اقتصاد سبز

نشست "ریو ۲۰+" در میان موج انتقادها

nikfar — Thu, 21 Jun 2012 15:50:17 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی − بزرگترین نشست جهانی سازمان ملل در مورد مسائل زیست محیطی در حالی در جریان است که اختلاف نظرهای فراوانی در مورد اهداف و عملکرد آن بروز کرده است. نشست جهانی ریو۲۰+ از روز چهارشنبه این هفته کار خود را در شهر ریو دو ژانیرو در برزیل آغاز کرد و در طول سه روز بحث‌های نفس‌گیر قرار است به مسائل مهمی از جمله کاهش فقر، توسعه پایدار و اقتصاد سبز بپردازد.

روسای جمهور ایران، فرانسه، روسیه و نخست وزیران چین، اسپانیا، استرالیا و هند و وزیر امورخارجه آمریکا به همراه وزیران و مقامات بلند‌پایه از بیش یک صد کشور جهان در این نشست شرکت کرده‌اند. از این نشست به عنوان بزرگترین کنفرانسی که تاکنون سازمان ملل برگزار کرده نام برده می‌شود. به اعتقاد برگزارکنندگان ریو۲۰+، این نشست فرصتی است که تنها در هر نسل ممکن است یک بار اتفاق بیفتد و کشورهای جهان باید از آن برای دست‌یابی به توافقی بین‌المللی جهت حفظ محیط زیست زمین و حرکت به سمت کاهش فقر در چارچوب توسعه پایدار استفاده کنند. ریو۲۰+، بیست سال پس از یک نشست جهانی مهم با نام «نشست زمین» که مکان آن نیز در ریو دو ژانیرو بوده است، برگزار می‌شود.

سندی ضعیف یا فراگیر؟

اما توافقنامه‌ای که باید در انتهای این نشست به امضای کشورهای شرکت کننده برسد بسیار بحث برانگیز شده است. مذاکرات فشرده‌ای از مدت‌ها پیش برای تهیه این متن بین هیئت‌های کارشناسی کشورها در جریان بوده است. اما پیش‌نویس این توافقنامه که در روزهای گذشته توسط برزیل منتشر شد مورد مخالفت بسیاری از جمله تعدادی ازکشورها و همچنین سازمان‌ها ونهادهای مستقل و غیردولتی قرار گرفت. حتا برخی پا را فراتر گذاشته و نام این نشست را از «ریو به اضافه‌ی بیست» به «ریو منهای بیست» تغییر داده‌اند تا به ناکارآمدی این نشست اشاره کنند. از سوی دیگر، هستند کسانی که می‌گویند گرچه این توافقنامه ضعیف است، اما از آ‌جا که مورد قبول اکثر کشورهاست، حداقل می‌تواند زمینه‌ای را برای همکاری‌های جهانی فراهم ‌کند.

در روز آغاز به کار ریو۲۰+، بان کی مون، دبیرکل سازمان ملل متحد، از اهداف این نشست دفاع کرد و در مورد توافقنامه نیز گفت که اگر کشورها نخواهند به مفاد آن عمل کنند، در حد یک تکه کاغذ باقی می‌ماند. او از سران کشورها خواسته است متعهد شوند سیاست‌های داخلی خود را بر مبنای دست‌یافتن به اهداف توسعه پایدار تنظیم کنند. او همچنین گفته‌است مذاکرات انجام شده پیش از برگزاری نشست اصلی برای دستیابی به یک متن مورد توافق، بسیار سخت و دشوار بوده است و در عمل دست یافتن به توافقنامه‌ای محکم‌تر و آرمانی‌تر غیر ممکن بود.

مخالفان چه می‌گویند؟

مخالفان این توافقنامه را طیف وسیعی از سازمان‌ها و نهادهای غیردولتی مدافع محیط زیست مانند سازمان صلح سبز، موسسه امدادرسانی آکسفام، سازمان دوست‌داران زمین و صندوق جهانی طبیعت تشکیل می‌دهند.

برزیل که میزبانی این نشست را برعهده دارد، در متن توافقنامه تغییرات زیادی اعمال کرده تا بتواند به گفته‌ی خود دست‌یابی به اجماع جهانی را بر سر آن امکان‌پذیر سازد. از همین رو بسیاری از موارد از جمله زبان سختگیرانه و تعهدات فراوان، و یا نحوه‌ی نظارت بر اجرا، جدول‌های زمان‌بندی، آمار و ارقام و موارد دیگر یا تعدیل شده‌ و یا به طور کلی از متن این سند حذف شده‌ا‌ند تا به این وسیله دل بسیاری از کشورها به دست آید و آنها امضای خود را برپای این سند بنشانند. به گفته‌ی مقامات برزیلی دست‌یابی به یک توافق، هرچند با ایرادات فراوان، بهتر از شکست در مذاکرات است.

