روحی شفیعی

میزگرد خشونت علیه زنان ایران در سازمان ملل

Tue, 26 Jun 2012 07:59:55 +0000

سیامک حیدری

سیامک حیدری - در ادامە بیستمین نشست شورای حقوق بشر سازمان ملل در سوئیس، دوشنبە ۲۵ ژوئن ۲۰۱۲، سازمان غیر دولتی Südwind در سالن شمارە بیست و چهار سازمان ملل میزگردی را برای فعالان اجتماعی- سیاسی ایرانی برگزار کرد.

نخست مهرانگیز کار، حقوقدان و پژوهشگر مطلبی را زیر عنوان "خشونت قانونی علیە زنان در ایران" ارائە کرد. او در سخنان خویش با یادآوری مواردی از قانون اساسی، قوانین مجازات اسلامی و قانون مدنی در نظام جمهوری اسلامی ایران سعی کرد نظر حاضران در میزگرد یادشده را بە خشونت سیستماتیک علیە زنان در چهارچوب نظام جلب کند.

این وکیل پیشین دادگستری با اشاره به اینکه بر اساس قوانین شریعت، حوزه‌های خصوصی افراد بە طور مداوم کنترل میشود، توضیح داد: "برپایه قوانین اسلامی، همسر از طرف شوهر کنترل می‌شود و دختران نمی‌توانند بدون اجازە والدین خود ازدواج کنند. در صورتی کە دختران نتوانند نظر موافق والدین خود را برای ازدواج جلب کنند، دادگاه قانوناً می‌تواند چنین ازدواج‌هایی را فسخ کند."

مهرانگیز کار همچنین در بخش دیگری از سخنرانی خویش بە مشکلاتی کە زنان ایرانی در روابط خانوادگی و جنسی دارند، اشارە کرد: "براساس مادە ١١٣٠ قانون مدنی در ایران، تنها مردان می‌توانند درخواست طلاق کنند و زنان از این حقوق محروم هستند. زنان هموارە باید آمادە ارضای جنسی شوهرانشان باشند. برپایه مادە ١١٠٦ قانون مدنی زنی کە نتواند نیازهای جنسی همسرش را تامین کند، قانوناً می‌تواند تنیبە شود و روابط آزاد و برابر جنسی با رضایت طرفین وجود ندارد."

خانم کار کە جايزه حقوق بشر سازمان Human Rights First را در سال ٢٠٠٤ دریافت کرد، بە مسئلە زنا در ایران هم پرداخت. در این زمینە وی بە مادە ٨٨ مجازات اسلامی اشارە کرد و گفت که براساس این مادە کسانی کە مرتکب زنا شوند بە صد ضربە شلاق محکوم خواهند شد. مادە ٨٢ مجازات اسلامی، می‌تواند زنانی را کە دچار زنا می‌شوند، بە سنگسار محکوم کند.

مهرانگیز کار با اشاره به اینکه بر اساس قوانین شریعت، حوزه‌های خصوصی افراد در ایران بە طور مداوم کنترل می‌شود، توضیح داد: "برپایه قوانین اسلامی، همسر از طرف شوهر کنترل می‌شود و دختران نمی‌توانند بدون اجازە والدین خود ازدواج کنند. در صورتی کە دختران نتوانند نظر موافق والدین را برای ازدواج جلب کنند، دادگاه قانوناً می‌تواند چنین ازدواج‌هایی را فسخ کند."

نویسندە کتاب "قانونگذاری دربارە حقوق زن" در قسمتی دیگر از سخنانش بە مسائل و مشکلاتی اشارە کرد کە همجنسگرایان در ایران با آن روبه‌رو هستند: "همجنسگرایی در ایران غیر قانونی است. مادە ٨٣٤ مجازات اسلامی مجازات شلاق را برای همجنسگرایی در نظر گرفتە است، اما اگر کسی این عمل را چهاربار تکرار کند، طبق مادە ١٣٤ مجازات اسلامی بە مرگ محکوم خواهد شد."

خانم کار از دیە بە عنوان "یکی از تبعیض‌آمیزترین قوانین جمهوری اسلامی علیە زنان" نام برد. وی همچنین در زمینە استخدام زنان در زمینە قضائی گفت: "جمهوری اسلامی بە زنان اجازە نمی‌دهد کە بە مقام قضاوت برسند و حتی زنانی را هم کە در سیستم قضائی ایران کار می‌کردند بە شیوە سیستماتیک از کار برکنار کردند. زنان تنها می‌توانند بە صورت مشاور در سیستم قضائی جمهوری اسلامی ایران کار کنند. زنان، در ایران، همچنین نمی‌توانند خود را برای ریاست جهموری نامزد کنند."

مهرانگیز کار سخنانش را چنین بە پایان رساند: "خیلی از حقوقدانان و فعالان حقوق زنان، مسائل مربوط بە حقوق زنان را پی‌گیری می‌کنند و خواستار رفع تبعیض از قوانین جمهوری اسلامی علیە زنان شدەاند. ما خواهان تجدید نظر در قوانین جمهوری اسلامی ایران هستیم."

وضعیت وکلای مستقل

مهناز پراکند، وکیل سابق زندانیان سیاسی-عقیدتی در ایران، در مورد "وضعیت وکلای مستقل" سخنرانی کرد. او خود را "قربانی نقض حقوق بشر در ایران در دهه‌های ۶۰ و ۸۰ شمسی" معرفی کرد کە "پنج سال از دوران جوانی خود را در زندان‌های اوین و قزلحصار گذراندە است".

این وکیل سابق زندانیان سیاسی- عقیدتی در ایران، سپس بە گوشه‌هایی از محرومیت‌ها و محدودیت‌هایی اشارە کرد کە علیە وکلای مدافع حقوق بشر اعمال می‌شود. وی در این زمینە گفت: "قضات دادگا‌ه‌های انقلاب از میان افرادی برگزیدە می‌شوند کە نە تنها از سواد کافی برخوردار نیستند، بلکە فاقد شهامت و شجاعتی هستند کە لازمە قضاوتی عادلانە و منصفانە است و چون این قبیل قضات از نظر موضع سیاسی و ایدئولوژیک نیز همسو با حاکمیت عمل می‌کنند، فاقد بی‌طرفی لازم هستند."

مهناز پراکند: "قضات دادگاه‌های انقلاب از میان افرادی برگزیدە می‌شوند کە نە تنها از سواد کافی برخوردار نیستند، بلکە فاقد شهامت و شجاعتی هستند کە لازمە قضاوتی عادلانە و منصفانە است و چون این قبیل قضات از نظر موضع سیاسی و ایدئولوژیک نیز همسو با حاکمیت عمل می‌کنند، فاقد بی‌طرفی لازم هستند."

خانم پراکند چگونگی روند دستگیری متهمان سیاسی-عقیدتی بە دست ماموران امنیتی را برای حاضران تشریح کرد و گفت: "ماموران امنیتی در گزارش‌های‌شان از دادستان تقاضای صدور برگ جلب شخص گزارش شدە را می‌کنند. بە دنبال این درخواست برگ جلب صادر میشود و آن شخص دستگیر و بە زندان انفرادی فرستادە میشود تا تخلیە اطلاعاتی شود و همە ارتباطات او را با خارج قطع کنند."

به گفته این فعال اجتماعی، ماموران سعی می‌کنند فرد زندانی را از ملاقات با خانواد‌ه‌اش محروم کنند، او را تحت فشارهای روحی و روانی قرار دهند و در نتیجە تحقیقات را بە سویی هدایت کنند کە نتیجە دلخواە بازجو حاصل شود. بر مبنای سخنان این وکیل پیشین، پس از این کە پروندە بە دادگاە ارجاع دادە شد، برای قانونی جلوە دادن مراحل قانونی، بە متهم اجازە دادە می‌شود کە با وکیل خویش دیدار کند.

وی در بخشی دیگری از سخنان خود، نقش دادسراها و دادگاه‌های انقلاب را در تضعیف وکلا و محدودیت‌های آنان برجستە دانست و گفت: "ورود وکیل بە داخل ساختمان دادگاە انقلاب بدون کسب مجوز از شعبە دادگاە و اعلام حضور وکیل امکانپذیر نیست. بعد از این کە وکیل وارد ساختمان شد در بهترین وضعیت کارمند دفتر دادگاە از وکیل می‌خواهد کە منتظر بماند تا قاضی اجازە ورود بە اتاق دادگاە را بە او بدهد، اما گاهی یک وکیل ساعت‌ها باید منتظر بماند تا قاضی اجازە ورود بە اتاق دادگاە را پیدا کند."

تحقیر وکلا در دادگاەها

مهناز پراکند از تحقیر وکلا در دادگاه‌ها برای حاضران در جلسه گفت و اینکه در دفتر دادگاە تنها یک صندلی بە وکیل می‌دهند بدون اینکە میزی مقابل او باشد تا بتواند پروندە را روی آن قرار دهد.

به گفته وی "بدین ترتیب وکیل مجبور است پروندە را کە در بیشتر موارد از ٥٠٠ برگ تجاوز می‌کند روی زانوی خود بگذارد و با یک دست اوراق پروندە را ورق بزند و با دست دیگر مطالب مهم آن را یادداشت کند."

