حکایت آنکه به ایران پناهنده شد

Fri, 14 Oct 2011 08:43:23 +0000

نگاهی به "سفر خروج"، تازه‌ترین رمان محمد آصف سلطان‌زاده

مسعود کدخدایی

مسعود کدخدایی - هر مهاجرتی پر از داستان است و رمز و راز. مهاجرت موسای افغانی به ایران هم، مانند مهاجرت موسای پیامبر به همراه قومش از مصر، پر از حکایت⁭های شنیدنی است.
موسی خان افغانی برای مهاجرت ایران را برمی⁭گزیند، آن هم بی‌آنکه خودش بداند برای چه ایران؟

او جوانی است سی و دوساله، و اهل مطالعه که با ادبیات ایران، و حتا جغرافیای تهران آشنا است، و دلش پرپر می‌⁭زند که شهر هدایتِ نویسنده را ببیند. اما برای رسیدن به تهران، از این جوان پرغرور می‌⁭خواهند که قاطی گوسفندان شود، و او که خود را در این غربتِ بی⁭رحم، بی‌هیچ چاره⁭ی دیگری می‌⁭بیند، به همراه گروهی از هم⁭میهنانش، و با پرداخت دویست هزار تومان، این گونه راهی تهران می‌⁭شود:

"سوار کامیون با بار گوسفند کرده⁭اندشان. کسی اعتراض نکرده که چرا باید سوار کامیون با بار گوسفند شد. حتی موسی هم اعتراض نکرده. و حالا که عصبانی است و رنج مضاعف می‌⁭کشد از همین رو است. که چرا تن درداده به حقارتی این⁭چنین که سوار کامیون شوند و بعد روی آن⁭‌ها تخته⁭چوب⁭هایی گذاشته شود و در طبقه بالا باز گوسفند بار بزنند. این⁭‌ها باید در زیر بمانند تا تهران. و جلوشان باز گوسفند بگذارند که پلیس راه بپندارد که هر دو طبقه کامیون پر از گوسفند است. بیست و پنج گوسفند آن ته در طبقه زیر کز کرده. این هم یک کلمه دیگر ایرانی است که راننده گفته: کز کنید همون جا تا تهران. فهمیده⁭اند بی‌آ⁭نکه بپرسند. همین که آن زیر فروشده⁭اند فهمیده⁭اند که نباید جنب خورد. جای بیست و پنج گوسفند را اشغال کرده⁭اند. نه، این⁭‌ها ندیده⁭اند که بیست و پنج گوسفند را پایین آورده باشند تا در سفر بعدی آن⁭‌ها را ببرند. جای گوسفندان را این⁭‌ها تنگ کرده⁭اند. رنج می‌⁭کشند همه این⁭‌ها و موسی رنج مضاعف. از درز تخته شاش گوسفندان روی⁭شان می‌⁭ریزد. گفته⁭اند برای هواخوردن هر جند ساعت بیرون⁭شان خواهند آورد. همین کار را بار‌ها کرده⁭اند. کامیون در بیراهه⁭‌ها می‌⁭پیچد و دور از جاده عمومی می‌⁭ایستد. این⁭‌ها بیرون می‌⁭آیند و هواگیری می‌⁭کنند. کسی به کسی نمی‌⁭تواند نگاه کند. نگاه⁭شان خم می‌⁭خورد. سرشان پایین می‌⁭افتد. چرا به این حقارت تن دردادیم؟ و باز سوار می‌⁭شوند."

این کامیون در بین راه با تانکر نفتی تصادف می‌⁭کند. کامیون می‌⁭سوزد، اما چند نفر، و از آن میان موسی که زخم⁭‌هایش عمیق نیست جان سالم به⁭در می‌⁭برد و با هر فلاکتی که شده خودش را به تهران می‌⁭رساند.

موسی از‌‌ همان آغاز ورود به تهران باید بترسد. نه تنها از پلیس و بسیجی و لباس شخصی، که از مردم تهران هم باید بترسد، چرا که می‌⁭پندارند او آماده است تا جایشان را تنگ کند و کارشان را بدزدد.
در تهران او سر از جمع افغان⁭هایی درمی⁭آورد که در زیرزمینی، در یک کارگاه کیف و ساک‌دوزی، هم کار می‌⁭کنند، و هم می‌⁭خورند و هم می‌⁭خوابند. در آنجا خوراکی به او می‌د‌⁭هند و زخمش را می‌⁭بندند و از او می‌⁭خواهند که همان⁭جا بماند و کار کند.