فقر روز افزون، نابودی منابع حیاتی کره زمین، افزایش جمعیت و توسعه ناپایدار امروز گریبان تمام جوامع بشری از کشورهای فقیر گرفته تا جوامع در حال توسعه و ثروتمند را به شکل‌های گوناگون گرفته است. باید دید آیا اجتماع تمام کشورهای جهان به ابتکار سازمان ملل می‌تواند راه حلی بیابد که ضمن مبارزه با فقر، محیط زیست و طبیعت کره زمین نیز برای نسل‌های بعدی پایدار باقی بماند؟

اما این تغییرات به هیچ وجه مورد قبول سازمان‌ها و نهادهای غیردولتی نیست. از سوی دیگر اتحادیه اروپا نیز حمایت مالی خود را از برخی سیاست‌های اجرایی این توافقنامه پس گرفته و همچنین چین و چند اقتصاد بزرگ و در حال رشد دیگر نیز چندان تمایلی به انجام سیاست‌های سختگیرانه زیست محیطی ندارند، زیرا ممکن است مانع از پیشرفت‌های بیشتر اقتصادی آن‌ها شود.

در این میان سازمان جهانی صلح سبز نقش پررنگی در مخالفت با این موافقتنامه دارد. این سازمان اعلام کرده است به شدت از این‌که مسائل مربوط به حفاظت از اقیانوس‌‌ها به طور کم‌رنگی مورد توجه قرار گرفته خشمگین است. به گفته‌ای این سازمان غیردولتی و جهانی کشورهایی مانند ونزوئلا، آمریکا، کانادا و روسیه مسبب متوقف شدن بحث‌های جدی در مورد وضعیت اقیانوس‌ها بوده‌اند. به گفته‌ی آقای کومی نایدو، مدیر اجرایی سازمان صلح سبز، دو کشور ونزوئلا و آمریکا که به ظاهر سیاست‌هایی مخالف یکدیگر دارند بر سر متوقف کردن بحث‌ در مورد اقیانوس‌ها در یک جبهه با یکدیگر قرار گرفته‌اند.

اما این تنها مساله اقیانوس‌ها نیست که در متن توافقنامه به طور کم‌رنگی به آن اشاره شده است، بلکه بسیاری از موارد دیگر نیز به گفته‌ای سازمان‌های غیردولتی و حتا برخی کشورهای جهان مشمول چنین رویکردی است. منتقدان می‌گویند در این توافقنامه به طور مدام از مشکلات پیش روی محیط زیست جهان، فقر و روش‌های ناپایدار توسعه بحث شده است اما راه حلی جدی برای مقابله با آن ارائه نشده است. با وجود مشکلات فراوان در دنیای امروز و در حالی‌که اکثریت به وجود این مشکلات آگاه هستند، تنها نام بردن از مشکلات و ردیف کردن آن‌ها در کنار یکدیگر دردی از کسی دوا نخواهد کرد.

سازمان صلح سبز به زبان به کار گرفته شده در این توافقنامه نیز اعتراض دارد. به عنوان مثال این سازمان می‌گوید وقتی در یک سند سازمان ملل از «اقدام داوطلبانه کشورها» صحبت به میان می آید به معنی آن است که کسی قرار نیست آن را جدی بگیرد یا اجرا کند. و یا مثلا از حق کارگران برای تحصیل نام برده شده است که این برای سندی که ادعا می کند قرار است بسیار بلندپروازنه و پیشرو باشد، خیلی ناچیز است. یا به عنوان مثالی دیگر، در این متن و از زبان کشورهای امضا کننده بیش از پنجاه بار عبارت «ترغیب یا تشویق می‌کنیم» تکرار شده در حالی که عبارت «ما انجام خواهیم داد» تنها پنج بار در متن آمده است. و یا کلمه‌ی «حمایت» حدود صد بار تکرار شده اما در برابرآن لفظ «باید» تنها یک بار در متن قید شده است. منتقدان این جمله‌بندی‌ها و زبان به کار گرفته شده را نشانه‌ای از یک متن و توافقنامه‌ای ضعیف و ناکارآمد قلمداد می‌کنند.

اما با این‌حال دست‌آوردهای مثبتی نیز در کار بوده است. به عنوان مثال تعدادی از بانک‌های بزرگ جهانی متعهد شده‌اند برای توسعه حمل ونقل عمومی و به منظور کاهش میزان گازهای گلخانه‌ای ۱۷۵ میلیارد دلار در کشورهای در حال توسعه سرمایه‌گذاری کنند.

فقر روز افزون، نابودی منابع حیاتی کره زمین، افزایش جمعیت و توسعه ناپایدار امروز گریبان تمام جوامع بشری از کشورهای فقیر گرفته تا جوامع در حال توسعه و ثروتمند را به شکل‌های گوناگون گرفته است. باید دید آیا اجتماع تمام کشورهای جهان به ابتکار سازمان ملل می‌تواند راه حلی بیابد که ضمن مبارزه با فقر، محیط زیست و طبیعت کره زمین نیز برای نسل‌های بعدی پایدار باقی بماند؟

در همین زمینه:

هشدار صد موسسه علمی به رهبران جهان

بحث‌های داغ پیش روی نشست ریو۲۰+

نشست ریو برای اقتصاد سبز و پایدار

آغاز کنفرانس ریو۲۰+ با حضور رهبران کشورهای جهان

بحث‌های داغ پیش روی نشست "ریو۲۰+"

