افسردگی

حق شادی، دین و دینداری

society — Sun, 24 Feb 2013 10:58:10 +0000

گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی مذهبی

اسماعیل جلیلوند

اسماعیل جلیلوند - منابع مقدس دینی در دین اسلام، چه تعریفی از مسئله شادی دارند و چه حد و حدودی را برای شاد بودن انسان قائل هستند؟ آیا دین با تجویز قواعد اخلاقی، بر حق برخورداری انسان از شادی اثرگذار نبوده است؟ در حکومت‌های اسلامی خلیفه یا ولی فقیه، قیم جامعه در تمامی زمینه‌ها به‌شمار می‌رود. آیا این مسئله نمی‌تواند نقش آفرینی شهروندان را در امور جامعه جهت‌دهی یا محدود کند و در نهایت منجر به افسردگی یک جامعه شود؟ آیا ترس از آلوده شدن به گناه و گرفتار شدن به عذاب، در نهایت منجر به افسردگی و وسواس ذهنی انسان نسبت به اعمال خود نمی‌شود؟

در ادامه سلسه گفت‌وگوهایی درباره حق شادی، در پیوند با پرسش‌های یادشده با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی- مذهبی گفت‌وگو کرده‌ایم.

گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری را می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر گوش کنید:

منابع مقدس دینی در دین اسلام، چه تعریفی از مسئله شادی دارند و چه حد و حدودی را برای شاد بودن انسان قائل هستند؟

حسن یوسفی اشکوری: ما در دین اسلام - یعنی در منابع و متون اسلامی- مفهومی به نام شادی و غم یا ماتم و عزا و سرور و نشاط نداریم. اینها مفاهیمی اجتماعی و روان‌شناختی هستند که شاید بعدها به شکل‌هایی مطرح یا در حال حاضر برجسته‌تر شده باشند.

حسن یوسفی اشکوری: در اسلام اصولاً عبادت کردن همراه با نشاط است و نه غمناکی، ولی بعدها مسلمانان به خصوص از طریق تصوف و عرفان اسلامی تحت تأثیر برخی از آموزه‌های ادیان و دیگر فرهنگ‌ها مانند مسیحیت کاتولیکی قرن سوم و چهارم و از سوی دیگر برخی از افکار تند و یک بعدی و معنویت‌گرایانه بودیسم قرار گرفتند که از شرق وارد ایران شد.

آنچه مربوط به اساس دین -هر دینی اعم از اسلام یا غیر اسلام- است یک سلسله دعوت و گزاره هست که پیامبران، آدمیان را به آن دعوت کرده‌اند؛ یعنی دعوت به توحید، به خداپرستی، آخرت و دعوت به ارزش‌های معنوی و اخلاقی و گاهی هم دعوت به یک سلسله آداب و سلوک و سننی که به نام احکام عبادی مطرح شده‌اند. این در اسلام و ادیان دیگر وجود دارد.

در عین حال اما اگر به قرآن و سیره پیامبر نگاه کنیم، می‌بینیم که عزا و ماتم تقریباً نداریم، البته اینکه انسانی بر اساس حادثه‌ای ماتم‌زده و یا عزیزی را از دست بدهد و عزادار شود و گاهی اشک بریزد، طبیعی است، اما ما در اسلام سنتی به نام سنت عزاداری نداریم؛ نه برای پیامبر عزاداری کردند، نه برای ائمه بعدی جز جریان امام حسین که آن هم تا قرن سوم و چهارم، تا دوران آل بویه به شکل خیابانی و جمعی نبود. اگر هم ماتمی صورت بگیرد در سیره پیامبر تأکید شده که زیاد گریه نکنید، گریه بلند نکنید و به هر حال ماتم را هم محدود کرده است. در مقابل مسئله شادی و شادمانی و نشاط، در سیره پیامبر فراوان است. همواره در سیره پیامبر نوشته‌اند که متبسم و اهل شوخی و بذله‌گویی بوده، همواره معطر بوده و آنچنان که روایتی از عایشه هست، همواره هنگام بیرون رفتن از خانه آینه را نگاه می‌کرده. اگر بخواهیم به اینجور مسائل نگاه کنیم در سنت پیامبر فراوان هست.

فقط یک نکته هست و آن اینکه در اسلام گفته شده است شادی‌ها یا غم هم باید در حد اعتدال باشد (البته خود این اعتدال هم می‌تواند تعاریفی مختلف داشته باشد که روشن است مربوط به امر دینی نیست)، افراط و تفریط در آن صورت نگیرد و مسئله دیگر این است که انسان مؤمن مرتکب بعضی از گناهان و معاصی که در فرهنگ دینی به آنها اشاره شده نشود؛ وگرنه امر شادی و غم، یک امر کاملاً بشری و فرهنگی است و موقعیت و تعیین حد و حدود آن نیز بیشتر هم به تشخیص خود فرد بازمی‌گردد.

دین مدعی هست که برای سعادت انسان برنامه دارد و بر همین اساس هم قواعد اخلاقی را برای رسیدن انسان به سعادت تجویز کرده است. به نظر شما دین با تجویز قواعد اخلاقی که لزوماً در همه مذاهب و فرقه‌های اسلامی برداشت واحدی از آنان وجود ندارد، حداقل به شکل غیر مستقیم بر حق برخورداری از شادی در زندگی انسان اثرگذار نبوده است؟

به این نکته مهم باید اشاره کنم که اصولاً آنچه در زمان پیامبران اعم از پیامبر اسلام یا سایر ادیان اتفاق افتاده و آنچه آنها آموزش می‌دادند با آنچه بعد اتفاق افتاده و به وسیله پیروان و مؤمنان و به‌خصوص علما و مفسران دین تفسیر شده کاملاً متفاوت و چه بسا متعارض است. این یک امر کاملاً تاریخی و قابل فهم و قابل درک است.

در ارتباط با مفهوم سعادتی که شما مطرح کردید، می‌توان در آسیب‌شناسی ادیان این نکته را مورد توجه قرار داد که چون در ادیان همواره توجه به آخرت، معنویت و تخلق به اخلاق الهی و تقید به ارزش‌های معنوی و تعالی و تکامل روح و تصعید اخلاقی انسان برجسته است، این را می‌توان در نظر گرفت که اگر این به صورت درست فهم نشود و به‌خصوص به صورت یک بعدی و افراطی به آن نگریسته شود، زمینه این آسیب و بدفهمی را دارد که انسان از شادی فاصله بگیرد و همواره به سوی سوزناکی روح و غمناکی روان حرکت کند و در نتیجه بالاخره نه تنها انسان شادی نباشد، بلکه حتی انسان غمگینی به شمار آید.

روایتی است از حضرت علی که می‌گویند مؤمن اگر هم به دلیلی غمگین است، باید آن را در درون خود نگاه دارد، باید چهره‌ای بشاش و شادمان داشته باشد و همواره متبسم باشد. اینها همگی چیزهایی است که در متون و منابع دینی داریم. در واقع حکومت حق دخالت در «احوال شخصی مردم» را ندارد تا این که بتواند سلیقه‌ها و تمایلات افراد و شهروندان را در امور خصوصی محدود کند.

این نوع تفسیر یک بعدی که همواره مبتنی بر تعالی روح و فراموش کردن تن است، در اسلام نیست و در سنت و سیره پیامبر هم مسئله اعتدال وجود دارد و در خود قرآن نیز آیاتی هست که همواره به مردم توصیه می‌کند: "شما از دنیا بهره‌ای دارید و آن را فراموش نکنید".

در اسلام اصولاً عبادت کردن همراه با نشاط است و نه غمناکی، ولی بعدها مسلمانان به خصوص از طریق تصوف و عرفان اسلامی تحت تأثیر برخی از آموزه‌های ادیان و دیگر فرهنگ‌ها مانند مسیحیت کاتولیکی قرن سوم و چهارم و از سوی دیگر برخی از افکار تند و یک بعدی و معنویت‌گرایانه بودیسم قرار گرفتند که از شرق وارد ایران شد. این بعد آخرت‌گرایی افراطی، بر بنیاد اصل «تن رها کن تا نخواهی پیرهن» که در عرفان ما آمده، این نحوه نگاه به زندگی و این نحوه نگاه به انسان و سعادت انسان هم سبب شده که آن روحیه با نشاط کم‌کم فراموش شود. طبعاً این نگاه یک بعدی‌، سبب شده که چنین فضایی به وجود آید که نه تنها امروز بلکه قرن‌هاست که متأسفانه مؤمنان مسلمان از شادی فاصله گرفته‌اند و حتی شادی و شادمانی و نشاط را هم در تعارض با معنویت‌گرایی اخلاقی- دینی تفسیر می‌کنند. این راهم بگویم ما در ادیان «برنامه‌ای برای سعادت» نداریم، آنچه هست، «دعوت به سعادت» هست.

در حکومت‌های اسلامی، خلیفه یا ولی فقیه، قیم جامعه در تمامی زمینه‌ها هستند. آیا این مسئله نمی‌تواند نقش‌آفرینی شهروندان را در امور جامعه جهت‌دهی یا محدود کند و در نهایت منجر به افسردگی جامعه شود؟

اصولاً اگر برگردیم به قرآن و سیره پیامبر می‌بینیم که هیچ نوع حکومت مشخصی و نهاد حکومتی و سازمان سیاسی مشخصی در اسلام در نظر گرفته نشده است که حالا نامش ولایت، سلطنت، امامت، خلافت و یا هر نام دیگری باشد. در اسلام چنین سازوکاری وجود نداشته است، تا اینکه این سئوال مطرح شود که مردم در ارتباط با اوامر ولی فقیه یا پادشاه و سلطان چه کاری باید انجام دهند.

بالاخره در جامعه اسلامی هم مانند همه جوامع بشری نوعی حکومت و سازمان سیاسی لازم بوده است و هست و طبعاً حکومت هم که تشکیل می‌شود، یک رابطه‌ای بین حکومت و مردم صورت می‌گیرد که هر دو طرف وظایفی در آن دارند و باید به آنها در مقابل هم عمل کنند. این وظایف در دوران خلافت یکجور وضع می‌شد، در دوران سلطنت به نحو دیگری و در دوران مدرن، در دموکراسی و نظام‌های دموکراتیک، یک جور دیگر؛ ولی هیچکدام از اینها از مبنای قدرت تا ساختار آن و تا حقوق متقابل حکومت و دولت با مردم، امر مذهبی و امر دینی نیست، بلکه کاملاً امر عرفی و بشری است.

حکومت و دولت به هیچوجه حق دخالت در زندگی شخصی مردم را ندارند. در اوایل انقلاب، وقتی انقلابی هم در تغییر نام‌ها به‌وجود آمد، شهرکی در اواخر رژیم گذشته در اطراف تهران ساخته شده بود به نام «شاد شهر»، بعدها در همان سال 58 این نام را به «اسلام شهر» تغییر دادند. در همان زمان دوستی از من پرسید که چرا این نام را تغییر داده‌اند و من هم به شوخی گفتم که خب لابد آقایان می خواهند بگویند که اسلام با شادی مخالف است. بعدها دیدم که اسلامی که آقایان تفسیر می‌کنند کمابیش همین‌گونه است. در حالی که اسلام نه تنها با شادی مخالف نیست، بلکه بر اساس یکسری شواهد و قراین می‌توان نتیجه‌گیری کرد که یک مؤمن باید شاد باشد. روایتی است از حضرت علی که می‌گویند مؤمن اگر هم به دلیلی غمگین است، باید آن را در درون خود نگاه دارد، باید چهره‌ای بشاش و شادمان داشته باشد و همواره متبسم باشد. اینها همگی چیزهایی است که در متون و منابع دینی داریم. در واقع حکومت حق دخالت در «احوال شخصی مردم» را ندارد تا این که بتواند سلیقه‌ها و تمایلات افراد و شهروندان را در امور خصوصی محدود کند. البته تقنین در حوزه عمومی داستان متفاوتی است؛ گرچه مرزبندی دقیق بین امور خصوصی و عمومی کار آسانی نیست.

در برابر مفاهیمی مانند مسئولیت اجتماعی و مجازات در مفهوم مدرن که هدفش حفظ سلامت اجتماع و اصلاح مجرم هست، دین مفاهیمی مثل گناه و عذاب را مطرح کرده است. همین ترس از آلوده شدن به گناه و گرفتار شدن به عذاب، در نهایت منجر به افسردگی و وسواس ذهنی انسان نسبت به اعمال خود نمی‌شود؟

به نکته خیلی مهمی اشاره کردید. در واقع پرسش این است که فرد مؤمنی که همواره خود را در این چارچوب‌ها و این حلال و حرام‌ها می‌بیند، آیا دچار پریشان احوالی یا دچار عذاب وجدان نمی‌شود؟

هر دینداری، در هر حال، همواره دچار «وجدان معذب» است؛ یعنی همواره احساس می‌کند گناه کرده یا در حال گناه است و در نهایت این احساس گناه شدید، او را دچار عذاب وجدان و در نتیجه دچار عدم تعادل و تلخکامی می‌کند. بله کمابیش همینگونه است و به همین دلیل هم هست که بسیاری از مؤمنان به ادیان، به اصطلاح مرگ‌اندیش هستند، یعنی همواره به مرگ و آخرت و رهایی از عذاب فکر می‌کنند.

خب چرا، این اتفاقاً یکی از جاهایی است که مؤمنان و مسلمانان باید خیلی هوشیار باشند و متوجه باشند که در اینجا از چاله به چاه نیافتند. آنچه اساس این اوامر و نواهی و ارشادهای مذهبی است، به تعبیر قرآن کنترل نفس اماره انسان است. در مقام تبیین آن می‌توان گفت اگر انسان هیچ معیاری نداشته و کاملاً رها باشد و هیچ قید و بندی را در زندگی برنتابد، به صورت یک عنصر مخرب و مضر برای جامعه و خود تبدیل می‌شود. بنابراین نیاز به ارشاد، تربیت و نوعی کنترل دارد و این کنترل هم باید انجام شود، حتی اگر دینی هم نباشد، شما اینها را از طریق وضع قوانین و مقررات انجام می‌دهید.

