دیاسپورا

مردم بی‌ریشه

arezoo — Thu, 13 Oct 2011 15:54:03 +0000

ونداد زمانی

ونداد زمانی − آنان که در دیاسپورا زندگی می‌کنند، در حقیقت افرادی هستند دارای دو وطن که امیال و آرزوهای خود را در دو نوع شیوه زندگی و فرهنگ جست‌وجو می‌کنند. دیاسپورا هویت مستقلی است که به دلیل قابلیت دوزیستی، نمی‌تواند در هر دو سرزمینی که به آن دل بسته است ریشه داشته باشد.

در بخش اول این مطلب با عنوان "برای مهاجرها، خارجی کیست؟" به انگیزه توضیحِ کلمه دیاسپورا نقل قول‌هایی را از کارشناسانی نوشته بودم که در خانه دوستم اریک گرد هم آمده بودند. در آن میهمانی پی بردم که دیاسپورا می‌تواند مهاجرت ناخواسته یا ناگزیز بخشی از یک ملت باشد؛ آدم‌هایی که به دلایل مختلفی همچون جنگ، تبعیض، خشکسالی، تجارت و حتی به انگیزه اشغال و استعمار زادگاه‌شان به سرزمین جدیدی کوچ کرده‌اند.

در آن میهمانی، میهمانان، به ترتیبی که برایم تازگی داشت ضمن معرفی خود و زمینه‌های تحقیقی و مطالعاتی که درگیر آن بودند به موضوعاتی اشاره می‌کردند که به شغل جدید دوستم اریک مربوط می‌شد. به‌این ترتیب از زاویه دید آن‌ها پی بردم که مشخصه اصلی دیاسپورا می‌تواند این باشد که همگی افرادی که در پیوند با آن قرار دارند، خواهان بازگشت به سرزمین مادری‌شان هستند ولی همزمان چشم به اسکان، تطبیق و بهره‌وری از حقوق سرزمین میزبان هم دارند.

در ادامه متوجه شدم که زیستندگان در دیاسپورا، در حقیقت افرادی هستند دارای دو وطن که امیال و آرزوهای خود را در دو نوع شیوه زندگی و فرهنگ جست‌وجو می‌کنند. شاید بتوان این واقعیت را این گونه برجسته کرد که دیاسپورا هویت مستقلیِ است که به دلیل قابلیت دوزیستی، نمی‌تواند در هر دو سرزمینی که به آن دل بسته است ریشه داشته باشد.

سئوال‌ها، ابهام‌ها و همهمه درونی‌ام به عنوان ایرانی‌ای که در "خارج" زندگی می‌کند، فرزندانش در سرزمین خارجی متولد و بزرگ می‌شوند ولی قلبش برای سرزمین مادری‌اش می‌تپد گریبانم را گرفته بود. موج نامطبوعی از شرم، گناه و بی‌ریشگی که سال‌هاست از من موجودی گنگ و اسکیزوفرنیک ساخته، وجودم را تحت‌الشعاع قرار داده بود. من در کجای این ماجرا ایستاده‌ام؟ قضاوت‌ها و مطالعات و دغدغه‌های افرادی که در میهمانی با آن‌ها آشنا شده‌ام آیا انعکاسی از حقیقت زندگی امثال من است؟

به دو دلیل، حرف‌های میهمانان اریک بر دلم نشست. اول از همه اینکه بر اساس تعریف خودشان، همه میهمانان وابسته به یک یا حتی چند نوع دیاسپورا بودند. دومین دلیل اعتماد من به آن‌ها ناشی از آن بود که حرف‌‌های‌شان نه تنها همسان با دیپلماسی دولت‌های میزبان نبود بلکه با ارزش‌ها و آرمان‌های دولت‌های سرزمین مادری‌شان نیز در تضاد بود.

