هم به توزیع قدرت کمک می‌کنند، و هم به استفاده مسئولانه و خودآگاه از آن.

اما خود شبکه‌های اجتماعی هم از این هسته‌های انحصاری قدرت عاری نیستند.

تیر ماه ۱۳۹۱ گروه دانشجویان و دانش‌آموختگان دانشگاه‌های ایران در "اعتراض به حجاب اجباری و تاکید بر انتخاب آزادانه‌ی نوع پوشش" اقدام به راه‌اندازی کارزاری نمود به نام "نه به حجاب اجباری ". کارزار در باز کردن بحثی نو درباب حجاب اجباری، و گردهم‌آوردن صدای مردم در قالب اتحادی نمادین در اعتراض به حجاب اجباری موفق بود، و توجه بسیاری از کاربران را برانگیخت. در همان حال، این کارزار به عقیده برخی از فعالان حقوق زن، در طراحی پوسترهای خود و منش برخورد با موضوع حجاب اجباری، تا حدی مرد سالار بود. اما این نقدها و اعتراض‌ها تنها به شکلی پراکنده در صفحات فیس بوک و ایمیل‌ها بیان شد و هرگز انسجامی در چارچوب یک بیانیه و یا مقاله تحلیلی با بازتاب گسترده را نیافت. از طرفی دیگر، کارزار و حامیان آن، علاوه بر دعوت عمومی، با چهره‌های سرشناس هم تماس می‌گرفتند و آنها را به اعتراض به حجاب اجباری و عضویت در کارزار دعوت می‌کردند. مهرانگیز کار، علی افشاری، کاظم علمداری، فریبا داوودی مهاجر و حسن شریعتمداری از جمله چهره‌های سرشناس حامی این کارزار بودند. حضور چهره‌های شاخص، ظرف مدت کوتاهی اعتبار بالایی به این کمپین داد و عملا آن را به «جریان اصلی» در شبکه‌های اجتماعی تبدیل کرد. (هدف این مقاله نقد فمینیستی یا استراتژی کارزار "نه به حجاب اجباری" نیست، تنها نشان دادن شکل گیری قدرت در یک جریان در شبکه اجتماعی است به نحوی که صداهای مخالف آن شنیده نمی‌شوند.) همچون هر جریان دیگری در شبکه‌های اجتماعی که وضعیت «مُسری» پیدا می‌کند، حاصل محبوبیت، گستردگی و به کارگیری صداهای معتبر در کارزار این بود که صداهای معترض به آن، هرگز قدرت هم وزنی در بازتاب نقد خود نیافتند.

گروهی شبکه‌های اجتماعی را بهینه تر به خدمت می‌گیرد و صدایش در این عرصه انعکاس پردامنه تری دارد. فردی پرطرفدارتر است و نظرات اش با درجه‌ی سبک تری از انتقاد و سنجش پخش می‌شود. شبکه‌های اجتماعی با وجود توزیع قدرت بین رسانه‌های اصلی و مردم، در جایی دیگر هسته‌های کوچک‌تر قدرت را بازتولید می‌کنند. با این تفاوت که اگر در رسانه‌های سنتی قدرت با درجات متفاوتی از مسئولیت همراه است، در شبکه‌های اجتماعی این هسته‌ها مسئولیت تعریف شده‌ای در تناسب با قدرت شان ندارند. این هسته‌های قدرت چون ظاهر و اسم و رسم سازمانی ندارند، تشخیص شان مشکل تر است و سنجش آن با معیارهای معمول سنجش رسانه امکان پذیر نیست. چون به شکل ارگانیک بوجود آمده و نصبی نبوده اند، تعهدی در قبال قدرت‌شان تبیین نشده است.کاربران این شبکه‌ها حتی خودآگاهی دقیقی و فکر شده‌ای به نسبت دینامیک قدرت در شبکه ندارند. این ناخودآگاهی، بالقوه، خطر بازتولید تبعیض‌ها را با خود حمل می‌کند. به این ترتیب شبکه‌های اجتماعی هم مانند جریان‌های سنتی نسبت به گروه‌های پرصدا تر و تولید تبعیض آسیب پذیراند. اینجا هم کسی که صدایش بلند تر است می‌تواند عموم را در خدمت خود بسیج کند و اندیشه‌ای را «پذیرفته» کند، بی آنکه الزاماً مشروعیت آن را داشته باشد.

شبکه‌های اجتماعی از این بابت می‌توانند قدرت را دوباره انحصاری کنند، انحصاری که این بار نهان تر، مبهم تر و ارگانیک تر است و مسئولیت و فشار عمومی کمتری بر دوش مولّدان آن است.

رسانگی ارگانیک: قدرت بدون مسئولیت

تشخیص هسته‌های نوظهور قدرت در شبکه‌های اجتماعی و تعامل سنجیده با آنها، بر دوش کاربران شبکه هاست. در واقع شبکه‌های اجتماعی با به صحنه آوردن صدای مردم و قدرت دادن به آن، مسئولیت جدیدی بر عهده کاربران قرار داده است که بطور سنتی تنها بر دوش رسانه‌ها بود: نگاه منتقدانه به خود و ارزیابی مکرر در به کارگیری قدرت رسانگی.

رسانگی چه در دست جریان‌های اصلی، چه در جریان‌های پراکنده و فردی، می‌تواند دستخوش بازتولید تبعیض و توزیع نامتناسب قدرت باشد. هسته‌های قدرت غیر مرکزی، کوچک و پراکنده هم باید با سنجش و تلاش مداوم، با تبعیض در انعکاس صدا مبارزه کنند. قصور در این مسئولیت، می‌تواند شبکه‌های اجتماعی را به ابزاری دیگر برای تبعیض بدل کند.

شبکه‌های اجتماعی توزیع قدرت را وارد معادله جدیدی کرده‌اند. در این معادله جدید، با وجود اینکه قدرت در مقایسه با شکل سنتی‌اش کمی توزیع شده است، اما چون این شبکه‌ها اساساً به انگیزه‌ی توزیع عادلانه شکل نگرفته و ضمانتی به ادامه استفاده مشروع از قدرت‌ نمی‌دهند، نمی‌توانند توزیع متناسب و کمک به منش دموکراتیک را تضمین کنند. می‌توان گفت شبکه‌های اجتماعی تنها توانسته‌اند امپراطوری بزرگ رسانه‌ها را به امپراطوری‌های کوچک‌تر تبدیل کنند. گذر از این امپراطوری‌های کوچک به یک معادله مردم سالار که در آن صداهای دیگر، حتی با وجود محرومیت از منابع مختلف، فرصت شنیده شدن داشته باشد، تلاش فعال کاربران این شبکه‌ها را می‌طلبد.

زیادی دوستان در فیس‌بوک، اضطراب‌آور است

arezoo — Tue, 27 Nov 2012 16:18:06 +0000

Science Daily ساینس دیلی

برگردان:

احسان سنایی

ساینس دیلی - اینکه دوستان زیادی در فیس‌بوک داشته باشی، چیز جذابی‌ست؛ اما طبق یک تحقیق جدید، هرچه حلقه معاشرت یک فرد در جهان مجازی بیشتر شود؛ احتمال اینکه همین رسانه‌های مجازی، برایش استرس‌زا شوند هم افزایش می‌یابد.

طبق پژوهشی که توسط متخصصین مدرسه بازرگانی دانشگاه ادینبورگ انجام پذیرفته، هرچه که جمع دوستان کسی در محیط فیس‌بوک شلوغ‌تر باشد، احتمال بروز دلخوری‌های گاه‌به‌گاه‌ هم افزایش می‌یابد. خصوصاً افزودن کارفرمایان و والدین‌مان هم به این جمع، اضطراب را به بیشترین حد خودش خواهد رساند. وقتی کاربر فیس‌بوک، چهره‌ای ناخوشایند از خودش را با نمایش رفتارهایی نظیر فحاشی و گستاخی، مصرف مشروب و یا دخانیات، به جمعی از دوستان مجازی‌اش عرضه می‌دارد، اضطراب هم ناخواسته بروز می‌کند. با پیوستن کاربران مسن‌تر به همین جمع، که توقعاتی متفاوت از سایر کاربران جوان‌تر این محیط دارند، همین رفتارها رفته‌رفته به معضلی فزاینده بدل می‌شوند.

حدود ۵۵درصد والدین، بچه‌هایشان را در محیط فیس‌بوک زیر نظر دارند. به همین نحو، افزون بر نیمی از کارفرمایان هم به استناد صفحه فیس‌بوک متقاضیان‌شان، با استخدام‌ آن‌ها مخالفت می‌کنند. پژوهش‌گران متوجه شدند که کاربران فیس‌بوک، به‌طور متوسط، رفقایشان را از هفت حلقه اجتماعی انتخاب می‌کنند. معمول‌ترین حلقه، جمع دوستان حقیقی افراد است (که ۹۷درصد کاربران، آن‌ها را به جمع دوستان مجازی خود راه می‌دهند)؛ بعدش اعضای فامیل (۸۱درصد)، برادر و خواهر (۸۰درصد)، دوستانِ دوستان‌مان (۶۹درصد) و همکاران‌مان (۶۵درصد).

این گزارش همچنین نشان داده که کاربران فیس‌بوک، بیشتر با نامزد قبلی‌شان دوست هستند، تا نامزد فعلی. فقط ۵۶درصد کاربران، با دوست‌پسر و دوست‌دختر و یا همسرشان دوست مجازی بودند؛ حال‌آنکه همین آمار در خصوص نامزدهای قدیمی‌شان، حدود ۶۴درصد بود. افراد تحت بررسی هم حدود ۳۰۰ کاربر فیس‌بوک با سن متوسط ۲۱ سال را شامل می‌شدند.

ضمناً این تحقیقات حکایت از این داشته که تنها یک‌سوم کاربران، به خصوصی‌سازی مطالب‌شان، برای حلقه‌های مختلف دوستانْ اقدام می‌کنند. بن ماردر (Ben Marder)، نویسنده این گزارش اظهار می‌کند: "فیس‌بوک، شبیه مهمانی بزرگی‌ست که کل دوستان‌تان هستند و می‌توانید برقصید و بنوشید و به هم بزنید. اما با حضور مامانْ بابا و رئیس، این جشن احتمالاً پیشامد نگران‌کننده‌ای، پر از موانع دست و پاگیر ِ اجتماعی می‌شود".

منبع: Science Daily

در همین زمینه:

فیس‌بوک سخن می‌گوید

عکس: منبع

کیهان‌شناسی، مغز و اینترنت، چه ربطی به هم دارند؟

arezoo — Tue, 20 Nov 2012 16:52:52 +0000

یان زرینا (Jan Zverina)

برگردان:

احسان سنایی

یان زرینا - طبق پژوهشی که اخیراً در نشریه Nature’s Scientific Reports انتشار یافته، ساختار جهان هستی و قوانینی که بر آن حکم می‌رانند، احتمالاً مشابه ساختار کلی و نحوه رشد مغز انسان، و همچنین سایر شبکه‌های پیچیده‌، نظیر اینترنت، و شبکه اعتماد فی‌مابین مردم در زمینه اجتماع است.

دیمیتری کریوکوف (Dimitri Krioukov)، از متخصصین مرکز ابررایانه‌ایِ سن‌دیه‌گو (SDSC)، واقع در دانشگاه کالیفرنیا-سن‌دیه‌گو؛ و از نویسندگان گزارش این تحقیق، می‌گوید: "به هیچ عنوان نمی‌گوییم که جهان، یک مغز یکپارچه، یا یک کامپیوتر است؛ بلکه هم‌ارزیِ یافت‌شده مابین نحوه رشد جهان و ساختار شبکه‌های پیچیده، قویاً حکایت از این دارد که قوانین مشابهی بر ساختار دینامیکی ِ این سامانه‌های پیچیده و در عین حال متفاوت، حکم می‌رانَد".

توانایی پیش‌بینی ساختار دینامیکی ِ شبکه‌های پیچیده، چالش بزرگی در کل زیرشاخه‌های علم شبکه محسوب می‌شود. تشابهات ساختاری و دینامیکی موجود بین شبکه‌های مختلف، حاکی از آن است که شاید اصلاً پای قوانین جهان‌شولی در میان باشد؛ هرچند که ماهیت و ریشه‌های مشترک این قوانین هنوز مشخص نباشد.

پژوهش‌گران، با کمک شبیه‌سازی‌های پیچیده ابررایانه‌ای از جهان هستی، و استفاده از برخی محاسبات مرتبط، هم‌اینک اثبات کرده‌اند آن شبکه‌ای که با کمک روابط علت و معلولی، از ساختار فضا و زمانِ جهان شتاب‌گیرنده‌مان تصویرسازی می‌کند، نموداری‌ست که شباهت بسیاری به باقی شبکه‌های پیچیده، نظیر اینترنت و شبکه‌های اجتماعی و حتی زیستی دارد. کریوکوف در این‌باره می‌گوید: "این یافته‌ها، هم برای علم شبکه و هم برای کیهان‌شناسی مؤید معناست. ما فهمیده‌ایم که دینامیک حاکم بر نحوه رشد بزرگ‌مقیاس ِ شبکه‌ها و روابط پیچیده علت و معلولی (در بلندمدت)، رفته‌رفته رو به تشابه می‌گذارد و خبر از مشابهتی ساختاری بین این شبکه‌ها می‌دهد".