Thu, 31 May 2012 11:01:47 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی − شهر ساحلی ریو دو ژانیرو خود را آماده می‌کند تا چند هفته دیگر میزبان نشستی جهانی و بسیار مهم در مورد آینده محیط زیست، توسعه و اقتصاد باشد. سران بسیاری کشورها از جمله ایران قصد دارند در این نشست که روز بیستم ماه ژوئن آغاز می‌شود، شرکت کنند. نه فقط بخش دولتی، بلکه نمایندگانی از صدها موسسه‌ی غیردولتی و پژوهشی و همچنین نهادهای مردمی و نمایدگان افکار عمومی و رسانه‌ها قرار است در این نشست حضور یابند. از هم اکنون بسیاری از رسانه‌های جهان به این نشست مهم توجه کرده‌اند و روزانه به انعکاس دیدگاه‌ها و پرسش‌های گوناگون در خصوص انتظارات جوامع مختلف از این نشست می‌پردازند.

توسعه پایدار و اقتصاد سبز

در سال ۱۹۹۲ و در نشستی جهانی در مورد محیط زیست کره زمین که در همین شهر ریو دو ژانیرو برگزار شد، اصطلاح «توسعه پایدار» به مجموعه‌ی لغات فرهنگ جهانی سیاست و اقتصاد راه یافت. با آن که از آن زمان تاکنون بیست سال گذشته است اما درک و دریافت از مفهوم «توسعه پایدار» نزد جوامع مختلف، گروه‌های اجتماعی، تصمیم‌گیران سیاسی و صاحبان صنایع متفاوت است. در یک کلام آن‌که همگان نسبت به این مفهوم و به خصوص نسبت به چگونگی دست یافتن به آن با یکدیگر اتفاق نظر ندارند. و این شاید همان گره‌گاه اصلی باشد که همچنان محیط زیست جهانی را با خطرات مختلفی تهدید کرده است.

اکنون پس از گذشت بیست سال از آن نشست، کشورهای مختلف قصد دارند در «ریو۲۰+» درک و دریافت خود را از اقتصاد سبز و توسعه پایدار تازه کنند و چالش‌های امروز جهان را، که شاید بیست سال پیش خبری از آن‌ها نبود، در نظر بگیرند. بسیاری اکنون بر جایگاه کلیدی «اقتصاد سبز» برای توسعه پایدار و ریشه کن کردن فقر در جهان تاکید می‌کنند، اما واقعیت آن است که خیلی‌ها تصویر درست و روشنی از این مفهوم ندارند.

اختلاف نظرها

در همین ابتدا اما به نظر می‌رسد میان هیئت‌های شرکت کننده در این نشست نیز اختلاف فراوانی بر سر مفهوم اقتصاد سبز و چگونگی بهره‌بردن انسان از طبیعت به وجود آمده است. مطابق پیش‌نویس‌هایی که هيئت‌های شرکت کننده در اختیار برگزارکنندگان کنفرانس گذاشته‌اند، و اکنون نیز در وب سایت آن قابل دسترسی است، برخی کشورها معتقدند باید منافع مادی که اکوسیستم‌های مختلف در اختیار انسان می‌گذارند را ارزیابی کرد و آن‌ها را در قلب اقتصاد سبز جای داد. اما در برابر، گروهی دیگر از نمایندگان معتقدند این تعبیر راه را برای استفاده منفعت طلبانه بیشتر از طبیعت و ادغام آن در بازار آزاد می‌گشاید.

اصطلاح اقتصاد سبز و توسعه پایدار که به نظر مفاهیمی مثبت هستند، در دل خود تناقض‌ها و گاه جدال‌های عمیقی را پنهان کرده‌اند. شاید بشود قضیه را به این صورت خیلی ساده و خلاصه ارائه کرد:

از یک طرف دولت‌های ثروتمند (نمایندگان کشورهای شمال) می‌گویند: ما طبیعت را هدر می‌دهیم زیرا قدر و ارزش آن را نمی‌دانیم. بله بسیار خوب، البته که تامل درستی است. اما گاهی اوقات در این نکته به ظاهر ساده، مفهوم ارزش با قیمت همسان دانسته می‌شود. یعنی ارزش طبیعت در میزان قیمت مادی آن، یا کالاهایی است که می‌توان از آن تولید کرد و فروخت. بنابراین بحث این کشورها این است که برای حفاظت از طبیعت و منابع آن و همچنین محافظت از آن خدمات طبیعی که ما برای توسعه به آن نیاز داریم، باید بتوانیم به قیمت و ارزش مادی آن‌ها استناد کنیم و این محاسبه را وارد بازار کنیم، آن وقت با این منطق قادر خواهیم بود جلوی تخریب آن‌ها را بگیریم.