حالا در آن زمان در اسلام بخشی از قوانین و مقررات، اجتماعی بوده است که با گذشت زمان تغییر می‌کند. بخشی از این توصیه‌ها، توصیه‌های اخلاقی بودند که هر فرد مؤمن و مسلمانی یا بر اساس آنچه در متن صریح قرآن آمده عمل می‌کند یا بر اساس تفسیرهایی که خود به طور شخصی از اسلام دارد. فکر می‌کنم اگر این گزینه‌ها و قید و بندها اولاً آگاهانه باشد و ثانیاً با اراده باشد و خود شخص آن را مختارانه انجام دهد، دچار عذاب وجدان نمی‌شود. بعضی‌ها هم همین تعبیر شما را از منظر دیگری در نقد ادیان به کار برده‌اند و گفته‌اند هر دینداری، در هر حال، همواره دچار «وجدان معذب» است؛ یعنی همواره احساس می‌کند گناه کرده یا در حال گناه است و در نهایت این احساس گناه شدید، او را دچار عذاب وجدان و در نتیجه دچار عدم تعادل و تلخکامی می‌کند. بله کمابیش همینگونه است و به همین دلیل هم هست که بسیاری از مؤمنان به ادیان، به اصطلاح مرگ‌اندیش هستند، یعنی همواره به مرگ و آخرت و رهایی از عذاب فکر می‌کنند. این انتقاد و ایرادی که شما دارید، بنده هم به عنوان یک دیندار، به نوع تفسیری دارم که ما امروز از خدا و دین و آزادی و اختیار و نوع رابطه انسان و خدا داریم و این پیامدهای منفی را به عنوان واقعیت‌های اجتماعی می‌پذیرم و قبول دارم که هست، ولی به نظر من اگر درست این‌ها را بفهمیم و درک کنیم و عمل‌کنیم می‌توانیم از این تضاد و تناقض رهایی پیدا کنیم و به بیانی دیگر در عین دینداری، صادقانه انسانی شاد و با نشاط باشیم.

اگر به متون خدشه‌ناپذیر دینی مراجعه کنیم، به شکل روشن دین چه نظری درباره رقص، موسیقی و پوشش دارد؟

اگر منظور شما از «متون خدشه‌ناپذیر» قرآن و سیره معتبر است، باید بگویم که در قرآن برای موسیقی و رقص و امثال این امور هیچگونه نهی مشخصی نداریم، به خصوص در قرآن که سند اصلی ما است.

امروز برخی از روایات از پیامبر و ائمه شیعه در تشیع مطرح شده که بر اساس آن «غنا» حرام است. حالا خود غنا چه تفسیری دارد؟ انواع و اقسام تفسیرها راجع به غنا شده است و به هرحال این اصطلاح و محدوده آن از منظر فقهی در ابهام کامل است، ولی شما چون از متون و منابع می‌پرسید، ما در این منابع اصیل که ازجمله خود قرآن باشد، هیچگونه نهی مشخصی در مورد رقص و آوازخوانی و راه انداختن کارناوال و شادی کردن و یا نوع لباس پوشیدن و امثال اینها نداریم.

امروز برخی از روایات از پیامبر و ائمه شیعه در تشیع مطرح شده که بر اساس آن «غنا» حرام است. حالا خود غنا چه تفسیری دارد؟ انواع و اقسام تفسیرها راجع به غنا شده است و به هرحال این اصطلاح و محدوده آن از منظر فقهی در ابهام کامل است، ولی شما چون از متون و منابع می‌پرسید، ما در این منابع اصیل که ازجمله خود قرآن باشد، هیچگونه نهی مشخصی در مورد رقص و آوازخوانی و راه انداختن کارناوال و شادی کردن و یا نوع لباس پوشیدن و امثال اینها نداریم.

در قرآن چند آیه در سوره احزاب و در سوره نور هست که امروز مفسران و فقهای ما از آنها بحث وجوب حجاب را مطرح می‌کنند. وجوب حجاب یعنی اینکه زن باید سر و گردن و تمام بدن را بپوشاند، ولی در این مورد نیز بین فقها اختلاف هست. به عنوان یک امر تاریخی اما حتی اگر وجوب شرعی پوشش زنان را قبول کنیم، باز شما می‌بینید که در زمان پیامبر و سالیانی پس از زمان پیامبر، این سخت‌گیری‌ها اساسا به این شکل وجود نداشته و بعدها به تدریج تحت تأثیر فرهنگ‌های مختلف ازجمله تحت تأثیر فرهنگ بسیار محدودکننده علیه زن در آیین زرتشت ایرانی، این مسئله (به خصوص در ایران) بسیار جدی‌تر شده، فشارها و محدودیت‌ها علیه زن بیشتر شده و در نهایت شما می‌بینید که حتی تا قرن نهم، هیچ فقیهی در میان فقهای شیعه وجوب پوشش سر و گردن را واجب ندانسته. از قرن نهم به بعد است که این نوع پوشش ترویج می‌شود و فتواهای عجیب و غریبی پیدا می‌شود؛ تا آنجا که گفته‌اند باید صورت و گردن و دست را هم بپوشاند و روایاتی پیدا شده که می‌گوید زن از خانه نباید خارج شود.

اتفاقاً یکی از چیزهایی که موجب غمناکی جامعه اسلامی شده و سبب شده که جامعه از نشاط فاصله بگیرد حذف زن از جامعه و عرصه عمومی است.

آیا تأکید بر نهاد خانواده و مسئله لزوم تمکین زن از مرد در برابر دریافت نفقه و به طور کلی ولایت مرد بر زن، حق برخورداری از شادی برای یک زن را مشروط به اما و اگرها نمی‌کند؟

بله، با شما کاملاً موافقم. مرد نه تنها مالک همسر و فرزندش نیست، بلکه مالک تن خودش هم نیست و همه اینها افاضات خداوند هست و همه انسان‌ها آفریده خداوند هستند. در جامعه یک نوع سلسله مراتبی وجود دارد، بالاخره دولتی، ملتی، بزرگسالی و کوچکسالی، مرد و زنی، روابطی وجود دارد و تفاوت هایی در این روابط تعریف می‌شود. این‌ها نیز برمی‌گردد به شرایط اجتماعی و فرهنگی جامعه و گرایش‌ها و سلایق آدم‌ها و جوامع در هر زمان، اما اینها هیچکدام به معنای این نیست که کسی حق دارد درباره دیگری تصمیم بگیرد.

این نوع رابطه که امروز به وجود آمده که زن واجب‌النفقه مرد است و باید از مرد تمکین بکند تا در مقابل وجهی به عنوان نفقه بگیرد، میراث اقوام و سنت‌ها و فرهنگ‌های پیشین است که البته اختصاصی به اسلام و اعراب و ما ایرانی‌ها هم نداشته و به همه جوامع بشری اختصاص دارد و مربوط به دوران گذشته است. البته ما قصد محکوم کردن گذشتگان را نداریم، اما امروز به نظر من باید با دیدگاهی تازه و با تفسیر تازه‌ای که از انسان، جامعه و رابطه زن، مرد و اخلاق و معنویت می‌کنیم، همه اینها از نو بازفهمی و بازسازی و در چارچوب تفکر اسلامی هم بازسازی شوند. همه اینها نیاز به تفسیرهای جدید و نو دارد وگرنه تا زمانی که در چارچوب و افکار و اندیشه‌های گذشته اسیر باشیم، کمابیش همین پیامدهای منفی که وجود دارد، ادامه خواهد یافت.

اشاره‌ای داشتید به اینکه مالکیت انسان متعلق به خداوند است. چطور انسانی که حتی مالک خودش نیست می‌تواند تصمیم بگیرد که چه شیوه و دیدگاهی را در زندگی خودش انتخاب و شادمانه زندگی کند؟

اگرچه پاسخ دقیق و روشن به این پرسش مهم در این مجال ممکن نیست، اما به اشاره عرض می‌کنم: دو نکته هست:

عدم عقلگرایی لازم در میان مسلمانان، اعم از شیعه و سنی، مؤمنان و به‌طور خاص فقیهان را به عدم اجتهادهای لازم و جدی در متون و منابع اسلامی کشانده و همین امر موجب شده که بسیاری از آداب و سنن و سلوک مسلمانی منسوب به اسلام در همان محدوده جوامع بسته و جزمی و چه بسا ماتمزده گذشته باقی بمانند و اصولاً شادی و نشاط با زیست مؤمنانه معارض تفسیر شود.

نکته اول این است که من انتخاب اولیه را دارم و در چارچوب این انتخاب طبعاً با محدودیت‌هایی مواجه می‌شوم که به الزام عقلی باید آنها را رعایت کنم. نکته دوم که مهم‌تر است، اینکه با تمام این حرف‌ها اگر هم بخواهم که گناه کنم اجازه گناه کردن را دارم، یعنی همان خدایی که به من گفته شما این کار را بکن یا آن کار را نکن؛ این عمل تو را سعاتمند می‌کند و آن عمل نمی‌کند، به من اجازه گناه کردن را هم داده است؛ همانطور که راجع به حضرت آدم دستور می‌دهد که از این درخت نخورید، ولی آدم اجازه خوردن از این درخت را دارد و می‌خورد و با آن در برابر خداوند به تعبیر قرآن «عصیان» می‌کند، و اینجا حق اختیار و انتخاب انسان به هیچوجه نادیده گرفته نمی‌شود.

اصل بر محق بودن انسان است، اما هر انسان محقی، هر چیزی را که انتخاب می‌کند، گزینه‌هایش هم محدود می‌شود. این البته یک قاعده است و در تمام انتخاب‌های آدمی حاکم است. مثلا شما در مرحله اول حق دارید نظام دموکراتیک و اعلامیه جهانی حقوق بشر را بپذیرید یا نپذیرید، اما زمانی که قبول کردید، ملزم به رعایت قواعد و الزامات نظری و عملی آن هستید. مالکیت خداوند بر انسان نیز همینگونه است. انتخاب خداوند با ماست، اما با انتخاب و ایمان به او خواه و ناخواه انتخاب‌هایمان نیز بی‌معیار و رهای مطلق نمی‌شوند. هرچند در عمل حق عصیان برای هر انسانی هست.

در تشیع، عقل به عنوان یکی از منابع شناخت و استنباط از متون دینی شناخته شده، در حالی که در مذاهب سنی، عقل اجازه تفسیر به رأی سنت و کتاب را ندارد. به اعتقاد شما این مسئله چه اثری را بر میزان اهمیت حق برخورداری شهروندان از شادی، در جوامع مختلف اسلامی داشته است؟

متأسفانه تفسیرهایی که تاکنون از اسلام و انسان شده، چه در اهل سنت و چه تشیع، در نهایت غالباً به ضرر ما و در کل به ضرر جوامع دیندار شده است. درست است که در فقه شیعه، عقل در فقه و کلام مطرح شده و عدل نیز اصل بوده، اما اینها چیزهایی است که در قرون سوم تا پنجم (حالا با هر تعریفی از عقل و عدل) مطرح بوده، اما در حال حاضر و حتی از قرن هشتم و نهم به بعد عملاً از دایره استنباط احکام و از دایره فهم احکام دینی و فهم مفاهیم کلامی اسلامی و شیعی خارج شده است و کاربرد چندانی ندارد؛ چه در فقه شیعه و چه در فقه اهل سنت. از عدالت ادعایی نیز چندان خبری نیست. اما لازم به ذکر است که، جدای از مسئله عزاداری‌های خاص شیعی امامی که پیامدهای منفی برای ما ایجاد کرده، خود شیعه از جهاتی دارای انبساط روحی و روانی بیشتری نسبت به بسیاری از اهل سنت است، چراکه اهل سنت در مجموع دیدگاه جزمی‌تری نسبت به اسلام و نگاه فرمالیستی‌تری نسبت به متون و منابع اسلامی و احکام شریعت دارند، و به همین دلیل است که از نظر سیاسی و اجتماعی هم می‌بینیم که مسئله بنیادگرایی اسلامی در حال حاضر در کشورهای عربی خاورمیانه در میان اهل سنت به مراتب شدیدتر از آن چیزی است که در ایران، عراق و پاکستان شیعی هست. بنابراین مسئله بنیادگرایی نشان می‌دهد که در آنجا هم این خشک‌اندیشی البته در حد بیشتری وجود دارد.

در هرحال عدم عقلگرایی لازم در میان مسلمانان، اعم از شیعه و سنی، مؤمنان و به‌طور خاص فقیهان را به عدم اجتهادهای لازم و جدی در متون و منابع اسلامی کشانده و همین امر موجب شده که بسیاری از آداب و سنن و سلوک مسلمانی منسوب به اسلام در همان محدوده جوامع بسته و جزمی و چه بسا ماتمزده گذشته باقی بمانند و اصولاً شادی و نشاط با زیست مؤمنانه معارض تفسیر شود و در نهایت مؤمنان و جوامع اسلامی کنونی از شادابی لازم برخوردار نباشند. سخن آخر اینکه به قول شفیعی کدکنی «طفلی به نام شادی دیری است که گم شده است».

در همین زمینه:

پرونده «حق شادی» در گروه جامعه زمانه، زیر نظر سپیده شایان و با مشارکت و همکاری اسماعیل جلیلوند (در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، حسن مکارمی، حسن یوسفی اشکوری، مژگان کاهن و بهروز شیدا)، آیدا قجر(در گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، شهلا شفیق و سعید پیوندی)، بهنام دارایی‌زاده (در گفت‌وگو با جلال ایجادی و مانا نیستانی)، نعیمه دوستدار (در گفت‌وگو با احمد علوی)، حسین نوش‌آذر (مقاله شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان)، سارا روشن (در گفت‌و گو با محمدرضا نیکفر) و اکبر فلاحیان (ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر) تهیه شده است.