نمایش ساده‌ای از نحوه هم‌ارزی دو سطحی که نمایانگر هندسه فضا، و ساختار دینامیکی ِ شبکه‌های پیچیده‌اند

مایکل نورمن (Michael Norman)، مدیر مرکز SDSC هم اظهار می‌کند: "این [کار] از نمونه‌های بی‌نقص یک پژوهش‌ بین‌رشته‌ای، در مسیر پیوند ریاضیات، فیزیک و علوم رایانه، به شیوه‌های کاملاً نامتعارف است. چه کسی فکرش را می‌کرد که ظهور فضا-زمانِ چهاربعدی از خلال یک خلأ کوانتومی، ربطی به نحوه رشد اینترنت داشته باشد؟ در بطن هردوی این‌ها، علیت ریشه دوانده است و لذا وجود شباهتی که کریوکوف و همکارانش از آن پرده برگرفته‌اند، انتظار می‌رود".

البته شبکه‌ای که نشان از ساختار جهان هستی می‌دهد، ابعادی نجومی دارد – و در واقع حتی می‌تواند بی‌نهایت باشد. اما حتی هم اگر بی‌نهایت باشد، بهترین حدس پژوهش‌گران این خواهد بود که دست‌کم ۱۰^۲۵۰ اتم را در خودش جا داده است (که می‌شود یک ۱ و ۲۵۰ صفر روبرویش). مثلاً تعداد مولکول‌های آب در کل اقیانوس‌های زمین، در حدود ۱۰^۴۶ x ۴.۴ عدد برآورد می‌شود.

اما پژوهش‌گران، با اثبات این نکته که ویژگی‌های بنیادین این شبکه‌ها، در قالب برخی مؤلفه‌های معین (از قبیل میزان «انحنا»ی فضا و عمر جهان)، ربطی به ابعادشان پیدا نمی‌کند، روشی را برای کاهش مقیاس این شبکه‌های یکدست پیدا کرده‌اند تا امکان مقایسه‌شان فراهم شود. این تیم، بعد از اِعمال روش مذکور، از ابررایانه Trestles وابسته به مرکز SDSC، به‌منظور شبیه‌سازی از شبکه علت و معلولی ِ حاکم بر نحوه رشد جهان هستیْ استفاده کرد. رابرت سینکوویتس (Robert Sinkovits)، از دانشمندان علوم رایانه‌ایِ SDSC، با موازی‌سازی و چینش بهینه دستورالعمل‌ها موفق شد طی بالغ بر تنها یک شبانه‌روز، محاسباتی را صورت دهد که تصور می‌رفت اقلاً سه الی چهار سال پیاپی زمان ببرند.

او می‌گوید: "گذشته از انجام فوق‌العاده سریع‌تر این محاسبات در مقایسه با چیزی که پیش‌تر تصورش می‌رفت، نتایج حاصله هم با پیش‌بینی‌های نظریِ پژوهش‌گران کاملاً از در هماهنگی درآمد". کریوکوف می‌گوید: "رایج‌ترین سؤالی که مردم احتمالاً بپرسند این است که آیا کشف این‌گونه هم‌ارزی میان ساختار شبکه‌های پیچیده و جهان هستی، می‌تواند یک تصادفِ صرف باشد؟ البته امکانش وجود دارد؛ اما احتمال وقوع چنین تصادفی هم فوق‌العاده کم است. نقش تصادف در فیزیک، فوق‌العاده کم‌رنگ است و تقریباً هرگز رخ نمی‌دهد. همیشه پای توضیحی در میان است که شاید ابتدا وضوح چندانی نداشته باشد".

ماریان بوگونا (Marián Boguñá)، از دانشگاه بارسلونای اسپانیا، که از اعضای این تیم هم بوده، می‌افزاید: "چنین توضیحی می‌تواند یک روز به کشف قوانین بنیادین مشترکی بیانجامد که دو پیامد محدودکننده‌شان، یکی قوانین گرانش (یا همان معادلات میدانی ِ اینشتین) است که ساختار دینامیکی جهان هستی را توصیف می‌کند؛ و یکی هم مجموعه‌معادلاتِ فعلاً ناشناخته‌ای که ساختار دینامیکی شبکه‌های پیچیده را توصیف می‌کنند".

منبع: Science Daily

توضیحات تصاویر:

۱ - "مغز کیهانی"، تصویرسازی انتزاعی اثر دین دیوس.

۲ - نمایش ساده‌ای از نحوه هم‌ارزی دو سطحی که نمایانگر هندسه فضا، و ساختار دینامیکی ِ شبکه‌های پیچیده‌اند / CAIDA/SDSC

انتشار تصاوير شخصی در شبکه‌های اجتماعی زوجی را به دادگاه کشيد

news-zamaneh — Thu, 20 Sep 2012 15:59:37 +0000

يک زن و شوهر ايرانی به خاطر انتشار تصاوير شخصی و خانوادگی خود در يکی از شبکه‌های اجتماعی خارجی به مراجع قضايی احضار شدند.

به گزارش پايگاه اطلاع‌رسانی پليس، سرهنگ ايرج محمدخانی، رئيس پليس فضای توليد و تبادل اطلاعات نيروی انتظامی ايران (فتا) در استان گيلان گفت: "کارشناسان پليس فتا با بهره‌گيری از توان علمی و مهندسی و در راستای کاهش جرايم در فضای سايبری پس از بررسی‌های شبانه‌روزی، هويت و محل زندگی زن و شوهری را در شهر رشت شناسايی کردند که تصاوير خانوادگی مبتذل خود را در يکی از شبکه‌های اجتماعی خارجی منتشر کرده بودند."

وی با اشاره به اينکه زن و شوهر ياد شده با هماهنگی مقام قضايی به پليس فتا احضار شده‌اند افزود: "متهمان با مشاهده شواهد و قرائن موجود به بزه انتسابی اعتراف کردند."

اين مقام انتظامی ادامه داد: "کارشناسان گروه رصد پليس فتا اکنون پرونده اين زن و شوهر را برای گذراندن مراحل قانونی به مرجع قضايی تحويل داده‌اند."

محمدخانی با بيان اين هشدار که مردم از انتشار تصاوير شخصی و خانوادگی خود در اينترنت خودداری کنند افزود: "انتشار محتوای خلاف عفت عمومی در فضای مجازی برپايه بند دو ماده شش قانون مجازات اسلامی و ماده ١٤ قانون جرايم رايانه‌ای جرم به‌شمار می‌رود."

رئيس پليس فتا در گيلان با بيان اينکه قانونگذار برای مرتکبان چنين جرايمی، مجازات جزای نقدی و حبس در نظر گرفته است تأکيد کرد: "افراد زيادی در شبکه‌های اجتماعی با اهداف خاص از پيش برنامه‌ريزی شده در پی مقاصد مجرمانه مختلف از جمله هتک حيثيت، اخاذی، کلاهبرداری، جعل هويت، سرقت اطلاعات و ترويج فرهنگ ابتذال غرب هستند."

محمدخانی، مردادماه سال جاری نيز در گفت‌وگو با خبرگزاری جمهوری اسلامی ايران (ايرنا) از شناسايی و دستگيری مدير يک وب‌سايت غيراخلاقی در غرب استان گيلان خبر داده بود.

سردار کمال هاديان‌فر، رئيس پليس فضای توليد و تبادل اطلاعات نيروی انتظامی ايران (فتا) مردادماه سال جاری در اين زمينه به خبرگزاری دانشجويان ايران (ايسنا) گفته بود: "در سال ۱۳۸۹ شبکه‌های اجتماعی به‌خصوص فيس‌بوک عرصه يکه‌تازی مجرمان بود اما با وجود پليس فتا در مدت ۱۵ ماه گذشته اقدامات خوبی در پاک‌سازی شبکه‌های اجتماعی به‌ويژه فيس‌بوک صورت گرفت."

اين مقام پليس ايران افزوده بود: "يکی از اين شبکه‌های بزرگ و غيراخلاقی، شبکه «پاف و داف» (در فيس‌بوک) بود که ۲۷ هزار عضو و همچنين ادمين‌های زيادی داشت که پليس ضمن شناسايی کامل اين افراد نسبت به حذف صفحات آنان اقدام کرد."

به گفته هاديان‌فر "افرادی که اقدام به ايجاد مفسده در اينترنت می‌کنند به پليس امنيت اخلاقی ناجا معرفی می‌شوند."

فيس‌بوک يکی از بزرگ‌ترين شبکه‌های اجتماعی در جهان است که بيش از ۷۰۰ ميليون نفر عضو دارد.

فيس‌بوک با آمار سال ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ ميلادی نشان داده است که بين کاربران اين شبکه اجتماعی در سال ۲۰۱۰، پنج و دو دهم نفر و در سال ۲۰۱۱ چهار و هفت دهم نفر فاصله وجود دارد.

شبکه اجتماعی فيس‌بوک در سال ۱۳۸۸ در ايران فيلتر شد.

نقد سیاست‌ورزی فیس‌بوکی

Sun, 15 Jul 2012 19:52:22 +0000

عزیز خسروشاهی

عزیز خسروشاهی _ شبکه‌های اجتماعی مجازی در ‌‌ایران اولین بار و بیش از دیگران توسط دانشجویان و نسل جوان شناخته شدند و مورد استفاده قرار گرفتند.

در سال‌های گذشته اینترنت هنوز در جامعه، به نسبتی که اکنون مورد استفاده قرار می‌گیرد، همه‌گیر نشده و به راحتی می‌توان ادعا کرد تعداد دستگاه‌های رایانه در بین مردم و جوانان بسیار کمتر از تعداد فعلی بود.

دانشجویان در ‌‌این میان مخاطب خاص و معرف ‌‌این نوع سایت‌های ‌‌اینترنتی به جامعه بودند.

روابط اجتماعی – لذت کشف زندگی دیگران

تغییرات فرهنگی و اجتماعی ظرف دهه گذشته در ایران بسیار سریع رخ داده است. در گذشته تعداد زیادی از کسانی که وارد دانشگاه می‌شدند برای اولین بار تجربه برخورد مستقیم و مستمر با جنس مخالف را داشتند و برای جوانان که از شهرهای کوچکتر به دانشگاه شهرهای بزرگتر، یا از شهرستان به دانشگاه‌های پایتخت وارد شده بودند، محیط زندگی جدید در کنار ترس‌ها و اضطراب‌ها با درجات متفاوتِ لذت نوعی "رهایی" همراه بود. برای دانشجویانی که در دانشگاهی غیر از دانشگاه محل زندگی خود پذیرفته می‌شدند، کاهش میزان نفوذ و کنترل خانواده بر شدت ‌‌این "احساس رهایی" می‌افزود. ‌‌این تغییر و تحولات نتایج زیادی به دنبال داشت که "افزایش ریسک پذیری" و "میل به تجربه" پدیده‌ها و روابط جدید در بین دانشجویان از آن جمله بود. پدیده‌ای که بعدها حکومت با تغییر سهمیه پذیرش دانشجویان بومی و غیر بومی در دانشگاه‌ها به مقابله با آن برخاست.

در کشوری که حکومت و دین به صورت مطلق و خانواده در درجات مختلف سعی در گسست یا سست کردن پیوندهای اجتماعی دارند و بین انسان و لذت، انسان و تجربه، انسان و خطر پذیری، انسان و راه‌های جدید، جنسیت‌ها، مذاهب، فرهنگ‌ها، قومیت‌ها و ملیت‌ها فاصله ‌‌ایجاد می‌کنند و "خود بودن" و زندگی کردن بر پایه ابتدایی‌ترین اصول پذیرفته شده انسانی دارای "تاوان قانونی و شرعی" است، میل نفوذ به پشت نقاب ظاهری دیگران و تجربه واقعیت زندگی دیگران (همکلاسی، همکار، همسایه و غیره) غیر قابل چشم‌پوشی است. ارائه پیشنهاد دوستی (ارتباط ‌‌اینترنتی) تنها با فشار یک دکمه و دور از چشم ناظمان اجتماع انجام می گرفت.

فیس‌بوک یک ابزار قدرتمند در دنیای مجازی است که می‌تواند در خدمت فعالان سیاسی و فضای سیاسی موجود در ‌‌ایران قرار بگیرد. نیازی به تکرار توانمندی‌های ‌‌این ابزار ‌‌اینترنتی نیست، اما کسی هم ‌نمی‌تواند انکار کند که‌‌ این ابزار در حال حاضر در حال انجام یک نقش مخرب در فضای سیاسی ‌‌ایران است. ماهیت ابزارها توسط سازندگان و استفاده‌کنندگان تعیین می‌شود، اما ابزارها هم شرایط خود را به استفاده کنندگان تحمیل می‌کنند. فردی به اختیار خود از ماده مخدر استفاده می‌کند و پس از آن ماده مخدر نیز استفاده از خودش را جبراً تحمیل می‌کند. فیس‌بوک در عرصه سیاست ‌‌ایران از یک "ابزار" تبدیل به یک "فضا" شده است. فیس‌بوک خود تبدیل به فضای سیاسی اکثریت اپوزیسیون‌‌ ایران شده است. گروه زیادی از فعالان سیاسی ‌‌ایرانی در فضای یک ابزار، محدود و اسیر شده‌اند. فیس‌بوک به عنوان ابزاری در خدمت تسریع امر گردش اطلاعات خود تبدیل به عامل‌‌ایجاد یک دور باطلِ ‌‌ایجاد "آگاهی دروغین" و "عامل سانسور واقعیت" شده است.