نگاه بازارمحور و نقد آن

البته این گونه نگاه بازار محور به حفاظت از طبیعت، چندان تازگی ندارد. پیش از این به عنوان مثال سازمان ملل نیز در برنامه خود برای کاهش انتشار دی اکسید کربن از طریق مبارزه با جنگل‌زدایی چنین منطقی را به کار برده بود. برپایه آن استدلال، اگر میزان کربنی که در جنگل‌ها ذخیره شده است محاسبه و ارزش آن در معادلات محسوب شود، آن‌گاه ارزش مالی حفاظت از جنگل‌ها بیشتر از منافع تخریب و قطع کردن درختان جنگلی خواهد بود.

این سیاست که در نظر اول ممکن است درست و بازدارنده به حساب آید، در عمل با انتقاد رو به رو شده است. بر مبنای این منطق اقتصادی و مالی، اگر شرکت‌هایی که از جنگل‌ها استفاده می‌کنند بتوانند به ازای درختانی که از بین می‌برند در نقاطی دیگر درخت بکارند، فعالیت‌های جنگل‌زدایی آن‌ها قابل توجیه است. اما با استناد به همین منطق، جنگل‌های استوایی فراوانی از میان رفته است و از آن بدتر آن‌که زمین‌های فراوانی، به عنوان مثال در اوگاندا، برای کاشتن درخت‌های جایگزین، از مردمی که در آن ساکن بوده‌اند تصاحب شده است.

اکنون بسیاری کشورهای ثروتمند قصد دارند این منطق را به بخش‌های دیگر نیز گسترش دهند و مثلا برای حفاظت از تنوع زیستی و یا تهیه‌ی آب سالم و دیگر خدماتی که طبیعت می‌تواند در اختیار انسان بگذارد آن را به کار برند. منطقی که ممکن است از بعضی جهات باعث حفاظت طبیعت شود، اما در نهایت باعث خصوصی سازی منابع طبیعی می‌شود، منابعی که به همه انسان‌ها تعلق دارد و همه در برابر آن هم دارای مسئولیت و هم نسبت به آن دارای حقوقی هستند.

امیدواری‌ها

به نظر می‌رسد این یکی از چالش‌های اصلی در نشت «ریو ۲۰+» باشد که می‌تواند روی مباحث سازنده آن نیز سایه بیندازد. از جمله امیدهای سازنده‌ای که برای نشست ریو وجود دارد یکی برداشتن یارانه‌های عظیم برای سوخت‌های فسیلی، حمایت از صنایع سبز و سازگار با محیط زیست، و برداشتن مالیات از روی خدمات اجتماعی و به جای آن وضع مالیات بیشتر برای صنایع و فعالیت‌های آلوده کننده محیط است.

گرچه هم اکنون مفهوم اقتصاد سبز با اختلاف‌ نظرها و تفسیرهای متفاوتی رو به روست، اما در یک بازه زمانی طولانی همه ما نیاز به اقتصادی داریم که بتواند الگوی تولید و مصرف ما را تغییر داده و به جای وسواس بیمارگونه به رشد مفرط، به فکر کارکردهای سالم اجتماعی باشد.

نشست «ریو ۲۰+» امیدوار است بتواند فضای لازم برای چنین بحث‌های پرشوری را نه فقط روی صحنه‌ی اصلی و در میان دولتمردان، بلکه در فرصت‌هایی که در اختیار شهروندان و نهادهای غیردولتی می‌‌گذارد نیز فراهم کند.

در همین زمینه:

وب‌سایت نشست ریو۲۰+

نشست ریو برای اقتصاد سبز و پایدار

آیا اقتصاد سبز امکان پذیر است؟

منافع اقتصاد سبز در چیست؟

نشست ریو برای اقتصاد سبز و پایدار

arezoo — Thu, 03 Nov 2011 16:43:12 +0000

بخش سوم

بیژن روحانی

بیژن روحانی - بحث در مورد اقتصاد سبز و توسعه پایدار، اکنون از سطح محافل دانشگاهی و تحقیقاتی خارج شده و به سطح تصمیم‌گیری‌های کلان ملی و بین‌المللی رسیده است. گرچه راه دراز و دشواری تا پذیرفتن و به کار بستن تمام ملزومات توسعه پایدار و در نظر گرفتن جنبه‌های اصولی حفاظت از محیط زیست در تصمیم‌های اقتصادی باقی مانده است، اما لااقل چنین گفت‌وگوهایی میان کشورهای جهان در جریان است.

سازمان ملل متحد از هم اکنون در تدارک برگزاری یک کنفرانس بین‌المللی بزرگ در خصوص توسعه پایدار در سال ۲۰۱۲ است. این نشست جهانی که قرار است در ماه ژوئن آینده در شهر ریودوژانیرو در برزیل برگزار شود،Rio +20 نامگذاری شده است.

هدف این کنفرانس اطمینان یافتن از تعهدات سیاسی کشورها برای حرکت در جهت توسعه پایدار، بررسی دستاوردهای کنونی آنها و بحث در خصوص موانعی است که دستیابی به اقتصاد سبز و توسعه پایدار را با دشواری رو‌به‌رو کرده است. به همین منظور دو موضوع بنیادی برای این نشست انتخاب شده است: اول "اقتصاد سبز در بستر توسعه اقتصادی" و ریشه کردن فقر و دوم چارچوب‌های رسمی برای توسعه پایدار.