خانم پراکند در ادامە توضیح داد کە نمایندە دادگاە کە در واقع شاکی و نمایندە شاکی است در کنار قاضی و پشت میز قضاوت می‌نشیند. علاوە بر این در حین رسیدگی بە پروندە متهم در دادگاە، قضات از نشستن وکلا در کنار موکلان خود جلوگیری می‌کنند و اگر وکیلی بە این امر اعتراض کند، قاضی با متهم کردن وکیل بە سیاسی‌کاری و قصد اخلال در نظم دادگاە، او را بە اخراج از دادگاە و بازداشت تهدید می‌کند.

این مدافع حقوق بشر در پایان گفت: "ما باید دست بە دست هم بدهیم و نگذاریم کە استقلال وکلا و کانون وکلای ایران دستخوش سیاسی کاری‌های حاکمیت شود."

جنبش زنان در ایران

روحی شفیعی، محقق و نویسندە ایرانی، مسیر حرکت جنبش زنان ایران از بدو پیروزی انقلاب اسلامی تا دوران هشت سالە دولت محمود احمدی‌نژاد را بە اختصار تشریح کرد و موانع پیش روی آن را برشمرد.

بە عقیده روحی شفیعی، پس از انتخابات١٣٨٨، اگرچه بە خاطر سرکوب شدید تعداد زیادی از فعالان زنان مجبور شدند کە وطن را ترک کنند و هم اکنون در کشورهای خارجی مشغول تحصیل و تحقیق هستند، اما ارتباط آنان با داخل کشور قطع نشدە است.

وی بە عنوان مثال بە حجاب اسلامی برای زنان ایرانی اشارە کرد کە بە دستور روحانیون دولتی بر زنان تحمیل شد، ولی زنان در برابر آن واکنش نشان دادند و بە نشانە اعتراض بە خیابانها آمدند و یا پس از جنگ هشت سالە میان ایران و عراق بە ایجاد نهادهای غیر دولتی همت گماشتند و با انتشار مجلات مربوط بە مسائل زنان و همچنین حرکت‌هایی سازماندهی شدە و منسجم بە بازسازی خود پرداختند.

خانم شفیعی سپس فعالیت زنان در دهه ۷۰ شمسی را برشمرد و گفت: "در دهە هفتاد کتاب‌هایی خوبی منتشر شدند و مجلاتی در مورد زنان بە چاپ رسیدند و اینها اثراتی مثبت روی حوزە عمومی جامعە برجای گذاشتند."

بە نظر این پژوهشگر پس از انتخابات ١٣٨٨، بە خاطر سرکوب شدید تعداد زیادی از فعالان زنان مجبور شدند کە وطن را ترک کنند و هم اکنون در کشورهای خارجی مشغول تحصیل و تحقیق هستند و ارتباط آنان با داخل کشور قطع نشدە است.

خانم شفیعی توضیح داد کە برای نخستین‌بار در سال ١٣٨٨ حرکتی بە نام "همراهی زنان" بە صورت منسجم و سازمان یافتە سربرآورد تا مطالبات زنان را بە گوش نامزدهای ریاست جمهوری برساند و آنان هم برای جلب نظر زنان رای‌دهندە برخی از خواست‌های زنان را مطرح کردند.

در جریان سخنرانی این نویسنده یک تابلو در پشت سر او قرار داشت کە نامەها و امضاهایی بر آن نصب شده بود. وی در این زمینە گفت: "پارچە پشت سر من نشان می‌دهد چگونە مطالبات زنان در این سالها تغییر کردە و زنان بە یک درک عمومی از تضییع مطالبات‌شان رسیده‌اند و رفع آن را مطالبە می‌کنند. شمار زیادی از زنان در ایران هم اکنون در عرصە خشونت علیە زنان مشغول فعالیت هستند. این نامەها و امضاها مربوط بە سە سال پیش است؛ در زمان محمود احمد‌ی‌نژاد و پس از طرح لایحە حمایت از خانوادە کە بە مردان اجازە می‌داد بیش از یک زن داشتە باشند. زنان با درنظر گرفتن عوارض منفی چنین لایحه‌ای بر خانوادە، فعالیت‌هایشان را تشدید کردند و با دیگر زن‌ها در مورد پیامدهای آن در کانون خانوادە بحث و گفت‌وگو کردند. امضاهای زیادی نیز جمع‌آوری کردند و نامه‌های بسیاری نوشتند و آن را روی پارچه‌ای بە هم دوختند."

وی اضافە کرد کە این نامه‌ها و امضاها بە مجلس شورای اسلامی فرستادە شد و پس از آن تاکنون لایحە مورد اعتراض، چندبار میان شورای نگهبان، مجلس شورای اسلامی و شورای مصلحت نظام ردوبدل شدە است.

روحی شفیعی با اشاره به اینکه قوانین ضد زن پیامدهای وخیمی برای جامعە بە دنبال آوردە است گفت: "بە عنوان مثال نرخ خودکشی زنان در ایران افزایس یافتە است. نرخ خودکشی در سە ماهە اول سال جاری بە شش هزار مورد رسیدە است. در سال ١٣٨٩ شش هزار و نهصد اقدام بە خودکشی گزارش شدە است کە در این میان خودسوزی یکی از روش‌های رایج خودکشی در میان زنان بوده است."

این نویسنده همچنین تاکید کرد که جنبش زنان در ایران زندە است، اما پس از سرکوب شدید از حالت علنی بە حالت زیرزمینی و غیرعلنی تغییر پیدا کردە است.

در این میزگرد پیام کوتاە ویدیویی شیرین عبادی پخش شد. خانم عبادی در بخشی از پیام خود چنین گفت: "وقتی یک دولت غیر دموکراتیک بر کشوری حاکم می‌شود اولین کاری کە می‌کند از بین بردن استقلال قوە قضائیە و سیطرە بر آن است و ایران هم از این قاعدە مستثنی نیست. اکنون دیگر مدت‌هاست کە استقلال از قوە قضائیە گرفتە شدە است. خصوصاً پس از آمدن آیت‌اللە لاریجانی بە این قوە، نیمە جانی را هم کە داشت از آن گرفت. مشخص نیست چرا پس از گذشت بیش از ٣٣ سال از انقلاب ما هنوز دادگاە انقلاب داریم. متاسفانە دادگاه‌ها بە شعبه‌ای از وزارت اطلاعات تبدیل شده‌اند."

زنان نویسنده و تجربه تبعید و مهاجرت

Wed, 20 Jun 2012 07:40:56 +0000

جُنگی از خاطرات تنی چند از زنان نویسنده مهاجر ایرانی در روز جهانی پناهنده

صبا واصفی

صبا واصفی - نویسندگان زن بسیاری را می‌شناسم که طی سال‌های اخیر جلای وطن کرده با تنهائی و مشکلات نوشتن در تبعید و مهاجرت دست و پنجه نرم می‌کنند. بیستم ژوئن از سوی سازمان ملل متحد، روز جهانی پناهنده معرفی شده، پس این روز را بهانه‌ی خوبی یافتم برای تهیه‌ی جُنگی از خاطرات تنی چند از زنان نویسنده مهاجر ایرانی که موفق به درنوردیدن فراز و فرودهای مهاجرت شده‌اند.

خواستم این‌گونه آیینه‌ای بگردانم پیش روی نویسندگان زنی که تازه آمده‌اند و فردا نمایی تار در چشم‌هاشان به اکران گذاشته است.

نسرین الماسی: نویسنده و روزنامه‌نگار

به دور دست که نگاه می‌کنم، زندگی‌ام هم‌چون فیلمی از برابر چشمانم رد می‌شود. فیلمی هزار تکه و پاره پاره. هر تکه‌اش ساز خود را می‌زند و رنگ و بوی خود را دارد.‌گاه این ساز‌ها و رنگ‌ها چنان ناهمگون و متفاوتند که باورم نمی‌شود همه‌ی آن‌ها تکه‌های جان من‌اند.

نسرین الماسی: با تبعید جان دادم...

شروع زندگی‌ام در تبعید اما چیز دیگری‌ست. در واقع با تبعید جان دادم و دوباره‌زاده شدم. آوارگی، بی‌پناهی، بی‌پولی و فقر خوره‌ای هر روزه بود که جان و تنم را می‌فرسود، اما باید می‌ماندم تا از دو دخترمان که در آن روز‌ها هیچ پناهی به جز آغوش نحیف من نداشتند نگه‌داری کنم. روز‌هایم بیش از آن‌چه که تصور بشود سخت و طاقت‌فرسا بود. برای اینکه زیر بار زندگی روزمره و کار گلی که روزنامه‌فروشی سر چهارراه‌ها بود له نشوم ـ و این تازه روزهای خوش ما در سال‌های اول تبعید بود ـ کمی که جان گرفتم و پایم روی زمین محکم شد، اندک انرژی و توانم را در طبق اخلاص گذاشتم برای آن‌هایی که از جنس خودم بودند؛ پناهنده، بی‌پول، بی‌سرپناه و نیازمندِ اطمینان خاطری که این روز‌ها گذرا هستند و زندگی پیش روست. اینکه قرار نیست در تبعید زیر بار غربت و ناآشنایی خود را فنا شده و محکوم بپنداریم. اینکه رنج‌ها و درد‌ها و دلتنگی‌ها و ترس‌هایمان جای خود را به امید خواهند داد اگر خود بخواهیم و همت کنیم.