میل به دیدن موهای همیشه پنهان شده با حجاب یک زن، میل به خواندن حرف‌های یک پسر کم‌حرف خجالتی، میل به دانستن بی‌اهمیت‌ترین و پیش‌پا افتاده‌ترین مسائل روزمره که توسط حکومت، دین و فرهنگ تبدیل به بزرگترین تابوها شده‌اند. از ‌‌اینکه چه کسی به چه موسیقی‌‌ای علاقه دارد تا ‌‌اینکه چه کسی چه کتابی را می‌خواند. میل به دانستن علایق جنسی، هنری، ورزشی و فعالیت‌های روزمره و اجتماعی یک انسان _که به دلایلی_ جلوی چشم ماست اما هیچ از او‌ نمی‌دانیم.

سیاست

وقتی می‌توان از شبکه‌های اجتماعی مجازی در زندگی خصوصی و امور اقتصادی و فرهنگی استفاده کرد چرا در یک حکومت دیکتاتوری با اپوزیسیون و سیاست‌پیشگان متاثر از یک استبداد تاریخی پُرسابقه، از ‌‌اینترنت، سایت‌های‌‌اینترنتی و ‌‌این به اصطلاح شبکه‌های اجتماعی برای بیان افکار، عقاید و نظرات اجتماعی و سیاسی استفاده نکرد؟ می‌توان با شبکه‌های اجتماعی مجازی به درون سیاست رفت یا سیاست را به درون شبکه‌های اجتماعی کشید.

در جریان آخرین انتخابات ریاست جمهوری در‌‌ ایران حکومت جمهوری اسلامی، پوزیسیون، اپوزیسیون، شرکت کننده در انتخابات و تحریمی‌ها همه از شبکه‌های اجتماعی (به صورت مشخص فیس‌بوک و توئیتر) سود بردند. قبل از انتخابات ریاست جمهوری در‌‌ ایران سایت "فیس‌بوک" مانند چند میلیون سایت ‌‌اینترنتی دیگر فیلتر شده بود، اما در نزدیکی انتخابات به ناگاه ‌‌این سایت از فیلتر خارج شد! حکومت به دنبال "مشارکت بالا" در انتخابات بود و فیس‌بوک می‌توانست هماهنگ‌کننده حرکاتی در بین کاربران باشد که در جهت گرم شدن تنور انتخابات عمل کند. برای ستادهای انتخاباتی هماهنگی قرارهای خیابانی، اعلام برنامه‌ها و دعوت به شرکت در میتینگ‌ها، ‌‌ایجاد زنجیره‌های انسانی، ترویج استفاده هماهنگ از یک رنگ به عنوان نماد تبلیغاتی یک کاندیدای خاص و از همه مهمتر بیان مواضع غیر رسمی از جمله مصارف فیس‌بوک بود. تحریمی‌ها هم که رسانه و بستر مناسب و امنی برای بیان نظرات خود نداشتند به ‌‌اینترنت و شبکه‌های اجتماعی مجازی متوسل شدند.

نقش کنونی شبکه‌های اجتماعی مجازی در سیاست

بعد از سرکوب شدید اعتراضات مردمی پس از انتخابات ریاست جمهوری در ‌‌ایران و مسلط شدن جو خفقان بر کشور، سایت‌هایی مانند "فیس‌بوک" و "گوگل پلاس" از یک سو به عنوان آخرین محل نفس کشیدن کسانی که در جریان انتخابات و اعتراضات پس از انتخابات به عرصه سیاست کشیده شدند در آمده است و از سوی دیگر بسیار از سیاسیون‌‌ ایران که به دلیل سن و سال، مسلط نبودن به کار با کامپیوتر و یا هر دلیل دیگری از ‌‌این نوع سایت‌ها استفاده‌ نمی‌کردند، برای یافتن مخاطبی برای خود کم کم ناچار به استفاده از ‌‌این سایت‌های‌‌ اینترنتی شده‌اند.

کارشناسان شرگت گوگل نسبت به حجم بالای اطلاعات خصوصی منتشر شده توسط کاربران‌‌ ایرانی روی فیس‌بوک هشدار داده‌اند و نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی ‌‌ایران با تهیه سخت‌افزار و نرم افزار‌های لازم برای رصد محیط‌‌ اینترنت بیش از پیش در امر جمع آوری و کسب خبر از فعالان سیاسی و ارتباطات سیاسی موفق شده‌اند؛ چرا که با یک تجمع سنگین و "قابل کنترل" از فعالان و گروه‌های سیاسی و اطلاعات و اخبار منتشر شده از سوی آنها مواجه هستند.

رواج استفاده از اسم‌های مستعار به بهانه امنیت و رواج هویت‌های سیاسی غیر واقعی بحث‌ها و گفتگوها را در فیس‌بوک فرسایشی و بی نتیجه کرده است. وقتی فعالیت سیاسی یک فرد یا گروه از "پیشینه سیاسی" جدا شود امکان هر نوع قضاوت سیاسی سلب شده و اطمینان و پایداری مناسبات سیاسی از میان می‌رود. فرهنگ دو رویی رواج می‌یابد و فعالان سیاسی سعی می‌کنند هویت‌های اصلی خود را پاک و عاری از هر نوع درگیری سیاسی نگاه دارند و در عوض با هویت‌های مستعار به درگیری‌های سیاسی _ بعضاً سطح پائین_ بپردازند.
فعالیت سیاسی به حد یک "نمایش مجازی" سقوط می‌کند و هر عمل سیاسی تا جایی که کالایی برای عرضه در بازار فیس‌بوک باشد، مورد اقبال قرار می‌گیرد. کنش سیاسی- اجتماعی در حد منتشر کردن یک عکس با یک دستبند رنگی در فیس‌بوک یا پخش عکس‌های شرکت در یک جشن تولد برای یک زندانی سیاسی یا عکسی در کنار یک زندانی سیاسی آزاد شده یا به مرخصی آمده "تقلیل" می‌یابد.

برای خیل افرادی که پس از انتخابات از ‌‌ایران خارج شده‌اند ‌‌اینترنت و به خصوص فیس‌بوک به عنوان ابزار اصلی ارتباط با داخل ‌‌ایران اهمیت ویژه یافته‌اند و برای فعالان سیاسی داخل ‌‌ایران به دلیل سانسور‌‌ اینترنت، از دسترس خارج شدن گاه‌به‌گاه شبکه‌های ماهواره‌‌ای به دلیل ارسال پارازیت و پرخطر شدن ‌‌‌ایجاد معمولی‌ترین ارتباط‌ها در دنیای واقعی، فیس‌بوک تبدیل به ابزار کسب خبر و بیان گاه و بیگاه نظرات سیاسی تبدیل شده است. خبرنگارانی که به دلیل تعطیل شدن روزنامه‌ها، سنگین بودن هزینه کار کردن برای رسانه‌های خارجی و از آنجایی که زمینه‌‌ای برای کار کردن در ‌‌ایران ندارند، از ‌‌ایران خارج می‌شوند و برای کسب خبر، اطلاعات و سوژه‌ها از درون ‌‌ایران مجبور به استفاده از فیس‌بوک هستند یا حداقل از فیس‌بوک برای یافتن افراد یا هماهنگ کردن قرارهای گفتگویی استفاده می‌کنند که با ابزارهای ‌‌اینترنتی به جز فیس‌بوک انجام می‌پذیرند.

قطع ارتباط نیروهای سیاسی با اجتماع و دنیای واقعی

فیس‌بوک یک ابزار قدرتمند در دنیای مجازی است که می‌تواند در خدمت فعالان سیاسی و فضای سیاسی موجود در ‌‌ایران قرار بگیرد. نیازی به تکرار توانمندی‌های ‌‌این ابزار ‌‌اینترنتی نیست، اما کسی هم ‌نمی‌تواند انکار کند که‌‌ این ابزار در حال حاضر در حال انجام یک نقش مخرب در فضای سیاسی ‌‌ایران است. ماهیت ابزارها توسط سازندگان و استفاده‌کنندگان تعیین می‌شود، اما ابزارها هم شرایط خود را به استفاده کنندگان تحمیل می‌کنند. فردی به اختیار خود از ماده مخدر استفاده می‌کند و پس از آن ماده مخدر نیز استفاده از خودش را جبراً تحمیل می‌کند. فیس‌بوک در عرصه سیاست ‌‌ایران از یک "ابزار" تبدیل به یک "فضا" شده است. فیس‌بوک خود تبدیل به فضای سیاسی اکثریت اپوزیسیون‌‌ ایران شده است. گروه زیادی از فعالان سیاسی ‌‌ایرانی در فضای یک ابزار، محدود و اسیر شده‌اند. فیس‌بوک به عنوان ابزاری در خدمت تسریع امر گردش اطلاعات خود تبدیل به عامل‌‌ایجاد یک دور باطلِ ‌‌ایجاد "آگاهی دروغین" و "عامل سانسور واقعیت" شده است.

خبرنگاران و تحلیل‌گران برای اطلاع از اوضاع‌‌ ایران مطالب منتشر شده در فیس‌بوک را ملاک قرار می‌دهند و بر مبنای آن تولیدات خبری و تحلیلی ارائه می‌دهند. از سوی دیگر فعالان سیاسی و علاقه‌مندان به سیاست با رجوع به سایت‌ها خبری و رسانه‌ها در معرض ‌‌این تولیدات قرار گرفته و شروع به نقل ‌‌این مطالب روی فیس‌بوک خود می‌کنند و ‌‌این دور باطل ادامه پیدا می‌کند. یک اظهار نظر ساده که استدلالات عقلی و توضیحات تفصیلی را به همراه ندارد و یا معلوم نیست خود از کجا کپی‌برداری شده، به عنوان منبع خبر یا تحلیل در نظر گرفته می‌شود.

رواج استفاده از اسم‌های مستعار به بهانه امنیت و رواج هویت‌های سیاسی غیر واقعی بحث‌ها و گفتگوها را در فیس‌بوک فرسایشی و بی نتیجه کرده است. وقتی فعالیت سیاسی یک فرد یا گروه از "پیشینه سیاسی" جدا شود امکان هر نوع قضاوت سیاسی سلب شده و اطمینان و پایداری مناسبات سیاسی از میان می‌رود. فرهنگ دو رویی رواج می‌یابد و فعالان سیاسی سعی می‌کنند هویت‌های اصلی خود را پاک و عاری از هر نوع درگیری سیاسی نگاه دارند و در عوض با هویت‌های مستعار به درگیری‌های سیاسی _ بعضاً سطح پائین_ بپردازند.

فعالیت سیاسی به حد یک "نمایش مجازی" سقوط می‌کند و هر عمل سیاسی تا جایی که کالایی برای عرضه در بازار فیس‌بوک باشد، مورد اقبال قرار می‌گیرد. کنش سیاسی- اجتماعی در حد منتشر کردن یک عکس با یک دستبند رنگی در فیس‌بوک یا پخش عکس‌های شرکت در یک جشن تولد برای یک زندانی سیاسی یا عکسی در کنار یک زندانی سیاسی آزاد شده یا به مرخصی آمده "تقلیل" می‌یابد.

فیس‌بوک به عنوان یک شبکه اجتماعی که زمانی به کاربران ‌‌ایرانی‌اش ‌‌این امکان را داده بود که "خود واقعی" افراد را ببینند در دست بعضی از فعالان سیاسی، گروه‌های سیاسی و علاقه‌مندان به سیاست به عنوان ابزاری برای پنهان کردن خود واقعی قرار گرفته است. فیس‌بوک اکنون وسیله نمایاندن خود چونان آنی شده است که در واقعیت آن نیست. فیس‌بوک عرصه خودنمایی، آزردن دیگران و خوآزاری است. روزی نیست که یک فعال سیاسی روی خود فیس‌بوک از روندی که فیس‌بوک به سیاست تحمیل کرده است گله و شکایت نکند و یا فردی از تلاش خود برای "ترک کردن" فیس‌بوک و یا عدم تونایی خود برای چشم پوشی از حضور در فیس‌بوک ننویسد.

فعالیت نمادین در فیس‌بوک مانند تغییر عکس پروفایل یا لایک کردن یک صفحه یا گروه جایگزین فعالیت در عرصه واقعی اجتماع شده است و "وقت" و "انرژی" زیادی از فعالان سیاسی برای همراهی یا مقابله با چنین جریاناتی در عرصه مجازی به هدر می‌رود. ارتباط فعالان سیاسی با دنیای واقعی روز به روز کاهش یافته و "موج آفرینی" در عرصه مجازی جایگزین انتقال "سازمان یافته" آگاهی به درون جامعه و توده‌های مردم و ‌‌ایجاد حرکات اجتماعی ریشه‌دار می‌شود.

امروزه افراد و گروه‌های سیاسی زیادی در ‌‌اینترنت و خود فیس‌بوک از فیس‌بوک و مناسبات فیس‌بوکی "می‌نالند". اما هیچ چیز خطرناک تر از ‌‌این نیست که یک ابزار یا پدیده اجتماعی به صورت یک ابزار یا پدیده اعتراض به خود تبدیل شود. چنین روندی تنها به آن ابزار اصالت می‌دهد و آنرا تاریخ‌مند می‌کند.