گزارشی که توسط "ابتکار اقتصاد سبز" وابسته به برنامه محیط زیستی ملل متحد تهیه شده است، نشان می‌دهد حرکت کشورها به سمت دستیابی به اقتصاد سبز، نه تنها به طور عمومی باعث کند شدن رشد اقتصادی و توسعه آن‌ها نمی‌شود، بلکه می‌تواند به عنوان عامل محرک و موتوری برای رشد به حساب آید. اقتصاد سبز می‌تواند فرصت‌های شغلی جدیدی ایجاد کند و کمک مهمی برای زدودن فقر از بسیاری از جوامع باشد.

پرسش اساسی برای توسعه پایدار آن است که چگونه می‌توان نیازهای نسل‌های کنونی را برطرف کرد، بدون آن که مانع از تحقق توسعه و پیشرفت برای نسل‌های بعدی باشد. به بیان دیگر چگونه می‌توان در جهانی که منابع طبیعی آن محدود است و با خطرات مختلفی تهدید می‌شود، هم به فکر نسل‌‌های امروز و هم به فکر نسل‌های فردا بود؟ بنابراین این برعهده جوامع امروزی است تا نسبت به چگونگی مصرف سرمایه‌های خود اعم از سرمایه‌های انسانی و زیست محیطی تصمیم بگیرند.

روند شتابان استفاده از منابع طبیعی در حال حاضر به این معناست که رفاه و توسعه جوامع انسانی در حال و به خصوص در آینده به شدت تحت تاثیر کمبود یا تمام شدن این منابع قرار می‌گیرد و آن‌گاه رشد اقتصادی متوقف شده ومیزان رفاه در جوامع انسانی در جهت معکوس حرکت می‌کند.

مطابق گزارشی که با نام "برآورد زیست محیطی هزاره" در سال ۲۰۰۵ و با مشارکت بیش از هزار پژوهشگر برجسته منتشر شد، حدود شصت درصد از منابع اکوسیستم‌های بزرگ جهان بیش از ظرفیت خود مورد استفاده قرار گرفته و کاهش یافته‌اند. در میان برخی منابع طبیعی که برای جوامع انسانی اهمیتی حیاتی دارند و اکنون با کمبود آن روبه‌رو شده‌اند، ذخایر آب شیرین، ذخایر آبزیان و ماهی‌ها، ذخایر ژنتیک، ذخایر چوبی، گرده‌افشانی گل‌ها و گیاهان و موارد دیگری از این دست قرار دارد.

بیشتر کشورهای در حال توسعه جهان به طور مستقیم به منابع طبیعی وابسته هستند. زندگی صدها میلیون نفر انسان که در مناطق روستایی زندگی می‌کنند نیز ارتباط مستقیمی با این منابع و پایداری آن‌ها دارد. بیش از ۶۰۰ میلیون نفر از ساکنان مناطق فقیر و روستایی در مناطقی زندگی می‌کنند که در معرض فرسایش خاک و کمبود منابع آبی قرار دارد. به این‌ها باید در خطر قرار گرفتن منابع جنگلی را نیز افزود.

از سوی دیگر تغییرات آب و هوایی نیز زندگی انسان‌ها به خصوص مردمان فقیر را مورد تهدید جدی قرار داده است. بر اثر تغییرات آب و هوایی سطح آب دریاها در بسیاری از مناطق جهان بالا آمده، مناطق ساحلی بسیاری دچار فرسایش شده و میزان توفان‌ها و سیل‌ها افزایش پیدا کرده است. مطابق آمارها ۱۴ درصد جمعیت جهان و ۲۱ درصد از شهرنشینان در مناطقی زندگی می‌کنند که در معرض چنین خطراتی قرار دارد؛ خطراتی که زندگی، اقتصاد و توسعه را در زیستگاههای آنها تهدید کرده است.

گزارش "ابتکار اقتصاد سبز" تاکید می‌کند که گذار از ساختارهای کنونی اقتصادی به اقتصاد سبز نقش مهمی در ریشه کن کردن یا کاهش سطح فقر در جهان خواهد داشت. بخش‌های اقتصادی که به‌طور مستقیم زندگی مردمان فقیر به آن‌‌ها وابسته است شامل کشاورزی، ماهیگیری، جنگل‌داری، و مدیریت منابع آبی است. این بخش‌ها با سرمایه‌گذاری بیشتر قادر است هم نیازهای شغلی این مردمان را برطرف کند و هم امنیت زندگی و محیط زیست رابرای آنها به ارمغان بیاورد.

در نشست سال آینده در ریو، مسائل مختلف یک اقتصاد سبز و پایدار مورد بررسی قرار خواهد کرد. ازجمله آن که از هم اکنون پیش‌نویس طرحی در خصوص حفاظت از اقیانوس‌ها و مناطق ساحلی در جهان تهیه شده است که قرار است میان تمام کشورهای شرکت‌کننده در اجلاس ریو به بحث گذاشته شود. این طرح که زنگ خطر و هشدار را در مورد وضعیت این زیستگاه‌‌‌های مهم به صدا در می‌آورد به ارزش‌های مهم اقتصادی این زیستگاه‌های دریایی نیز اشاره کرده است و جایگاه آن‌ها را در طرح پیشنهادی اقتصاد سبز بررسی خواهد کرد.