تبعید برای من دنیایی بود که با رنج و درد شروع شد و بعد شگفتی‌ها و زیبایی‌های بسیاری را در برابرم قرار داد. جنس دیگری از زندگی را در تبعید شناختم. زندگی در دنیای آزاد به من این امکان را داد که بیشتر و بهتر نارسایی‌های زندگی در فرهنگ دیکتاتوری را بشناسم. در تبعید بود که مؤلفه‌های فرهنگ استبدادی را که در رگ و پی و جان ما ریشه دوانده، شناختم و فهمیدم چه موذیانه این فرهنگ به هستی ما چنگ انداخته و چون خوره دارد جان و روح ما را می‌خورد. راستش تغییر همیشه سخت و نفس‌بر است، اما تغییر فرهنگی و زدودن عادت‌ها و سنت‌ها و در افتادن با فرهنگ مردسالار حتی از سنگ جریمه سیزیف هم که هر روز تا نزدیکی قله کوه می‌رفت و باز به پائین فرومی‌افتاد سخت‌تر است. برای به وجود آمدن تغییر اساسی باید متر و معیار ارزشگذاری‌ها تغییر کند و خود به خود با تغییر مکانی الزاماً این تغییر فرهنگی رخ نمی‌دهد. تا زمانی که سیستم ارزشگذاری در خدمت فرهنگ مردمحور است همیشه سهم زنان از اجحاف بیشتر است. چه زن خانه‌دار، چه نویسنده و روزنامه‌نگار، چه کوشنده سیاسی و اجتماعی. فرهنگ زن‌ستیزی از آن مقولاتی است که اهرم‌های قدرت (که شامل مذاهب، سرمایه و حکومت‌ها می‌شود، چه در جوامع مدرن و دمکراتیک و چه در جوامع پیرامونی و دیکتاتوری و غیر مدرن) روی آن اتفاق نظر دارند. البته میزان و درجات این زن‌ستیزی در جوامع مختلف آن‌چنان متفاوت است که واقعاً بی‌انصافی خواهد بود، اگر آن‌ها را در یک ترازو بگذاریم و با یک میزان اندازه‌گیری کنیم.

در جوامع مدرن به یمن مبارزات و جنبش‌های آزادیخواهانه، زنان به حقوق بسیاری دست پیدا کرده‌اند و در پناه جوامع دمکراتیکشان همواره و پیوسته این فرهنگ زن‌ستیز را که ریشه در مذاهب دارد به چالش کشیده‌اند و سنت‌ها و عرف‌های غلط را در پناه قوانین اجتماعی مدرن محکوم به انزوا کرده‌اند. کاری که در جوامع دیکتاتوری مذهب‌زده‌ی سنتی اگر هم صورت بگیرد بسیار سخت و پر خطر هست؛ چرا که قوانین و عرف و سنت دست در دست؛ هم همچون دژخیمی مانع‌اند و رادع. برای همین هم هست که کوشندگان جنبش‌های زنان در چنین جوامعی بیشترین آسیب و خطر متوجه‌شان می‌شود.

اگر لایه‌های فرهنگ زن‌ستیزی در درون ما ایرانیان ـ چه زن و چه مرد با درجات متفاوت ـ نهادینه نشده بود، امکان نداشت در قرن بیست و یکم حکومتی چون جمهوری اسلامی بتواند این‌گونه حاکم بر ما شود و قوانین و نگاه قرون وسطایی‌اش را به جامعه ما تحمیل کند. به همین دلیل معتقدم که به صرف ترک فیزیکی جامعه‌ای با فرهنگ و قوانین سنتی، و روی آوردن به دنیای آزاد، الزاماً فرهنگ ما تغییر نمی‌کند، حتی اگر قوانین آن جوامع دمکراتیک اهرم بازدارنده‌ی به جا آوردن آن سنت‌ها و باورهای غلط باشند. پس طبیعی‌ست که ما زنان ایرانی در تبعید هم از حضور این فرهنگ موذی و جان‌سخت زن‌ستیزی در عذاب باشیم، به‌خصوص آن گروه از مایی که در درون جامعه خودمان به دلیل شغل و کار و کسب و علایقمان زندگی می‌کنیم و بیشترین داد و ستد اجتماعی، فرهنگی و سیاسیمان با جامعه خودمان (ایرانی) است. برای مبارزه با فرهنگ زن‌ستیزی، عرق‌ریزان جان و روان لازم است که به این سادگی از میان ما رخت برنمی‌بندد. نمی‌شود برای حقوق دیگری رگ‌های گردن را تیز کرد، اما برای خود به عنوان یک زن حق و حقوقی قائل نبود. معتقدم جوامع ما ایرانیان تبعیدی/ مهاجر از نظر فرهنگی تغییر نمی‌کنند و رنگ و بوی دمکراتیک به خود نمی‌گیرند، مگر آنکه فرهنگ برابری را از دورن روابط خصوصی و فردی و خانواده‌ها شروع کنیم. در غیر این صورت در حد شعارهای زیبا و دهان پرکن باقی می‌مانیم؛ کاری که آخوندهای حاکم بر سرزمین مادری ما در آن استادند.

نیلوفر بیضایی: نمایشنامه نویس و کارگردان تئا‌تر

من در سال ۱۹۸۵، در سن هجده‌سالگی، در اوج دستگیری‌ها و بگیر و ببند‌ها و در حالی‌ که سابقه‌ی دو بار دستگیری داشتم، شدیداً تحت کنترل بودم و هیچ امکانی برای ادامه‌ی حیات اجتماعی نداشتم، ناچار به ترک ایران شدم. با توجه به این‌که سرکشی و شور جوانی در من بود، امکان زندگی در آلمان را با همه‌ی سختی‌هایش به فال نیک گرفتم. در یکی دو سال اول شدیداً درگیر مسائل مربوط به اقامت، یادگیری زبان و سپس ورود به دانشگاه بودم. در عین حال از این‌که از جهنم شرایط بسیار امنیتی ایران جان سالم به‌در برده‌ام، بسیار شاد بودم.

نیلوفر بیضایی: در شرایط سخت و پراکندگی و بی‌امکانی، حفظ تداوم فعالیت هنری‌ام برایم بزرگ‌ترین چالش بوده است.

از سال سوم، بحران‌های روحی آغاز شد. بحران ناشی از دلتنگی شدید برای خانواده و سرزمین، خلاء عاطفی و عذاب وجدان. یکی از مهم‌ترین ابزاری که برای خودم، برای تسکین بخشیدن به این التهاب-های عاطفی یافتم، حفظ ارتباط با زبان فارسی بود. نوشتن به فارسی برای من مانند زیستن در سرزمین مادری بود. زیستنی توأم با آزادی اندیشیدن، آزادی بیان اندیشه و آزادی نگاه منتقدانه نسبت به جامعه‌ای که از آن آمده‌ام.

مدتی بعد یک گروه تئا‌تر پایه‌ریزی کردم و به عنوان نمایشنامه‌نویس و کارگردان تئا‌تر فعالیت‌هایم را شروع کردم که تا امروز نیز ادامه دارد. در شرایط سخت و پراکندگی و بی‌امکانی، حفظ تداوم فعالیت هنری‌ام برایم بزرگ‌ترین چالش بوده است. چالشی که هنوز نیز پس از گذشت نزدیک به دو دهه از حضور هنری‌ام و نزدیک به سه دهه دوری از سرزمینم با آن درگیرم. داستان کار هنری در این دو دهه در شرایطی که من کار کرده‌ام، خود یک رمان خواهد شد که شاید روزی آن را برای آیندگان بنویسم. در این دو دهه علاوه بر کار هنری و کار معلمی که برای گذران زندگی انجام داده‌ام، دخترم آناهیتا را که امروز بیست و یک ساله است نیز بزرگ کرده‌ام و به دلیل زندگی بسیار شلوغ کاری‌ام، شاید نتوانسته-ام همیشه در کنارش باشم، اما در مهم‌ترین لحظات زندگی‌اش بوده‌ام، حتی از راه دور.

آناهیتای من که تقریباً می‌توان گفت پشت صحنه‌ی تئا‌تر بزرگ شده است، امروز خود دانشجوی تئا‌تر و سینماست، هر چند که باید صادقانه اعتراف کنم، آرزو می‌کردم به دنبال شغلی مطمئن‌تر و نان‌درآور‌تر می‌رفت. پس شاید در کنار من، مادری با این همه مشغله به او زیاد هم بد نگذشته باشد.