گفت و گوهای حق شادی را می توانید از طریق لینک های زیر بخوانید:

ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر

حقوق بشر و افق دید ما- در گفت‌وگو با محمدرضا نیکفر، نویسنده و پژوهشگر- بخش نخست

حق شادی- در گفت‌وگوبا محمدرضا نیکفر، بخش دوم و پایانی

اندوهباری نظام آموزشی در ایران – گفت‌وگو با سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه

شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان»

مرگ‌پرستی حکومت ایران – گفت‌وگو با شهلا شفیق، جامعه‌شناس، پژوهشگر و فعال حقوق زنان

پیوند شادی با محیط زیست سالم – گفت‌وگو با جلال ایجادی، استاد دانشگاه وکارشناس

محیط زیست

شادی در سکوت ممکن نیست- گفت‌وگو با بهروز شیدا، منتقد، نویسنده و پژوهشگر ادبی

حق شادی و زخم‌های تاریخی - در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، پژوهشگر تاریخ ایران

سکس، شادی و حقوق بشر- گفت‌وگو با مژگان کاهن، روان‌شناس

حق شادی، حق انتقاد - در گفت‌وگو با مانا نیستانی، کاریکاتوریست ساکن فرانسه

جامعه ایران و زخم‌های روحی - در گفت‌وگو با حسن مکارمی، روانشناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی

افسردگی، تورم و بحران اقتصادی - گفت‌وگو با احمد علوی، اقتصاد‌دان و پژوهشگر علوم اجتماعی

رقص، شادی و اعتراض- گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، رقصنده باله

حق شادی، دین و دینداری- گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی مذهبی

جامعه ایران و زخم‌های روحی

society — Tue, 12 Feb 2013 13:33:49 +0000

در گفت‌وگو با حسن مکارمی، روانشناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی

اسماعیل جلیلوند

در جامعه ایران که به گواهی آمارهای مربوط به رشد افسردگی و بیماری‌های روانی، به دشواری می‌تواند جامعه‌ای شاد تلقی شود، چه عواملی افسردگی را بازتولید می‌کنند و بسترهای اجتماعی چگونه می‌توانند بر تمایل شهروندان یک جامعه به بروز شادمانی اثر گذار باشند؟

در چهارچوب سلسله گفت‌وگوهای رادیو زمانه درباره‌ «حق شادی» و جایگاه آن در جامعه‌ ایران، با حسن مکارمی روان‌شناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی مقیم فرانسه در پیوند با اثرپذیری حق شادی از باور‌ها و ساختارهای اجتماعی، گفت‌وگویی کرده‌ایم.

گفت‌وگو با حسن مکارمی را می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر گوش کنید:

به اعتقاد شما مهم‌ترین مشخصات یک جامعه شاد کدامند؟

حسن مکارمی: جامعه شاد یک جامعه طبیعی است. طبیعت در کل شاد است و جوشش و پیدایش و زایش از صفات ویژه آن هستند. به عبارت دیگر، جامعه‌ای که با زایندگی و زایش و با رشد سر و کار دارد، جامعه‌ای شاد به‌شمار می‌رود و به همین راحتی می‌توان یک شاخص برای شادی تعیین کرد: آنچه با طبیعت، با سازندگی و زایش و آن چیزی که به آن پیشرفت می‌گوییم همراه باشد، شاد است.

به اعتقاد شما وضعیتی که امروز در پیوند با نگرش و برون داد شادی در جامع ایران وجود دارد تحت تاثیر چه عواملی بوده است؟

اینجا باید سه پدیده را از هم جدا کنیم و هرکدام را به طور جدا بنگریم. یکی بحثی به نام تروماتیسم فرهنگی یا زخم فرهنگی حاصل از یک انقلاب و دگرگونی است که به معنای واقعی کلمه آنچه در سال ۱۳۵۷ در ایران اتفاق افتاد، یک انقلاب و دگرگونی بود. وقتی طبقات حاکم، مکانیسم، روابط و روابط فرهنگی در جامعه عوض می شوند، این یک تروماتیسم (زخم فرهنگی) در جامعه ایجاد می‌کند.

حسن مکارمی: جامعه شاد یک جامعه طبیعی است. طبیعت در کل شاد است و جوشش و پیدایش و زایش از صفات ویژه آن هستند. به عبارت دیگر، جامعه‌ای که با زایندگی و زایش و با رشد سر و کار دارد، جامعه‌ای شاد به‌شمار می‌رود و به همین راحتی می‌توان یک شاخص برای شادی تعیین کرد: آنچه با طبیعت، با سازندگی و زایش و آن چیزی که به آن پیشرفت می‌گوییم همراه باشد، شاد است.

مسئله دوم نوع فرهنگ غالبی است که پیدا شد؛ یعنی فرهنگی که نام شیعه ولایت فقیهی بر خود گذاشت. این نوع فرهنگ چه هست؟ ریشه آن از کجا آمده است و چه اهداف و بینشی دارد؟

سوم جهانی است که در عصر دیجیتال عوض شده است و می‌دانید که جهان امروز جهان فرهنگ‌های ارتباطی است؛ جهان اینترنت و ماهواره است و جهانی است که تصور کنید در آن سرعت ارتباطات هر هفت سال دو برابر می‌شود. این سه موضوع را باید به عنوان سه پایه ساختاری برای پاسخ به سئوال شما تعیین کرد.

تمایل به شاد بودن تا چه حد در بسترهای فرهنگی ایران قابل مشاهده است؟

اینطور که به نظر می‌رسد، ما یک پایه شادی طبیعی در جامعه ایران داریم که خیلی عمیق است و سمبل‌های پیوسته و همیشگی آن نوروز، چهارشنبه سوری و سیزده به‌در بوده‌ است و هست. به عبارتی دیگر اینها هیچگاه تغییر نکرده‌اند و به طور دائم در فرهنگ ایران حضور داشته‌اند. اگرچه گاهی کمرنگ یا پررنگ شده‌اند، اما این خط را به طور دائم در تمام فرهنگ ایران زمین می‌بینیم؛ از فرهنگ هموطنان کرد و بلوچ تا آسیای مرکزی. خوشبختانه می‌توان گفت این خمیرمایه اصلی فرهنگ ایرانی است.

روی این فرهنگ، یک زخم روانی عمیق داشتیم به نام حمله اعراب که هزار و ۳۰۰ سال پیش اتفاق افتاد و دویست سال سکوت برای ما تولید کرد، ولی با وجود این سکوت، بازهم جشن نوروز غالب ماند و به پیش رفت تا اینکه ما در سال ۱۸۵۰ میلادی یعنی در اواسط قرن نوزدهم با فرهنگ غرب آشنا شدیم.

آشنایی ما با فرهنگ غرب باعث شد تا مقداری از زمینه‌های شادی از قبیل تئا‌تر، شعر نو، ترانه، موسیقی، ارکستراسیون و رقص (رقص‌های دست جمعی) در جامعه مطرح شوند. این مسئله تا جایی پیش رفت که پیش از انقلاب در شهرهای بزرگ مردم حتی اول ژانویه را هم به شکلی جشن می‌گرفتند.

پس از آنکه انقلاب و سکوت دوران جنگ تمام شد به تدریج نسل جدید نیاز خود را به شادی به دو شکل نشان داد: یکی به شکل برپایی جشن مهرگان، سده و شب یلدا (که شب یلدا نمونه بارز آن است و به نظر من شاخص مهمی است و می‌بینیم که مردم در این شب به هم تبریک می‌گویند) و دوم اینکه بسیاری از مردم جشن‌هایی را که در غرب گرفته می‌شود هم برگزار می‌کنند. می‌توان گفت هردوی این‌ها به شکلی در حال تولد دوباره هستند؛ هم برگزاری جشن‌های باستانی و هم برپایی جشن‌هایی که از غرب که ایران آمده‌اند.

آیا با توجه به آمارهای رو به افزایش بیماری‌های روانی و افسردگی و خودکشی در ایران، نباید آنها را نشانه افسردگی جامعه ایران بدانیم؟

اولاً لازم است افسردگی را به عنوان یک حالت روانی و فردی از غمگینی جامعه جدا کنیم. این‌ها شاید هر دو در یک مسیر قرار نگیرند. بهتر است اینطور بگوییم که وقتی از بیرون به جامعه ایران می نگریم، احساس می‌کنیم جامعه‌ای که جمعیتی هفتاد و پنج میلیون نفری دارد، از منابع طبیعی فراوان برخوردار است، فرهنگی کهن دارد و همینطور از نیروی انسانی تحصیلکرده قابل توجه بهره‌مند است که به همراه خود توان تولیدی جامعه را بالا می برند، باید جنبش و جوش بیشتری هم داشته باشد.

ما یک پایه شادی طبیعی داریم که خیلی عمیق است و سمبل پیوسته و همیشگی آن نوروز، چهارشنبه سوری و سیزده به در بوده‌ است و هست و به عبارتی هیچگاه تغییر نکرده‌اند و به طور دائم بوده‌اند. گاهی کمرنگ یا پر رنگ شده‌اند، اما این خط را به طور دائم در تمام فرهنگ ایران زمین می‌بینیم؛ از فرهنگ هموطنان کرد و بلوچ تا آسیای مرکزی. خوشبختانه می‌توان گفت این خمیرمایه اصلی فرهنگ ایرانی است. روی این فرهنگ، یک زخم روانی عمیق داشتیم به نام حمله اعراب که ۱۳۰۰ سال پیش اتفاق افتاد و دویست سال سکوت برای ما تولید کرد.

آماری که مثلا وزارت بهداشت در مورد افسردگی مردان و زنان ایرانی یا تعداد سکته‌های افراد ۴۰ تا ۵۰ سال یا اقدام به خودکشی شماری از مردم اعلام می‌کند، به عنوان شاخص افسردگی یک جامعه در نظر می‌گیرند. این‌ها به عنوان نشانه‌های وجود مسئله در جامعه درست و واقعی است، ولی انتظار ما برای جامعه ایران از این بالا‌تر است. وقتی می‌گوییم این جامعه غمگین است، یعنی آن احساس رشد طبیعی را ندارد که دلش می‌خواهد داشته باشد. در واقع غمگینی یک ضریب بین چیزی است که دل می‌خواهد و چیزی که فرد می‌تواند داشته باشد. دل مردم ایران با توجه به فرهنگ آن و شناسایی که از جهان و خودش دارد و می‌داند که این جامعه در کجای جهان قرار گرفته است، می‌خواهد جشن و شادی و سازندگی بیشتری داشته باشد و چون نمی‌تواند، فاصله این خواستن و توانستن مرتب زیاد‌تر می‌شود و این غمگینی حاصل از همین مسئله است. این مسئله با افسردگی فرق می‌کند. افسردگی مطلق است و این مسئله غم در جامعه ما نسبی است.

شما تاثیر رشد ارتباطات و آشنایی بیشتر ایرانیان با وضعیت جوامع دیگر را بر شادمانی مردم ایران چگونه ارزیابی می‌کنید؟

این یک مسئله دو پهلو است. یک مثال مشخص بزنم: مردم ایران از قدیم‌الایام خودشان را با ترکیه مقایسه می‌کردند. اگر مردم ایران به رشد صنعتی ترکیه و مبارزه این کشور با فساد و تمدن و آزادی‌هایی که در حال شکل‌گیری هستند توجه کنند و خود را با این کشور مقایسه کنند کمی غمگین می‌شوند، ولی اگر طرف دیگر را ببینند و توجه کنند که برای ایران هم مقدور است به این پیشرفت‌ها با کمی تاخیر- حال دیر‌تر یا زود‌تر- برسد، آنوقت این حالت غمگینی برطرف می‌شود. مثلاً در مسائل سه سال پیش مربوط به جنبش سبز که روحیه شاد و پرتحرک در حرکات و رفتار مردم قابل مشاهده بود، نمی‌شد گفت این روحیه شاد یکباره به وجود آمده، بلکه زمینه‌های آن از قبل وجود داشته است، ولی اگر فاصله مردم ایران با آمالشان طولانی شود و به دلیل ارتباطات گسترده خیلی سریع بفهمند که در دنیا چه خبر هست و مثلاً در ترکیه چه می‌گذرد و خودشان ببینند که حتی امکانات دیروز خود را نیز به دلیل تحریم‌ها دارند از دست می‌دهند، این مسئله می‌تواند به تولید غم منجر شود. از سوی دیگر هم اگر حرکت‌های کوچک اجتماعی به وجود آید، احساس شادی هم در جامعه ایجاد می‌شود و با خود می‌گویند ما از شرایط مطلوب هم خیلی دور نیستیم.

ما اگر بتوانیم خیلی سریع به سمت جهانی شدن پیش برویم و نیروهای انسانی را که داریم (بیش از نیمی از جامعه ایران زیر ۳۰ سال سن دارد و ۶۰ درصد فارغ التحصیلان دانشگاه‌ها نیز زن هستند) و خلاصه تمام این جنبه‌های مثبت اجتماعی را به جلو ببریم، نه تنها از افسردگی بیرون می‌آییم که به جامعه‌ای شاد نیز تبدیل می‌شویم؛ ولی اگر با مسائلی مثل تحریم‌ها درجا بزنیم و این فاصله را مثل کره شمالی طولانی کنیم، دچار مشکل می‌شویم و می‌بینیم که مردم آمال و آرزو‌هایشان کشته می‌شود، وقتی مثل مردم کره شمالی خود را با کشوری مثل کره جنوبی مقایسه می‌کنند.

به نظر شما ممکن است نگرش طبقات مختلف اجتماعی به مسئله شادی متفاوت باشد؟

رابطه مستقیمی بین نیاز‌ها و خواسته‌های انسان و پاسخی که می‌تواند از جامعه خود بگیرد، وجود دارد.

وقتی می‌گوییم این جامعه غمگین است، یعنی آن احساس رشد طبیعی را ندارد که دلش می‌خواهد داشته باشد. در واقع غمگینی یک ضریب بین چیزی است که دل می‌خواهد و چیزی که فرد می‌تواند داشته باشد. دل مردم ایران با توجه به فرهنگ آن و شناسایی که از جهان و خودش دارد و می‌داند که در کجای جهان قرار گرفته، می‌خواهد جشن و شادی و سازندگی بیشتری داشته باشد و چون نمی‌تواند، فاصله این خواستن و توانستن مرتب زیاد‌تر می‌شود و این غمگینی حاصل از همین است. این مسئله با افسردگی فرق می‌کند، افسردگی مطلق است و این مسئله غم در جامعه ما نسبی است.

خیلی‌ها هستند که جامعه یا طبیعت یا فرهنگ در مورد آن‌ها سخاوتمند نبوده، اما در زمینه فرهنگی خود از آئین‌های مربوط به شکار گرفته تا رقص‌های دسته جمعی و حرکات شادی‌آمیز و حتی با موسیقی ابتدایی‌ای که دارند، فرصتی برای شادی و جشن به وجود می‌آورند. این مسئله زیاد ارتباطی به فقر و غنا ندارد، ولی شاید بد نباشد مثال مشخصی برای شما بزنم: مثلاً در فاصله سال‌های ۱۳۴۲ تا ۱۳۴۸، در فاصله شش سالی که در جریان اصلاحات ارضی، مردم روستا‌ها و مخصوصاً خوش‌نشین‌ها مجبور شدند به حومه شهر‌ها مهاجرت و در کپر‌ها زندگی کنند، نمی‌توانستیم از آنها انتظار خوشی و شادمانی داشته باشیم. در واقع فقر به معنای عدم دسترسی به امکانات نیست که تولید غم می‌کند، بلکه فاصله بین احساس نیاز و پاسخ به آن نیاز است که غم را تولید می‌کند.