ادامه دارد

در این همین زمینه:

بخش اول: آیا اقتصاد سبز امکان پذیر است؟

بخش دوم: منافع اقتصاد سبز در چیست؟

منافع اقتصاد سبز در چیست؟

arezoo — Thu, 27 Oct 2011 13:02:04 +0000

بخش دوم

بیژن روحانی

بیژن روحانی - حفاظت از زیست‌بوم‌های مختلف و همچنین تنوع زیستی در جهان عاملی اساسی برای دست یافتن به یک اقتصاد پایدار و سبز است. آب، غذا، سرپناه و انرژی نیازهای اساسی زندگی انسان‌ها و همچنین پایه‌های هر اقتصادی را تشکیل می‌دهند. انعطاف‌پذیری ساختار اقتصاد جهانی تا حد زیادی به وضعیت محیط زیست و طبیعت وابسته است، و این نکته‌ای است که در چند دهه اخیر مورد اتفاق نظر بسیاری از اقتصاد دانان و همچنین حافظان محیط زیست قرار گرفته است.

بازار جدید محصولات ارگانیک یا محصولاتی که به‌طور طبیعی و بدون استفاده از مواد شیمیایی و آفت‌کش‌ها و اصلاحات ژنتیکی و غیره تولید می‌شود، و همچنین بازار محصولات شناسنامه‌دار و محصولات چوبی، سه برابر میزان مورد انتظار رشد داشته است و می‌تواند به ۶۰ میلیارد دلار در سال برسد.

برای پاسخ دادن به پرسشی که در گفتار پیش در خصوص امکان‌پذیر بودن دستیابی به یک "اقتصاد سبز" مطرح شد، "اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت" مجموعه مطالعاتی را انجام داده است. در این پژوهش‌ها نشان داده شده است که اقتصاد از یک‌سو بر تنوع زیستی تاثیر می‌گذارد، اما از سوی دیگر به شدت به وجود آن وابسته است. صدها میلیون نفر از مردم در سراسر جهان که در بخش خصوصی و تجاری کار می‌کنند عامل مهم توسعه اجتماعی و اقتصادی هستند. برخی از این افراد و موسسات در گوشه و کنار جهان، آرام آرام به این نتیجه رسیده‌اند که حفظ تنوع زیستی می‌تواند منافع اقتصادی آنان را نیز تامین کند. یعنی بدون حفاظت از زیست‌بوم اطراف و تلاش برای غنی نگاه داشتن انواع گونه‌های حیاتی، بسیاری از اشکال فعالیت اقتصادی نیز به خطر خواهد افتاد. تلاش برای حفاظت از این گونه‌ها همچنین نیازمند به سرمایه‌گذاری است. در وضعیت فعلی بحران اقتصادی در جهان و در حالی که محرک‌های اقتصادی فراوانی از سوی دولت‌ها برای مهار این بحران تزریق می‌شود، بسیاری از اقتصاددانان سبز معتقد هستند باید بخش عمده‌ای از این سرمایه‌‌گذاری‌ها، اتفاقا در همین لحظه، به سوی طبیعت و محیط زیست روانه شود تا بتواند چشم‌انداز دست‌یابی به یک اقتصاد پایدار را تضمین کند. در حقیقت آن‌ها معتقد هستند اقتصادی که بتواند ارزش‌های طبیعت و محیط زیست را حفظ کند و منافع مادی خود را نیز مبتنی بر سرمایه‌گذاری در آن تعریف کند، از گزند بحران‌های آینده تا حد زیادی در امان خواهد ماند.

برخی از داده‌ها و اطلاعات مهمی که باعث شده است تا "اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت" به چنین نتیجه‌گیری برسد به شرح زیر هستند:

سالانه ما بخش بزرگی از خدماتی را که اکوسیستم‌ها و زیست‌بوم‌ها برای اقتصاد انجام می‌دهند از دست می‌دهیم. میزان این خسارت در خصوص زیست‌بوم‌های وابسته به خشکی و نه زیست‌بوم‌های دریایی، حدود پنجاه میلیارد یورو برآورد شده است.

همچنین اگر روند فعلی در خصوص نابودی زیست‌بوم‌های دریایی و تنوع زیستی در آن‌ها تغییر نکند، تا پنجاه سال آینده صنعت ماهیگیری در جهان از میان خواهد رفت یا با کاهش بسیار اساسی رو‌به‌رو خواهد شد.

در حال حاضر حاضر ۳۵ درصد از مساحت خشکی‌های زمین به فعالیت‌های کشاورزی اختصاص دارد، اما تولید محصولاتی که نیاز به آبیاری دارند، باید تا سال ۲۰۳۰ به میزان ۸۰درصد رشد پیدا کند تا بتواند جوابگوی نیازهای رو به رشد جامعه انسانی باشد. در منطقه کاراییب از میان رفتن زیستگاه‌های مرجانی باعث ۲۰درصد کاهش از عواید حاصل از توریسم و گردشگری شده که به معنای از دست رفتن سیصدمیلیون دلار درآمد در سال است.