شهرنوش پارسی‌پور: داستان‌نویس

دوست ندارم از واژه‌ی تبعید استفاده کنم. من با پای خودم از کشور خارج شدم و به نقطه‌ی بد آب و هوایی هم نرفتم، اما واقعیت این است که برای سال‌ها بیمار بودم و البته از لطف و قانونمندی‌های کشور میزبان هم استفاده کردم.

شهرنوش پارسی‌پور: دوست ندارم از واژه‌ی تبعید استفاده کنم.

من در آمریکا زندگی می‌کنم که کشور مردمان در تبعید است و از مزیت‌های ویژه‌ی این کشور استفاده‌ی سرشاری می‌کنم، ولی ناگهان از نویسنده‌ی بزرگ یک کشور تبدیل شدم به یک مهاجر کوچک، اما ناراحت نبودم؛ چون در کشور خودم دلم بسیار گرفته بود؛ یک به یک عزیزان من از دنیا رفتند بی‌آن‌که بتوانم برای آخرین بار ببینمشان. نخستین روزهای تبعید همیشه در این رؤیا بودم که آن‌ها را پیش خودم خواهم آورد.

در امریکا هیچ‌کس، هیچ‌گاه مزاحم من نبود، اما همیشه دچار این احساس هستم که تحت کنترلم. به نظرم بزرگ‌ترین مصیبتی که می‌تواند گریبانگیر زن نویسنده در مهاجرت شود گمنامی‌ست. من اما نویسنده‌ی خوشبختی هستم و آثارم به زبان‌های مختلف ترجمه شده است. اخیراً نامه‌ای از مکزیک داشتم که یک گروه تئاتری می‌خواهند، زنان بدون مردان را اجرا کنند. این بسیار اسباب شادی‌ست.

روحی شفیعی: جامعه‌شناس

تبعید واژه‌ای‌ست که در کنار سایر واژه‌ها در بعد از انقلاب به فرهنگ لغت ایرانیان وارد شد و جایگاه همیشگی، مستحکم و در عین حال سیالی را به خود اختصاص داد. پائولو فرری معتقد است که «یکی از مشکلات اصلی که تبعیدیان با آن مواجه‌اند ریشه‌کن شدن و در نتیجه احساس قربانی بودن است و ریشه گرفتن در سرزمین جدید که محدودیت‌های خود را دارد. اگر در سرزمین جدید ریشه‌ها عمیق شوند تبعیدی با این خطر مواجه است که ریشه‌های اصلی را انکار کند. اگر در سرزمین جدید، ریشه ندوانی با این خطر روبرو هستی که در نوستالژی گذشته غرق شده بمانی و نتوانی خود را از آن‌‌ رها کنی» نگارنده در تحقیقی که برای تز خود در دانشگاه لندن در سال‌های اولیه دهه ۹۰ انجام داد «بررسی وضعیت زنان تبعیدی در بریتانیا بین سال‌های ۱۹۸۲-۱۹۹۲» به نتایجی دست یافت که خلاصه آن به شرح زیر است: بین متقاضیان کشورهای گوناگون در ان سال‌ها ایرانیان با %۳۹ در صدر جدول قرار داشتند که بالا‌ترین رقم مربوط به سال اوج جنگ ایران و عرق است در ۱۹۸۶ است. بر طبق آمار در آن تحقیق ایرانیان مهاجر به سه گروه تقسیم می‌شدند: آنان که از خانواده‌های ثروتمند بودند که خود یا فرزندانشان از قبل از انقلاب در بریتانیا ساکن بودند و مشکلی نداشتند.

آنان که بلافاصله بعد از انقلاب ایران را ترک کردند که بازهم از طبقه متوسط و مرفه و حرفه‌ای بودند.
آنان که طی سال‌های بعد بدلیل اختناق و سرکوب شدید از ایران خارج شدند که بزرگ‌ترین گروه را تشکیل می‌دادند و‌گاه حتی فاقد مدرک شناسائی نیز بودند.

روحی شفیعی: زنان [مهاجر و تبعیدی] با تلاش برای «جاافتادن» بیش از مردان موفق بوده‌اند.

در بین آنان که به دلایل گوناگون طی سال‌های پس ار انقلاب ترک وطن کردند وضعیت زنان به ویژه در موج مهاجرت پس از سرکوب‌های دهه اول برجستگی خاصی پیدا می‌کند. زنان این موج یا زنان وابسته به گروه‌های سیاسی بودند که در پی سرکوب‌های دهه ۶۰ به ناچار از کوه و بیابان خود را به کشورهای غربی رساندند و یا زنان که دارای تحصیلات عالی و مشاغل مناسب در دوران پهلوی که دیگر جائی برای آن‌ها در ایران نبود، به ویژه با مسئله حجاب اجباری و رانده شدن از کار و مشاغل حرفه‌ای. زنان سیاسی تا سال‌ها به همراه مردان دنبال راه و روشی رفتند که در ایران دنبال می‌کردند و کمتر دغدغه تشکیل زندگی مناسب با وضعیت جدید و یادگرفتن زبان و یافتن شغل و جاافتادن را به خود راه دادند؛ زیرا که سرنگونی ج. ا. و بازگشت به وطن را امری که به زودی اتفاق خواهد افتاد می‌دیدند. زنان گروه شاغل در ایران اما با پشتکار به دنبال ادامه تحصیلات و یا مشاغل مناسب رفتند و در این میان تعدادی نیز که به دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی غربی راه یافته بودند به نوشتن و تحلیل اوضاع ایران به ویژه زنان پرداختند؛ به طوری‌که ادبیات دهه اول پس از انقلاب در خارج از کشور از بلوغ خاصی برخوردار شد. نشریه نیمه دیگر به همت برخی از این زنان تا سال‌ها به حیات خود ادامه داد و کتاب‌های ارزشمندی در نقد و بررسی وضعیت زنان در طی هم این سال‌ها انتشار یافتند.

تفاوت بین زنان و مردان در تبعید اما از‌‌ همان سال‌های اولیه از مشخصه‌های اصلی زندگی در خارج از کشور شد که مورد بررسی بسیار قرار گرفته است و محققان به ویژه مهرداد درویش‌پور در این زمینه نوشته‌های زیادی انتشار داده‌اند. مشکلاتی که تبعیدیان به ویژه زنان با آن مواجه بودند در تحقیق نگارنده به تفصیل آمده است که از آن جمله مسئله ندانستن زبان کشور محل اقامت و در نتیجه مسئله اشتغال و مسکن و از همه مهم‌تر مسئله سن برای ورود به بازار کار مطرح بوده است. عدم اشتغال با خود ایزوله شدن را به دنبال داشته است، اما در برخی موارد تجربیات قبلی در ایران در یافتن شغل تا حدی به زنان یاری رسانده است. یکی از مشکلات عمده زنانی که با خانواده‌های خود مهاجرت کرده بودند عدم تجانس درک وضعیت جدید از سوی مردان بوده است که در ‌‌نهایت به پدیده جدائی در خانواده‌های بسیاری انجامیده است. زنان با تلاش برای «جاافتادن» بیش از مردان موفق بوده‌اند و در حالی‌که فرزندان با یاری مادران توانسته‌اند با یادگیری زبان و پایان مدرسه و دانشگاه راه خود را بیابند، مردان در سردرگمی از موقعیت جدید و از دست دادن ریاست خانواده در برزخ سال‌ها شناور بوده‌اند و هم این مسئله جدائی‌های بسیار را به دنبال داشته است که در نوشته‌های مربوط به «فروپاشی خانواده‌های ایرانی در خارج» مورد بررسی قرار گرفته است.

اکنون پس از سی و اندی سال که میلیون‌ها ایرانی در خارج از ایران به سر می‌برند تعداد زنان مجرد میانه سال و یا بالای ۶۰ که فرزندانشان ساکنان موفق سرزمین‌های غربی‌اند بسیار بالاست. با یک مشاهده عینی می‌توان دریافت که این گروه‌ها در کیفیت از گروه‌های اولیه متفاوتند. اینان بیشتر جوانان بین سننین ۲۰-۴۰ با تحصیلات عالی و اگاهی بیشتر از جهان پیرامون می‌توانند ایرانیان موفق‌تری از گروه‌های اولیه ایرانیان باشند.

شهلا شفیق:نویسنده و پژوهشگر

وقتی به روزهای اول تبعید فکر می‌کنم تصویر اتاقی زیر شیروانی در ذهنم شکل می‌گیرد وآب‌های تیره رودخانه سن با تکانه‌های بی‌موج پشت پنجره اتاق کوچک. آن روز‌ها ناآرام بودم و هر لحظه در انتظار بازگشت. در ابتدای دهه ۱۹۸۰، شانس دسترسی به اینترنت را نداشتیم و تلفن و نامه تنها راه ارتباط بود. در تلفن نمی‌توانستیم درست و حسابی حرفمان را بزنیم و با اشاره و استعاره پیغام‌ها را به هم می‌رساندیم. در برگشت به اتاقم حرف‌ها را در ذهنم بالا و پائین می‌کردم تا دلیلی برای امیدواری بیابم. بیشتر وقت‌ها هیچ دلیل شادی‌بخشی در کار نبود. پشت پنجره می‌نشستم و در کلنجار با خودم به آب‌های تیره چشم می‌دوختم که آرام آرام ذهن سرگردانم را به‌درون می‌کشیدند. مثل خوابی سنگین بود در بیداری.