فیس‌بوک یک سایت ‌‌اینترنتی است که صاحبانش از طریق آن سود اقتصادی کسب می‌کنند. در ظاهر ‌‌این سایت به کاربران خود محتاج است اما واقعیت ‌‌این است که در نبود هر گونه رقیب جدی برای ‌‌این شبکه اجتماعی مجازی و از آن مهمتر فقدان بدیلی برای فضای حاکم بر‌‌ این شبکه اجتماعی، ‌‌این کاربران فیس‌بوک هستند که در معرض تصمیمات صاحبان ‌‌این سایت ‌‌اینترنتی قرار دارند.

هر از گاهی یکی از مقامات حکومتی از فیس‌بوک به عنوان ابزار "براندازی نرم" و "خطر" یاد می‌کنند. اما چرا معماران امنیتی جمهوری اسلامی ‌‌ایران از وضعیت فعلی راضی و خرسند نباشند؟ فعالان سیاسی بسیاری هم به عنوان کاربران ‌‌این سایت از ‌‌اینکه ابزاری برای پنهان کردن "انفعال"، "نقاط ضعف" و فرار از "مسئولیت‌های اجتماعی" و "هزینه" و "تبعات" فعالیت در دنیای واقعی در اختیار دارند با وجود گله و شکایت گاه‌به‌گاه از ‌‌این وضعیت رضایت درونی دارند.

فیس‌بوک یک ابزار ارتباطی است که می‌تواند در خدمت فعالیت سیاسی در دنیای واقعی قرار بگیرد. فضای داخلی سایت فیس‌بوک جامعه هدف نیروهای سیاسی ایران نیست. طبق آمار رسمی دولت از هر 100 نفر فقط یک نفر در ایران به اینترنت پر سرعت دسترسی دارد که آن یک نفر هم "الزاماً" علاقه‌مند به سیاست و مخاطب نیروهای سیاسی ایران نیست.

یادمان ۲۵ خرداد در شبکه‌های اجتماعی

Fri, 15 Jun 2012 08:45:55 +0000

لیدا حسینی‌نژاد

لیدا حسینی‌نژاد - ۲۵خرداد سال ۱۳۸۸ یعنی سه روز پس از اعلام نتایج دهمین انتخابات ریاست جمهوری تظاهرات اعتراضی با حضور میلیون‌ها ایرانی در تهران و شهرهای بزرگ ایران برگزار شد.

کسانی که به نتایج انتخابات معترض بودند و میرحسین موسوی را برنده انتخاباتی می‌دانستند، کسانی که باور داشتند در انتخابات تقلب صورت گرفته و محمود احمدی‌نژاد را رئیس‌جمهور منتخب خود نمی‌دانستند برای بیاتن اعتراض خود به خیابان‌ها آمده بودند.

شب پیش از آن نیروهای لباس‌شخصی و پلیس به کوی دانشگاه تهران حمله کرده و طی آن شمار زیادی از دانشجویان مجروح و چند نفر کشته شده بودند. خسارت زیادی هم به اموال دانشجویان وارد شده بود.

یکی از شاهدان در وبلاگی با عنوان «کوی دانشگاه تهران در آتش و خون» در همان زمان یعنی ۲۵ خرداد ۸۸ نوشته بود: «پس از تجمع اعتراض‌آمیز دانشجویان دردانشگاه تهران دیشب ۲۴ خرداد ۸۸ پس از متفرق کردن دانشجویان به وسیله گارد ویژه و گاز اشک‌آور دانشجویان به سمت خوابگاه و منازل خود روانه شدند و در ساعت ۱۰ شب در پی شعارهای پیاپی دانشجویان نیروهای امنیتی، کوی دانشگاه را محاصره کرده و پس از مدتی کوتاه به داخل کوی نفوذ کرده، درها را شکسته نیروهای موسوم به انصار و لباس شخصی ها یورش برده و بی‌دلیل اقدام به ضرب و جرح دانشجویان به وسیله باتوم، تبر، قمه و پنجه بوکس کردند. علاوه براین به بسیاری از اموال عمومی هم خسارات سنگینی وارد کردند. بر طبق گزارشات شاهدان عینی تعدادی در حدود 3 اتوبوس از دانشجویان، دستگیر و به مکان نامعلومی منتقل شدند.»

روز بی‌پایان

صبح روز بعد از آن، مردم به خیابان‌های تهران آمدند و اعتراض‌های آرام خودشان را شروع کردند. اعتراض به همراه سکوت یکی از ویژگی‌های تظاهرات ۲۵ خرداد در تهران بود، اما در پایان این حرکت اعتراضی آرام، نیروهای بسیجی اقدام به شلیک به سوی مردم کردند که موجب کشته شدن تعدادی از تظاهرکنندگان شد.

«پروین فهیمی»، که از فعالان صلح و عضو گروه مادران صلح است می‌گوید پسرش «سهراب اعرابی» در راهپیمایی دوشنبه ۲۵ خرداد از وی جدا شد و شب به خانه بازنگشت.

حالا پس از سه سال که از این وقایع گذشته، تعدادی از فعالان و وبلاگ‌نویسان شروع به نوشتن خاطرات و مشاهدات‌شان از آن روزها کرده‌اند.

علی عبدی از هجوم مردم عصبانی به نرده‌های دانشگاه می‌نویسد: «نرده‌های دانشگاه اومد پایین. دومین‌بار بود که نرده‌های دانشگاه پایین می‌اومد. اولی بیست‌ودوی اسفند هشتاد و چهار بود که بسیج با زور باتوم، شهید دفن کرد. زنجیر انسانی درست کردیم جلوی در که کسی وارد نشه. درست مثل چهار سال پیش. نرده‌ها رو دوباره بالا آوردیم. بسیجی‌ها نموندن. سر درِ دانشگاه مال ما شده بود. سبز.

«علی عبدی»، فعال حقوق بشر در صفحه فیس‌بوک و گوگل‌پلاس خودش نوشته است: «صبح بیست و پنج خرداد، داخل دانشگاه شریف، پشت درب ورودی خیابون آزادی جمع شده بودیم. دو تا بیانیه‌ میرحسین رو پرینت گرفته بودیم و بین بچه‌ها تقسیم می‌کردیم... با بچه‌ها بحث می‌کردیم که از دانشگاه بریم بیرون یا نه. یه عده که دیروز رفته بودن دانشگاه تهران، خبر آورده بودن که این‌ها حکمِ تیر دارن و خانم رهنورد از مردم خواسته بیرون نیان. می‌گفتن دیشب چند نفر توی کوی کشته شدن. یه عده‌ دیگه نظرشون این بود که باید از دانشگاه رفت بیرون. می‌گفتن میرحسین قراره بیاد سر بهبودی یا جیحون. اگه زیاد باشیم کاری نمی‌تونن بکنن. با مشورتی که کردیم بالاخره قرار شد یه عده‌مون از دانشگاه بریم بیرون... رسیدیم جلوی مسجد سر حبیب‌اللهی. یکی گفت یا حسین. همه پشت سرش گفتیم میرحسین. دوباره گفت یا حسین. دوباره گفتیم میرحسین. قلب‌هامون تند تند می‌زد. مجوزی دیگه در کار نبود. انتخابات تموم شده بود و واسه اولین‌بار بود که خارج دانشگاه با مردم تظاهرات می‌کردیم. یه آقایی پشت‌بوم ساختمون‌ها رو نشون می‌داد. می‌گفت حتمن تک‌تیرانداز گذاشتند. مراقب باشید. اون یکی می‌گفت دلتون قرص. چیزی نمی‌شه. خدا با ماست.»

علی عبدی در ادامه از مشاهدات خودش تعریف می‌کند که در خیابان‌های مختلف «ابطحی»، «کرباسچی» و «مهدی کروبی» سخنرانی می‌کردند: «مردم قرار می‌گذاشتند واسه فردا. ساعت پنج میدون ولیعصر. هر چند دقیقه یک بار یکی می‌گفت میرحسین داره میاد، میرحسین داره میاد. راه رو باز کنید. وسط جمعیت یه تونل باز می‌شد. مثل عصای حضرت موسی که می‌زد به دریا. اسم میرحسین، عصای موسی شده بود.»

علی عبدی سپس از هجوم مردم عصبانی به نرده‌های دانشگاه می‌نویسد: «نرده‌های دانشگاه اومد پایین. دومین‌بار بود که نرده‌های دانشگاه پایین می‌اومد. اولی بیست‌ودوی اسفند هشتاد و چهار بود که بسیج با زور باتوم، شهید دفن کرد. زنجیر انسانی درست کردیم جلوی در که کسی وارد نشه. درست مثل چهار سال پیش. نرده‌ها رو دوباره بالا آوردیم. بسیجی‌ها نموندن. سر درِ دانشگاه مال ما شده بود. سبز. رفتیم روی پشت بام دانشگاه. برای مردم دست تکون می‌دادیم. اونا دست تکون می‌دادن. می‌خندیدند. نیازی به حرف زدن نبود.»

او در پایان می‌نویسد: «توی اون روز آفتابی و بدون ابر. چند ساعت بعد با ماشین از روی پل یادگار رد شدم. مردم هنوز داشتند برمی‌گشتند. یکی پیراهنِ خونی‌اش رو گذاشت روی شیشه. گفت کشتند. دم‌دمای غروب بود.»

نمایش تقدیر یا تجلی روح جامعه

ع. ایماگر، در سومین سالگرد جنبش سبزدر وبلاگ «ایمایان»، اعتراض مردم ایران در سال ۸۸ را رخدادی می‌داند که «بیش از آنکه محصول برنامه، محاسبه و دورخیز فکری باشد، واکنشی جوششی و طبیعی به ادامه‌ رعیت‌خواهی و لقب‌بازی حاکمان و تحقیر منسوب به شرع بود؛ چیزی شبیه نمایش تقدیر یا تجلی روح جامعه مانند پایان انقلاب پنجاه‌وهفت که یک سال قبل از آن، حتی امیدوارترین‌ها نیز فکر نمی‌کردند که شاه فراری شود و حکومت به دست آنها بیفتد.»

نویسنده وبلاگ ایمایان می‌نویسد: «با قصور یا تقصیری که در این سه ساله کم نبوده، باید تا به حال از بین می‌رفت. پس نمی‌توان موجودیت آن را زیر سئوال برد ولی می‌توان راهکارها و اهداف آن را نقد کرد.»

البته این وبلاگ‌نویس معتقد است که «جنبش سبز را اول باید به عنوان پدیده‌ای زنده پذیرفت، بعد در آن چون‌وچرا کرد.»

«آلوچه خانم»، خرداد را «روزگار وصل» می‌داند و می‌نویسد: «در اوج درماندگی حتی، با هم بودن‌هایمان را یادمان می‌آورد . یک عالمه عکس دست جمعی برایمان مانده که تویشان امید موج می‌زند، حتی اگر سالمرگ عزیزان مادران عزادار را توی خودش داشته باشد.»

مرور خاطرات روز مردم

حمزه غالبی، فعال سیاسی و وبلاگ‌نویس دیگری است که به شرح خاطرات خود از روز ۲۵ خرداد ۸۸ پرداخته است. او این روز را «روز مردم» می‌داند و بعد از شرح آنچه در آن روز گذشته در «بعد از تحریر» می‌نویسد: «این چند روز که به خاطره ۲۵ خرداد فکر می‌کردم. متوجه یک چیزی شدم. ما‌ به طرز عجیبی بعد از دور شدن از رخداد ۲۵ خرداد حقیقت ماجرا را فراموش کردیم و کم‌کم روایت‌هایی پر رنگ شدند که وقتی به خاطره‌های آن روز‌ها رجوع می‌کنیم اصلا همخوانی ندارند. اول اینکه به نظرم توهم تیم امنیتی و بازجو‌ها و تحلیل‌های امنیتی طرفداران آیت‌الله خامنه‌ای را خودمان هم کم‌کم باور کردیم. اینکه فعالان سیاسی بودند که آن حضور‌های شگفت‌انگیز را سازماندهی کردند و حتی به خاطر میرحسین بود که مردم به خیابان آمدند. در حالی که یادآوری بی‌واسطه آن روز‌ها نشان می‌دهد که حضور عظیم مردم که شاید یکی از نقاط درخشانش ۲۵ خرداد بود، این چنین نبود. هر بار مردم فعالین را شگفت‌زده می‌کردند. این مردم بودند که صاحب یک روح جمعی شده بودند که می‌توانست تصمیم بگیرد و اجرا کند. ۲۵ خرداد را هیچ گروه سیاسی و ستاد متمرکزی سازماندهی نکرد. حتی خانم رهنورد و میرحسین اعلام کردند که برنامه لغو است.»

حمزه غالبی: «این مردم بودند که صاحب یک روح جمعی شده بودند که می‌توانست تصمیم بگیرد و اجرا کند. ۲۵ خرداد را هیچ گروه سیاسی و ستاد متمرکزی سازماندهی نکرد. حتی خانم رهنورد و میرحسین اعلام کردند که برنامه لغو است.»