حکومت ایران با استفاده از چه ابزارهایی بر تمایل شهروندان به بروز شادی در جامعه اثرگذار بوده است؟

حاکمیت ایران به این مسئله کاملاً واقف هست که باید تا آنجایی که می‌تواند شاخص‌های مکتبی و اعتقادی و باوری را به جای شاخص‌های زندگی روزمره مردم جایگزین کند؛ چرا که محول کردن پاسخ نیازهای انسان ها به بعد از مرگ خیلی راحت‌تر است. این کار راحتی است چرا که کسی نیامده تا بگوید آنجا چه خبر است. پس به این شکل می‌توان عده‌ای را برد به سمت عدم مصرف یا مصرف کمتر؛ ولی این با طبیعت انسان چندان سازگار نیست، مخصوصاً با طبیعت انسان امروزی که تا این حد در جریان اطلاعات دنیا است. این مشکل یعنی پارادوکس و تناقض.

مشکل حاکمیت‌هایی مثل ایران امروز در این است که از یک طرف نمی‌تواند جلوی روند جهانی شدن ارتباطات و اطلاعات را بگیرد و از طرف دیگر نمی‌تواند خودش را تنظیم کند که پاسخ نیازهای جامعه را بدهد.

با توجه به اینکه حدود ۹۰ درصد از جامعه ایران گرایش به مذهب تشیع دارند، این گرایش چه اثری بر بروز شادمانی در جامعه ایران داشته است؟

متاسفانه در بطن جامعه ایران و در مذهب شیعه، این نهاد افسردگی و غمگینی وجود دارد؛ به دلیل آن زخم روانی که شیعه با از دست دادن حکومت خورده است و همیشه به دنبال این هست که ناجی برگردد و آن عدل را برایش ایجاد کند.

این غمگینی و افسردگی به شکلی وجود دارد، ولی ما در برخی از مواقع توانستیم با آن مبارزه کنیم. به همین دلیل هست که می‌گویم حضور امید در آینده می‌تواند خیلی قوی‌تر از افسردگی سنتی باشد. یعنی همانقدر که ما می‌توانیم با سنت در مسائل دیگر مبارزه کنیم و این کار را کرده‌ایم و امکانش هم هست، در مسئله افسردگی هم می‌توانیم در جامعه و در زمینه فرهنگی آن مبارزه کنیم.

پیش از طرح هر نکته ای اما می خواهم اولاً این بحث را که جامعه ایران شیعه هست، کمی تعدیل کنم، چرا که این مسئله را بسیار می‌شنویم.

حاکمیت ایران به این مسئله کاملا واقف هست که باید تا آنجایی که می‌تواند شاخص‌های مکتبی و اعتقادی و باوری را به جای شاخص زندگی روزمره در زندگی مردم جایگزین کند؛ چرا که خیلی راحت‌تر است محول کردن پاسخ نیاز انسان ها به بعد از مرگ. این کار راحتی است؛ چرا که کسی نیامده که بگوید آنجا چه خبر هست، پس به این شکل می‌توان یک عده‌ای را برد به سمت عدم مصرف یا مصرف کمتر ولی این با طبیعت انسان چندان سازگار نیست

اگر منظور این است که مردم ایران از پدر و مادر شیعه به دنیا آمده‌اند، این یک بحث دیگر است. در پیوند با آن باید گفت در این میان، ۷۵ میلیون جمعیت وجود دارد که نصف‌شان زیر سی سال سن دارند و می‌دانیم تعهدات و تعلقات‌شان با بالای سی‌ساله‌ها متفاوت است. روستایی‌ها و عشایر هم وابستگی خیلی کمتری نسبت به سنت‌های شیعه دارند و شیعه فرهنگی است که بیشتر در مرکز ایران و در حواشی دو کویر مرکزی کشور شکل گرفته است. پس نسبت به مناطق مختلف و سن افراد باید ارائه چنان آمارهایی را تعدیل کرد.

به گمان من این پیشداوری اغراق‌آمیزی است که بگوییم ۹۰ درصد از جامعه ما شیعه است، اما اگر بگوییم فرهنگ شیعه فرهنگ غالب جامعه است، این درست است. در همین فرهنگ شیعه می‌بینیم و می‌شنویم که از آهنگ‌های مدرن برای عزاداری در شیعه استفاده می‌کنند یا خانم‌ها با زیبا‌ترین ظاهر به تماشای مراسم عاشورا و تاسوعا می‌روند. این‌ها نمونه‌های کوچکی است، ولی نشان می‌دهد که خود حرکت عزاداری که باید زمینه‌های افسردگی شیعه را به مردم ایران تحمیل کند (با توجه به اینکه مردم هم به جشن‌های سنتی ایران توجه می‌کنند و هم اینکه هیچ فرصتی را برای بر پا کردن جشن از دست نمی‌دهند)، به فرصتی برای شادی تبدیل می‌شود. به این حرکت به نظر من باید از لحاظ روانی ارزش داد؛ اینکه خود مردم این مسئله را کم‌کم دریافته‌اند که با طبیعت شادی همساز‌تر هستند و در این وضعیت، زندگی خوش‌تر و راحت‌تر و بهتری دارند تا آن فرهنگ شیعه غمگین.

رسانه‌های مدرن و فعالان فرهنگی و اجتماعی چطور می‌توانند بر تمایل جامعه به شاد بودن اثرگذار باشند؟

من فکر می‌کنم لازم هست یک مقداری رسانه‌های جمعی، رادیو‌ها و تلویزیون‌ها و فعالان سیاسی بیشتر در پیوند با مسئله حق شادی، سازندگی، پیشرفت و حق بودن صحبت کنند. در این مورد خیلی کم در جامعه حرف می‌زنیم. مرتب می‌گوییم آزادی، ولی آزادی برای چه؟ اگر نگوییم آزادی برای چه دچار مشکل می‌شویم. آزادی برای انسان بودن، برای شاد بودن، برای حرکت کردن، برای دوست داشتن. لازم است راجع به این نکات صحبت کنیم. در جامعه مردان، زنان و خانواده‌ها حق دارند شاد باشند و جشن بگیرند. مسئله همه هم که مصرف الکل نیست. مسئله شاد بودن و خندیدن و استفاده از طبیعت است. سیزده بدر را ده تا کنیم، اشکالی ندارد. همه با هم بیرون برویم. این وظیفه ماست که آزادی را تفسیر هم بکنیم؛ یعنی آزادی استفاده از همین جهانی که هست؛ همین حالا و امروز و همین جا.

در جوامع سنتی نسبت به جوامع مدرن امکان رشد فردیت اشخاص با محدویت‌هایی قابل توجه مواجه هست. به اعتقاد شما این مسئله نمی‌تواند حق شادمانی اشخاص را تحت تاثیر قرار دهد؟

دو مسئله را باید در اینجا از هم تفکیک کرد: یکی مسئله فردیت است که یک حضور فرهنگی است؛ یعنی ما حضور قبیله‌ای نداریم، بلکه حضور فردی داریم و این حضور فردی از یک طرف به سیستم‌های تولیدی و به نوع زندگی و میزان آموزش‌های علمی و هنری و فرهنگی ربط دارد و از سوی دیگر احترام گذاشتن به فرد؛ چه از نظر حق فردیت و چه از نظر آزادی فردی که لازم و ملزوم هم هستند. من نمی‌توانم آزادی فردی خود را از جامعه بخواهم ولی حقوق فردی خود را در مقابل جامعه اجرا نکنم.

اگر عده‌ای جوان دور هم جمع شوند و این‌ها حرکاتی را انجام دهند که پدر و مادر درک نکنند و انجام نداده باشند و این برایشان تازه باشد، این تازگی برایشان احساس خطر ایجاد می‌کند. طوری هم نیست، بعد از مدتی متوجه می‌شوند که همین که این جوان‌ها دور هم جمع ‌شوند و بگویند و بخندند خیلی بهتر است از اینکه بروند به سمت غم و درخود فرورفتگی و افسردگی و خودکشی و اسکیزوفرنی. صدالبته نیز باید انتظار داشت که یک نسل نفهمد که نسل بعد چگونه شادی می‌کند.

این یک مرحله است که کمی هم طولانی است، ولی شاد بودن و برگشت به طبیعت انسانی، پدیده‌ای است که در هر مرحله‌ای می‌تواند وجود داشته باشد. مثال خیلی مشخص عشایر ایران هستند که جشن‌های خیلی مفصلی دارند و خیلی هم شاد هستند و تا به حال کسی نتوانسته جلوی شاد بودن آن‌ها را بگیرد، ولی این‌ها در یک ظرف غذا می‌خورند. از لحاظ انسان‌شناسی یکی از شاخص‌های فردیت این است که بشقاب غذای خود را از یک ظرف عمومی جدا کند و هرکس در یک بشقاب غذا بخورد. می‌توان گفت شناخت و حضور فردی و اینکه هر فرد بشود یک رای و با هر رای بتوانیم یک ساختار اجتماعی بسازیم و در سطوح مختلف، دموکراسی را بیاوریم، یک بحث جدی است که مقداری هم به سیستم تولید و سطح دانش و علم و هنر بستگی دارد. از طرف دیگر مهم این است که ما بتوانیم ذات زندگی‌خواهی خودمان، تنفس کردن و گفت ‌و شنود کردن و لحظه‌های خوب داشتن و خندیدن را به زندگی خودمان برگردانیم و این دومی در هر موردی امکان دارد. طبیعتا اگر ما بتوانیم در یک جامعه دموکرات باشیم، این امکان بیشتر هم می‌شود.

بروز شادی از جانب جوانان از طرف بخش‌هایی از جامعه ایران در تضاد با امنیت روانی تعبیر می‌شود. به اعتقاد شما چرا چنین نگرشی در جامعه به‌وجود آمده است؟

شاید بیشتر منظور شما این باشد که هر پدیده ی تازه‌ای ایجاد ترس و نگرانی می‌کند. می‌دانید که حتی در زبان چینی، تازگی و خطر یک واژه هستند. اگر عده‌ای جوان دور هم جمع شوند و حرکاتی انجام دهند که پدر و مادرشان آنها را درک نکنند و انجام نداده باشند و برایشان تازه باشد، احساس خطر می‌کنند. طوری هم نیست، چرا که بعد از مدتی متوجه می‌شوند همین که این جوان‌ها دور هم جمع ‌شوند و بگویند و بخندند خیلی بهتر است از اینکه بروند به سمت غم و درخود فرورفتگی و افسردگی و خودکشی و اسکیزوفرنی. صدالبته نیز باید انتظار داشت که یک نسل نفهمد که نسل بعد چگونه شادی می‌کند.

در همین زمینه:

گفت و گوهای حق شادی را می توانید از طریق لینک های زیر بخوانید:

ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر

حقوق بشر و افق دید ما- در گفت‌وگو با محمدرضا نیکفر، نویسنده و پژوهشگر- بخش نخست

حق شادی- در گفت‌وگوبا محمدرضا نیکفر، بخش دوم و پایانی

اندوهباری نظام آموزشی در ایران – گفت‌وگو با سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه

شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان»

مرگ‌پرستی حکومت ایران – گفت‌وگو با شهلا شفیق، جامعه‌شناس، پژوهشگر و فعال حقوق زنان

پیوند شادی با محیط زیست سالم – گفت‌وگو با جلال ایجادی، استاد دانشگاه وکارشناس

محیط زیست

شادی در سکوت ممکن نیست- گفت‌وگو با بهروز شیدا، منتقد، نویسنده و پژوهشگر ادبی

حق شادی و زخم‌های تاریخی - در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، پژوهشگر تاریخ ایران

سکس، شادی و حقوق بشر- گفت‌وگو با مژگان کاهن، روان‌شناس

حق شادی، حق انتقاد - در گفت‌وگو با مانا نیستانی، کاریکاتوریست ساکن فرانسه

جامعه ایران و زخم‌های روحی - در گفت‌وگو با حسن مکارمی، روانشناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی

افسردگی، تورم و بحران اقتصادی - گفت‌وگو با احمد علوی، اقتصاد‌دان و پژوهشگر علوم اجتماعی

رقص، شادی و اعتراض- گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، رقصنده باله

حق شادی، دین و دینداری- گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی مذهبی

اندوهباری نظام آموزشی در ایران

society — Fri, 11 Jan 2013 13:21:15 +0000

در گفت‌وگو با سعید پیوندی، جامعه‌شناس، پژوهشگر و استاد دانشگاه لورن در فرانسه

آیدا قجر - جایگاه حق شادی، شاد بودن و شاد کردن دیگران در جامعه ایران کجاست؟ در این میان نظام آموزشی ایران چه نقش و سهمی در شادی یا افسردگی جامعه ایران دارد؟

در این زمینه با سعید پیوندی، جامعه‌شناس، پژوهشگر و استاد دانشگاه لورن در فرانسه گفت‌وگویی کرده‌ایم. این گفت‌وگو بخشی از مجموعه‌ گفت‌وگوهایی است که رادیو زمانه تحت عنوان "حق شادی" تدارک دیده است.

گفت‌وگو با سعید پیوندی را با تدوین و اجرای فنی سارا روشن می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر گوش کنید:

"شادی" به عنوان یک حق در جامعه مطرح است، اما تصمیم‌ها و سیاست‌های نظام آموزشی در ایران، نشانگر تلاش برای دور کردن افراد جامعه از چنین حقی است. به طور مثال در چندماه اخیر با اخبار مختلفی پیرامون حذف رقص و آواز از مهد کودک‌ها مواجه شدیم. آیا این تصمیم نقشی در آینده کودکان دارد؟

سعید پیوندی: رقص یا موسیقی از قدیمی‌ترین رشته‌های آموزشی در ایران و دنیاست و اهدافی زیبایی‌شناسانه و شناخت‌شناسانه را دنبال می‌کند.

موسیقی فقط وجه هنری و ذوقی ندارد و کمک می‌کند به بهتر فکر کردن، آموختن و ساختن ذهن پیچیده دانش‌آموزان. از همین‌رو نظام‌های آموزشی متعارف در دنیا چنین فعالیت‌هایی را از سنین پایین در برنامه آموزشی خود قرار می‌دهند.