صدها گونه از درختان و گیاهان دارویی که در تهیه بسیاری از داروها و محصولات بهداشتی و آرایشی کاربرد دارند در معرض انقراض جدی قرار گرفته‌اند.

بازار جدید محصولات ارگانیک یا محصولاتی که به‌طور طبیعی و بدون استفاده از مواد شیمیایی و آفت‌کش‌ها و اصلاحات ژنتیکی و غیره تولید می‌شود، و همچنین بازار محصولات شناسنامه‌دار و محصولات چوبی، سه برابر میزان مورد انتظار رشد داشته است و می‌تواند به ۶۰ میلیارد دلار در سال برسد.

در حقیقت سرمایه‌گذاری در راه حفظ تنوع زیستی و کاستن از میزان تخریب طبیعت، در بلندمدت می‌تواند عواید بسیاری را نصیب اقتصادهای در حال رشد کند. بحران‌های اخیر اقتصادی فشار فوق‌العاده‌ای را بر تصمیم‌گیرندگان بخش‌های اقتصاد و سیاست وارد می‌کند تا به بازاندیشی در مبانی سیاستگذاری‌های خود بپردازند.

تخمین زده می‌شود که مناطق حفاظت شده در سرتاسر جهان قابلیت تولید محصولات و بازده اقتصادی بین چهار میلیارد و چهارصد تا پنج میلیارد و دویست میلیون دلار در سال را دارا باشند. به‌طور متوسط میزان خطرات و هزینه‌های تغییرات آب و هوایی برابر با ۲۰ درصد تولید ناخالص داخلی GDP برآورد شده است، در حالی که هزینه مقابله با چنین تهدیداتی در زمان حاضر می‌تواند سالانه تنها حدود یک درصد از تولید ناخالص داخلی کشورها به‌طور متوسط باشد.

چنین داده‌هایی که توسط "اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت" و همچنین برنامه محیط زیست ملل متحد منتشر شده است نشان می‌دهد رشد و تولید اقتصادی تا چه میزان به پایداری و حفاظت از محیط زیست و زیست‌بوم‌های مختلف خشکی و دریایی و غیره بستگی دارد. در حقیقت سرمایه‌گذاری در راه حفظ تنوع زیستی و کاستن از میزان تخریب طبیعت، در بلندمدت می‌تواند عواید بسیاری را نصیب اقتصادهای در حال رشد کند. بحران‌های اخیر اقتصادی فشار فوق‌العاده‌ای را بر تصمیم‌گیرندگان بخش‌های اقتصاد و سیاست وارد می‌کند تا به بازاندیشی در مبانی سیاستگذاری‌های خود بپردازند.

با این حال هنوز موسسات و نهادهای بسیاری در بخش‌های دولتی، عمومی و خصوصی در سراسر جهان هستند که اهداف خود را مطابق توسعه پایدار تعریف نکرده‌اند و نمی‌کنند و برعکس با شدت هرچه تمام‌تر به استفاده از منابع طبیعی و نابود کردن آن می‌پردازند، بدون آن که به عواقب اقتصادی ناخوشایند آن نیز توجه داشته باشند. در معرض خطر قرار گرفتن صنعت ماهیگیری در سراسر دنیا، مثال برجسته این بی‌توجهی به سرمایه‌گذاری در اقتصاد سبز و توسعه پایدار است.

اکنون پرسش این‌جاست که قدم‌های اساسی برای دست یافتن به چنین الگویی از توسعه و اقتصاد کدام‌ها هستند.

ادامه دارد.

در همین زمینه:

آیا اقتصاد سبز امکان پذیر است؟- بخش اول

آیا "اقتصاد سبز" امکانپذیر است؟

arezoo — Fri, 21 Oct 2011 19:13:47 +0000

بخش اول

بیژن روحانی

مفهوم اقتصاد سبز چندین سال است که در محافل عملی، اقتصادی و سیاسی دنیا معرفی شده و مورد بحث قرار گرفته است. در طی این سال‌ها درخواست‌های فراوانی از سوی نهادهای مختلف در سطح جهانی برای لحاظ کردن مسائل زیست محیطی در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی وجود داشته است. این در جوهره خود شاید همان چیزی باشد که "اقتصاد سبز" به دنبال آن است. با به وجود آمدن بحران‌های اخیر اقتصادی، بالا گرفتن اعتراض‌ها در گوشه و کنار جهان و پدیدار شدن ضعف‌ها و کاستی‌های ساختار اقتصادی موجود، برخی بر این اعتقاد هستند که مفاهیمی مانند توسعه و اقتصاد پایدار باید توجه بیشتری را میان تصمیم‌گیران اقتصادی و سیاسی جلب کند.

"اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت" نیز به همین مناسبت سلسله تحقیقاتی را در خصوص دستاوردهای جهانی "اقتصاد سبز و پایدار" انجام داده که در آن به سهم هرکدام از کشورها و اقتصادهای بزرگ دنیا در حرکت به سوی ساختارهایی که مسائل زیست محیطی را نیز در نظر می‌گیرند، پرداخته شده است.