شهلا شفیق: بیشتر وقت‌ها هیچ دلیل شادی‌بخشی در کار نبود.

نوشتن در کشوری که زبانش زبان مادری نویسنده نیست، تجربه‌ای بحران‌زاست که فراز و نشیب‌‌هایش فقط بازدارنده و منفی نیست. نفس کشیدن در فضای یک زبان دیگر می‌تواند رابطه با زبان مادری را دچار شکنندگی کند، اما می‌تواند به آن قوت دهد. اگر زبان کشور میزبان را یاد بگیریم، گفت‌وگویمان با پیرامون برقرار شود و به درون جامعه برویم، تجربه‌های تازه در فضای نوشتاری ما وارد می‌شوند. در صورتی که به زبان کشور میزبان بنویسیم یا نوشته‌هایمان به این زبان ترجمه شوند مخاطبان جدیدی خواهیم یافت. اگر چنین نشود، انگار در ایران مانده‌ایم بی‌آنکه در آن‌جا باشیم، فضای زندگی‌مان بیش از بیش مجازی می‌شود. زیستن در این فضا لزوماً با نوشتن ناسازگار نیست، اما نوع خاصی از زندگی است که گرایش به افسردگی را که تبعید با خود و در خود دارد دامن می‌زند.

جوان‌ها و زن‌ها، مثل مرد‌ها و کمتر جوان‌ها با همین مسائل روبرو هستند. با این تفاوت که برای یادگیری زبان تازه و جذب محیط پیرامون کم‌سن و سالی یک جور امتیاز است. بعضی وقت‌ها، آدم‌ها در سن و سال بالا‌تر برای خود خانه و زندگی ساخته‌اند و عاداتی کسب کرده‌اند که کندن از آن‌ها کمتر راحت است. در همان حال، در سن و سال بالا‌تر، تجربه رودرویی با مسائل بیشتر است و افراد معمولاً همراه با یار و خانواده هستند و جوان‌ها تنها‌تر.

در هر دو حالت امکانات رابطه با کشور میزبان بسیار مهم‌اند و‌گاه این امکانات به واسطه رابطه با ایرانی‌هائی که در این کشور‌ها هستند فراهم می‌شود. رابطه نویسنده مهاجر و تبعیدی با دیگر ایرانی‌‌ها هم رابطه‌ای پیچیده است که بسته به کیفیت و عمقش می‌تواند غنابخش باشد یا بازدارنده، درست مثل رابطه با خانواده، اگر بتوانیم در متن مناسبات عاطفی و فکری و تعلقات، استقلال فکر و اختیار بر خویش را حفظ کنیم، به دام رفتار قبیله‌ای نمی‌افتیم. این رفتار با آزادی که برای نوشتن مثل هوا ضروری است، سازگار نیست. در مناسبات قبیله‌ای، سلسله مراتب جنسیتی به کار قوام نظم می‌آید و آزادی زن‌ها به دلیل جایگاه‌شان در حفظ سنت‌ها، بیشتر از مرد‌ها محدود و سرکوب می‌شود؛ اگرچه در خارج از کشور از سانسور حکومتی رهائی داریم، اما خودسانسوری هم‌چنان با ماست و فضای قبیله‌ای به آن دامن می‌زند.

فرای این در خارج از کشور، درست مثل داخل، جنسیت برای زن‌ها بسیار بیشتر از مرد‌ها می‌تواند بدل به دامی فریبنده شود. آن‌جا که زیبائی و جاذبه جنسی امتیازی می‌شود برای جلب حمایت مردان مقتدر و صاحب امکان، چه در میان ایرانیان و چه در اهالی جامعه میزبان.

دام فریبنده دیگر اما برای زنان و مردان نویسنده تسلیم شدن به تقاضای بازار است و قلم را در جهتی چرخاندن که این تقاضا تعیین می‌کند. این موضوع برای همه نویسنده‌ها البته مطرح است، اما در مورد ما که از کشورهای دیگر می‌آییم سلیقه بازار می‌تواند محدودیت‌های بیشتری به بار بیاورد آن‌گاه که خواهان بازتولید کلیشه‌های رایج از ایران و ایرانی‌ها باشد. بی‌گمان ایرانی بودن ما در اندیشه و قلم‌مان جای خود را دارد و‌گاه جایی تعیین‌کننده، اما تعیین اینجا می‌باید به اختیار خود نویسنده باشد و نه غیر آن. در مورد زن بودن و در باره زنان نوشتن نیز همین‌طور. جنسیت ما طبعاً به واسطه تجربه‌های ذهنی و عاطفی‌مان در نوشتن ما نقش دارد اما آزادی خلاقانه در نوشتن جز با درنوردیدن مرزهای جنسیتی میسر نمی‌شود.

راه‌حل‌های یکسانی برای مقابله با این مشکلات و دام‌ها وجود ندارد. بر پایه تجربه شخصی‌ام تنها می‌توانم بگویم که برای غرق نشدن در رنج‌ها و مشکلات ناگزیر تبعید، برای تسلیم نشدن به ناامیدی، مهم است به کشف دنیای تازه‌ای که به اجبار واردش شده‌ایم برویم. منتظر نمانیم. راه بیافتیم و فراموش نکنیم که برای نوشتن، داشتن فضایی از آن خویش ضروری است، فضایی که فقط به مکان ختم نمی‌شود؛ بل ذهنیتی مستقل را هم در بر می‌گیرد که ساختنش در گرو خوب نگاه کردن، آموختن و آگاهی به خویش و پیرامون است.

زیبا شیرازی:خواننده و ترانه‌سرا

یادم است در زمان چاپ اولین آلبوم‌ام، «سیب سرخ»، در استودیو بودیم و به همراه تنطیم‌کننده داشتیم کار‌ها را گوش می‌کردیم؛ «سفر» داشت پخش می‌شد: نکنه خبر نکنی منو، بری و بغل نکنی منو، نکنه بری و نیمه، راه دوباره نیگا نکنی منو.

یکی از ترانه‌سرایان به‌نام سر رسید. ایستاد به گوش دادن. بعد «خاک» پخش شد: ایهاالناس خاک غربت خانه نیست، مرغ آزادی دگر در لانه نیست، من دلم در حسرت یک آشناست.

ترانه‌سرای به‌نام تا آخر گوش کرد و گفت: جالب است. ولی شما همون بغل و اینارو بخون، نمی‌خواد در مورد ایران و سیاسی بخونی.

زیبا شیرازی: از جامعه‌ هنری لوس‌آنجلس بسیار دورم.

اولین آلبوم را که پیش یکی از شرکت‌های پخش بردم گفت: صدات سوپرانو است مردم حال نمی‌کنن. داستان بسیــــــــــــــــــــــــار است. همیشه گفتم و باز هم می‌گویم این‌که من موفق شدم به کارم ادامه بدهم؛ به خاطر این بود که خارج از ایران بودم و توانستم با غیر ایرانی‌ها کار کنم. متأسفانه بیش از آن‌چه فکر کنید در دنیای هنری لس آنجلس مردسالاری حکم فرماست. سالیان سال هر مرد هنرمندی به من رسید به من پیشنهاد می‌کرد که این سبک واسه دلت خوبه، ولی باید یه چیزایی بخونی که مردم‌پسند باشه (کدام مردم نمی‌دانم!) سه آلبوم آخرم را فقط و فقط با غیر ایرانی کار کردم و از این بابت بسیار خوشحالم. با موزیسین‌هایی که کار می‌کنم همگی پروفشنال [حرفه‌ای] هستند و درس موزیک خوانده‌اند، ولی همیشه در مورد آهنگ‌هایم با من مشورت می‌کنند که مطمئن شوند چیزی است که من دوست دارم. خدا را شکر! اینترنت و فیس‌بوک تماس من را با طرفداران راحت‌تر کرد و دیگر مجبور به رفتن تلویزیون نیستم و کلاً از جامعه‌ی هنری لوس‌آنجلس بسیـــــــــــــار دورم. راستش خیلی زحمت کشیدم و خدا رو شکر می‌کنم که به این‌جا رسیدم، ولی اگر امروز به من بگویند دوباره شروع کن، خواهم گفت که در توان من نیست.

پرتو نوری علا: شاعر

در هجده سالگی، ازدواج کردم و صاحب دو فرزند شدم. ضمن تحصیل در دانشگاه تهران، فعالیت ادبی و هنری‌ام را ادامه دادم. در چند تئا‌تر و در فیلم سینمایی «آرامش در حضور دیگران» بازی کردم. اولین کتاب شعرم «سهمی از سال‌ها» به زیر چاپ رفت. چند داستان و نقد ادبی نوشتم. اما همه کارهای من در رژیم گذشته توقیف شد. پس از اخذ لیسانس فلسفه و روان‌شناسی، به عنوان کار‌شناس برنامه‌ریزی در وزارت فرهنگ و هنر، شروع به کار کردم. پس از سه سال، دوره فوق لیسانس مدیریت در رشته خدمات اجتماعی را ادامه دادم و دوره کارآموزی مددکاری را در مرکز روان‌درمانی دانشگاه تهران و مرکز رفاه جوادیه گذراندم. پس از اتمام تحصیل، یک سال قبل از انقلاب ۱۳۵۷، در دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران، به عنوان مدرس نیمه‌وقت، فلسفه درس دادم.