تاکنون مهدکودک‌ها در ایران زیر مجموعه آموزش و پرورش نبودند و بیشتر توسط بخش‌ خصوصی اداره می‌شدند. به همین دلیل هم تنها دوره‌ آموزشی به شمار می‌آمد که فعالیت‌هایی هنری این چنینی را در برنامه خود داشت. این تصمیم وزارت آموزش و پرورش نه تنها به معنای محروم کردن نوجوانان از یک عرصه آموزشی و فرهنگی است که به شکوفایی آنها کمک می‌کرد، بلکه در روحیه و فرهنگ آن‌ها به عنوان نسل فردای جامعه تاثیر خواهد داشت. رقص و موسیقی به بچه های کوچک کمک می‌کند تا با میل و اشتیاق بیشتر وارد دنیای آموزش رسمی و درس و یادگیری‌های پایه‌ای بشوند و حذف این برنامه‌ها بدون تردید فضای غمگین و بدون نشاطی را ایجاد می‌کند که در روحیه حساس آنها تاثیر منفی بر جای می‌گذارد.

سعید پیوندی: نظام آموزش ایران در افسرده کردن جوانان و ایجاد بدبینی و یاس در آنها و پرورش شخصیت‌های دو و چندگانه که با صورتک (ماسک) زندگی می‌کنند نقش مرکزی دارد. خانواده‌ها می‌توانند بخشی از این تجربه منفی را جبران کنند، اما مشکل، دوگانگی و تضادهایی است که میان فرهنگ مدرسه و اگر و مگرها و ممنوعیت‌های آن با فرهنگ خانواده به وجود می‌آید.

همزمان این تصمیم در حقیقت دریچه کوچکی را که برای ارتباط سازواره با دنیای هنر از طریق موسیقی و رقص وجود داشت، مسدود می‌کند؛ دریچه‌ای که به بچه‌ها اجازه می‌داد ارتباط شادتری با دنیا یا فضای آموزشی برقرار کنند. به این ترتیب، جامعه‌ای که تاکنون هم بسیار افسرده و غمگین بوده است باز هم بسته‌تر و تاریک‌تر می‌شود.

به نظر شما چه طرز تفکری باعث چنین تصمیم‌گیری‌هایی می‌شود؟

همان تفکری در کشور ما که کتاب‌های درسی را نوشته و برنامه‌های درسی ایران را تعریف کرده است؛ تفکری که دست بالا را در حوزه فرهنگی و آموزشی و رسانه‌ای ایران داراست، دشمن بخشی از هنر به معنای مدرن و امروزی آن از جمله رقص و موسیقی است. حکومت اسلامی معتقد است چنین فعالیت‌هایی بچه‌ها را از مذهب دور می‌کنند.

همین تفکر است که روند یادگیری و فرهنگ‌پذیری عبوس را از بالا به گونه‌ای آمرانه به نسل جوان ما تحمیل می‌کند. اگر در سطح نظام آموزشی به پرسش شما بپردازیم، می‌توانیم از وجود پارادایمی سخن بگوییم که به دنبال تربیت انسان با یک الگوی مذهبی از پیش تعیین شده است. در حالیکه آموزش مدرن باید از نیازها و واقعیت‌های زندگی افراد و جامعه حرکت کند و به میل و خواست آنها هم توجه کند.

چه برنامه‌هایی در نظام آموزشی ایران با هدف تفریح و ایجاد فضای شاد برای دانش‌آموزان در حین تحصیل وجود دارد؟

نظام آموزشی ما در مقایسه با نظام‌های آموزشی دنیا، از لحاظ محتوای کتاب‌های درسی، یکی از غمگین‌ترین و غیر شادترین نظام‌های دنیاست و شاید کمتر نظام آموزشی دیگری تا این اندازه عبوس و تهی از شادی باشد. این نظام توسط کسانی طراحی شده یا اداره می شود که شاید هیچگاه نه شادی و نشاط جوانی را تجربه کرده‌اند و نه آن را می‌شناسند. شادی برای بسیاری از انها حکم گناه را دارد و افسردگی و غم و گریه بخشی از معنویت عبوس و هویت آنهاست.

نظام آموزشی ما در مقایسه با نظام‌های آموزشی دنیا، از لحاظ محتوای کتاب‌های درسی، یکی از غمگین‌ترین و غیر شادترین نظام‌های دنیاست و شاید کمتر نظام آموزشی دیگری تا این اندازه عبوس و تهی از شادی باشد. این نظام توسط کسانی طراحی شده یا اداره می شود که شاید هیچگاه نه شادی و نشاط جوانی را تجربه کرده‌اند و نه آن را می‌شناسند.

در مدارس ایران به طور متوسط ۱۶۰ مراسم "غیر درسی" طی یکسال برگزار می‌شود که به‌ندرت می‌توان در میان آنها مراسمی با محتوای شاد پیدا کرد. محتوای بخش بزرگی از آنها مسائل جدی، غم، اندوه، مراسم مربوط به شهدا و امامان یا سالگرد حوادث سیاسی است.

برای مثال مراسمی به عنوان جشن در مدارس برگزار می‌شود مانند جشن تکلیف دختران ۹ ساله که ارتباطی با یک مراسم شاد ندارد؛ به این معنا که در این جشن قرآن خوانده می‌شود، برای بچه‌ها سخنرانی و وعظ می‌کنند و به آنها می‌گویند: "شما دیگر بالغ شده‌اید و باید حجاب رعایت کنید و عبادات مذهبی را به جا آورید"؛ یعنی باز هم محتوای آنچه به عنوان جشن برگزار می‌شود، مذهبی و به دور از شادی است و در آن صحبت از گناه و ممنوعیت و محدودیت به میان می‌آید.

شما تحقیقات گسترده‌ای در کتاب‌های درسی انجام داده‌اید. آیا محتوای دروس با سن دانش‌آموزان هماهنگ هست؟

دانش‌آموزان از سنین پایین با مفاهیمی در کتاب‌های درسی آشنا می‌شوند که متناسب با شرایط، فهم و سن کودک نیست. برای مثال می‌توان به طرح زودهنگام مفاهیمی مانند شهادت، دشمن خارجی و داخلی، حج، ایثار، امر به معروف و یا پرهیزکاری اشاره کرد.

وجود این مسائل جدی و ناهمساز با سن و روحیه بچه‌ها سبب شده است فضای آموزشی ما با گفتمان غمگین و تهی از شادی و بسیار جدی پر شود. می‌توان گفت نظام آموزشی ما دشمنی آشکار و پنهان با شادی کودکی و کودکانه دارد. این در همه جای فعالیت‌های آموزشی و کتاب‌های درسی قابل مشاهده است. به نظر من دست‌اندرکاران این نظام با روانشناسی کودکان و نیازهای روحی آنها بیگانه هستند. فشارهایی که امروز به محیط‌های آموزشی در سطح دبستان، راهنمایی و دبیرستان وارد می‌شود بیانگر آن است که با وجود تمام انتقادات ما شاهد تغییر روند آموزشی نیستیم، بلکه فشارها در حال تشدید هستند.

چندی پیش یکی از خبرگزاری‌ها اعلام کرد یک شرکت تولید لوازم‌التحریر به جای تصویر قهرمانان خیالی مانند اسپایدر من، بت من و .. بر لوازم التحریر دانش‌آموزان از عکس‌ها و تصاویری از شهدا و "قهرمانان واقعی" استفاده خواهد کرد. از نظر شما این اقدام در ادامه چه مسیری قرار دارد؟

مسئولان حکومت ایران فکر می‌کنند هر چیزی که خارج از حوزه فکری و فرهنگی آن‌ها در سطح جامعه در اختیار جوانان باشد، باعث "انحراف" آنان خواهد شد.

مسئولان ما نمی‌خواهند بپذیرند افراد مختلف جامعه، می‌توانند حوزه خصوصی در زندگی داشته باشند و بنا به میل و سلیقه خود زندگی کنند و حق انتخاب داشته باشند. آنها می‌خواهند در همه عرصه‌های زندگی افراد حضور داشته باشند تا هیچ چیزی خارج از الگوی فکری آنها در ذهن و فرهنگ جوان‌ها شکل نگیرد.

به همین دلیل تلاش می‌کنند تمام دریچه‌ها، فضاها و راه‌هایی را که جوانان برای رابطه با دنیای امروز، برای تنفس هوای تازه و نگاهی بازتر و سنجش‌گرانه دارند، مسدود کنند. این بخشی از تفکری است که می‌خواهد جامعه را به گونه‌ای همه‌جانبه مهندسی کند و از بروز رفتارهای "کجروانه" جلوگیری به عمل آورد.

از دید مسئولان چیزهایی که نسل جوان را از فضای تبلیغاتی و ایدئولوژیک برنامه‌های آموزشی، دور کند نامطلوب تلقی می‌شود و بخشی از "تهاجم فرهنگی" از سوی "دشمن". آنها بر این باورند که اینگونه تبلیغات و فعالیت‌ها ممکن است پایه‌های ایمان جوانان را سست کند. در نتیجه تمام آنچه را در تعاریف آنها نمی‌گنجد و خارج از محدوده قدرت و فرهنگ شان باشد کنترل می‌کنند و یا به آن نگاهی منفی دارند و برای توصیف آن هم از واژه‌هایی استفاده می‌کنند مانند تهاجم فرهنگی و یا جنگ نرم.

چه اقدام دیگری در همین زمینه اتفاق افتاده و تاثیر آن بر زندگی جوانان چطور بوده است؟

مسئولان آموزشی و فرهنگی تلاش می‌کنند نوعی هنر و فرهنگ دینی همسو با نظام ارزشی حاکم به وجود آورند و این فرهنگ جایگزین، پیش از هر چیز همان ماموریت تربیت دینی و سیاسی جوانان را دنبال می کند. برای مثال تلاش می‌شود موسیقی با مضمون سیاسی یا انقلابی را جایگزین موسیقی مورد پسند جوانان کنند تا هم موسیقی و هم شست‌‌وشوی مغزی مذهبی و سیاسی باشد.

مسئولان ما نمی‌خواهند بپذیرند افراد مختلف جامعه، می‌توانند حوزه خصوصی در زندگی داشته باشند و بنا به میل و سلیقه خود زندگی کنند و حق انتخاب داشته باشند. آنها می‌خواهند در همه عرصه‌های زندگی افراد حضور داشته باشند تا هیچ چیزی خارج از الگوی فکری آنها در ذهن و فرهنگ جوان‌ها شکل نگیرد.

البته طبیعی است که جوان‌ها همانطور که در گذشته مشخص شده است راه فرار از محدودیت‌ها را پیدا می‌کنند، اما نباید فراموش کرد که برای فرار از ممنوعیت ها و فرهنگ تحمیلی جوانان بهای روانی و اجتماعی خیلی سنگینی می‌پردازند.

زندگی جوانان امروز با دلسردی، افسردگی، عدم شادی و انواع فشارها، محرومیت‌ها و ممنوعیت‌ها همراه است و این زندگی فقط انسان‌هایی را به بار می‌آورد که با تنش زندگی کرده‌اند، خود در جنگ هستند، گاه به اشکال گوناگون اسکیزوفرنی دچار هستند، عقده و مسائل حل نشده بسیار دارند و ریاکاری و دورویی به بخشی از هویت آنها تبدیل شده است.

چنین جامعه‌ای با بیماری‌ها و دردهای پرشمار به یک زیرزمین یا دخمه بزرگ رفتارهای نامتعارف و آسیب‌شناسانه تبدیل می‌شود؛ دخمه‌ای که در آن وجدان‌های ناآرام، مسموم و هویت‌های بحران‌دار، شخصیت‌های ناراضی یا شورشی ،سرخورده، تحقیر شده در کنار همدیگر همزیستی می‌کنند.

اگر فضای تحصیلی دانش‌آموزان ایران را بسته و محدود بدانیم، چه فضاهایی در خارج از مدرسه برای شاد بودن آنها وجود دارد؟

فضاهایی که جوان‌ها بتوانند از طریق آن از فضای بسته آموزشی فرار کنند، بسیار محدود است. شما به کشورهای دیگر نگاه کنید. حتی در کشورهای تونس و مراکش، جوانان امکان تفریح و شادی جمعی خارج مدرسه دارند. آنها می‌توانند آزادانه در فضاهای اجتماعی با هم‌سن‌های خود گرد هم آیند، برقصند، موسیقی گوش بدهند، تفریح کنند یا در قهوه‌خانه‌ای دور هم بگویند و بخندند.

زندگی جوانان امروز با دلسردی، افسردگی، عدم شادی و انواع فشارها، محرومیت‌ها و ممنوعیت‌ها همراه است و این زندگی فقط انسان‌هایی را به بار می‌آورد که با تنش زندگی کرده‌اند، خود در جنگ هستند، گاه به اشکال گوناگون اسکیزوفرنی دچار هستند، عقده و مسائل حل نشده بسیار دارند و ریاکاری و دورویی به بخشی از هویت آنها تبدیل شده است.

ما در این کشورها فرهنگ خاص جوانان را داریم که توسط رسانه‌ها و فضاهای عمومی خاص یا نهادهای رسمی به رسمیت شناخته می‌شود. هر روز بر تعداد رسانه‌هایی که بیشتر به فرهنگ جوانان و گرایش‌های فرهنگی خاص آنها از جمله در موسیقی، سینما و یا زمینه‌های دیگر می‌پردازند افزوده می‌شود. دولت و نهادهای رسمی در این کشورها از طریق فشار و سرکوب و یا تحمیل سعی در دخالت در امور جوانان نمی‌کنند.

در کشور ایران امکان فضاهای عمومی برای جوانان بسته شده است؛ رسانه‌های مستقلی که نماینده فرهنگ جوانان باشند وجود ندارند و تنها جایی که جوان‌ها می‌توانند واقعی و آزاد کنار هم باشند مدرسه است که آن هم با سیاست‌های سختگیرانه جدید هر روز بسته‌تر و تنگ‌تر می‌شود.

خانواده تا چه اندازه می‌تواند در زدودن تاثیر غم و افسردگی نظام آموزشی موثر باشد؟

خانواده‌های ما نیز در حقیقت به نوعی تحت تاثیر مجموعه سیاست و سمت‌گیری‌های کلی حکومت هستند. با وجود نقش مثبتی که خانواده در بسیاری موارد در کم اثر کردن فرهنگ غمگین و بسته نظام آموزشی دارد، اما در عمل مدرسه و دانشگاه بخش مهمی از زندگی نوجوان و جوان را پر می‌کنند.

