کارون

آیا حاصل سد گتوند آب شور است؟

Thu, 28 Jun 2012 12:40:20 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی − احداث سد گتوند در خوزستان، نگرانی سازمان محیط زیست ایران و کارشناسان مستقل را برانگیخته‌ است.

واقع شدن مخزن این سد روی گنبدهای نمکی باعث خواهد شد تا نمک فراوانی در آب سد حل و از آن طریق وارد رودخانه کارون شود.

علاوه بر شور شدن آب کارون، نمک‌زار شدن زمین‌ها و مناطق اطراف نیز جزو عوارض زیست محیطی است که کارشناسان محیط زیست نسبت به آن هشدار داده‌‌اند.

دست‌آوردی مهم در مهندسی و سد‌سازی

گرچه در خصوص مسائل زیست محیطی این سد نگرانی‌هایی وجود دارد اما ساختن آن برای ایران یک دست‌آورد مهم در زمینه سد سازی به شمار می‌آيد. سد گتوند علیا در حدود ده کیلومتری شهر گتوند در استان خوزستان قرار دارد وبا ارتفاع ۱۸۲ متر، بلندترین سد خاکی ایران است. پس از سد کرخه، گتوند دومین مخزن بزرگ آبی کشور و همچنین بزرگترین مخزن آبی روی رودخانه کارون است. به گفته‌ی مسئولان این پروژه، این سد همچنین بزرگترین پروژه برقابی کشور است و از نظر مهندسی در سطح بین‌المللی نیز یک سازه مهم تلقی می‌شود. این سد قادر خواهد بود ۴۵۰۰ گیگاوات ساعت برق تولید کند. مبلغی معادل ۲۵ هزار میلیارد ریال برای به پایان رساندن این پروژه صرف خواهد شد. کارهای مطالعاتی برای ساختن این سد در دهه هفتاد خورشیدی و توسط مشاوران ایرانی و خارجی به انجام رسیده است. این سد هم اکنون آماده بهره‌برداری است و تاکنون بخشی از آن نیز آب‌گیری شده است.

با این‌حال به اعتقاد کارشناسان محیط زیست، مکان‌یابی این سد بزرگ درست انجام نشده و با قرار گرفتن مخزن آن روی گنبدهای نمکی بزرگی که در این منطقه قرار دارند، خطر شور شدن آب رودخانه کارون و نمکزار شدن مناطق اطراف سد جدی است.

سازمان محیط زیست و سد گتوند

محمد محمدی‌زاده، رییس سازمان محیط زیست ایران، در همین مورد اعلام کرده است که وزارت نیرو در حال ایمن سازی اطراف سد گتوند است و تا زمانی که تثبیت نمک در آن انجام نشود، این سد افتتاح نخواهد شد. آقای محمدی زاده نیز تایید کرده است که بافت خاک اطراف سد دارای لایه‌های نمکی فراوانی است و راه اندازی سد ممکن است باعث به وجود آمدن نمکزار شود.

اکنون در خصوص ارزیابی‌های زیست محیطی این سد که می‌بایست در دهه‌ی هفتاد خورشیدی انجام می‌شد، صحبت‌های فراوانی در جریان است. از یک سو فعالان و کارشناسان محیط زیست می‌گویند با توجه به آن‌که وجود لایه‌های نمک در ساختار زمین‌شناسی منطقه و در سازند گچساران کاملا قابل پیش‌بینی بوده است، چرا برای احداث چنین سد عظیمی به تاثیراتی که پس از ساخته‌شدن بر محیط اطراف می‌گذارد توجهی نشده است؟ اما به گفته‌ی رییس سازمان محیط زیست ایران، بیش از بیست سال قبل، یعنی زمانی که مطالعات این سد انجام گرفته، دستورالعملی به نام مجوز زیست محیطی وجود نداشته است.

سد‌سازان چه می‌گویند؟

در پاسخ به انتقادات مطرح شده از این طرح، «شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران»، که بزرگترین کارفرمای سد و نیروگاه آبی در ایران است، در یادداشتی که در خردادماه امسال در اختیار روزنامه همشهری گذاشت تصریح کرد در زمانی که این مطالعات انجام شدند وجود لایه‌های نمک در این منطقه پیش‌بینی شد اما از آن‌جا که نسبت سود به هزینه در این پروژه بسیار بالا بود بنابراین انجام هزینه برای هرگونه راهکار علاج‌بخشی در اثر بروز مشکلات احتمالی قابل توجیه است. همچنین یافتن نقطه‌ی دیگری برای احداث سد که بتواند همین منافع را داشته باشد امکان‌پذیر به نظر نمی‌رسیده است (همشهری ۲۷ خرداد ۱۳۹۱).