با سرکوب فرهنگی و بسته شدن دانشگاه‌ها، از کار برکنار شدم و بعد از آن در رژیم اسلامی هرگز امکان گرفتن شغلی پیدا نکردم. سپس به پیشنهاد خانم دکتر سیما کوبان و همکاری خانم منیر رامین‌فر (بیضایی)، به عنوان اولین زنان ناشر ایرانی، مرکز انتشارات و کتابفروشی دماوند را در خیابان بزرگمهر، دائر کردیم. این انتشارات نیز پس از سه سال از طرف سپاه پاسداران بسته شد.

پرتو نوری علا: دنیای عجیبی است خانه زبان.

زندگی زناشویی خوبی نداشتم و تمام سال‌های بدش را با تلاش بسیار و به امید ساختن آینده‌ای از آنِ خودم تحمل کرده بودم. با انقلاب، تمام سخت‌کوشی‌ها و دستاورد‌ها و امید‌هایم نیز بر باد رفت. همه در‌ها به رویم بسته بود. سرانجام پس از ۲۰ سال زندگی زناشویی از همسرم جدا شدم.

سی و هشت ساله بودم که با دو فرزند هیجده ساله و دوازده ساله زندگی در خارج از ایران را آغاز کردم. تبعیدی نبودم چون قانونی ایران را ترک گفتم، پناهنده هم نبودم؛ چون حق اقامت در کشور آمریکا را داشتم. انتظار نداشتم که در آمریکا شغلی هم‌طراز مشاغل ایرانم به‌دست آورم؛ گرچه مدارک تحصیلی‌ام برابر با مدارج کالیفرنیا شناخته شد، اما سال‌های کارآموزی‌ام به حساب نیامد. پس از نو شروع کردم. دوره یک ساله کامپیو‌تر را در کلاس‌های بزرگسالان در شش ماه گذراندم و با گرفتن مدرک، کاری که مدرسه برایم پیدا کرده بود را با حداقل دستمزد، پذیرفتم. شش ماه بعد کار بالاتری در‌‌ همان زمینه کامپیو‌تر پیدا کردم تا سرانجام به استخدام رسمی در دادگاه عالی منطقه لس‌آنجلس (بخش انتخاب هیأت ژوری) درآمدم. جدیت‌ام در خواندن و نوشتن و ادامه فعالیت‌های ادبی‌ام در دوران مهاجرت، و خوشحالی‌ام از نداشتن سانسورچی دولتی و خانوادگی، کار اداری یا دوری محل کار یا حتی بعضی از برخوردهای ناملایم آمریکائیان (سفید، سیاه، چینی، فلیپینی...) را راحت‌تر می‌کرد. در دوران اقامتم در لس‌آنجلس کوشیدم با ایرانیان هنرمند و هنردوست و نشریات فارسی‌زبان آشنا شوم. در مصاحبه‌های رادیو و تلویزیونی، کنفرانس‌ها و میزگردهای ادبی و سیاسی و برنامه‌های مختلف مربوط به زنان، شرکت داشتم.

جز یک‌بار (که آن هم بخاطر عدم آشنائی‌ام با فرهنگ آمریکائیان بود و منجر به داستانی دردناک برای خودم و خنده‌آور برای بچه‌ها و فامیل و دوستانم شد)، هرگز به بازگشت به ایران، فکر نکردم؛ چون این فکر، هر بار با تصور زندگی در رژیم اسلامی و زندگی خانوادگی‌ام، همراه می‌شد. من شانس تجربه زندگی دیگر و بهتری در ایران را نداشتم. به همین دلیل، از تمام داشته‌هایم در ایران صرف نظر کردم و عامدانه تمام پل‌های پشت سرم را از‌‌ همان آغاز مهاجرت خراب کردم؛ آنچه دلِ تنگم خواست، گفتم و نوشتم و عمل کردم. زندگی در مهاجرت برای من صد‌ها برابر از زندگی در ایران بهتر بود. به ویژه به عنوان یک زن مستقل و بدون آقا بالاسر. از ممیزی، سرکوفت، مفت‌گویی و سوء استفاده‌های همه‌جانبه جامعه و خانه مردسالار،‌‌ رها شده بودم و همین باعث شده بود که قابلیت‌ها و توانایی‌های خودم را بهتر و بیشتر بشناسم. می‌خواستم بمانم و بسازم. هم برای خودم و هم برای فرزندانم، اما همیشه دلهره‌ای هم با من بود. در ایران، در محیط و فرهنگ و زبان خودم، انگار پایم روی زمین محکم بود و من این استحکام را در مهاجرت نداشتم. به ویژه در رابطه با زبان. تجربه عدم تسلط به زبان انگلیسی برای منی که به هرحال نسبت به زبان فارسی، از تسلط برخوردار بودم،‌گاه مرا می‌ترساند. بدون زبان خودم، خلع سلاح بودم.‌گاه عدم تسلطم به زبان انگلیسی، از من دختربچه هول‌خورده و محافظه‌کاری می‌ساخت. دنیای عجیبی است خانه زبان.

به عنوان زنی که به مرز چهل سالگی رسیده بود، در جامعه آمریکایی، به‌ویژه از نظر کاری مشکلی نداشتم. به هر اندازه که همت و عقل و هوش به خرج می‌دادم، پاداش و رتبه و جایزه می‌گرفتم. در رابطه‌های دیگر هم اگر اهلش بودی، طرف‌ات می‌آمدند، نبودی هم مزاحم نمی‌شدند. با جامعه ایرانی هم چون خوشبختانه به لحاظ مالی و کار، رابطه‌ای نداشتم و به لحاظ مواضع سیاسی و کارهای ادبی‌ام شناخته‌شده بودم، از احترام و مهربانی و لطف بسیار برخوردار بودم.

مردم ایران، بزرگترین تهدید حکومت اسلامی

arezoo — Tue, 13 Mar 2012 16:10:00 +0000

شهزاده سمرقندی

شهزاده سمرقندی - روزهشتم مارس، در روز جهانی زن در پارلمان اروپا میزگردی با موضوع هدفمند کردن تحریم‌ها علیه ایران برگزار شد. سخنرانان اصلی این میزگرد سه کارشناس ایرانی شادی صدر (فعال حقوق بشر مقیم لندن)، پیام اخوان (استاد دانشگاه درکانادا) و روحی شفیعی (نویسنده و جامعه‌شناس مقیم لندن) بودند. گردانندهاین میزگرد ماریچه اسخاکه، سیاستمدار هلندی بود که عضو حزب دموکرات ونماینده پارلمان اروپاست.

در این میزگرد شماری از سازمان‌های حقوق بشری و متخصصان ایران مقیم اروپا نیز دعوت شده بودند. بحث اصلی اینبود که چرا تحریم‌های فعلی بر رفتار دولت جمهوری اسلامی ایران تاثیر چندانی ندارد.

شادی صدر که بخشی از سخنرانی‌اش ارائه فهرستی از پیشنهادها برای هدفمندسازی و موثرسازی تحریم‌ها علیه ایران بود به رادیو زمانه گفت: "مادر سازمان عدالت برای ایران یک گزارش مفصل آماده کردیم که درنشست پارلمان اروپا توزیع شد. در مورد این که: بعد از حدود یکسال از اولین دوره‌ تحریم‌های حقوق بشری، چقدر این تحریم‌ها در بهبود وضعیت حقوق بشر در ایران نقش داشته است؟ چقدر مؤثر بوده است؟ چه نقاط ضعفی وجود دارد؟ پیشنهادهای خود را هم داده‌ایم. مهم‌ترین پیشنهادهایی که از سوی ما مطرح شده یکی این است که کافی‌ نیست فقط مقاماتی که در نقض حقوق بشر نقش داشتند در فهرست تحریم‌ها قرار بگیرند، بلکه لازم است نهادهایی هم که حقوق شهروندان را به‌طور گسترده نقض می‌کنند،در فهرست تحریم‌ها قرار بگیرند. به‌عنوان مثال یکی از نمونه‌هایی که امروز مطرح شد، کل سپاه پاسداران بود و به طور خاص چیزی که در گزارش مطرح شده، مرکز بررسی جرایم سازمان‌یافته و تیم پدافند سپاه است که به نظر باید در فهرست تحریم‌ها قرار بگیرد."

شادی صدر: کافی‌ نیست فقط مقاماتی که در نقض حقوق بشر نقش داشتند در فهرست تحریم‌ها قرار بگیرند، بلکه لازم است نهادهایی هم که حقوق شهروندان را به‌طور گسترده نقض می‌کنند،در فهرست تحریم‌ها قرار بگیرند.