زمانی دانشگاه و دبیرستان یک گروه کوچک از دانش‌آموزان را شامل می‌شد. در نتیجه نقش نظام آموزشی تا این اندازه مهم نبود، اما اکنون یک جوان ایرانی به طور متوسط حدود ۱۵ سال از زندگی اولیه خود را در نظام آموزشی به سر می‌برد. این بخش خاکستری زندگی جوانان است.

اگر به خاطرات و نوشته‌های جوانان و صحبت‌هایشان مراجعه کنیم، غیر از تجربه‌هایی که خود بچه‌ها از طریق خلاقیت و پویایی درونی خودشان از طریق شبکه‌های غیر رسمی داخل و خارج از مدرسه برای خود ساخته‌اند کمتر می‌توان خاطراتی شاد در درون مدرسه و فعالیت‌های آموزشی پیدا کرد.

نظام آموزش ایران در افسرده کردن جوانان و ایجاد بدبینی و یاس در آنها و پرورش شخصیت‌های دو و چندگانه که با صورتک (ماسک) زندگی می‌کنند نقش مرکزی دارد. خانواده‌ها می‌توانند بخشی از این تجربه منفی را جبران کنند، اما مشکل دوگانگی و تضادهایی است که میان فرهنگ مدرسه و اگر و مگرها و ممنوعیت‌های آن با فرهنگ خانواده به وجود می‌آید. شکاف میان این فرهنگ در عمل رفتارهای ریاکارانه و دورویی و شخصیت‌های دوگانه را رشد می‌دهد. بخشی از تنش‌های درونی آشکار و پنهان بی‌پایانی که بچه‌های ایرانی از خردسالی با آن زندگی می‌کنند از همین شکاف فرهنگی تاثیر می‌پذیرد.

براساس آمار موجود، میزان افسردگی در جامعه و خصوصاً بین جوان‌ها بالا رفته است. این جوان‌ها همان‌هایی هستند که در طول حکومت جمهوری اسلامی درس خوانده‌اند و آموزش دیده‌اند. فکر می‌کنید چه میزان از عصبیت و افسردگی آنها به دلیل آموزش دوره تحصیل‌شان و همچنین مسائلی چون بیکاری و مشکلات اقتصادی و اجتماعی است؟

افسردگی جوانان هم به فضای آموزشی ما و هم به وضعیت زندگی جوانان در کل جامعه مربوط می‌شود. آموزش، جامعه و در بسیاری موارد خانواده‌ها جوانان را در برابر تناقض‌ها و بن‌بست‌های پرشماری قرار می‌دهند. نسل جدید ما در فضایی پر از بحران و تضاد و تنش روندهای جامعه‌پذیری را زندگی می‌کند.

نظام آموزشی ایران ماشین عظیم تخریب روحی و روانی جوانان ایران است که از طریق دروس، برنامه‌های اجباری کسالت‌آور و مجموعه‌ای از قواعد و مقررات خشک و محدودکننده‌اش یک جهنم واقعی برای جوانان ایرانی ساخته است.

من نقش آموزش را در این مسئله اساسی می‌دانم. نظام آموزشی ایران ماشین عظیم تخریب روحی و روانی جوانان ایران است که از طریق دروس، برنامه‌های اجباری کسالت‌آور و مجموعه‌ای از قواعد و مقررات خشک و محدودکننده‌اش یک جهنم واقعی برای جوانان ایرانی ساخته است.

نظام آموزشی ما به جای آن فضا و فرصتی برای درک راه آینده و دورنمای زندگی و جامعه فردا باشد، جوانان را مجبور به زندگی در گذشته می‌کند. همه جای دنیا یکی از رسالت‌های نظام آموزشی آماده‌سازی بچه‌ها برای زندگی در جامعه آینده و تحولات آینده است، اما کتاب‌های درسی و گفتمان نظام آموزشی ما به کلی در گذشته زندگی می‌کنند.

من در سال ۱۳۸۷ پژوهشی روی صد کتاب درسی از دبستان تا سال آخر دبیرستان داشتم که نشان می‌دهد دو سوم شخصیت‌هایی که در کتاب‌های درسی ازشان نام برده‌ می‌شوند مربوط به گذشته‌های بسیار دور هستند. به همین دلیل فضای کتاب‌های درسی برای بچه‌ها مطلوب و پاسخگوی نیازهای امروزی آنان نیست.

کتاب‌های درسی، فضای مدرسه، درس هایی که بچه‌ها می‌خوانند به اندازه‌ای قدیمی، ضد مدرن و غمگین است که به طور حیرت‌آوری با فضای امروزی جوانان ما بیگانگی دارد. به طور مثال در یکی از درس ها برای انجام ندادن کار "حرام" یا گناه از طریق رابطه با جنس مخالف، کتاب درسی به جوانان پیشنهاد می‌دهد به مسجد بروند و دعا کنند یا در کارهای بسیج مشارکت داشته باشند. این شیوه برخورد با مسائل جوانان که ارتباطی با روانشناسی و نیازهای آنها ندارد زمینه‌ساز افسردگی، نومیدی و سرخوردگی‌هایی است که هویت و سلامت روانی نسل جدید را تهدید می‌کند.

در تحقیقاتی که در کتاب‌های درسی داشتید، آیا از عناصر شادی بخش مانند رنگ استفاده می‌شود؟

در یک کار مقایسه‌ای میان کتاب‌های دهه شصت و کتاب‌های دوره‌های اخیر می‌توان گفت که از عنصر رنگ برای شاد کردن متون و تصاویر بیشتر استفاده می‌شود، اما مشکل این است که فضای عمومی غمگین یا موضوعات غیر جذاب، کهنه و تبلیغاتی وجود رنگ‌ها را تا حدودی بی اثر می‌کند.

دغدغه اصلی نظام آموزشی ایران ایجاد حس شادی یا آموزش شاد زندگی کردن و یا یادگیری توام با شادی نیست. هدف اصلی نظام تربیت جوانانی است با هویت بسته و عبوس مذهبی که در آن جوانان نباید شادی کردن و لذت بردن از زندگی و تجربه‌های خود را یاد بگیرند.

وقتی در بسیاری از درس‌های کتاب‌های مهم مانند فارسی در مورد مرگ، زندگی شخصیت‌هایی که شهید شده‌اند، مفهوم شهادت، مفاهیم مذهبی پیچیده مثل حج، امر به معروف و غیره صحبت می‌شود جای کمی برای مطالب جذاب و شادی‌آور باقی می‌ماند.

تجدید نظرهایی که در کتاب‌های درسی و دانشگاهی می‌شود و افزایش فشارها بیانگر نظامی است که تا پیش از این هم اصلاً نظامی شاد و شادی‌آور نبوده و در تلاش است تا شادی را هم محدودتر کند.

دغدغه اصلی نظام آموزشی ایران ایجاد حس شادی یا آموزش شاد زندگی کردن و یا یادگیری توام با شادی نیست. هدف اصلی نظام تربیت جوانانی است با هویت بسته و عبوس مذهبی که در آن جوانان نباید شادی کردن و لذت بردن از زندگی و تجربه‌های خود را یاد بگیرند. کتاب‌های درسی اگر هم تلاشی برای شادی بچه‌ها صورت می‌گیرد ازجمله با استفاده از رنگ‌ها و تصاویر بسیار حاشیه‌ای و یا رعایت ارزش‌های فرهنگ دولتی است که در آن و همانطور که مسئولان هم گفته‌اند اصل بر گریه و افسردگی ذاتی است. زیرا گریه نماد حکومت و فرهنگ حکومتی است.

مسئله‌ دیگری که در مورد بازنگری کتاب‌های درسی مطرح شده، تفکیک جنسیتی دروس در مدارس است. چه دلیلی باعث این تفکیک می‌شود؟ به نقش زنان و مردان هم که در کتاب‌های درسی نگاه می‌کنیم به الگوهای سنتی می‌رسیم. به طور مثال مادران به غذا پختن مشغول هستند و پدران در خارج از خانه کار می‌کنند.

میان امروزی زندگی کردن جامعه ایران توسط دختران و پسران، حتی در سنتی‌ترین اقشار با آنچه در کتاب‌های آموزشی آمده شکاف محسوسی وجود دارد.

این دروس در صدد هستند تا ارزش‌ها را از درون چهره‌های اصلی و قهرمانان کتاب‌ها به دانش‌آموزان منتقل کنند؛ به طوری که ارتباطی میان زنان امروز جامعه ایران با بسیاری از زنان سنتی و یا نیمه مدرن کتاب‌ها وجود ندارد. در مقایسه با واقعیت زنان در جامعه امروز زن در کتاب‌های درسی تصویری رو به قهقرا دارد و این نوعی تلاش برای مدرن نشدن جامعه ایران است.

بحث تفکیک جنسیتی کتاب‌های درسی در همین راستا طرح می‌شود و هدف آن حفظ نظام ارزشی و رفتاری است که مورد پذیرش نسل جوان نیست. چندی پیش تحقیقی در ایران پیرامون نظر دانش‌آموزان مدارس ابتدایی درباره کتاب‌های درسی انجام شد که در آن مهم‌ترین جواب بچه‌ها این بود که مطالب درسی کهنه و غیر جذاب هستند و به درد زندگی امروزی نمی‌خورند. این داوری کودک ده ساله ایرانی درباره کتاب‌های درسی است، اما مسئولان به جای آنکه این پیام معنا دار را دریافت کنند با تفکیک جنسیتی بر این شکاف دامن می‌زنند.

تمام دغدغه کتاب‌های درسی ایجاد دنیای محدود و بسته برای دانش‌آموز است و زندانی کردن او در نظام ارزشی حکومتی که در آن از فردیت شهروندان و شخصیت با توانایی داوری و وجدان مستقل خبری نیست. در این دنیای بسته، دانش‌آموز نه اجازه گسترش خویشتن خودمختار را دارد و نه اجازه دسترسی به پنجره‌ای برای دیدن فرهنگ‌ها و تجربیات دیگر. در نتیجه این فضا برای دانش‌آموزان خفقان‌آور و غیر قابل تحمل است.

البته این بحث در شرایطی مطرح می شود که فضای های آموزشی به جز در برخی روستاهای کوچک تفکیک جنسیتی شده است. در تصاویر کتاب‌های درسی هم اختلاط جنسیتی بین افراد نامحرم وجود ندارد و یا زن بدون حجاب حتی در درون خانه نمی‌بینید. در واقع می‌خواهند زنان و مردان را برای نقش‌هایی اجتماعی و خانوادگی جنسیتی که خود می‌خواهند و تعریف کرده‌اند آماده کنند.

برخی از چهره های روحانی مانند آیت‌الله سبحانی هم سعی می‌کنند برای شتاب بخشیدن به این سیاست‌ها همه مشکلات جامعه حتی تورم و بیکاری را هم نتیجه اختلاط جنسیتی یا روابط زن و مرد در جامعه بدانند. به نظر من در ذهنیت و فرهنگ بسیاری از مسئولان جدا کردن فضاهای زنانه و مردانه حتی در کتاب های درسی یک راه حل برای تحمیل فرهنگ دینی و مبارزه با آن چیزی است که آنها فرهنگ بی بند و باری می‌نامند. آنها سعی می‌کنند جامعه را به همین سمت هدایت کنند؛ جامعه‌ای که دختران فقط در رشته‌هایی تحصیل کنند که نیمه دوم زنانه جامعه به آن نیاز دارد. برای رسیدن به این هدف باید زنان را محدود کنند تا نظام بتواند اقتدار مردانه خود را تثبیت کند. اقتدار مردانه در فرهنگ رسمی بخشی از اقتدار حکومت و جامعه دینی است. به ویژه آنکه با وجود همه محدویت‌ها زنان ایران در دو دهه گذشته به گونه‌ای شگفت‌آور در حوزه‌های آموزشی، علمی و فرهنگی و یا اقتصادی پیشرفت کرده‌اند و سبب تضعیف جدی نظم مردانه شده‌اند.

این تصمیم‌ها، گرایشی بسیار خطرناک و منفی در نظام آموزشی است که ما را بیش از گذشته به سوی دور شدن از واقعیت‌های دنیای امروز هل می‌دهند. نام این گرایش را می‌توان گذشته‌گرایی و دفاع از سنت در برابر مدرنیته گذاشت. گفتمان آموزشی ایران به جنگ دنیای امروز می‌رود.

در سال جدید تحصیلی شاهد حضور مبلغان دینی در مهدکودک‌ها و مقطع ابتدایی بودیم. حضور روحانیون در این مقاطع تحصیلی چه تاثیری بر کودکان خواهد داشت؟

تاثیر اصلی این اقدام در سطوح پایین آموزشی، بسته تر شدن فضاهای موجود است. ذهنیت، تفکر، فرهنگ و نوع نگاه روحانیون با دنیای کودکان و جوانان متفاوت است. بسیاری از آنها شاید هیچگاه جوانی و شادی دنیای جوانی را تجربه نکرده‌اند.

ذهنیت آنها از مجموعه ای از تضادهای خطی میان حلال و حرام، گناه و ثواب شکل گرفته است. در نتیجه حضور آنان در مدارس به عمیق‌تر شدن شکاف میان آموزش و جوانان منجر می‌شود. این حضور باعث می‌شود دانش‌آموزان از فضای مدرسه بیشتر فاصله بگیرند و درس را تنها برای گرفتن مدرک، بخوانند و گاه تا حد تنفر از مدرسه پیش بروند.

امروز خود روحانیون هم از واکنش‌های منفی، تنفر و دلزدگی جوانان نسبت به مذهب و حاکمیت دینی صحبت می‌کنند. چندی پیش ویدئویی از سخنرانی یک روحانی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد مبنی بر اینکه چطور بچه‌ها با بزرگتر شدن حتی از سلام کردن به روحانیونی که به مدارس می‌روند خودداری می‌کنند.

رفتن روحانیون به مدارس شاید آخرین قطره‌ای است که ممکن است کاسه لبریز آن‌ها را سر ریز کند و جوانان را به سوی انزجار باز هم بیشتر از جامعه مذهبی سوق دهد.

دانش‌آموزان ایرانی در طول تحصیل همیشه با واژه‌های دانش‌آموز خوب یا دانش‌آموز بد مواجه هستند. در نظام آموزشی و کتاب‌های درسی معیار انتخاب خوب و بد میان دانش‌آموزان چیست؟

دانش آموز الگو، دانش‌آموزی است که نسلش منقرض شده است؛ دانش‌آموز متعبد، پرهیزکار، باورمند به حکومت و نظام ارزشی آن که به راحتی همه چیز را قبول می‌کند، در نتیجه کنجکاو و پرسشگر نیست.