در این کارگاه گفت‌وگوی کارگران افغانی با هم، زنده، گزیده و گویاست. موسی با عباس، یکی از کارگران‌‌ همان کارگاه برای خرید می‌⁭رود. عباس می‌⁭گوید:
"این چه خوب است که به ما نان می‌⁭فروشن. شنیدم طرفای شابدولعظیم و دیگر محله⁭های افغان⁭نشین به ما نان نمی‌⁭فروشن. به خاطر همی به تو گفتم پیش نیا. یک وقت نانوا نبینندت و...
- نفهمه که تو هم افغان هستی؟
- ولی می‌⁭شناسندمان. خوب..."
موسای خسته و گرسنه تازه به تهران رسیده، و با هم‌میهنانش سر سفره نشسته است. تلویزیون روشن است و وزیر کار می‌⁭گوید که اگر سه میلیون افغانی از کشور بروند، دو میلیون و دویست هزار فرصت شغلی ایجاد می‌⁭شود، و از میزان جرم و جنایت هم کاسته خواهد شد.

سِفر خروج، محمد آصف سلطان‌زاده، دانمارک- نشر دیار کتاب ۲۰۱۱

در اینجا بد نیست چند سطر از کتاب را با هم بخوانیم. بشیر (یکی از کارگران) به موسی می‌⁭گوید:
"ببخشید که شما امروز رسیده⁭اید و این⁭‌ها این⁭طور حرف می‌⁭زندد. مهمانی که میزبان سر سفره به رخش می‌⁭کشد که نان⁭اش ره می‌⁭خوری.

موسی لقمه در گلویش قطار شده بود و هرچه فرو می‌⁭داد پایین نمی‌⁭رفت. داراب متوجه⁭اش بود. گفت: اول⁭‌ها این⁭طوری هستی ولی بعدتر‌ها کمی غیرتت بی⁭حس می‌⁭شن. دگه سرت تأثیر نمی‌⁭کنه. حتی اگه یک نفر ده خیابان هم به تو کُس⁭کش افغان بگویه باز سرت تأثیر نمی‌⁭کنه.
موسی گفت: خدا اون روز ره نیاره.
- ولی می‌⁭یاره. ده ایران که آمدی باید غیرتت ره در همون سر مرز ایلا کنی و بیایی. غیرتت د همو کشور خودت بدرد می‌⁭خوره و نه این⁭جه. بروت⁭‌هایت ره هم تراش کو و ده این⁭جه بی‌بروت [سبیل] بگرد.
- همو که گفتم، ده ایران یک جو از غیرتت کم کو و سال⁭‌ها سرفراز بگرد."

اما چیزی نمی‌⁭گذرد که می‌⁭بینیم حتی با گذشتن از غیرت، و نادیده گرفتن رفاه، و تن دادن به کارهای سخت در شرایط غیر انسانی هم نمی‌⁭توان در ایران آسوده بود. در‌‌ همان‌شب با چوب و چماق و زنجیر به این کارگاه حمله می‌⁭کنند و موسای هنوز به قرار ننشسته، در خیابان⁭های بی⁭رحم تهران آواره می‌⁭شود و از این پس ما را هم از شنیدن گفت‌وگوهای جاندار در این کتاب محروم می‌⁭سازد.

موسی برحسب تصادف دری را فشار می‌⁭دهد و به ساختمان متروکی مشرف به پارک دانشجو وارد می‌⁭شود که مسکن موشان و خفاشان گردیده، و بومی نیز در آنجا خانه دارد. موسی در این⁭ ساختمان ساکن می‌⁭شود و از ترس، تنها بعضی از شب⁭‌ها از آنجا بیرون می‌⁭رود تا بلکه نان خشکی را از گونی نان⁭خشکه⁭های پشتِ در نانوایی⁭‌ها، یا از میان زباله⁭‌ها برباید، و سپس با موش⁭‌ها بر سر دریافت سهم خود از آن⁭‌ها به نبرد بپردازد.

بیچاره موسی که برای آزادی و با آرزوی یک زندگی در خور انسان، این⁭همه رنج را پذیرفته، و اینک در بیغوله⁭ای با جغد و موش در جنگ است، پیوسته خواب دُن کیشوت را می‌⁭بیند که بیهوده نیزه بر سنگ می‌⁭ساید.