به این ترتیب کارفرمای سد‌های بزرگ در ایران نیز وجود لایه‌ها وگنبدهای نمکی در این منطقه را پذیرفته ولی معتقد است با توجه به منافع بالای راه‌اندازی این سد، هزینه برای مقابله با نمک آزاد شده، به صرفه است. دیگر مسئولان این سد نیز اعلام کرده‌اند حجم نمک در برابر حجم ۴ میلیارد و ۵۰۰ میلیون متر مکعبی آب در مخزن سد ناچیز است و تاثیرات آن فقط در کوتاه مدت خواهد بود. آرش محجوب مدیر مطالعاتی این سد به خبرگزاری مهر گفته‌است وجود این میزان نمک در دراز مدت تاثیری بر کیفیت آب ندارد و آثار کوتاه مدت آن هم با مدیریت صحیح می‌تواند ظرف سه تا پنج سال کاملا برطرف شود.

نادیده گرفتن معدن بزرگ نمک

با این‌حال کارشناسان محیط زیست و همچنین کارشناسان نظام مهندسی اعتقاد دارند که وجود یک معدن نمک بزرگ در فاصله ۵ کیلومتری این سد در نظر گرفته نشده است و هنگام آبگیری و تشکیل دریاچه سد با ظرفیت کامل خود، این معدن که میزان نمک آن صدها میلیون تن برآورد شده است به کلی زیر آب فرو خواهد رفت و آن‌گاه شوری رودخانه کارون به بیشترین میزان خود خواهد رسید.

با اعلام زیر آب رفتن مناطق اطراف سد گتوند، فعالان میراث فرهنگی نیز پرسش‌هایی در خصوص سرنوشت شیرهای سنگی موجود در گورستان‌های این روستاها مطرح کردند. شیرهای سنگی که در گویش اهالی منطقه به آن‌ها بردشیر گفته می‌شود، مجسمه‌هایی هستند که بر سر گور برخی افراد سرشناس به دلیل شجاعت‌ها یا فداکاری‌هایشان گذاشته می‌شود. تعداد زیادی از این شیرها در منطقه بختیاری در طی سال‌های گذشته یا دزدیده شده و یا از میان رفته‌اند.

چنان‌چه برآورد کارشناسان محیط زیست از میزان نمک وارد شده به منطقه درست باشد، مکان‌یابی این سد از نظر تاثیرات زیست محیطی درست نبوده است و در طولانی مدت نیز امکان دارد استفاده از آب رودخانه کارون برای کشاورزی امکان‌پذیر نباشد.

در پی آغاز مرحله سوم آبگیری سد گتوند علیا در سال‌جاری، دیوار حائلی که قرار بود مانع از انحلال نمک در آب سد شود فروریخت و نگرانی از شوری بیش از حد آب رودخانه باعث بروز اعتراض‌های فراوانی از جمله شکایت تعدادی از کشاورزان استان خوزستان شد.

تاثیرات اجتماعی و فرهنگی

عملیات بزرگ احداث این سد باعث اشتغال‌زایی و استفاده از نیروهای کار محلی شده است. همچنین راه افتادن نیروگاه آن می‌تواند نتایج مهمی برای تولید انرژی در ایران داشته باشد. اما نگرانی‌های موجود از تاثیرات زیست محیطی این پروژه مانع از شادمانی بسیاری از فعالان محیط زیست است.

به جز بحث بر سر تاثیرات زیست محیطی این سد، نگرانی‌هایی نیز در مورد آسیب‌های اجتماعی و همچنین فرهنگی آن منتشر شده است. با آغاز آب‌گیری این سد تعدادی از روستاهای منطقه به زیر آب خواهند رفت و به همین دلیل ساکنان این روستاها با دریافت مبلغی از وزارت نیرو، باید خانه‌های خود را تخلیه کنند. در بسیاری از رسانه‌ها از حدود بیست تا چهل هزار نفر که براثر آب‌گیری مجبور به رها کردن خانه‌های خود هستند صحبت شده است. با این‌حال مسئولان دولتی این تعداد را اغراق آمیز دانسته و رقمی در حدود هزار نفر را درست می‌دانند.

همچنین با اعلام زیر آب رفتن این مناطق، فعالان میراث فرهنگی نیز پرسش‌هایی در خصوص سرنوشت شیرهای سنگی موجود در گورستان‌های این روستاها مطرح کردند. شیرهای سنگی که در گویش اهالی منطقه به آن‌ها بردشیر گفته می‌شود، مجسمه‌هایی هستند که بر سر گور برخی افراد سرشناس به دلیل شجاعت‌ها یا فداکاری‌هایشان گذاشته می‌شود. تعداد زیادی از این شیرها در منطقه بختیاری در طی سال‌های گذشته یا دزدیده شده و یا از میان رفته‌اند.