دانش آموز الگو، دانش‌آموزی است که نسلش منقرض شده است؛ دانش‌آموز متعبد، پرهیزکار، باورمند به حکومت و نظام ارزشی آن که به راحتی همه چیز را قبول می‌کند، در نتیجه کنجکاو و پرسشگر نیست. درس‌های گوناگونی در کتاب‌های درسی پیرامون لزوم اطاعت، هدایت رهبری، دنباله‌روی و فرمانبری از رهبران دینی و سیاسی وجود دارند. در این درس‌ها به دانش‌آموزان گفته می‌شود که نظام سیاسی و فرهنگی و حکومت جمهوری اسلامی نماینده امر قدسی است و مخالفت با آن گناه و امر ضد الهی.

درس‌های گوناگونی در کتاب‌های درسی پیرامون لزوم اطاعت، هدایت رهبری، دنباله‌روی و فرمانبری از رهبران دینی و سیاسی وجود دارند. در این درس‌ها به دانش‌آموزان گفته می‌شود که نظام سیاسی و فرهنگی و حکومت جمهوری اسلامی نماینده امر قدسی است و مخالفت با آن گناه و امر ضد الهی. گفتمان آموزشی از دانش‌آموزان می‌خواهد عبادات و اعمال مذهبی را انجام دهد و خود را وقف جامعه اسلامی و حکومت کنند. این گفتمان فضای خصوصی و خودمختاری فرد را به رسمیت نمی‌شناسد. این دانش‌آموز الگوی کتاب‌های درسی در دنیای واقعی کمتر وجود دارد. در نتیجه خوب و بد کتاب‌های درسی برای دانش‌آموزان قابل درک نیست و آنها نه می‌توانند به این مطالب معنای شخصی بدهند و نه با آنها رابطه برقرار کنند.

تمام دغدغه کتاب‌های درسی ایجاد دنیای محدود و بسته برای دانش‌آموز است و زندانی کردن او در نظام ارزشی حکومتی که در آن از فردیت شهروندان و شخصیتی با توانایی داوری و وجدان مستقل خبری نیست. در این دنیای بسته، دانش‌آموز نه اجازه گسترش خویشتن خودمختار را دارد و نه اجازه دسترسی به پنجره‌ای برای دیدن فرهنگ‌ها و تجربیات دیگر. در نتیجه این فضا برای دانش‌آموزان خفقان‌آور و غیر قابل تحمل است.

در این فضا به دانش‌آموز پیشنهاد می‌شود که وقتی زبان خارجی یاد می‌گیرند به دلیل نداشتن تجربه کافی نباید به تنهایی به کتاب‌های مرجع مراجعه کنند و حتماً باید کسی همراهشان باشد تا آنها را از افتادن در مسیرهای انحرافی باز دارد. در نتیجه آشکارا به دانش‌آموز می‌گویند تو به تنهایی نباید و نمی‌توانی فکر کنی و باید دنباله‌رو کسی دیگر باشی و یا کسی دیگر خوب و بد را برایت ترجمه کند. این همان الگویی است که در کتاب‌ها و رفتار آموزشی به دانش‌آموزان تلقین می‌شود.

معلمان در این میان چه نقشی ایفا می‌کنند؟

آنها نیز اسیر و قربانی این نظام آموزشی بسته و ضد حقوق بشری هستند، زیرا آزادی لازم را برای آموزش دانش‌آموزان و فراتر رفتن از کتاب‌های درسی ندارند. فضای امنیتی محیط‌های آموزشی برای معلمان هم خفقان‌آور شده است. اگر در گذشته دست آنها برای کاستن از بار ایدئولوژیک مدارس کمی بازتر بود، در سال‌های اخیر هر روز نظارت امنیتی بر مدارس بیشتر می‌شود و آنها از دست زدن به ابتکارات شخصی محروم می‌شوند. از این نظر شاید بتوان گفت نظام آموزشی ایران نوعی فاجعه و جهنم است برای جوانان، خانواده‌ها و معلمان. همه قربانی و گروگان سیاست‌های ایدئولوژیکی هستند که آموزش را از درون فاسد و ضد انسانی کرده است.

توضیح تصویر اول:

آب بازی در «پارک آب و آتش» در روز ۱۱ مرداد ۱۳۹۰ با فراخوانی در فیس بوک آغاز شد و موجب خشم مقامات و پلیس اخلاقی جمهوری اسلامی شد. چندین نفر از جوانان در‌‌ همان روز در این پارک دستگیر شدند و تعدادی دیگر نیز شناسایی و در روزهای بعد دستگیر شدند.

در همین زمینه:

گفت و گوهای حق شادی را می توانید از طریق لینک های زیر بخوانید:

ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر

حقوق بشر و افق دید ما- در گفت‌وگو با محمدرضا نیکفر، نویسنده و پژوهشگر- بخش نخست

حق شادی- در گفت‌وگوبا محمدرضا نیکفر، بخش دوم و پایانی

اندوهباری نظام آموزشی در ایران – گفت‌وگو با سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه

شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان»

مرگ‌پرستی حکومت ایران – گفت‌وگو با شهلا شفیق، جامعه‌شناس، پژوهشگر و فعال حقوق زنان

پیوند شادی با محیط زیست سالم – گفت‌وگو با جلال ایجادی، استاد دانشگاه وکارشناس

محیط زیست

شادی در سکوت ممکن نیست- گفت‌وگو با بهروز شیدا، منتقد، نویسنده و پژوهشگر ادبی

حق شادی و زخم‌های تاریخی - در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، پژوهشگر تاریخ ایران

سکس، شادی و حقوق بشر- گفت‌وگو با مژگان کاهن، روان‌شناس

حق شادی، حق انتقاد - در گفت‌وگو با مانا نیستانی، کاریکاتوریست ساکن فرانسه

جامعه ایران و زخم‌های روحی - در گفت‌وگو با حسن مکارمی، روانشناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی

افسردگی، تورم و بحران اقتصادی - گفت‌وگو با احمد علوی، اقتصاد‌دان و پژوهشگر علوم اجتماعی

رقص، شادی و اعتراض- گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، رقصنده باله

حق شادی، دین و دینداری- گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی مذهبی

يک مقام وزارت آموزش و پرورش ايران: افسرگی بين دانش‌آموزان شيوع يافته است

Maryam — Mon, 31 Dec 2012 09:39:47 +0000

حسن فرازنده خالدی، مديرکل امور تربيتی و مشاوره آموزش و پرورش ايران می‌گويد افسردگی در بين دانش‌آموزان اين کشور شيوع پيدا کرده است.

حسن فرازنده، امروز دوشنبه به خبرگزاری دانشجويان ايران (ايسنا)، گفت: "افسردگی بيشترين شيوع را در بين دانش آموزان پايه سوم راهنمايی و اول دبيرستان داشته که اين آمار در بين پسران بيشتر از دختران به چشم می‌خورد."

بر مبنای اعلام سازمان جهانی بهداشت، موضوع جهانی سلامت روان امسال "افسردگی: يک بحرانی جهانی" است.

همچنان که بيش از ۳۵۰ ميليون نفر از مردم جهان از افسردگی رنج می‌برند، يکی از رايج‌ترين اختلال‌های روانی در ايران هم افسردگی و اضطراب است.

به گفته مديرکل امور تربيتی و مشاوره آموزش و پرورش ايران، "مهم‌ترين" علت افسردگی در بين دانش‌آموزان "نزاع‌های خانوادگی" است

به گفته مديرکل امور تربيتی و مشاوره آموزش و پرورش ايران، "مهم‌ترين" علت افسردگی در بين دانش‌آموزان "نزاع‌های خانوادگی" است.

در همين حال آمارهای رسمی سازمان‌های دولتی ايران نشان می‌دهد اختلافات خانوادگی و طلاق در بين خانواده‌ها در اين کشور رو به افزايش است.

بر پايه آمار سازمان ثبت احوال، در سه ماهه نخست سال ۱۳۹۱ در ايران، بيش از ۳۴ هزار مورد طلاق ثبت شده است.

استان البرز (کرج) بيشترين آمار طلاق را در ايران دارد. استان تهران و خراسان رضوی در رتبه‌های بعدی قرار دارند. استان‌های سيستان و بلوچستان، ايلام و يزد دارای کمترين نرخ ثبت طلاق هستند.

کاظم نظم‌ده، رئيس مرکز پيش‌گيری سازمان بهزيستی ايران شهريور امسال گفت: "مسائل جنسی، اقتصادی و مداخلات" از مهم‌ترين دلايل طلاق زوج‌های جوان در ايران هستند.

آمارها نشان می‌دهد که در سال ۱۳۸۴ آمار طلاق در ايران ۸۴ هزار مورد بوده که در سال ۱۳۹۰ به بيش از ۱۴۰ هزار مورد رسيده است.

ایرانیان در سراشیبی اختلال‌های روانی

society — Sun, 18 Nov 2012 10:33:45 +0000

نعیمه دوستدار- ضربه آخر را وقتی خورد که شوهرش سکه‌هایی را که برای سرمایه‌گذاری خریده بودند، با ضرر فروخت و گذاشت روی پول فروش ماشین تا بتوانند به خانه اجاره‌ای جدید اسباب‌کشی کنند.

او اما نتوانست اسباب‌ها را جمع‌ کند. چون یک روز بعد از ظهر که بچه‌ها هنوز مدرسه بودند، تصمیمش را گرفت. یک مشت قرص توی یخچال مانده را با چند لیوان آب قورت داد. قرص‌ها از زندگی خلاصش نکردند، تنها باعث شدند چند روزی در بیمارستان بماند و از پنجره به زرد شدن برگ‌های پاییز خیره شود. توی بیمارستان هم حالش بهتر نشد. دلش نمی‌خواست هرگز به خانه برگردد و هر روز با اضطراب کم آمدن خرجی خانه و توقعات بچه‌ها و ترس بیکار شدن شوهرش دست و پنجه نرم کند.

عباسعلی ناصحی، مدیرکل سلامت روان وزارت بهداشت اعلام کرده است: "بر اساس آخرین تحقیق وزارت بهداشت که بعد از ۱۰ سال ا‌نجام شد، ۲۶.۵ درصد زنان و ۲۰.۸ درصد مردان در طول یک‌سال به یک نوع اختلال روانی مبتلا می‌شوند که رتبه اول بار بیماری‌های زنان را دارد."

آخرین بررسی شیوع‌شناسی بیماری‌های روانی در ایران بعد از ده سال طی سال‌های ۸۹ و ۹۰ در سراسر کشور و در جمعیت ۱۵ تا ۶۴ انجام شده که نتایج نهایی آن به تازگی جمع‌بندی شده است. این تحقیق فقط بار کلی بیماری‌های روانی را در بین مردان و زنان برآورد کرده و بار تک‌تک بیماری‌های روان مانند روان‌پریشی، افسردگی، اضطراب، وسواس، دوقطبی، اسکیزوفرنی و ... را به تفکیک نشان نمی‌دهد.

به گفته ناصحی، نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که به طور متوسط شیوع بیماری‌های روانی در جامعه ایران ۲۳.۶ درصد است که البته نسبت به آ‌مار ۲۰ سال قبل رشد چندانی را نشان نمی‌دهد.

افسردگی، انتخابات و فقر

یک ماه قبل از انتشار این آمار، وزیر بهداشت و درمان ایران گفته بود: "بیماری‌های قلبی ریوی، روحی روانی و مغزی درحال افزایش است."

بیش از ۵۰ درصد از دلایل بیماری‌ها مربوط به عوامل اجتماعی همچون فقر‏، تبعیض، سکونت جغرافیایی و... است در حالی که عوامل ژنتیکی ۲۵ درصد از دلایل بیماری‌ها را تشکیل می‌دهد.

وحید دستجردی در پیوند با بیماری‌های کشور و مهم‌ترین عوامل مرگ اعلام کرده بود: "بیش از ۵۰ درصد از دلایل بیماری‌ها مربوط به عوامل اجتماعی همچون فقر‏، تبعیض، سکونت جغرافیایی و... است در حالی که عوامل ژنتیکی ۲۵ درصد از دلایل بیماری‌ها را تشکیل می‌دهد."

در میان عوامل اجتماعی موثر بر اختلال‌ها و بیماری‌های روانی در میان ایرانیان، نمی‌توان تاثیر مسائل اقتصادی و سیاسی را نادیده گرفت. حتی وزیر بهداشت ایران هم عوامل اجتماعی گوناگون همچون فقر، بیکاری و انتخابات را در سلامت روانی جامعه موثر دانسته و گفته بود: "عوامل اجتماعی زیادی در سلامت روانی موثر است که باید این عوامل کنترل شود و همچنین با رعایت اخلاق انتخاباتی بتوانیم در زمان انتخابات میزان فشارهای روانی برجامعه را کاهش دهیم."

مگر ما از زندگی چه می‌خواهیم؟

بیتا، ۳۲ ساله و متاهل است و یک پسر دارد. پیش از این سابقه بیماری روانی نداشته اما در سه سال اخیر، چندین دوره افسردگی را تجربه کرده است.

بیکاری، مشکلات اقتصادی و معیشتی زندگی بیتا را مثل خیلی از خانواده‌های ایرانی دیگر دستخوش تغییر کرد: "اول ازدواج‌مان وضع‌مان خوب بود. ماشین داشتیم. خانه‌مان اجاره‌ای بود، اما خوب بود. حالا هیچ چیز نداریم. من الان تحت نظر دکترم و دارو مصرف می‌کنم. وقتی می‌شنوم که در رادیو و تلویزیون می‌گویند توقع‌تان را از زندگی پایین بیاورید دیوانه می‌شوم. من از نظر روحی کشش این همه مشکل را ندارم. مگر توقع ما از زندگی چیست؟"

او به زمانه می‌گوید: "در زمان انتخابات سال ۸۸ من باردار بودم. اوایل خیلی حالم خوب بود. شور و شوق داشتم. امید داشتم. حتی احساس می‌کردم بعد از انتخابات این احتمال وجود دارد که بچه‌ام در شرایط بهتری بزرگ شود، اما نتیجه انتخابات همه چیز را به هم ریخت. چون بچه‌ام کوچک بود خودم نمی‌توانستم در اعتراض‌ها شرکت کنم، اما مدام پای اینترنت و تلویزیون بودم. آنقدر اخبار رویم اثر گذاشت که افسردگی گرفتم. همه‌اش گریه می‌کردم. نتوانستم به بچه‌ام شیر بدهم. پایم به مطب دکتر و روانشناس باز شد. مدام اخبار کشته شدن مردم در خیابان و زخمی شدن و دستگیر شدن... چندتا از آشناهای ما بازداشت شدند. یک سال طول کشید تا کمی بهتر شوم، اما باز هم حالم بد شد."