اریک مرا به یک خانم جوان چینی به نام "جین هو" معرفی کرد که داشت با دو نفر دیگر حرف می‌زد. او می‌گفت تصور خیالی "میهن" و "نظم و پیشرفت" که از اوایل قرن ۱۹ میلادی در روح و روان جوامع انسانی نقش بسته است به دلایل مختلف با پدیده "دیاسپورا" سر ناسازگاری دارد. به نظر این خانم چینی که تحصیلاتش را در دانشگاه تورونتو به اتمام رسانده بود مدرنیته و مدل یکه‌تاز دمکراسی غربی دل خوشی از دیاسپورا ندارد. از لابه‌لای حرف‌های "جین هو" به این نکته پی بردم که چارلز تیلور نویسنده کتاب "دمکراسی و تفاوت‌ها"[1] و رابین کوهن در کتاب "معرفی دیاسپوراهای جهان"[2] از دو زاویه مختلف نشان می‌دهند که دیاسپورا سدی است که هم تصور کشور، وطن و ملیت را خدشه‌دار می‌سازد و هم ایده بزرگ "نظم و پیشرفت" تمدن غربی را به زیر سئوال می‌برد.

حرف‌های "جین هو"، محقق چینی- خارجی، ناخودآگاه بر شانه‌های بی‌ستاره و دیاسپورایی من نشانه‌ای از غرور و هویت را نشاند به‌ویژه آنکه مدت‌هاست مخالفت و عدم رضایت از ماجراهای پیرامون و جهان از خصوصیات ثابت من شده بود. تصور اینکه بی‌ریشگی، بی‌وطنی و بینابینی بودن می‌تواند مثبت ارزیابی شود برایم دلگرمی دلپذیری بود.

با توضیحات "جین هو" فهمیدم که چگونه دیاسپورا می‌تواند برای باورهای پذیرفته شده جهانی دردسر ایجاد کند. او می‌گفت: "برای ساکنان زمین که به مرز‌ها و نقشه‌های جغرافیای خو گرفته‌اند همجوار بودن با مردم دیاسپورا غنیمت بزرگی است. اجتماعِ متفاوت دیاسپورا به مردم ملت‌های مختلف می‌گوید که قرار نیست همه افراد وابسته به یک هویت ملی باشند."

ذوق‌زده و کنجکاو به گوشه و کنار میهمانی سرک می‌کشیدم ولی دیگر نمی‌توانستم بیش از آن حواسم را متوجه جمعیت بزرگسال داخل سالن کنم چون چشمم به سمت اتاق کوچکی معطوف شده بود که دو دختر کوچک چشم بادامی و مو طلایی، یک پسر هندی، یک نوجوان یهود که کلاه و شال خط‌خطی بر کمر داشت در کنار دختر من، روی دو مبل رو در رو، لم داده بودند و بدون هیچ تفاوتی، مشغولِ بازی‌های کامپیوتری خود بودند. امیدوارم در آینده‌ای نه چندان دور، شرم و گناه از ذهنِ مهاجران اجباری رخت بسته باشد.

پانویس:

1- Taylor, Charles. “Modernity and Difference. New York: Verso, 2000. 364-74.

2- Cohen, Robin. Global Diasporas: An Introduction, Diasporas, Seattle: U of Washington P, 1997. ix-xii and 177-96.

منبع تصاویر:

۱ - نقاشی از آنتونیو گوئررو، نگاه کنید به اینجا.

برای مهاجرها، خارجی کیست؟

arezoo — Sat, 08 Oct 2011 14:37:27 +0000

ونداد زمانی

ونداد زمانی - اریک رو به مردی که شبیه ایرانی‌ها بود ولی حرکات و رفتار و لهجه هندی‌ها را داشت کرد و گفت: اجازه دهید به سلامتی "پارسیان"، یکی از قدیمی‌ترین دیاسپوراهای بشری بنوشیم.

مدت‌ها بود که کلمه "دیاسپورا" را جسته و گریخته می‌شنیدم یا در نوشته‌های مربوط به علوم اجتماعی می‌خواندم ولی به تعریف مشخصی از آن برای خودم نمی‌رسیدم. در برداشت اولیه، کلمه یادشده می‌تواند به جماعت مهاجر اتلاق شود، اما بازهم با آن فرق دارد. از همه مهم‌تر این‌که می‌خواستم بدانم برگردان واقعی آن در زبان فارسی چیست؟تا این‌که چندی پیش در منزل یکی از دوستانم که به خاطر شغل جدیدش میهمانی‌ای ترتیب داده بود به همه سئوالاتم پاسخ داده شد.