شادی صدر در ادامه افزود: "پیشنهاد دیگری که مطرح شد این بود که اتحادیه اروپا و کشورهای اروپایی معمولاً مکان‌هایی نیستند که ناقضان حقوق بشر دارایی‌هاشان را به آنجا بیاورند و یا حتی در آنجا رفت و آمد کنند. آنها به کشورهای همسایه‌‌ ایران مثل ترکیه یا امارات متحده عربی بسیار رفت و آمد می‌کنند. پیشنهاد این است که اتحادیه اروپا فشار بیاورد یا کشورهای همسایه‌ی ایران یا کشورهایی مثل مالزی را متقاعد کند و چنین تحریم‌هایی را آنجا هم اعمال کند. موضوع دیگری که البته خیلی مورد بحث واقع شد این بود که کافی نیست آن فرد مورد تحریم قرار گیرد، بلکه همکارانش وکسانی که شرکای تجاری‌اش هستند و حتی اعضایی از خانواده او که در واقع دارند به وی کمک می‌کنند نیز باید در فهرست تحریم قرار بگیرند. در واقع لازم است آنها نیز برای این که بتوانند به فعالیت خود تداوم دهند و فعالیت‌های اقتصادی‌ در خارج از ایران را ادامه دهند، در فهرست تحریم‌ها قرار بگیرند."

آتش زیر خاکستر

پیام اخوان که در دانشگاه مک گیل مونترال حقوق درس می‌دهد، نزدیک به دو دهه است که پیگیر موارد نقض حقوق بشر است و طی دو سه سال اخیر نهادی به نام مرکز اسناد حقوق بشر ایران دایر کرده است.

آقای اخوان در سخنرانی خود گفت: "کشورهای اروپایی باید اعتماد مردم ایران را جلب کنند." اوبرای نمونه به تاریخچه‌ کشتار میکونوس اشاره کرد و این که کشور آلمان دربسته‌ ماندن این پرونده نقش داشته است: "مردم ایران این را همچنان در یاد دارند و خانواده‌های کشته‌شدگان هنوز در سوگ عزیزان خود‌ هستند."

پیام اخوان: اگرچه آن جوش و خروشی که پیش از این بود، دیگر وجود ندارد، اما خواسته‌هایمردم ایران برای آزادی و دموکراسی مانند آتش زیر خاکستر است.

او همچنین گفت: "وقایع مربوط به دهمین انتخابات ریاست جمهوری در سال ۱۳۸۸ فقط یک مرحله از یک جریان وسیع‌تر تاریخی برای دریافتآزادی و دموکراسی در ایران است. من مطمئن هستم کسانی که امروز در جمهوریاسلامی قدرت را در دست دارند، آگاه هستند که جنبش سبز و جنبش جامعه مدنی در ایران به‌هیچ‌وجه به پایان نرسیده است. با وجود این که حکومت ایران در حال حاضر با خشونت و نقض حقوق بشر به‌طور گسترده و سیستماتیک توانسته است که نظام را فعلاً برپا نگهدارد، اما با توجه به وقایعی که در منطقه شاهد هستیم، واضح است که بزرگ‌ترین تهدید برای جمهوری اسلامی خودمردم ایران هستند. اگرچه آن جوش و خروشی که پیش از این بود، دیگر وجود ندارد، اما خواسته‌های مردم ایران برای آزادی و دموکراسی مانند آتش زیر خاکستر است. ما باید این را درنظر داشته باشیم که تظاهراتی که ما در ایران شاهد آن بودیم، بسیار فراتر ازموضوع انتخابات بود. یعنی در اصل انتخابات بهانه‌ای بود که یک جنبش بسیار وسیع اجتماعی بتواند در خیابان‌های تهران و شیراز و اصفهان و شهرهای دیگرایران خواست‌ خود را برای یک تحول عمیق در نظام نشان دهد. در اصل خواسته‌های مردم ایران جزو یک جنبش بزرگ تاریخی است. در این زمینه ما می‌توانیم توجه کنیم به وقایعی که در اروپای شرقی در دهه‌ هشتاد رخ داد.

چه کسی می‌توانست تصورکند که یک روزی احزاب کمونیست متلاشی شوند و کشورهای اروپای شرقی به دموکراسی برسند؟ من فکر می‌کنم ما باید این دید را در مورد ایران داشته باشیم. دولتی که در چشم مردم مشروعیت ندارد، دولتی که با مردمش از طریق خشونت و قتل و شکنجه برخورد می‌کند، دولتی که نمی‌تواند با وجود ثروت عجیب ایران شرایط زندگی مردم را بهتر کند، به نظر من نمی‌تواند در درازمدت سر کار بماند."

جامعه بحران‌زده ایران

روحی شفیعی، جامعه‌شناس ایرانی مقیم لندن، افزایش خشونت در جامعه ایران را مورد بحث قرار داد.

او به رادیو زمانه گفت: "اگر تحریم، خانواده‌ها را نشانه بگیرد، مردم از لحاظ اقتصادی در شرایط بدتری قرار می‌گیرند. به همین دلیل درگیری‌ها در خانواده‌ها افزایش پیدا می‌کند. در نتیجه خشونت در جامعه بیشتر می‌شود. این خشونت همیشه دامن زنان و کودکان را می‌گیرد. از طرف دیگر من فکر می‌کنم وقتی در سطح جامعه فقر بیشتر شود یا سختی و کمبود بیشتر شود، اصولاً جو خشونت‌آمیز و جو خشنی را که ما نمی‌خواهیم در آن جامعه باشد، افزایش پیدا می‌کند."

روحی شفیعی: وقتی در سطح جامعه فقربیشتر شود یا سختی و کمبود بیشتر شود، اصولاً جو خشونت‌آمیز و جو خشنی راکه ما نمی‌خواهیم در آن جامعه باشد، افزایش پیدا می‌کند.

به گفته روحی شفیعی، حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد جوانان یا در کل مردم در ایران به کمک روحی‌ـ روانی نیاز دارند. او در پاسخ به اینکه برای کاهش این شما چه می‌توان کرد، می‌گوید: "اشاره‌ من به کنگره‌ای است که در خود ایران بود. کنگره‌ روانشناسانی که در خود ایران برگزار شده بود و این آمار از همین برنامه می‌آید. سومین کنگره‌ روانشناسی بالینی در ایران بود. من این آمار را ذکر کردم و این که چه می‌شود کرد؟ باید در خود ایران ببینند که چه می‌شود کرد. ما با پدیده‌های زیاد اجتماعی و روانی در ایران سروکار داریم که به سادگی نمی‌توانیم درباره آنها حرف بزنیم. یعنی ما اینجا حتی طبق آمار این کنگره با ۱۵میلیون جمعیت داریم صحبت می‌کنیم که از ناامیدی، از فقر، ازفشارهای فرهنگی، از فشارهای روانی- ‌سیاسی که به آنها وارد می‌شود، دچار انواع ناراحتی‌های روانی هستند؛ از افسردگی گرفته تا ناراحتی‌های دیگر. حل این بحران‌ها‌ برنامه‌های خیلی درازمدتی را می‌خواهد. برنامه‌هایی می‌خواهد که طی آن بتوانند مشکل را نشانه‌گیری وشناسایی کنند تا بعد ببینند چطور می‌توانند آنها را حل کنند. کار زیاد ساده‌ای نیست. متأسفانه به نظر من جامعه‌ ایرانی جامعه‌ای است بسیار بیمار و تعداد بیماران روانی در آن خیلی زیاد هست؛ آن‌ هم به دلایل بسیار زیادی که در ایران وجود دارد."

تقسیم پارازیت‌های ایران با ایران‌

آرین د.ولف، مدیر رادیو زمانه نیز دراین نشست حضور داشت. وقتی بحث از افزایش تحریم‌ها و ازجمله تحریم راه‌های ارتباطی ایران شد، وی در مخالفت گفت: "بسیاری رسانه‌ها مثل رادیو زمانه از طریق اینترنت و ماهواره با مخاطبان خود پیوند برقرار می‌کنند واگر تحریم‌ها ماهواره و اینترنت را هم دربرگیرد، آن وقت دسترسی این رسانه‌ها به مخاطبان‌شان در داخل ایران نیز قطع خواهد شد."

وی پیشنهاد کرد: "اگر امکان داشته باشد، باید کانال‌های رسانه‌های فارسی‌ زبان خارج از کشور راروی همان خطوطی بگذارند که دولت ایران نیز برای پخش از آن استفاده می‌کند. در این صورت اگر ایران بخواهد پارازیت بیندازد، خود او نیز در عواقب آن شریک خواهد بود."

عکس: شهزاده سمرقندی

ایمیل گزارشگر:

shahzoda@radiozamaneh.com

در همین زمینه:

شهزاده سمرقندی در رادیو زمانه

سمپوزیوم فیلم‌های مستند زنان ایرانی در لندن

Maryam — Mon, 17 Oct 2011 11:02:30 +0000

ویدا بالیخانی

ویدا بالیخانی- ائتلاف بین‌المللی علیه خشونت در ایران با همکاری "جوهر نویسندگان در تبعید" و یاری "مرکز مطالعات جنسیتی دانشگاه سواس"، سمپوزیوم فیلم‌های مستند کوتاه ساخته زنان ایرانی را روزهای چهارم و پنجم نوامبر جاری برگزار می‌کند.