او در ادامه به دوگانه‌هایی می‌پردازد که بعدها برای توضیح رخداد ۲۵خرداد به کار گرفته می‌شد. او این دوگانه‌ها را غیر‌واقعی می‌داند. ازجمله‌ آن‌ها «موافق نظام- مخالف نظام» است که به عقیده وی، «صرف نظر از اینکه عده‌ای واژه نظام را به عنوان اسم مستعار آیت‌الله خامنه‌ای بکار می‌برند ولی دوگانه نظام- مخالف نظام به معنای جمهوری اسلامی هیچ کمکی برای فهم ما از شکاف‌های فعال نمی‌کند. در هر دو طرف مخالفان و موافقان نظام حضور داشتند. بخش عمده‌ای از اصلاح‌طلبان و نیروهای اصولگرا که موافق نظام بودند درگیری مایی بودند که بعد‌ها اسمش جنبش سبز شد و البته حتماً مخالفان نظام حضور داشتند. در سمت احمدی‌نژاد هم همینطور هم موافق نظام وجود داشت هم مخالف نظام.»

دوگانه‌ دیگر «مذهبی- غیر مذهبی» است که آقای غالبی در این خصوص می‌نویسد: «یادم هست تیپ‌هایی از احمدی‌نژاد حمایت می‌کردند که اصلاً نمی‌شد باور کرد این‌ها با این سبک پوشش حامی احمدی‌نژاد باشند... بخش‌های بزرگی از طبقات سنتی و مذهبی جامعه هم طرفدار میرحسین موسوی بودند، در کنار بخش‌های غیر مذهبی‌تر یا قسمت‌های سکولار جامعه.»

دوگانه‌های دیگر که این وبلاگ‌نویس مطرح می‌کند «اصلاح- انقلاب»، «سیاست مردمی- سیاست حرفه‌ای» و «طبقه متوسط- غیر طبقه متوسط»است. او در خصوص مورد آخر نوشته است: «در این زمینه خیلی نوشته شده و آنقدر گفته شده است که تبدیل شده به یک اسطوره. در خیابان را که نمی‌توانم دقیق بگویم چون همه بودند هیچ رنگ خاص و سبک خاصی غالب نبود. بافت بدن‌های مردم کنار هم آینه‌ای بافت جامعه بود، اما یک تجربه محدودتری دارم که حداقل این اسطوره طبقه متوسط را تایید نمی‌کند. مدت کوتاهی از ایام بازداشت را در قرنطینه اندرزگاه بند هفت گذراندم. در آن زمان بخشی از کسانی که در تجمعات و اعتراضات خیابانی بازداشت می‌شدند را آنجا نگهداری می‌کردند. غالب کسانی که آنجا بودند کسانی بودند که ساکن محله‌هایی بودند که به آن‌ها پایین شهر می‌گویند. اکثریت با کسانی بودند که طبقه مستضعف نامیده می‌شوند. تنها فعالین سیاسی بازداشتی رو می‌شد جزو طبقه متوسط حساب کرد.»

توسل به قوانین ناعادلانه

ابوالفضل قدیانی، عضو سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی که بیش از یک سال و نیم است که در بند ۳۵۰ اوین زندانی است، در پیامی به مناسبت سالگرد ۲۵ خرداد ۸۸ تاکید کرده که «دردمندانه معتقد است که انقلاب اسلامی گرچه مرض سلطنت را با جراحی درمان کرد، اما متاسفانه ویروس استبداد چندی بعد یکبار دیگر به جان این ملت افتاد».

او در نامه‌اش نوشته است: «اهمیت این روز در آن بود که جریان اصلاحات تولدی دوباره یافت و تکیه‌گاه اصلی خود یعنی قدرت نیروی مردمی را بازیافت. در ۲۵ خرداد هر چند که حاکمیت بارها اعلام می‌کرد که حضور در خیابان‌های آزادی و انقلاب غیر قانونی است، اما دیگر این قبیل توسل‌های موذیانه به قوانین ناعادلانه گوشی برای شنیدن پیدا نمی‌کرد.»

قدیانی در این نامه در واقع ۲۵ خرداد را نقطه پایانی دانسته است: «بر تفکری که می‌پنداشت اصلاحات بدون تکیه بر نیروی جنبش اجتماعی و صرفاً از طریق مذاکره و چانه‌زنی می‌تواند به جایی برسد.»

در همین زمینه:

دوسیه ۲۲ خرداد

نقش رسانه‌ها در جنبش اعتراضی مردم ایران

Sat, 09 Jun 2012 10:38:45 +0000

پانته‌آ بهرامی

پانته‌آ بهرامی - رسانه‌ها را می‌توان به دو گروه «رسانه‌های نوین اینترنتی» که شبکه‌های اجتماعی‌ای چون فیس‌بوک و توییتر زیرمجموعه آن هستند و «رسانه‌های سنتی» مثل روزنامه، رادیو و تلویزیون تقسیم کرد.

استفاده از شبکه‌های اجتماعی طی جنبش اعتراضی مردم ایران در سال ۱۳۸۸ خورشیدی بسیار نوین بود و کاربران این شبکه‌های اجتماعی عمدتاً محدود به طبقه متوسط ایران می‌شدند.

کورش عرفانی، جامعه‌شناس بر این باور است که کاربران و مخاطبان اینترنت با وجود محافظه‌کاری سنتی که در طبقه متوسط وجود دارد از یکسو و نو بودن و عدم شناخت از این وسیله از سوی دیگر باعث شدند که این وسیله به جای ابزار مبارزه، تبدیل به خود مبارزه شود.

او می‌گوید: «در جنبش سال ۸۸ شاهد شرکت طبقه متوسط و لایه‌های بالایی، میانی و تاحدی پایینی طبقه متوسط بودیم که به این شبکه‌ها دسترسی داشتند، لذا به طور خیلی جدی محتوا و روش‌های کاری آن‌ها هم در استفاده از این شبکه‌های اجتماعی تابع ماهیت اجتماعی آن‌ها بود. همانطور که دیدیم در ‌‌نهایت این‌ها نتوانستند از مرزهایی که در پیوند با ماهیت طبقاتی این کار بود فرا‌تر روند. ما شاهد یک نوع درجا زدن از لحاظ محتوایی در استفاده از این شبکه‌ها بودیم که سبب شد جنبش آن آشفتگی را که بر آن حاکم بود نتواند حل کند و لذا درجا بزند. در ‌‌نهایت رژیم موفق شد از این عدم پیشرفت جنبش و فعالانش استفاده کند و راه‌های مهار آن را پیدا کند و در دی‌ماه و بهمن‌ماه ۸۸ آن را به قول خودشان جمع و جور کند.

ابزار مبارزه یا صحنه مبارزه؟

براساس تجربه سال ۸۸ مبارزه در خیابان در خردادماه به اوج خود رسید و از تیر و مردادماه تبدیل به یک مبارزه اینترنتی شد. در واقع اینترنت که قرار بود نقش ابزار مبارزه را بازی کند، تبدیل شد به خود مبارزه و بدین ترتیب این اشتباه و توهم برای بسیاری از کاربران این وسیله اتفاق افتاد که فکر کردند به جای اینکه مسئله را در خیابان دنبال کنند، اگر بنشینند پشت کامپیوتر‌ها می‌توانند‌‌ همان تاثیرگذاری را داشته باشند. بنابراین شروع کردند یکسری از مطالب بسیار محدود را که ناشی از حضور محدود یکسری از کنشگران در خیابان‌ها بود، برای همدیگر ارسال کردن و بدین‌ترتیب یک نوع احساس کاذب مبارزه‌گری را در خودشان به وجود آوردند، در حالی که مبارزه قرار بود در خیابان‌ها تعیین و تکلیف آن رقم زده شود.

مبارزه در خیابان در خردادماه به اوج خود رسید و از تیر و مردادماه تبدیل به یک مبارزه اینترنتی شد. در واقع اینترنت که قرار بود نقش ابزار مبارزه را بازی کند، تبدیل شد به خود مبارزه و بدین ترتیب این اشتباه و توهم برای بسیاری از کاربران این وسیله اتفاق افتاد که فکر کردند به جای اینکه مسئله را در خیابان دنبال کنند، اگر بنشینند پشت کامپیوتر‌ها می‌توانند‌‌ همان تاثیرگذاری را داشته باشند.

در واقع در آن دوران یکنوع ذوق‌زدگی و کشف امکانات رسانه‌های نوین صورت می‌گرفت و هیچکس تجربه مشخصی برای به‌کارگیری این ابزار‌ها نداشت و لذا این اشتباه بزرگ تاریخی صورت گرفت که با وجود اهمیتی که این جنبش در دهه گذشته داشت، به سبب نوعی سردرگمی و تجربه‌گرایی این فرصت از دست رفت. امروز این شبکه‌ها تا حد زیادی تجربه شده‌اند. نه فقط با اتکا به آنچه در سال ۸۸ در ایران اتفاق افتاد، بلکه به خاطر وقایع پس از آن در خاورمیانه و شمال آفریقا. تجربه بهار عربی نشان داد اگر یک پیوند ارگانیک بین کنشگر در خیابان و کاربر پشت کامپیو‌تر وجود داشته باشد با ابتکار عمل‌های برنامه‌ریزی شده و سازماندهی شده می‌توان از این ابزار استفاده بهینه کرد تا بتوان با استفاده از شبکه‌های اجتماعی حرکت را در خیابان پیش برد.»

تجربه بهار عربی، استفاده از شبکه‌های اجتماعی اینترنتی را به عنوان ابزار مبارزه و نه جایگزینی برای خود مبارزه تائید کرد. فیلم‌های مستند موجود از تجربه انقلاب مصر نشان می‌دهد که کنشگران اینترنتی از اقشار بسیار فقیر اطراف شهر قاهره خواستند که به آن‌ها در میدان تحریر بپیوندند. این حرکت نه توسط اینترنت، بلکه به طور حضور فیزیکی در مناطق فقیرنشین انجام گرفت و بدین‌ترتیب هماهنگی طبقه متوسط با اقشار فقیر و کم‌درآمد صورت گرفت. این تجربه در ایران به کلی نادیده گرفته شد. در تونس کاربران اینترنت صفحه اینترنتی سندیکای کارگران را که زیر چتر دولت بود، حک کردند و روز تظاهرات را در آن درج کردند و بدین ترتیب بخش بزرگی از طبقات زحمتکش را با خود همراه کردند.

رسانه‌های داخل و خارج

رسانه‌های سنتی را می‌توان به رسانه‌های داخل و خارج تقسیم‌بندی کرد. رسانه‌های داخلی که تحت انقیاد جمهوری اسلامی هستند، نمی‌توانستند نقش سازندهای در پیشبرد جنبش بازی کنند.

رسانه‌های سنتی خارج از کشور را نیز می‌توان به سه بخش رسانه‌های دولتی که از سوی دولت‌های غربی حمایت می‌شوند، رسانه‌های سازمانی و رسانه‌های خصوصی مثل تلویزیون‌های ماهوارهای تقسیم کرد.

کورش عرفانی می‌گوید: «رسانه‌های دولتی که از حمایت غرب برخوردارند به عقیده من نمی‌توانند نقش فعالی در جنبش اجتماعی بازی کنند. ممکن است در مقطعی نقش مثبتی را در یک حرکت برانداز ایفا کنند، اما این در صورتی است که استراتژی دولت‌های حاکم بر این رسانه‌ها با این حرکت هماهنگ باشد که رژیم حاکم بر ایران را پایین بکشند. مثل نقشی که رسانه‌ها در سال ۱۳۵۷ بعد از کنفرانس گوادلوپ بازی کردند و به طور جمعی و هماهنگ شده به پای تضعیف رژیم شاه و مشروعیت بخشیدن به خمینی آمدند به عنوان رهبری حرکتی که بعد انقلاب نامیده شد.

کورش عرفانی: در آن دوران یکنوع ذوق‌زدگی و کشف امکانات رسانه‌های نوین صورت می‌گرفت و هیچکس تجربه مشخصی برای به‌کارگیری این ابزار‌ها نداشت. لذا این اشتباه بزرگ تاریخی صورت گرفت که با وجود اهمیتی که این جنبش در دهه گذشته داشت، به سبب نوعی سردرگمی و تجربه‌گرایی این فرصت از دست رفت.

رسانه‌های سازمانی و گروهی تنها در صورتی می‌توانند از رسانه‌های سنتی به نفع جنبش استفاده کنند که در پیوند با آن نظر مثبت داشته باشند و ثانیاً اینکه بدانند چه کار با این پدیده‌ای کنند که به عنوان جنبش اعتراض از آن نام می‌بریم. یعنی اگر به نفع‌اش می‌خواهند کار کنند، آیا دارای استراتژی هستند؟ آیا استراتژی‌شان دارای تاکتیک هست؟

آن رسانه‌های سازمانی می‌توانند در این جنبش‌ها نقش ایفا کنند که به طور سیستماتیک روی پدیده‌ای به اسم مدیریت یا هدایت جنبش‌ها کار کرده‌اند. ما در سال ۸۸ تقریباً می‌توان گفت به جز یکی دو استثناء چنین رسانه‌ای نداشتیم و نمی‌توانستند تعیین تکلیف کنند که آیا بالاخره این جنبش اصلاح‌طلبان است، یا جنبش نخست‌وزیر امام یا جنبش مردم؟ این سردرگمی به نظر من باعث شد تا مدتی پیام‌های بسیار متضاد و متناقضی از این رسانه‌ها ارائه شود و زمانی که این‌ها بالاخره تعیین تکلیف کردند و خواستند به طور جدی از جنبش حمایت کنند، دیگر دیر شده بود و رژیم توانسته بود تهمیدات لازم برای جمع و جور کردن جنبش را پیدا کند.