اما اگر این موسی به قصد نجات افغانستان تن به مهاجرت داده بود و ماجرا‌هایش به طنز نوشته می‌⁭شد و نه چنین جدّی، آن⁭گاه می‌⁭شد که او را با دن کیشوت مقایسه کرد؛ شباهتی که خودِ موسی تلاش دارد به خواننده القا کند. اما این⁭گونه که او از سر بی⁭چارگی تن به بلا می‌⁭سپارد، و این⁭گونه که بی‌امید و بی‌اعتقاد با ماجرا‌ها روبه⁭رو می‌⁭شود، سخت است که شباهتی بین او و دن کیشوت بیابیم.

اتفاق مهمی که در این دوران تنهایی برای او می‌⁭افتد این است که در تظاهرات هم⁭جنس⁭گرایان پسری با لباس و آرایش زنانه از دست مأموران درمی⁭رود. موسی که از درون ساختمان پناهگاهش ناظر جریان است، در را می‌⁭گشاید و جوان را به درون می‌⁭کشاند و از چنگ پلیس نجات می‌⁭دهد.

از این پس او زندانی موسی می‌⁭شود، چون موسی می‌⁭ترسد با بیرون رفتن او، مکان سکونتش لو برود. او که این جوان را دوست دارد، و هرچه می‌⁭گذرد بیشتر مهرش را به دل می‌⁭گیرد، خودش را به خطر می‌⁭اندازد و شبانه به یک ساندویچی دستبرد می‌⁭زند تا بتواند زیبای دربندش را راضی کند تا از خانه بیرون نرود؛ تلاشی که از‌‌ همان آغاز محکوم به شکست است.

در چند شبانه‌روزی که موسی و فرشید که دوست دارد فریده صدایش بزنند، در این ساختمان با هم هستند، فرشید بار‌ها از او می‌⁭خواهد که به ندای بدنش پاسخ دهد. "به گردنش می‌آویخت و او را می‌⁭بوسید" یا به او می‌⁭گوید: "ببین، همین دختر درونم فیزیک بدنم را تغییر داده. آرام آرام پستانم رشد کرده. اندازه پستان نورس یک دختر تازه بالغ دارم. استخوان لگنم هم رشد دارد. او بیشتر قدرتمند‌تر است تا پسر درونم. اوست که مرا در آغوش تو می‌⁭اندازد."

و در ادامه: "از جایش برمی⁭خاست و روی زانوی موسی می‌⁭نشست. مو‌هایش را مدت⁭‌ها نوازش می‌⁭کرد. موسی نگاهش در دوردست⁭‌ها می‌⁭ماند. "
- به چه فکر می‌⁭کنی؟
- به کار... غذا. آینده. رهایی.
- من هم به همین⁭‌ها فکر می‌⁭کنم گاهی.
- از روی زانوی موسی برمی⁭خاست و پایین می‌⁭نشست: چکار باید بکنیم؟
- نمی⁭دانم... تو در این اواخر افغان تو شهر دیدی؟"
و البته موسی هم دلباخته⁭ی⁭ او است:
"فریده خندید و صورتش گل انداخت. دل موسی به تپش افتاد. چشمان خندانش هم دلارام بود و گونه⁭‌هایش که چال می‌⁭افتاد. گفت: یک نیمچه ایمان داشتیم که بُردی. دلم را هم که شجاع و سخت⁭‌ترین بود آب کردی. نه بخند و نه گریه کن. تاب هیچ⁭کدام از این دو حالت را ندارم.
فریده چهره جدی کرد و ابرو بالا انداخت. چشمان سیاهش مثل آهوی ختایی بی⁭قرار شد. موسی گفت: این حالتت را هم تاب ندارم."

- ما به عقرب می‌گوییم نام‌گم. از ترس اینکه نامش را بگیری و پیدایش بشود.
- او هم عقربی‌ست جراره، باور کن
سفر خروج، محمد آصف سلطان‌زاده

این بخش داستان، و به⁭ویژه گفت‌وگوی موسی و فرشید در چنین شرایطی که فیلم "کوه بروک⁭بک" را به⁭یاد می‌⁭آورد، با منطق داستان نمی‌⁭خواند. موسی مدت⁭هاست که در تنهایی زندگی می‌⁭کند و هیچ رابطه⁭ی جنسی نداشته، و چند بار نیز در خواب جُنُب شده، و حال در اوج تنهایی⁭اش با زیبارویی در مکانی که غیر از آن دو نفر، کس دیگری از آن خبر ندارد تنها است، و آن زیبارو که از دیدنش دل موسی به تاپ تاپ می‌⁭افتد، نه یک بار و به یک زبان، بلکه بار‌ها و به زبان بی‌زبانی و به زبان اشاره و حتی به زبان خواهش از او هم⁭خوابگی می‌⁭خواهد و موسی که در اینجا طعنه به قدیسان می‌⁭زند، باز هم او را از خود می‌⁭راند!