مطابق تعریف "ائتلاف اقتصادی سبز" که در برگیرنده نمایندگان و کارشناسانی از بخش‌های محیط زیست، توسعه، تجارت و همچنین مصرف‌کنندگان است، اقتصاد سبز آن گونه‌ای از اقتصاد است که می‌تواند کیفیت بالاتری از زندگی را در چهارچوب محدودیت‌های زیست بوم سیاره زمین در اختیار همگان قرار دهد.

برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد یا UNEP نیز معتقد است چنین اقتصادی می‌تواند از یک‌سو رفاه و سلامتی را در جامعه انسانی ارتقاء دهد و برابری اجتماعی را به ارمغان بیاورد و از سوی دیگر قادر است خطرات زیست محیطی و اکولوژیکی را کاهش دهد. این شیوه از اقتصاد همچنین ارزش‌های اقتصادی طبیعت و خدمات زیست بوم را به انسان مد نظر قرار می‌دهد.

چنین تعاریفی از اقتصاد سبز و همچنین توسعه پایدار که مسائل زیست محیطی را مورد توجه قرار می‌دهند مفاهیم و ایده‌های جذاب و قابل توجهی به نظر می‌رسند، اما فراتر از این تعاریف آکادمیک پرسش این‌جاست که جامعه جهانی در حال حاضر چگونه به سمت دستیابی به این اهداف حرکت می‌کند و چه کسی نقش هدایت‌کننده و چه کسی نقش هدایت‌شونده را برعهده دارد؟ از آن مهم‌تر این که اصولاً دست یافتن به چنین اهدافی که در تعاریف به نظر متعالی می‌رسند تا چه میزان امکان‌پذیر است؟

در تحقیقی که توسط "اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت" صورت گرفته است نقش دولت‌ها، شرکت‌های بزرگ و جوامع محلی در حرکت به سمت یک اقتصاد سبز بررسی شده است. این اتحادیه تایید می‌کند که چنین حرکت‌هایی از سوی تعدادی از شرکت‌های بسیار بزرگ در جهان آغاز شده است و برخی از آنها نتایج مثبتی نیز به دست آورده‌اند. شرکت‌های بزرگ تولیدکننده لوازم ورزشی در این خصوص پیشتاز هستند. گروه تولیدی پوما، یکی از این مثال‌هاست. این شرکت بزرگ به تازگی گزارشی را منتشر کرده که در آن دستاوردها و اقداماتی را که در خصوص توسعه پایدار و در نظر گرفتن مسائل زیست محیطی انجام داده، تشریح کرده است. این گزارش به کاستن از میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای و همچنین مصرف آب می‌پردازد. همچنین شرکت نایک NIKE، بزرگترین تولیدکننده پوشاک ورزشی نیز برنامه‌ای را منتشر کرده است که در آن سیاست‌های این شرکت در مسیر توسعه پایدار، تلاش برای کاهش زیان‌های وارده به محیط زیست، در نظر گرفتن محدودیت منابع طبیعی و همچنین تعهد به حذف مواد شیمیایی سمی در تولیدات تا سال ۲۰۲۰ تشریح شده است.

اما به جز این تولیدکنندگان بزرگ ورزشی در جهان که تعهد داده‌اند حرکت‌های خود را در مسیر حفظ محیط زیست تنظیم کنند، تعدادی دیگر از غول‌های صنعتی و اقتصادی نیز به ظاهر به این حرکت پیوسته‌اند. شرکت بزرگ Unilever یکی از این غول‌های بزرگ تولیدی و تجاری است. این شرکت که چهارصد نام و نشان تجاری مختلف در جهان به آن وابسته هستند بیشتر در زمینه تولید محصولات بهداشت و سلامت فعالیت می‌کند. این شرکت نیز به تازگی برنامه‌ای را برای دستیابی به توسعه پایدار و اقتصاد سبز تعریف و منتشر کرده است. در این برنامه پنجاه هدف مختلف در جهت کاستن از زیان‌های محیط زیستی و بهینه کردن استفاده از مواد خام کشاورزی تشریح شده و همچنین کمک به یک میلیارد نفر در سراسر جهان برای بهبود وضعیت سلامت و بهداشت آنها مد نظر قرار گرفته است.

سئوال اما اینجاست که آیا چنین شرکت‌ها و کارخانه‌های بزرگی واقعاً در جهت توسعه پایدار و توجه به مسائل زیست‌محیطی با میل و رغبت حرکت می‌کنند یا آن که تحت فشار گروه‌های مدنی و محیط زیستی، مصرف‌کنندگان و قوانین دولتی و حکومتی مجبور به چنین کارهایی شده‌اند؟

پاسخ بسیاری از کارشناسان و نهادهای حفاظت از طبیعت این است که گرچه فشار سازمان‌های غیر دولتی موثر بوده است اما چنین اهدافی بدون تغییرات اساسی در سیاست دولت‌ها به دست نمی‌آید.

ادامه دارد.