بخش سوم که رسانه‌های خصوصی هستند، در اوج آشفتگی قرار داشتند. به خاطر اینکه به تبع اینکه منافع صاحب آن رسانه چگونه ایجاب می‌کند، محتوای کاری این رسانه‌ها به شدت تحت تأثیر قرار می‌گرفت. به خاطر این است که برخی‌شان سکوت می‌کنند، برخی‌شان علیه جنبش عمل می‌کنند.»

وظایف رسانه‌ها

کورش عرفانی، سه کارکرد اصلی برای رسانه‌ها قائل است: «خبررسانی»، «روشنگری» و «هدایتگری».

به عقیده این جامعه‌شناس، خبررسانی باید براساس روش‌های عملی روزنامه‌نگاری مثل عینی بودن و دقیق بودن صورت گیرد. در غیر این صورت مؤثر واقع نخواهد شد. روشنگری که به زمینه‌های خبری و چرایی رویداد‌ها می‌پردازد، اگر از سوی کسانی که آگاهی دارند انجام بگیرد و به کشف مستقل پدیده‌ها بیانجامد، تاثیرگذار خواهد بود. هدایت‌گری یا جهت‌دهی نیز قاعدتاً می‌بایستی از سوی کنشگران سیاسی حرفه‌ای دارای دانش صورت گیرد.

کورش عرفانی با تکیه بر این زمینه نظری وضعیت رسانه‌ها در مقطع ۸۸ را اینگونه تحلیل می‌کند: «شوربختانه هیچکدام از این سه کارکرد در آن دوران توسط رسانه‌ها به صورت حرفه‌ای، مستند، دقیق، روشمند و با کیفیت ارائه نشد. این را به صورت مطلق نمی‌گویم، ولی به صورت یک جریان عام بیان می‌کنم. در مورد خبررسانی، هیچ یک از رسانه‌ها پیش‌بینی مکانیسم‌هایی را نکرده بودند که بتوانند با استفاده از منابع مستقل متکی بر خود در داخل کشور خبر‌ها و اطلاعات لازم را بگیرند.

موضوع مهم خبررسانی در جنبش اعتراضی سال ۸۸ تا حد بسیار زیادی تابع شانس و تصادف بود. برای مثال در مورد اطلاع‌رسانی در پیوند با قتل ندا که در خیابان روی داد، اگر دو نفر که در محل حضور داشتند با تلفن‌های دستی‌شان این صحنه را فیلمبرداری نکرده بودند، ما تمام آن انعکاس جهانی و بار رسانه‌ای را که این صحنه توانست در دنیا ایجاد کند، از دست می‌دادیم. مشاهده می‌کنید چقدر ساده خبررسانی تحت تاثیر تصادف و شانس بود؟ این نشان می‌دهد که این رسانه‌ها تا چه حد در زمینه داشتن حداقلی از ساختار پیش‌بینی شده برای به دست آوردن تصاویر و اخبار لازم که بتواند به طور مستقل، دقیق و حرفه‌ای از داخل صورت بگیرد، دست بسته بودند.»

کارکرد رسانه‌ها

کورش عرفانی کارکرد رسانه‌ها را به سه بخش تقسیم می‌کند: نخست «رسانه‌های بازدارنده» که هدف‌شان توقف جنبش است. بسیاری از این رسانه‌ها به خاطر ماهیت و تجربه‌ای که دارند، بسیار ظریف عمل می‌کنند. دوم «رسانه‌هایی که به صورت خنثی عمل می‌کنند» و عملکردشان خودآگاه و ناخودآگاه در جهت تضعیف آتمسفر پوینده‌ای است که در جامعه وجود دارد و سوم «رسانه‌های پیش‌برنده جنبش» که در صورتی که بخواهند می‌توانند تأثیر مثبت بر این روند بگذارند.

موضوع مهم خبررسانی در جنبش اعتراضی سال ۸۸ تا حد بسیار زیادی تابع شانس و تصادف بود. برای مثال در مورد اطلاع‌رسانی در پیوند با قتل ندا که در خیابان روی داد، اگر دو نفر که در محل حضور داشتند با تلفن‌های دستی‌شان این صحنه را فیلمبرداری نکرده بودند، ما تمام آن انعکاس جهانی و بار رسانه‌ای را که این صحنه توانست در دنیا ایجاد کند، از دست می‌دادیم.

او در این زمینه چنین توضیح می‌دهد: «شاید بتوان گفت رسانه‌های دولتی غربی به دنبال حفظ منافعی هستند که معمولاً از سوی وزارت امور خارجه کشورشان به آنها دیکته می‌شود؛ هرچند حدی از استقلال کاری برای این رسانه‌ها قابل تصور است، اما در رابطه با موضوع حساسی مثل یک جنبش رادیکال تغییرآفرین در کشوری بسیار پراهمیت در منطقه‌ای مثل ایران، بسیار ساده‌لوحانه است که تصور کنیم صرف استقلال روزنامه‌نگاری است که حرف اول و آخر را در این زمینه می‌زند. لذا در صورتی که بخواهند و کیفیت لازم را داشته باشند، می‌توانند تأثیرگذار بر سرنوشت جنبش باشند.

در سال ۸۸ من فکر می‌کنم رسانه‌های بازدارنده به‌خصوص رسانه‌های دولتی غربی خیلی خوب عمل کردند و موفق شدند که ترمزهای خیلی سفت و سختی به شتاب اولیه جنبش بزنند. به ویژه با جمع‌آوری چهره‌های شناخته‌شده سیاست در ایران که گرایش‌های محافظه‌کارانه داشتند؛ گرایش‌هایی که در ‌‌نهایت سبب ایجاد سقفی برای جنبش شدند که می‌توانیم از آن به عنوان سقف محدود رادیکالیسم جنبش نام ببریم و به این واسطه جنبش موسوم به جنبش سبز موفق نشد از این سقف خودش را بالا‌تر بکشد و از این نظر می‌توان گفت رسانه‌های بازدارنده موفق عمل کردند.

رسانه‌های خنثی فراوان بودند. رادیو و تلویزیون‌های ماهوارهای که به طور مشخص به سیاست نپرداختند و برنامه‌های عادی خودشان را ادامه دادند، نقش غیر مستقیم یاری دهنده جریان بازدارندگی جنبش اعتراضی ایران را ایفا کردند. رسانه‌های پیش برنده تلاش خودشان را کردند، اما اشکال کارشان در نبود کیفیت بود. هیچکدام از این رسانه‌ها، حال چه سازمانی چه خصوصی، توانایی این را نداشتند که بتوانند برنامه حرکتی منسجم به کنشگران جنبش در داخل کشور ارائه دهند. ازجمله به این دلیل که آمادگی‌اش را نداشتند. افزون بر آن اغلب این رسانه‌ها رسانه‌های خصوصی بودند که نمی‌خواستند وارد مقوله هدایتگری شوند. به خاطر اینکه نمی‌خواستند آینده تجاری خودشان را به خطر بیندازند و آن رسانه‌هایی هم که به عنوان رسانه‌های سازمانی از آنها نام بردیم، به دلیل اینکه پیش‌بینی‌های لازم را نکرده بودند و روی مقوله‌ای به اسم هدایت‌گری کار نکرده بودند، نتوانستند در آن شرایطی که جنبش به پیش می‌رفت، تاکتیک‌ها و راهکارهایی را ارائه دهند که جنبش بتواند موانع را یکی پس از دیگری از سر راه خود بردارد.»

تفکیک بین گفتمان زبربنایی و سیاسی

کورش عرفانی دو مقوله را در رسانه‌ها از هم جدا می‌کند: نخست گفتمان برای دگرگونی‌های زیربنایی و بنیادی مثل برنامه‌های فرهنگی، اجتماعی، تعلیم و تربیت و غیره. دوم گفتمان برای تغییرات سیاسی یا تغییر ساختار حکومت. یعنی برنامه‌هایی که در جهت سازماندهی و آلترناتیوسازی عمل می‌کند: «عدم تفکیک این دو موضوع در رسانه‌ها مخاطبان را دچار سردرگمی و آشفتگی می‌کند و آن‌ها را به نیروهای غیر فعال تبدیل می‌کند. این جدایی‌سازی تکلیف مخاطبان را روشن می‌کند. رسانه‌های فارسی‌زبان هردو این‌ها را به صورت آمیخته دارند و به این دلیل خصلت تأثیرپذیری آن کاهش پیدا می‌کند.»

تجربه بهار عربی نشان داد اگر یک پیوند ارگانیک بین کنشگر در خیابان و کاربر پشت کامپیو‌تر وجود داشته باشد با ابتکار عمل‌های برنامه‌ریزی شده و سازماندهی شده می‌توان از این ابزار استفاده بهینه کرد تا بتوان با استفاده از شبکه‌های اجتماعی حرکت را در خیابان پیش برد.

این جامعه شناس به تجربه رسانه الجزیره در بهار عربی و تفکیک خبررسانی و روشنگری برای رسانه‌های سنتی و هدایت‌گری برای شبکه‌های اجتماعی می‌پردازد و ادامه می‌دهد: «در بهار عربی تجربه‌ای به دست آمد که وجود حتی یک رسانه، مثل مورد تلویزیون الجزیره تا چه اندازه تاثیرگذار است. وقتی شما یک رسانه معتبر دارید که کار حرفه‌ای می‌کند (البته حرفه‌ای به معنای نسبی کلمه است)، حداقلی از استانداردهای رسانه حرفه‌ای رعایت می‌شود. برای جنبش همین حداقل رعایت استاندارد‌ها کافی است. به جای اینکه برخلاف مورد رسانه‌های دولتی بازدارنده در سال ۸۸ به ضرر جنبش‌هایی مثل تونس، مصر و لیبی نقش ایفا کند، به نفع‌شان عمل می‌کند. در پشت تلویزیون الجزیره ما می‌بینیم که منافع دولت قطر وجود دارد. منافع برخی کشورهای بزرگ عربی وجود دارد، اما همین قدر که این رسانه می‌تواند برخوردی را داشته باشد که این برخورد تابع صددرصد منافع مالکانش نیست، به جنبش کمک می‌کند تا بتوانند از آن به عنوان یک ابزار مناسب جهت کارکرد‌های خبررسانی و روشنگری استفاده کند. آنچه تلویزیونی مثل الجزیره نمی‌تواند در آن نقشی داشته باشد، کارکرد جهت‌دهی و هدایت‌گری است که دیگر تا آن حد نمی‌تواند پیش برود. وقتی کنشگران جنبش بتوانند آن دو منظور اصلی یعنی خبررسانی و روشنگری را با حداقل استانداردهای حرفه‌ای ارائه کنند، فقط می‌ماند جهت‌دهی. اینجاست که من این موضوع را به شبکه‌های اجتماعی پیوند می‌دهم.

شبکه‌های اجتماعی می‌توانند نقش هدایت‌گری و جهت‌دهی و رسانه‌های سنتی نقش خبررسانی و روشنگری را ایفا کنند. این تفکیک وظایف رسانه‌ها، انرژی کنشگران را در مسیر بهینه می‌اندازد. چه با آن حجم وسیع خبر، مقالات و گزارش‌هایی با پیش زمینه‌های تاریخی، انرژی کنشگران سیاسی و اجتماعی را از هدف جهت‌گیری منحرف می‌سازد. بنابراین شاید این تقسیم کار باعث نوعی صرفه‌جویی انرژی در کنشگران شود. طبیعی است زمانی که جنبش به اوج خود برسد، این تداخل کار می‌تواند بازگردد که بسیار هم طبیعی است، ولی تا آن زمان می‌توان این بازیافت انرژی کنشگران و کاربران را اجرا کرد.»

در همین زمینه:

اقلیت‌ها و ظرف محدود جنبش سبز

خاستگاه اجتماعی جنبش سبز

جنبش کارگری و تردید نسبت به رهبران جنبش سبز

جنبش سبز و آرمان‌های جوان ایرانی

ایمیل گزارشگر:

pantea@radiozamaneh.com

ایرانیان مقیم فیس‌بوک

arezoo — Wed, 18 Apr 2012 15:50:43 +0000

روزبه امین

روزبه امین - جامعه ایران تا پیش از آشنا شدن با "فیس‌بوک"، نام شبکه اجتماعی را در زبان فارسی نشنیده بود. البته چند استاد دانشگاه و دانشجویان علوم انسانی یا رشته‌های مدیریت، همیشه در حرف‌های خود به ترتیب از "سرمایه اجتماعی" و "منابع انسانی" به خوبی استفاده می‌کردند و با بعضی تعریف‌های مربوط به این مفاهیم نیز تاحدودی آشنا بودند.