در اینجا مکان، فضا و یک طرف قضیه که فرشید یا فریده است، همه، خواهان هم⁭بستر شدن این دو نفر هستند، اما به نظر می‌⁭رسد که نویسنده نمی‌⁭خواهد این عمل انجام شود. آیا این به⁭خاطر اخلاق‌گرایی است، یا او از اخلاقی بودن خوانندگانش می‌⁭ترسد؟ در هر صورت در این داستان، برخورد موسی با موضوع سکس چندان باورکردنی نیست، چرا که هیچ عامل قابل قبولی در داستان به دست داده نمی‌⁭شود تا بر مبنای آن بپذیریم که موسی بخواهد این امکان آمیزش جنسی را که به این راحتی در اختیارش قرار گرفته، این⁭گونه از دست بدهد.

به این قطعه توجه کنید که با حرف⁭های فریده آغاز می‌⁭شود:
"... ولی ما از جنس فساد نیستیم. ما از جنس عیب و نقص جامعه نیستیم. ما خودمان را طبیعی می‌⁭دانیم. حتی گاهی ماوراء‌تر. حضور دو جنس در یک بدن. این فوق⁭العاده است. تو هیچ⁭گاه این را متوجه نمی‌⁭شوی. یک بار... فقط یک بار با من همنوا شو تا بفهمی.
باز به دست موسی آویخت. موسی نمی‌⁭توانست با خشونت دستش را از دست او بکشد. گفت: نمی‌⁭توانم. خودت می‌⁭دانی نمی‌⁭توانم."
اما نکته اینجاست که هیچ⁭جا گفته نمی‌⁭شود که موسی چرا "نمی‌⁭تواند".

نکته⁭ی قابل توجه دیگر این است که نویسنده⁭ی "سِفر خروج" برای نشان دادن خواسته⁭های جنسی از واژه⁭های شرمگینی هم⁭چون "هم⁭نوا شدن"، "پاسخ به ندای بدن"، و "نیاز" استفاده می‌⁭کند.
سرانجام فریده از آنجا می‌⁭رود و موسی به⁭خاطر موقعیت ساختمانی که در آن مسکن گزیده، می‌⁭تواند ناظر تظاهرات "جنبش سبز" بر علیه رژیم باشد و یک⁭بار که در را به روی فراریان از حمله⁭ی پلیس می‌⁭گشاید، نه تنها مسکنِ امنش را از دست می‌⁭دهد، بلکه به زندان می‌⁭افتد و پس از شکنجه و توهین بسیار او را با عدّه⁭ای دیگر از افغان⁭‌ها در وانت⁭هایی می‌⁭نشانند تا به افغانستان برگردانند. در این⁭جا عده⁭ای از جوانان ایرانی هم به امید رهایی از شرایط ایران خود را افغانی معرفی می‌⁭کنند و داخل وانت⁭‌ها می‌⁭شوند. تعداد چنان زیاد می‌⁭شود که آنان را در ۱۳ اتوبوس می‌⁭نشانند و به مقصد مشهد روانه می‌⁭سازند. اما در پای کوه دماوند اتفاقی می‌⁭افتد. "زمین تکانی به خود می‌⁭دهد انگار بخواهد از نقطه اتکایی بر نقطه اتکای دیگری پهلو بگیرد."

نویسنده در اینجا می‌⁭خواهد - هم⁭چون نام کتاب- داستان این موسای بی‌عصا را که پشتیبانی مانند خدای قهار بنی اسرائیل هم ندارد، به داستان موسای پیامبر بپیوندد و از آن اسطوره⁭ای بسازد که به گمان من چندان موفق نبوده است. موسای پیامبر سرانجام می‌⁭تواند قومش را از مصر به وادی امنی برساند، آن هم در شرایطی که طلا و جواهرات مصریان را به غارت برده، و به تعبیری حقشان را از ظالمان گرفته⁭اند.

می‌⁭توان از زاویه و بُعدهای گوناگونی به داستان موسای پیامبر پرداخت. مشکل اینجاست که سلطان‌زاده برای ما روشن نمی‌⁭کند که از چه بُعد یا زاویه⁭ای باید به داستان موسای پیامبر نگاه کنیم، و یا کدام⁭یک از ماجراهای او را باید در مَدّ نظر داشته باشیم.