روحی شفیعی، نویسنده، مترجم و بنیانگذار و مدیر ائتلاف بین‌المللی علیه خشونت در ایران (ایکاوی) و مدیر سمپوزیوم فیلم فیلمسازان زن با اشاره به برگزاری این سمپوزیوم همزمان با روز مبارزه با خشونت علیه زنان می‌گوید: "با توجه به رواج، گسترش و نهادینه کردن خشونت در ایران در همه ابعاد و صدماتی که خشونت می‌تواند به جامعه وارد آورد، به‌ویژه آنگاه که از سوی حکومت، تشویق و تدوین و قانونی شود و با توجه به آنکه در داخل ایران فضایی برای آگاهی دادن به مردم نسبت به این مسائل وجود ندارد، من با همیاری و کمک تعدادی از دوستان که از فعالان حقوق بشر و مبارزه مدنی در ایران هستند، به فکر تشکیل سازمانی افتادیم که منحصراً به مسئله ابعاد خشونت در ایران به‌ویژه خشونت دولتی بپردازد و در راه خشونت‌زدایی، رواج گفتمان مدارا، سازش، دیالوگ، خشونت‌پرهیزی و آگاهی دادن و آموزش از یک طرف، و خشونت‌زدایی در قوانین و کمپینی برای پیوستن ایران به کنوانسیون‌های بین‌المللی برای از بین بردن خشونت و تبعیض از طرف دیگر کار کند."

این نویسنده و مترجم در ادامه می‌گوید: "همانطور که می‌دانید نوامبر ماه مبارزه با خشونت علیه زنان است و روز ۲۵ نوامبر روز بین‌المللی مبارزه با خشونت علیه زنان است. ما در این ماه عمده فعالیت خود را به مسئله خشونت‌زدایی به‌ویژه علیه زنان و دختران اختصاص می‌دهیم. سال گذشته برای برجسته کردن مسئله خشونت رو به افزایش در ایران اقدام به برگزاری کنفرانس بین‌المللی کردیم که در آن افرادی همچون رامین جهانبگلو، فیلسوف و مهرانگیز کار وکیل برجسته حقوق بشر و تعدادی دیگر از فعالان حقوق بشر مشارکت داشتند."

جلوگیری از بازتولید خشونت

در سال جاری از طرف شماری از زنان فیلمساز فیلم‌های مستند‌ی در زمینه مسائل حاد اجتماعی به ایکاوی رسیده است. خانم شفیعی می‌گوید: "برای همین فکر کردیم به جای کنفرانس با نشان دادن چند مستند به مسائل مطرح شده در آن‌ها بپردازیم."

او با اشاره با اینکه در این سمپوزیم مستندهایی از فرح شیلاندری از سوئد، صبا واصفی از استرالیا و چند زن از ایران نشان داده خواهد شد و برخی از کارگردان‌های فیلم‌های یادشده در سمپوزیم امسال شرکت خواهند داشت می‌گوید: "در روز اول یعنی چهار نوامبر سمپوزیم با همکاری شبکه زنان عفو بین‌الملل در مرکز حقوق بشر این سازمان برگزار خواهد شد. در روز پنج نوامبر نیز در دانشگاه سواس با همکاری سازمان جوهر نویسندگان در تبعید و مرکز مطالعات جنسیتی دانشگاه سواس در محل این دانشگاه برگزار می‌شود."

روحی شفیعی: ما به‌عنوان بخشی از کار خود همه مواد قانون خانواده و قضا و قانون مجازات اسلامی و قانون اساسی را بررسی کرده‌ایم و بر آنیم تا با کار مداوم و آگاهی دادن به تغییر این قوانین یاری برسانیم

وی همچنین تاکید کرد که دلیل زن بودن همه فیلمسازان شرکت‌کننده در این برنامه، تنها عدم دریافت فیلم از فیلمسازان مرد است.

بنیانگذار ایکاوی هدف از برگزاری این سمپوزیم را انتقال آگاهی به افراد علاقه‌مند نسبت به مسائل حاد جامعه ایران می‌داند و ادامه می‌دهد: "به عنوان مثال مردم ایران مسئله قصاص در ایران نیاز به آگاهی بیشتر دارند. قصاص به منزله یک دور باطل به بازتولید قتل دیگری یاری می‌رساند و مسئولیت مجازات قاتل یک انسان را از حوزه قضا که باید مجری عدالت باشد به حوزه خصوصی و انتقام‌گیری تنزل می‌دهد. ما در پی آن هستیم که این گفتمان را رواج دهیم و در ‌‌نهایت قانون قرون وسطایی قصاص را به قانون امروزین تغییر دهیم تا جنایتکاران به پای میز محاکمه با حضور وکیل مدافع و هیت منصفه محاکمه و مجازات شوند نه آنکه به انتقامجویی در جامعه دامن زده شود و نظاره کردن کشتن یک انسان به دست انسان دیگر ناظران را از نظر روانی نسبت به مسئله خشونت نهفته در این امر بی‌تفاوت کند."

روحی شفیعی با اشاره به اینکه سازمان ایکاوی تنها سازمان ایرانی است که به‌طور مشخص مسئله خشونت همه‌جانبه در ایران را مورد بررسی و کندوکاو قرار داده است، اضافه کرد: "خشونت در ایران در ابعاد نگران‌کننده‌ای وجود دارد که از آن جمله خشونت‌های قانونی است. یعنی آنچه در قانون آمده است و اجرای آن‌ها به‌جای کاهش خشونت، به خشونت در جامعه دامن می‌زند. ما به‌عنوان بخشی از کار خود همه مواد قانون خانواده و قضا و قانون مجازات اسلامی و قانون اساسی را بررسی کرده‌ایم و بر آنیم تا با کار مداوم و آگاهی دادن به تغییر این قوانین یاری برسانیم. بررسی اعمال خشونت بر زنان و کودکان، به‌ویژه دختران بخشی از این مجموعه فعالیت‌ها به‌شمار می‌رود. خشونت علیه زنان از قوانین مربوط به پوشش تا رفت و آمد ازدواج و طلاق و حقوق یا بی‌حقوقی زنان نسبت به فرزندان و خشونت‌های مردان در خانواده همسرکشی، قتل‌های ناموسی و بسیاری انواع خشونت‌های دیگر بر اقوام، دگراندیشان و دگرباشان مجموعه کار‌های ما را تشکیل می‌دهند."

ضرورت همیاری علاقه‌مندان

سازمان ایکاوی در طول دوسال و نیمی که از تاسیس آن می‌گذرد، اقدام به برگزاری کنفرانس، میزگرد و مشارکت در برنامه‌های ویژه روز بین‌المللی مبارزه با خشونت علیه زنان و روز زن و سایر رویدادهای مهم کرده‌ است. نمایندگان این سازمان علاوه بر نوشتن گزارش‌های مختلف پیرامون مسئله خشونت در ایران و سخنرانی در بسیاری مراکز و محافل و مصاحبه‌های تلویزیونی- رادیویی، بارها در نشست‌های جانبی حقوق بشر سازمان ملل در ژنو شرکت کرده و از مسئله خشونت و تبعیض در جامعه ایران گفته است.

ایکاوی امسال برای اولین‌بار درکنار وب‌سایت رسمی خود اقدام به تاسیس وبلاگی ویژه ۲۵ نوامبر روز بین‌المللی مبارزه با خشونت علیه زنان کرده است. علاقه‌مندان می‌توانند چنانچه نوشته، شعر، نقاشی، کاریکاتور، فیلم و ویدیو داشته باشند، اثار خود را برای انتشار در این وب‌سایت ارسال کنند.

حامیان ایکاوی سازمان‌های غیر دولتی حقوق بشر نظیر سازمان عفو بین‌الملل و افراد مستقل مدافع حقوق بشر هستند و بودجه آن تا به امروز با همیاری اشهروندان علاقه‌مند به موضوع مبارزه با خشونت تامین شده است.

روحی شفیعی می‌گوید: "ما برای مبارزه با خشونت فزاینده در ایران که به روان جامعه ایرانی بیش از هر مسئله دیگری زیان‌های غیر قابل بازگشت وارد می‌کند از هیچ حرکتی فروگذار نخواهیم کرد و در این راه از همه ایرانیان علاقه‌مند به آینده حوانان کشور در خواست یاری داریم. ما از همه علاقه‌مندان به مسئله خشونت‌زدایی دعوت می‌کنیم با ما همکاری کنند و به ما یاری رسانند تا در یافتن راه حلی برای بزرگ‌ترین معضل اجتماعی ایران گام‌های موثر‌تر برداریم. ما در سایت خود اقدام به راه‌اندازی کتابخانه‌ای برای جمع‌آوری نوشته‌ها، کتاب‌ها، فیلم و ویدیو کرده‌ایم که امیدواریم در آینده مورد استفاده علاقه‌مندان قرار بگیرد."

در همین زمینه:

سایت سازمان ایکاوی