اکنون چندسالی از وقایع مربوط به دهمین انتخابات ریاست جمهوری در تابستان سال ۱۳۸۸ دور شده‌ایم و در این مدت شاهد تحولات گوناگونی در فضای جامعه خود بوده‌ایم. مردم در آن سال به طور گسترده و به شکلی سیاسی با فیس‌بوک آشنا شدند. عده بسیاری در‌‌ همان روز‌ها و یا کمی بعد از آن عضو فیس‌بوک شدند و بقیه نیز به مرور به آن پیوستند یا به ضدیت با آن ادامه دادند. دیگران نیز در حاشیه حرف‌های مختلف از دور یا نزدیک به آن فکر کردند و از زاویه دید و برپای سطح اطلاعات خود و گاه حتی در خیالات شخصی خود به آن پرداختند.

فیس‌بوک حتی در دادگاه محاکمه شد و در کلاس‌های درس دانشگاه تبدیل به موضوع بحث‌های جذابی شد که وقت همه را به خوبی پر می‌کرد. کار به آنجا رسید که مطبوعات به سختی می‌توانند نام آن را به کار نبرند. کارمندان اداره‌‌های خاص عضویت خود در فیس‌بوک را از همکاران‌شان پنهان می‌کنند. عده‌ای نیز آن را به شکل محلی برای رد و بدل کردن جوک و فرصتی برای سرگرمی را می‌بینند ولی شرکت‌های خصوصی در این زمینه فعال‌تر هستند و از زاویه دید جدی‌تری به توانایی‌های ذاتی شبکه اجتماعی فیس‌بوک نگاه می‌کنند. در این میان بعضی دختر‌ها از عکس‌های باحجاب یا موقرانه برای پروفایل‌های خود استفاده می‌کنند و خیلی‌های دیگر استاتوس‌های شعر و شریعتی می‌گذارند و‌ گاه یاد ایران را گرامی می‌دارند.

ایرانیان در اینجا نیز جامعه کوچکی هستند که فعالیت‌های اجتماعی خود را غیر قابل باور می‌دانند. البته شکل و دامنه فعالیت‌های مردم در شبکه‌های اجتماعی مجازی با چگونکی ادراک آن‌ها از تکنولوژی‌های ارتباطی کاملاً هماهنگ است. جدایی حاد میان "خانه" و "جامعه" در ایران، "زندگی‌های خصوصی" را با "فضای عمومی" کاملاً بیگانه می‌کند. در نتیجه افراد ایرانی عضو فیس‌بوک کاملاً جدا از هم، سردرگرم و غیر طبیعی به نظر می‌رسند و پیوستگی در آن‌ها مشاهده نمی‌شود، شاید به این علت که ایده‌ای برای فعالیت‌های مشترک ندارند.

ابتدا لازم است به شبکه اجتماعی و میدان‌هایی که افراد مختلف در آن به فعالیت می‌پردازند بپردازیم و سپس به محتوای "دارایی‌های اجتماعی" این میدان‌ها و کیفیت منابع موجود در آن‌ها توجه کنیم. این یادداشت بخش کوچکی از یک تحقیق مفصل است که صرفاً برای ارائه مختصری از مفاهیم مطرح شده در آن اثر، به این شکل تنظیم شده است.

رابطه با دیگران، سرمایه اجتماعی

مرتب گفته می‌شود: معلمان، هنرمندان، جوانان، پرستاران و هر چیز دیگری که بخواهید و به ذهن شما خطور کند، همه جزو سرمایه‌های اجتماعی "ما" محسوب می‌شوند، ولی هرگز نمی‌پرسند این سرمایه‌های اجتماعی چه کسانی هستند و به بیان بهتر چه نفعی برای دیگران دارند؟

معمولا گفته می‌شود فیس بوک یا دیگر شبکه‌های اجتماعی مشابه اعتیادآور هستند و اتفاقا به شکل حرفه‌ای باید چنین باشند. یک شبکه مفید و کارآمد از طریق درگیر کردن کاربران خود با تولید اجتماعی بیشتر توسعه سرمایه‌های اجتماعی موجود در جامعه را تضمین می‌کند.

زمانی که افراد تصمیم می‌گیرند با دیگران رابطه‌ای پایدار برقرار کنند و بعد تمامی ارتباطات خود را به صورت شبکه‌ای از تعاملات حفظ کنند، به نوعی "پیوستگی" می‌رسند که در انجام کارهای مختلف، مشارکت در امور جامعه و عملی کردن ایده‌های گوناگون به نفع آن‌ها عمل می‌کند. پس "رابطه با دیگران نوعی سرمایه است" که ارزش مالی مشخص ندارد، ولی می‌تواند منجر به تغییراتی در "کیفیت" و "چگونگی زندگی" افراد شود. از این نظر هرچه افراد بیشتری را بشناسیم و در میدان‌های مختلفی با ارزش‌های عمومی بیشتری تعامل داشته باشیم از سرمایه مفیدتری بهره‌مندیم و تنوع فضایی بیشتری را تجربه خواهیم کرد.

با عضویت افراد در شبکه‌های مبتنی بر همکاری‌های گروهی، جایگاه‌ها و همچنین "نقش‌های اجتماعی" بی‌شماری به وجود می‌آیند که مردم در آن‌ها برای خود و دیگران اطلاعاتی گسترده درباره زندگی و شیوه‌های مختلف فعالیت‌های اجتماعی مهیا می‌کنند. این شبکه‌ها هرکدام به شکلی خاص از انواعی از روابط یا ارزش‌های ضد و نقیض پر شده‌اند. مجموع آن‌ها باعث به وجود آمدن پیوستگی در جامعه و همچنین مولد شکل‌های اجتماعی پویا است. به این معنی که کاربران شبکه‌های اجتماعی پس از مدتی شکل‌های جدیدی از دوستی، کار، فعالیت‌های اقتصادی، روابط عاشقانه و سرگرمی را به وجود می‌آورند که پیش از آن‌ وجود نداشته است. این شکل‌ها هرکدام نیازهای تازه‌ای می‌سازند که روابط افراد باهم و شیوه تعامل آن‌ها را تغییر می‌دهد.

کارایی جوامع انسانی

شبکه‌های اجتماعی از طریق در تماس قرار دادن افراد با یکدیگر به شکل‌های مختلف، کارایی جوامع انسانی را بالا می‌برند. در نتیجه باید گسترده و در دسترس باشند و مطابق با نیازهای زندگی معاصر طراحی و تشکیل شده باشند. شبکه‌های مختلف در جهت رفع امور روزمره فعالیت می‌کنند و پیش شرط موفقیت آن‌ها تعامل اعضا با یکدیگر است و تنها در این صورت می‌توانند اجتماعاتی مهیج محسوب شوند و وفاداری و خلاقیت اعضای خود را تضمین کنند. پس شبکه‌های اجتماعی به شکل طبیعی باید شامل گروه‌های متنوعی باشند، افراد با خاستگاه‌های گوناگون را در خود بپذیرد و شرایط فعالیت برابر را برای همه مهیا کنند. اعضا نیز باید در همه حال انواع گروه‌بندی‌ها را به رسمیت بشناسند و هریک خود را جزئی از فضایی بزرگ‌تر و به عنوان عضوی از گروه‌های اجتماعی انسانی بدانند.

فیس‌بوک "محلی برای بازنمایی زندگی روزمره" اعضای خود است، ولی همچنان فراموش نکنیم مهم‌ترین کاربری آن برای هماهنگ کردن رخداد‌های کوچک و بزرگ اجتماعی است که می‌تواند شامل برگزاری نمایشگاه‌ها، کنسرت‌ها و یا گردهمایی‌های فرهنگی باشد و یا افراد را در فضاهای نامحدود سایبری گرد هم جمع کند.

حضور در یک شبکه و قرار گرفتن در جمع زمانی اهمیت دارد که افراد دارای سرمایه‌های اجتماعی گوناگونی باشند و از طریق ارتباط با یکدیگر دست به مبادله دارایی‌هایی بزنند که حاصل زندگی آنهاست یا افراد را در معرض زندگی‌های جدیدتری قرار بدهد. در نگاه اول تمامی این دارایی‌ها پنهان است، ولی تصویر دقیق آن‌ها در روابط آدم‌ها با یکدیگر به راحتی قابل لمس است.

اگر شما در فیس‌بوک عضویت دارید و از طریق آشنایان، بستگان، دوستان و یا از طریق صفحات فارسی با میدان‌های مرکزی فعالیت ایرانیان در ارتباط هستید، معمولاً و همیشه با شکل‌هایی از زندگی روبه‌رو خواهید شد که ویژگی‌های منحصر به فرد ایرانی از خود بروز می‌دهند. ممکن است در نگاه اول عادی به نظر برسد ولی به واقع "درون ماندگاری" و "یکنواختی بیش از حد اجتماعی" در این میدان‌ها آن‌ها را از حالت شبکه‌ای خارج می‌کند و عضو‌ها به صورت جدا از هم فرهنگ‌های ثابتی را به طور مرتب بازتولید می‌کنند. پس در این مورد هم تکنولوژی معاصر کارایی اصلی خود را از دست می‌دهد و همچون بسیاری پدیده‌های دیگر به چیزی "بومی شده" تبدیل می‌شود.

شاید فکر می‌کنید در این لحظه شوخی می‌کنم، اما برای مدتی تصویری که از فیس‌بوک فارسی در ذهنم نقش بسته بود شباهت بیش از حد به فضای یک مراسم عروسی ایرانی بود: عکس‌هایی که در آتلیه گرفته شده‌اند، با لباس‌های شب، فیگورهای شناخته شده و کت و شلوار‌هایی که می‌خواهند خیلی جدی و رسمی به نظر برسند. حرف‌های تکراری و تهنیت‌های مناسبتی، سنت‌گرایی و تعارف‌های معمول و یا چند خط دوران کودکی بیشترین تولیدات میدان‌های کمی متفاوت ولی در کل مشابه با هم در این شبکه است.

جایی برای غریبه‌ها نیست

فیس‌بوک "محلی برای بازنمایی زندگی روزمره" اعضای خود است، ولی همچنان فراموش نکنیم مهم‌ترین کاربری آن برای هماهنگ کردن رخداد‌های کوچک و بزرگ اجتماعی است که می‌تواند شامل برگزاری نمایشگاه‌ها، کنسرت‌ها و یا گردهمایی‌های فرهنگی باشد و یا افراد را در فضاهای نامحدود سایبری گرد هم جمع کند. معمولاً روابط اعضای یک شبکه اجتماعی روال‌هایی معنادار و هرکدام بیانگر یک نوع نظم اجتماعی خاص هستند.

شبکه‌های اجتماعی به شکل طبیعی باید شامل گروه‌های متنوعی باشند، افراد با خاستگاه‌های گوناگون را در خود بپذیرد و شرایط فعالیت برابر را برای همه مهیا کنند. اعضا نیز باید در همه حال انواع گروه‌بندی‌ها را به رسمیت بشناسند و هریک خود را جزئی از فضایی بزرگ‌تر و به عنوان عضوی از گروه‌های اجتماعی انسانی بدانند.

در جامعه‌شناسی کلاسیک، انواع همبستگی‌ها و مجاورت‌هایی که افراد باهم دارند، به دو نوع "مکانیکی" و "ارگانیکی" خلاصه می‌شوند. همبستگی‌های مکانیکی مخصوص جوامع سنتی و پیشاصنعتی است و افراد و گروه‌ها از روی سنن و عادت‌ها، تعهدهای اخلاقی یا فامیلی و همچنین به صورت غیر تاملی باهم در ارتباط هستند. به این معنا که روابط، گزینشی و بر اساس سبک‌های زندگی نیست و افراد حق انتخاب چندانی ندارند. در مقابل، روابط ارگانیک و فعال مخصوص جوامع معاصر‌ هستند که نظم رسمی در این جوامع کمرنگ شده و گروه‌های خردتری به وجود آمده است و بر اساس نیازهای گروهی، شخصی و محلی باهم مراوده می‌کنند.

فیس‌بوک ایرانی جایی برای غریبه‌ها ندارد. همه اعضا آشنایانی هستند که در متن یک "فرهنگ فراگیر و یکسان" با هم بزرگ شده‌اند، از ادبیات مشابه هم استفاده می‌کنند و مسیرهای همیشگی را طی می‌کنند. در نتیجه تعلقات و نیازهای محدودتری دارند و به شدت گرفتار رویه‌ها و سنت‌های دست و پا گیر جهان واقعی خود شده‌اند. آیا تا به حال شنیده‌اید تکنولوژی‌های ارتباطی برای گسترش محدودیت‌های فرهنگی اجتماعی و یا بازتولید آن‌ها به کار رفته باشد.

برای پیشبرد بحث باید به چند نکته اشاره کنم. کاربران ایرانی وابستگی بیش از حدی به "فضاهای آشنا و معمول" دارند و روابط اجتماعی خود را بسته نگه می‌دارند. با "فضاهای عمومی آزاد و چندملیتی" میانه‌ای ندارند و تلاشی برای ساختن "فعالیت‌های همگانی" در آن‌ها دیده نمی‌شود. ایرانیان بنا به دلایل تربیتی علاقه زیادی به خیره شدن به یکدیگر دارند و همه چیز را منطبق با اصول معمول خود تفسیر می‌کنند. در نتیجه همیشه به جذب کامل یا دفع مطلق پدیده‌های پیش روی خود می‌اندیشند.