البته می‌⁭توان با مراجعه به "سِفر خروج" در انجیل شباهتی طنزگونه میان آن بلاهایی که خدای موسی بر سر مصریان می‌⁭آورد، با بلاهایی که پشت سر هم بر سر افغانیان آمده است، دید. اما این موسی در مقایسه با موسای پیامبر تنها به کاریکاتور رنگ و رو رفته⁭ای می‌⁭ماند.

پس از آنکه موسی از فرعون می‌⁭خواهد تا قوم بنی اسرائیل را از بردگی آزاد کند و فرعون نمی‌⁭پذیرد، در باب هفتم موسی با عصایش آب نهر مصر را به خون تبدیل می‌⁭کند و ماهیان آن می‌⁭میرند، و تا هفت روز چنین است.

در باب هشتم وزغ⁭‌ها زمین مصر را می‌⁭پوشانند، تا آن⁭که فرعون از موسی می‌⁭خواهد برای رفع این بلا به درگاه خدا دعا کند. موسی این کار را می‌⁭کند و وزغ⁭‌ها می‌⁭میرند. پس از این، بار‌ها عدم وفای به عهد فرعون تکرار می‌⁭شود، و هر بار بلایی تازه نازل می‌⁭شود، و موسی از خدا می‌⁭خواهد که بلا را برچیند.
پس از بلای وزغ⁭‌ها خداوند به دست هارون هرچه غبار مصر بود، به پشه تبدیل می‌⁭کند، و پس از آن مگس⁭‌ها پدید می‌⁭آیند و سراسر مصر را می‌⁭پوشانند، سپس دمل⁭هایی بر پیکر مصریان و حیواناتشان پدید می‌⁭آید، و دیگر بار تگرگ و آتش بر مصر می‌⁭بارد. در باب دهم ملخ⁭‌ها هرچه را که در مصر سبز است می‌⁭خورند، و چون فرعون هم⁭چنان نافرمانی می‌⁭کند، تا سه روز تاریکی غلیظی مصر را می‌⁭پوشاند.
خداوند به موسی می‌⁭گوید یک بلای دیگر هم بر سر فرعون و مصریان می‌⁭آورد، و آن⁭گاه بنی اسرائیل را نجات می‌⁭دهد. نشان آن بلا چنین است که نعره⁭ی عظیمی در تمامی سرزمین مصر به گوش خواهد رسید که مانند آن را کسی نشنیده، و دیگر هیچ‌کس هم نخواهد شنید. آن⁭گاه موسی و قومش به سلامت از آب می‌⁭گذرند و مصریانی که در تعقیبشان هستند غرق می‌⁭شوند.

موسای افغانی به هنگام برگشت داده شدن به افغانستان، در پای کوه دماوند با همین نعره⁭ی عظیم روبه⁭رو می‌⁭شود:
"زمین با غرشی سهمگین، انگار بر شیپوری عظیم⁭‌تر از زمین تا آسمان دمیده می‌⁭شود. چاک زمین با صدای تندرگونه به هر سو می‌⁭دود. جزیره⁭هایی انگار و آدم‌هایی پراکنده بر آنکه از هم دور می‌⁭شوند و نزدیک می‌⁭شوند و به هم اصابت می‌⁭کنند و ازهم فرو می‌⁭پاشند. "ص. ۲۵۳

و این نعره⁭ی کوه دماوند است که "از خشمی که هزاران سال در درون او جوشیده و بالا آمده و حالا رسیده به گلو. سقف کوه، زخمی از هزار سال پیش‌تر، ازنو شکافته می‌⁭شود. آتش فواره می‌⁭زند آمیخته با دود." ص. ۲۵۲-۲۵۳

"سِفر خروج" پرکشش و روان است، و به⁭ویژه هفت بخش نخست آن بسیار خوب پرداخته شده، و از سویی سختی و دردناکی مهاجرت، و به ویژه رنج افغان⁭های مهاجر، و از سوی دیگر توان نویسنده را در ثبت و ماندگار کردن واقعیت⁭‌ها به خوبی نشان می‌⁭دهد. گزارشی از واقعیتی دردناک که ماندگار کردن آن از پس هرکسی برنمی⁭آید، و نقطه⁭ی قوت کارهای آصف سلطان‌زاده است.

شناسنامه‌ کتاب:
سِفر خروج
محمد آصف سلطان‌زاده
دانمارک- نشر دیار کتاب ۲۰۱۱.
۲۶۲ صفحه، با پیوست معنای واژ⁭ه⁭نامه⁭ی فارسی افغانستان به فارسی ایران در پایان کتاب
نقاشی روی جلد از نرگس قندچی

محمد آصف سلطان زاده

حکایت آنکه به ایران پناهنده شد