تجربه بعدی بیتا به شغل شوهرش برمی‌گردد: "شوهرم در یک شرکت خصوصی کار می‌کرد. چندماه حقوق‌شان را ندادند چون می‌گفتند هزینه مناقصه‌ها تامین نشده. بعد از چند ماه پول‌شان را دادند اما از کار بی‌کارشان کردند. شش ماه تمام بی‌کار بود."

بیکاری، مشکلات اقتصادی و معیشتی زندگی بیتا را مثل خیلی از خانواده‌های ایرانی دیگر دستخوش تغییر کرد: "اول ازدواج‌مان وضع‌مان خوب بود. ماشین داشتیم. خانه‌مان اجاره‌ای بود، اما خوب بود. حالا هیچ چیز نداریم. من الان تحت نظر دکترم و دارو مصرف می‌کنم. وقتی می‌شنوم که در رادیو و تلویزیون می‌گویند توقع‌تان را از زندگی پایین بیاورید دیوانه می‌شوم. من از نظر روحی کشش این همه مشکل را ندارم. مگر توقع ما از زندگی چیست؟"

ناامنی اجتماعی، ناامنی روانی

بنا بر گزارشی که به تازگی در ایران منتشر شده است، به طور کلی بیماری‌های روانی حدود ۱۴ درصد کل بار بیماری‌های کشور را به خود اختصاص می‌دهند.

براساس آمار رسمی، حدود ۲۳ درصد ایرانی‌ها بیماری روانی دارند، اما این آمار به تنهایی منعکس‌کننده وضعیت روانی اقشار مختلف جامعه نیست. آمارهای رسمی معمولاً بیماری‌های خفیف روانی را نادیده می‌گیرند و مراجعه مردم را ملاک ارزیابی وضعیت روانی‌شان قرار می‌دهند. این در حالی است که رفتن پیش مشاور و روانشناس حتی در شهرهای بزرگ ایران هم رایج نیست و تعداد زیادی از مردم هنوز بیماری روانی را انگ می‌دانند و از مراجعه به دکتر و مصرف دارو خودداری می‌کنند. آشنا نبودن مردم با اختلال‌های روانی نیز باعث رواج پدیده‌ای می‌شود که انجمن روانپزشکان آن را "اختلال‌های خاموش روانی" می‌نامد.

براساس آمار رسمی، حدود ۲۳ درصد ایرانی‌ها بیماری روانی دارند، اما این آمار به تنهایی منعکس‌کننده وضعیت روانی اقشار مختلف جامعه نیست. آمارهای رسمی معمولاً بیماری‌های خفیف روانی را نادیده می‌گیرند و مراجعه مردم را ملاک ارزیابی وضعیت روانی‌شان قرار می‌دهند. این در حالی است که رفتن پیش مشاور و روانشناس حتی در شهرهای بزرگ ایران هم رایج نیست و تعداد زیادی از مردم هنوز بیماری روانی را انگ می‌دانند و از مراجعه به دکتر و مصرف دارو خودداری می‌کنند. آشنا نبودن مردم با اختلال‌های روانی نیز باعث رواج پدیده‌ای می‌شود که انجمن روانپزشکان آن را "اختلال‌های خاموش روانی" می‌نامد.

بر مبنای اعلام سازمان جهانی بهداشت، موضوع جهانی سلامت روان امسال "افسردگی: یك بحرانی جهانی" است. همچنان که بیش از ۳۵۰ میلیون نفر از مردم جهان از افسردگی رنج می‌برند، یکی از رایج‌ترین اختلال‌های روانی در ایران هم افسردگی و اضطراب است.

در تائید این ادعا، مدیر یک کلینیک مشاوره و روانشناسی در تهران می‌گوید: "دلایل افسردگی و اختلالات روانی مردم فراوان است. زندگی در شهرهای شلوغ و پر سر و صدا، گرانی، مشکلات اقتصادی و ... همین مسائل خود به مشکلات تازه‌ای دامن می‌زند. افراد باید بیشتر کار کنند؛ در نتیجه ارتباط اعضای خانواده کمتر می‌شود و بچه‌ها از والدین جدا می‌شوند. افراد دیگر احساس آرامش و امنیت ندارند. همه نگران از دست دادن شغل و گرفتار نان شب‌شان هستند."

مدتی قبل، مدیر دفتر سلامت روانی وزارت بهداشت گفته بود در خوش‌بینانه‌ترین حالت، اختلال‌های روانی در یک پنجم کل ایرانی‌ها شیوع پیدا كرده كه سهم زنان 26 درصد و مردان ۱۵ درصد است. این روانشناس که نخواست نامش گفته شود، در همین زمینه به زمانه می‌گوید: "ما این موضوع را به وضوح می‌بینیم. به طور کلی مود و خلق مردم افسرده شده است. گاهی افراد خودشان دلیل اصلی اضطراب و افسردگی و حالت‌هایشان را نمی‌دانند، اما پس از چند جلسه مشخص می‌شود که فرد به دلیل مشکلات اجتماعی و اقتصادی، توان مدیریت خود را بر زندگی‌اش از دست داده و افسردگی توانش را برای برخورد با چالش‌های روزانه زندگی از بین برده است. افراد برون‌گرا در چنین شرایطی پرخاشگر می‌شوند. درونگراها وضعیت‌شان حتی بدتر هم هست و ممکن است وارد فاز منفی و بیماری ‌شوند. به خصوص خانم‌ها، به دلیل نگرانی نسبت به آینده، بیشتر در معرض این مود قرار می‌گیرند. علاوه بر افسردگی ممکن است دچار وسواس‌های فکری و عملی شوند."

او مشکلات این روزهای مردم را به گروه سنی خاصی منحصر نمی‌داند، اما معتقد است عوارض این حالت‌ها در جوانان باعث افزایش طلاق، ترک تحصیل و از دست دادن شغل ‌می‌شود. موارد اقدام به خودکشی نیز به گفته این روانشناس بیشتر از پیش گزارش می‌شود.

این روانشناس سیر تغییرات روانی مردم را در سال‌های اخیر چنین ارزیابی می‌کند: "بیشتر مراجعه‌کنندگان ما کسانی هستند که نمی‌توانند با موقعیتی که از طرف جامعه به آنها تحمیل می‌شود کنار بیایند. آنها به وضوح فقیرتر شده‌اند و این موضوع باعث شده عزت نفس‌شان از بین برود. محرومیت اقتصادی و اجتماعی، حالا آنها را در یک روند رو به سقوط قرار داده است: افسردگی، اضطراب، اعتیاد، افراط در نوشیدن الکل، خودکشی و انواع اختلال‌های روانی."

خط آخر

احمد همیشه اینطور نبوده است. زمانی را به یاد می‌آورد که شاد و پرانگیزه بوده: "زمانی فکر می‌کردم درس می‌خوانم و پیشرفت می‌کنم. فکر می‌کردم خودمان می‌توانیم وضع را درست کنیم. دیگر هیچ چیز برایم مهم نیست. تنها چیزی که ممکن است نجاتم دهد این است که از این مملکت بروم. آن هم که نه پولش را دارم نه حالش را."

احمد ۲۸ ساله است، فوق‌لیسانس یک رشته مهندسی و ساکن تهران. او خودش را اینطور توصیف می‌کند: "بی‌حوصله و افسرده‌ام. به زور سر کار می‌روم. تفریح خاصی ندارم، امیدی هم به آینده ندارم."

احمد دو سال قبل در آزمون دکترا هم قبول شده بود، اما از تحصیل انصراف داد: "دکترا بگیرم که چه بشود؟ تفاوتی در حقوقم نمی‌کند. جایگاه اجتماعی خاصی هم به دست نمی‌آورم. فوقش می‌شوم مثل بابای خودم؛ یک بازنشسته فقیر."

خانواده به او فشار می‌آورند که ازدواج کند، اما او انگیزه‌ای برای ازدواج ندارد. معتقد است که ازدواج تنها به مشکلاتش اضافه خواهد کرد. روابطش با دوستانش هم محدود است و احساس می‌کند از بیشتر مردم بیزار است. می‌گوید: "پیش مشاور هم رفته‌ام، اما فایده‌ای ندارد. هیچ نقطه امیدی ندارم که فکر کنم ممکن است روزی وضع خودم و مملکتم درست شود. تنها چیزی که می‌بینم اخبار بد و ناامیدکننده است. جنگ و تحریم و گرانی و بدبختی."

احمد همیشه هم اینطور نبوده است. زمانی را به یاد می‌آورد که شاد و پرانگیزه بوده: "زمانی فکر می‌کردم درس می‌خوانم و پیشرفت می‌کنم. فکر می‌کردم خودمان می‌توانیم وضع را درست کنیم. دیگر هیچ چیز برایم مهم نیست. تنها چیزی که ممکن است نجاتم دهد این است که از این مملکت بروم. آن هم که نه پولش را دارم نه حالش را."

مغز، آخرالزمان را باور نمی‌کند

arezoo — Sat, 15 Oct 2011 19:01:46 +0000

احسان سنایی

احسان سنایی - شما هم شاید علاقه‌مند به قصه‌های آخرالزمانی باشید، اما تنها بدین‌واسطه که در جدی‌ترین حالت ممکن هم امکان ندارد آن را باور کنید. آن‌هم نه به‌واسطه واقع‌گرایی‌تان، بلکه چون به‌گفته تیمی از عصب‌شناسان، مغز ما مانع از تنظیم انتظارات‌مان راجع به آینده می‌شود، حتی اگر مدارک محکمی هم برای وقوع رخداد بدی در آینده در اختیارتان باشد.

گروهی از پژوهشگران آلمانی و انگلیسی، آزمون روان‌شناختی پیچیده‌ای را به‌منظور تعیین نحوه عکس‌العمل مردم در برابر رخدادهای منفی آینده طرح زدند. آن‌ها در ابتدا سئوالاتی راجع به احتمال وقوع 80 پدیده دردسرساز مختلف از قبیل ابتلا به یک بیماری مهلک یا وقوع یک حمله نظامی را از افراد مختلفی پرسیدند. این پژوهشگران، پس از ثبت پاسخ مردم، به هرکدام‌شان اطلاعات آماری صحیحی از احتمال وقوع چنین پدیده‌هایی را ارائه کردند. در برخی موارد این افراد احتمال صحت داشتن قضیه مزبور را دست بالا و در برخی موارد هم دست پایین گرفته بودند.

پس از اینکه مدتی گذشت، این پژوهشگران مجدداً از افراد تحت مطالعه، سئوالاتی راجع به احتمال وقوع حوادثی برای شخص هرکدام‌ از این افراد پرسیدند. جالب اینجا بود که اگر آمار حقیقی احتمال وقوع یک پدیده ناخوشایند، از آن‌چه در وهله اول حدس زده بودند بیشتر می‌بود، آنگاه این افراد احتیاط بیشتری را در تطبیق انتظارات‌شان با آینده به خرج می‌دادند. حال ‌آنکه همین فرآیند در خصوص پدیده‌های خوشایند با احتیاط کمتری صورت می‌گرفت. درست مثل این بود که مردم به‌طور گزینشی، احتمال وقوع حوادث آینده را به یاد می‌آوردند. یعنی تمایل‌شان بیشتر معطوف به فراموش کردن حوادث ناخوشایند آینده بود.

حال، از اینجا به بعدش را دقت کنید: این پژوهشگران، حین انجام همین آزمایشات، اقدام به تهیه تصاویر fMRI از مغز داوطلب‌ها می‌کردند و می‌توانستند که قسمت‌های فعال مغز فرد حین به خاطر آوردن (یا ناتوانی در به خاطر آوردن) احتمالی وقوع یک پدیده ناگوار را تماشا کنند. آن‌ها در مقاله‌ای که طی همین هفته در نشریه علمی Nature Neuroscience انتشار داده‌اند، آورده‌اند: "... ما متوجه شدیم که خوش‌بینی افراد، حاصل کاهش کدگذاری داده‌های نامطلوب مربوط به آینده در بخشی از قشر پیشانی مغز (موسوم به IFG سمت راست) می‌شود، که نسبت به خطاهای تخمینی حساس است. ... لذا تمایل انسان به خوش‌بینی، ریشه در ناتوانی مغز از کدگذاری خطاهای تخمینی در زمان‌هایی دارد که به‌منظور تعیین احتمال وقوع پدیده‌های بدبینانه به خدمت فراخوانده می‌شوند. این ناتوانی، به واکنش‌های گزینشی می‌انجامد و همین باعث القای خوش‌بینی غیرواقع‌گرایانه‌ای می‌شود که در برابر هرگونه تغییری مقاوم است."

لذا خوش‌بینی آدمی اساساً ریشه در نقص عصب‌شناختی‌ای دارد که ما را از به خاطر آوردن اطلاعات ناگوار مربوط به آینده بازمی‌دارد و به‌همین خاطر است که هیچکس علاقه‌ای به پذیرش وقوع رخدادهای آخرالزمانی در مورد خودش، از خود نشان نمی‌دهد. البته استثنای جالبی هم در این قاعده به چشم می‌خورد. همانگونه که پژوهشگران هم تأکید کرده‌اند، فقط افرادی که پیوسته برآوردهای صحیحی از زمان وقوع پدیده‌های ناگوار را در مورد خود انجام می‌دهند، دچار افسردگی مزمن می‌شوند. پس آیا افسردگی حاصل آگاهی است؟

شاید اینگونه بتوان گفت که این نقص عصب‌شناختی ما، نوعی کارکرد سازگاری‌جویانه دارد و مانع از افسردگی عمیق‌مان راجع به احتمال وقوع یک رخداد ناگوار و قریب‌الوقوع می‌شود.

منبع: io9

در همین زمینه:

ترس از پایان

توضیح تصویر:

نقاشی از مصیب امیرف / منبع: اینجا.

طرح از Igor Kopelnitsky / منبع: Images.com - Corbis