شبکه‌های اجتماعی

فیس‌بوک ایرانی از نظر تولید زندگی اجتماعی در فضای اینترنتی بسیار فقیر عمل کرده است و از لحاظ بازنمایی رفتار اجتماعی گروه‌های مختلف به غیر از آنچه همیشه دیده‌ایم، چیز دیگری به ما نشان نداده است.

حرف‌های تکراری و تهنیت‌های مناسبتی، سنت‌گرایی و تعارف‌های معمول و یا چند خط دوران کودکی بیشترین تولیدات میدان‌های کمی متفاوت ولی در کل مشابه با هم در این شبکه است.

میزان دسترسی کاربران به اینترنت آسان، ارزان و پرسرعت نقش تعیین کننده‌ای در کیفیت شبکه اجتماعی ایرانیان دارد که البته می‌دانیم متاسفانه چنین نیست. همچنین وجود پیج‌ها و یا گروه‌هایی در فیس بوک که افراد بتوانند با هم آشنا شوند و از طریق علاقه‌مندی‌ها و ایده‌های مشترک خود با یکدیگر فعالیت کنند فضای خوشایندتری مملو از سرگرمی برای آن‌ها به وجود آورده است. صفحات پرمخاطب فارسی زبانی که اکنون در فیس‌بوک فعالیت می‌کنند هیچکدام جنبه‌های مثبتی ندارند. پیچ‌هایی چون "مملکته داریم؟"، "پ ن پ"، "خوشگل‌ترین‌های فیس‌بوک"، "خز‌ترین پروفایل‌های فیس‌بوک" و دیگر پیچ‌های مشابه که با محتوای سیاسی یا فرهنگی فعالیت می‌کنند در واقع کلیشه‌های معمول را رواج می‌دهند و اکثراً در جهت نزاع بیشتر اجتماعی و تعارض‌های بین گروهی منتشر می‌شوند.

معمولا گفته می‌شود فیس بوک یا دیگر شبکه‌های اجتماعی مشابه اعتیادآور هستند و اتفاقا به شکل حرفه‌ای باید چنین باشند. یک شبکه مفید و کارآمد از طریق درگیر کردن کاربران خود با تولید اجتماعی بیشتر توسعه سرمایه‌های اجتماعی موجود در جامعه را تضمین می‌کند و با توسعه خدمات مختلف به افراد بیشتری کمک می‌کند تا نقش‌های مورد علاقه خود را بیابند و به گرایش‌های گوناگون خود بپردازند و توانمندی‌هایشان را در اختیار دیگران قرار دهند.

در اینجا ستاره‌ها و شخصیت‌های سر‌شناس مردمی در فیس‌بوک فعالیت نمی‌کنند و کاربران نیز زندگی روزمره معمول ندارند تا بخواهند از این طریق تجربیات شخصی خود را با دیگران تقسیم کنند. مشکل دیگر این است که فیس‌بوک در ایران چهره‌ای به تمامی سیاسی پیدا کرده و دچار حدگذاری‌های غیر معمول شده است. اگر کاربران ایرانی تخیل معمولی خود را به دیگران نشان دهند، از زندگی خود بگویند و سعی کنند دوستانی تازه داشته باشند و با میدان‌های مختلفی در تماس باشند، از تنوع اجتماعی بیشتری لذت خواهند برد و همچنین می‌توانند امیدوار باشند که هیچگاه تنها نخواهند بود.

رهبری با شیوه مدرن در روسیه

arezoo — Fri, 28 Oct 2011 18:32:44 +0000

شهزاده سمرقندی

شهزاده سمرقندی - دمیتری مدودف، رئیس‌جمهور فدراسیون روسیه در آخرین همایش مطبوعاتی خود در شهر مسکو از شیوه مدرن و روبه‌تحول سیاست صحبت کرد.

آقای مدودف معتقد است که شیوه حکومت در روسیه باید کاملاً تغییر کند و سیستم اداره دولت فراگیرتر از این باشد. او از شیوه جدید اداره دولت به عنوان دولتی بزرگ نام برد. این اصطلاحی است که حالا تیتر اول رسانه‌های داخلی این کشور است.

رئیس‌جمهور روسیه از دوران نخست‌وزیری خود تا به حال در شبکه‌های اینترنتی فعال است و این فعالیت را بخشی از دولت‌داری جدید خود می‌داند. وی سال ۲۰۰۸ وقتی به‌عنوان رئیس‌جمهور روسیه انتخاب شد درباره اهمیت شبکه‌های اینترنتی گفت: "کسانی که با شبکه‌های اجتماعی اینترنتی آشنایی ندارند و از آنها استفاده نمی‌کنند از زندگی عقب مانده‌اند و جای این‌گونه افراد در نظام دولتی نیست."

این حرف‌ها برای روسیه‌ای که هنوز با باقیمانده‌های کمونیسم سر و کار دارد پیام تازه‌ای بود که چه بسا به گوش بسیاری سنگین می‌آمد. با این‌همه دمیتری مدودف حدود سه‌سال است که ویدئوبلاگ دارد و تقریباً همه‌روزه در آن دیدگاه‌های خود را راجع به سیاست و جامعه در ویدئوهای کوتاهی منتشر می‌کند.

اولین ویدئو این وبلاگ هفتم ماه اکتبر سال 2008 به‌روز شد که در آن آقای مدودف چنین می‌گوید: "این اولین‌بار است که از این شیوه تازه و جدید برای ابراز نکته و نظرهای خود استفاده می‌کنم و قرار دارم از این بعد از تمام راه‌های موجود استفاده کنم تا رابطه مستقیم با مردم داشته باشم."

این روزها در روزنامه‌های داخلی روسیه موضوع فعالیت رئیس‌جمهور روسیه در شبکه‌های اینترنتی و استفاده از آنها برای پیام‌رسانی داغ است. گروهی از شهروندان روسیه معتقد هستند که دمیتری مدودف زمان خود را با کار های نه‌چندان مهم می‌گذراند. داشتن ویدئوبلاگ، صفحه فیس‌بوکی، تارنمای شخصی و همینطور فعالیت هر روزه او در توییتر سر و صداهای زیادی در جامعه روسیه به‌پا کرده است. منتقدان می‌گویند این شیوه باز و تازه او از این جهت باعث نگرانی است که سیاست روسیه را سبک نشان می‌دهد.

اما پاسخ آقای مدودف به این انتقادها این است که شبکه‌های اینترنتی امکانات زیادی می‌دهند در برقرار کردن ارتباط بین او و مردم و وی تصمیم دارد تا حد امکان تمام این صفحه‌ها را خود به روز کند و در جریان همه کامنت‌ها و درخواست‌های طرفداران خود قرار بگیرد. در یک نگاه اجمالی می‌شود دید که صفحه فیس‌بوکی آقای مدودف بسیار فعال است و تقریباً تمام مشغولیت‌های او در این صفحه‌ها انعکاس پیدا می‌کنند.

مطالب تازه به روز شده او عبارتند از ویدئوهای برگرفته از ویدئوبلاگ او و سفر داخلی او به همراه ولادیمیر پوتین و ابراز همدردی مدودف به رئیس‌جمهور ترکیه پس از زمین‌لرزه اخیر در در شهر وان و هم تبریک به خواننده نامی روسیه، گلینا ویشنوسکویا به مناسبت هشتادوپنجمین زادروز وی و غیره.

همچنین، آقای مدودف توجه ویژه‌ای به ورزش دارد و یکی از موضوع‌های مورد علاقه او در ویدئوبلاگش همین است. او در میدان‌های ورزشی رو به دوربین از برنامه و قرارهای خود می‌گوید.

در یکی از ویدئوهای خود از بدمینتون به عنوان ورزش مفید نام می‌برد و می‌گوید قصد دارد این ورزش را به سیستم آموزش مدارس وارد کند. بدمینتون یکی از ورزش‌های مورد علاقه آقای مدودف است و همراه با ولادیمیر پوتین بیشتر آخر هفته‌های خود را به این بازی اختصاص می‌دهد.

یکی از مخاطبان آقای مدودف در صفحه فیس‌بوکی او به اعتراض نوشته است: پس دوست عزیز، دیگه مستقیم به خودت شکایت بکنیم؟!

دیگری هم نوشته است: "از این خوبی‌ها نمی‌خواهیم. سایت‌های رسمی کرملین پر از اینجور مطالب شده. می‌شه به کار مفید مشغول بشید؟!

اما به نظر نمی‌رسد محتوای پیام‌های مدودف چیزی به دور از تبلیغات معمول دولتی باشد. یکی از ویدئوهای صفحه فیس‌بوکی آقای مدودف کلیپی از ویدئوبلاگ او است که سفر او با پوتین را به یکی از مرزعه‌های ذرت نشان می‌دهد.

یکی از شیوه‌هایی که دو رئیس‌جمهور این کشور به کار برده‌اند این است که خود را به عنوان نمونه‌ای از آدم‌هایی نشان می‌دهند که به کارهای اجتماعی و زندگی سالم علاقه دارند. عکس‌های متعدد این دو از محل ورزش تقریباً همه‌روزه در رسانه‌های داخلی منتشر می‌شود تا سهم خود در مبارزه با الکل را نشان دهند. می‌خواری یکی از مشکلات اصلی مردم روسیه است که سال‌هاست روی این کشور تاثیر منفی داشته است.

تبلیغات قدیم به شیوه جدید

در این ویدئو که با سبک تبلیغات دولتی ساخته شده است دو مقام ارشد روسیه را می‌بینیم که در دو ماشین کمباین در مزرعه ذرت با هم مسابقه می‌دهند. در این مسابقه هر دو پشت فرمان دو کمباین نو نشسته‌اند و هرکدام حدود شش‌تن ذرت جمع می‌کنند. این فیلم در یکی از مزارع دولتی به نام "رادینا" ضبط شده که به‌تازگی دارای ماشین‌های جدید کمباین شده است. کلمه رادینا به فارسی وطن ترجمه می‌شود.

این ویدئو با چنین ساختار و محتوایی در ویدئوبلاگ مدودف منتشر شده و در صفحه فیس‌بوکی او بازنشر شده است. بر اساس تقریباً چهارصد کامنتی که پای این مطلب گذاشته شده است می‌توان گفت از این ویدیو استقبال شده است. چندتایی از این نظرها چنین هستند:

- آقای مدودف شما بهتر است به محل ما بیاید، البته پیشنهاد می‌کنم از نقلیات عمومی استفاده نکنید.

- بله، زندگی واقعی را در کرملین نمی‌شود تجربه کرد. حتما باید به صحرا رفت!

- رئیس‌جمهور قبلی هواپیماها را امتحان می کرد. این باز بهتره.

- کاش محل‌های دوردست هم نظمی پیدا می‌کردن.

- رئیس‌جمهور ما به همه چیز قادر است!

- ما بلاروس‌ها به شما روس ها حسودی‌مون می‌شه. کاش رئیس‌جمهوری ما هم از این کارا می‌کرد.

از روی این نظرها قضاوت کردن سخت است که آیا همه بدون سانسور منتشر می‌شوند یا سرچینی صورت می‌گیرد؟ با این حال با قاطعیت می‌شود گفت اگر هم محتوای پیام‌های رئیس‌جمهور فرق چندانی با سیستم تبلیغات دولتی نداشته باشد، روحیه و شیوه ریاست کردن در روسیه تغییر کرده است و دیگر رهبران این کشور دوست ندارند با قهر و غضب و تند و خشن با مردم خود برخورد کنند.

یکی از شیوه‌هایی که دو رئیس‌جمهور این کشور به کار برده‌اند این است که خود را به عنوان نمونه‌ای از آدم‌هایی نشان می‌دهند که به کارهای اجتماعی و زندگی سالم علاقه دارند. عکس‌های متعدد این دو از محل ورزش تقریباً همه‌روزه در رسانه‌های داخلی منتشر می‌شود تا سهم خود در مبارزه با الکل را نشان دهند. می‌خواری یکی از مشکلات اصلی مردم روسیه است که سال‌هاست روی این کشور تاثیر منفی داشته است.

دمیتری مدودف در یکی از سخنرانی‌های خود گفته بهتر است جوانان با بازی‌های کامپیوتری و شبکه‌های اجتماعی اینترنتی سرگرم شوند تا در بار و میکده‌های شهر بی‌عار و بی‌کار بگردند. در بیشتر شهرهای روسیه کافی‌نت‌ها تا دیروقت شب باز هستند و مدتی است که از ساعت نه شب به بعد فروش شراب و آبجو ممنوع شده است. در مقابل این‌همه فعالیت اینترنتی آقای مدودف، نخست‌وزیر او، ولادیمیر پوتین علاقه چندانی به شبکه‌های اینترنتی ندارد و مثل دوران قدیم ترجیح می‌دهد اوقات فراغت خود را با خود و خانواده خود بگذراند.

با این‌همه هنوز معلوم نیست که فعالیت‌های آقای مدودف در شبکه‌های اجتماعی در مبارزات انتخاباتی بعدی به عنوان نکته مثبت قلمداد خواهد شد یا برعکس. انتخابات بعدی روسیه قرار است سال ۲۰۱۴ برگزار شود و گفته شده است که از دشوارترین انتخابات روسیه خواهد بود. چون هم مدودف و هم پوتین در آن شرکت خواهند کرد.