به تازگی سازمان میراث فرهنگی خوزستان در پاسخ به نگرانی‌های موجود اعلام کرد این شیرهای بزرگ سنگی از منطقه آبماهیک به موزه‌ی مسجد سلیمان منتقل خواهد شد.

"خشکسالی رودخانه کارون در اهواز به فاجعه تبديل شده‌است"

Mon, 10 Oct 2011 12:23:49 +0000

به گفته يک فعال محيط زيست، پرآب‌ترين و بزرگ‌ترين رودخانه ايران دچار خشکسالی شده و شکل‌گيری جزاير در آن گسترش يافته است.

به گزارش خبرگزاری کار ايران (ايلنا)، مجتبی گهستونی، سخنگوی انجمن دوستداران ميراث فرهنگی تاريانا خوزستان از خشکی آب رودخانه کارون اهواز خبر داد.

مجتبی گهستونی گفت: "رودخانه کارون در زير پل اهواز به محلی برای پياده‌روی تبديل شده‌است و زير پل تاريخی و قديمی اهواز ماهی‌های زيادی مرده‌اند و حتی سربازان چادرهايی برپا کرده و در آن محل زندگی می‌کنند."

وی افزود: "همه بستر رودخانه کارون خشک نشده اما به دليل گستردگی تشکيل جزاير در کارون، خشکسالی کارون در منطقه اهواز به فاجعه تبديل شده‌است."

اين فعال محيط زيست گفت: "جزاير زيادی که به دليل کم‌آبی کارون ايجاد شده باعث شده که در دو سمت پل سفيد اهواز،‌ چشم‌انداز يک‌دستی از کارون وجود نداشته‌باشد."

مجتبی گهستونی، سخنگوی انجمن دوستداران ميراث فرهنگی تاريانا خوزستان علت خشک شدن رودخانه کارون را سدسازی‌های صورت گرفته دانست

به گزارش ايلنا در دهه ۵۰ خورشيدی جزيره‌ای که به نام جزيره پارک معروف بود، ۱۰ متر مربع مساحت داشت اما اکنون اين جزيره نزديک به ۱۳ هکتار مساحت پيدا کرده‌است.

به گفته مجتبی گهستونی به‌منظور ايجاد پارک ساحلی در حاشيه کارون در هر دو طرف شرق و غرب آن بيش از ۱۰۰ متر را خشک می‌کنند و به همين خاطر عرض رودخانه در حال کم شدن است.

سخنگوی انجمن دوستداران ميراث فرهنگی تاريانا خوزستان علت خشک شدن رودخانه کارون را سدسازی‌های صورت گرفته دانست و گفت: "سدهای کارون سه، چهار، شهيد عباس‌پور، سد مسجد سليمان، گتوند عليا، سد مخزنی گتوند و سدهای کوچک و بزرگ ديگر حجم زيادی از آب کارون را در خود جمع کرده و موجب خشکی رودخانه در مقاطع ديگر می‌شوند."

وی با تأکيد بر اين‌که "آلودگی رودخانه کارون قابل کتمان نيست"، گفت که رودخانه کارون به استخر فاضلاب شهری و صنعتی تبديل شده‌است و شهرهای آبادان، خرمشهر و شادگان دچار مشکل کم‌آبی هستند.

عبدالله کعبی، نماينده آبادان در مجلس ايران و نائب رئيس کميسيون انرژی مجلس خردادماه سال جاری در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر گفته بود: "حدود ۲۰۰ ميليون مترمربع فاضلاب اعم از شهری، صنعتی و کشاورزی استان به کارون سرازير می‌شود که اين امر باعث شده رودخانه کارون به بزرگ‌ترين استخر فاضلاب تبديل شود."

کعبی افزوده بود: "يکی از بزرگ‌ترين عوامل آلودگی رودخانه کارون ساخت چندين سد بر روی اين رودخانه است به‌شکلی که وقتی آب اين رودخانه به شهر‌های پرجمعيت می‌رسد به يک کانال تبديل می‌شود."

وی شهرهای اهواز، شوشتر، آبادان و خرمشهر در استان خوزستان را از مهم‌ترين منابع آلودگی رودخانه کارون عنوان کرده بود که در اين ميان اهواز بيشترين سهم را دارد.

رود کارون پرآب‌ترين و بزرگ‌ترين رودخانه ايران به‌شمار می‌رود که با طول ۹۵۰ کيلومتر طولانی‌ترين رود داخل ايران است. کارون همچنين تنها رود ايران است که بخشی از آن قابل کشتيرانی بود.

در حاشيه کارون تمدن‌های بزرگی از ايران شکل گرفته‌است.