میهمانی در عصر یکشنبه‌ای برگزار شد که تورنتو اصرار داشت با شتاب و لجبازی تمام ثابت کند پاییز را به شهر آورده است. وقتی رسیدم بیشتر میهمانان "اریک"، زود‌تر از من در آنجا بودند.

اریک با عنوان دستیار استاد به استخدام رشته جدید مطالعاتی دیاسپورا در دانشگاه تورنتو در آمده بود؛ رشته‌ای که تازگی‌ها از استقبال بیشتر دانشجویان برخوردار شده است. هیئت آموزشی این رشته در دانشگاه یادشده نیز در میهمانی حضور داشتند، به علاوه شماری از دانشجویان هم‌دوره اریک. ابتدا، میهمانی کمی رسمی به نظرم رسید. دقایقی بعد اما تحرکی در جمع به‌وجود آمد و میهمانان بر اساس توافقی ضمنی یک‌به بک به معرفی خودشان پرداختند و از علایق‌شان گفتند. نخستین کسی که شروع به صحبت کرد، کنار پنجره‌ای که رو به حیاط خلوت باز می‌شد، نزدیک میز پیش غذا‌ها ایستاده بود. احساس کردم با آمادگی هم حرف می‌زند.

از حرف‌های او که مرد فربه، ریشو و بذله‌گویی بود فهمیدم کلمه "دیاسپورا" ریشه یونانی دارد و تلفیقی است از فعل "اسپِرو" به معنای پاشیدنِ دانه‌های نباتی و "دیا" که معنای بر روی یا دوباره می‌دهد و ترجمه تحت‌اللفظی آن می‌شود "دانه‌پاشی دوباره". یونانی‌ها البته منظورشان از دیاسپورا در جامعه انسانی، هم مهاجرت کردن بود و هم استعمار کردن انسان‌ها. یکی از میهمانان که دومین نفری بود که حرف می‌زد، وسط حرف فرد بذله‌گو پرید و اشاره کرد: دیاسپورا برای یهودی‌ها، آفریقایی‌ها، فلسطینی‌ها و حتی ارمنی‌ها کلمه زخم‌زننده و تلخی است و آن‌ها دلخوشی‌ای از این کلمه ندارند.

نفر بعد که خانم مومشکی و بلندقدی بود و شاید ریشه آمریکای لاتینی داشت از دیاسپورای استعمار اسپانیایی و اروپایی‌ها حرف زد. او توضیح داد که دیاسپورای اروپایی که به دنیای جدید کوچ کرده‌اند شامل پناهندگان مذهبی هم می‌شدند که برای فرار از آزار و محدودیت مذهبی از انگلیس گریختند و به سرزمین جدید "آمریکا" رفتند.

او البته توضیح داد که در آن مقطع میلیون‌ها برده سیاهپوست از طریق سوداگران اروپایی، به آمریکا آمدند. دیاسپورای "مظلوم" آفریقایی‌ها در آمریکا، نوع بزرگی از جنایت دیاسپورای استعماری بود. یک آدم خجول‌تر از من، بدون آن‌که به کسی نگاه کند، جمله کوتاهی را به سخنان این خانم افزود. او که کت آبی کمرنگی به تن داشت توضیح داد که در حال حاضر دیاسپورای بزرگی از ملیت‌های مختلف وجود دارد که بر اساس نیاز به کارگر ارزان شکل گرفته است.

گاهی آدم‌ها بعد از زندگی طولانی در یک زبان و محل خارجی، فرصت می‌یابند تا معنی یک کلمه و کاربردش را درست مثل مردم میزبان درک کنند و به کار ببرند ولی توانایی یافتن معادلی برای برگرداندن دیاسپورا به زبان مادری را نداشته باشند. دیاسپورا از آن کلماتی بود که فهم آن برای من حتی به زبان کشور میزبان هم دشوار بود. هنوز نمی توانستم فرق بین مهاجرت و دیاسپورا را تشخیص دهم.

پنجمین نفری که حرف زد، خانم میانسالی بود. او اعلام کرد که مدیر برنامه آموزشی "دیاسپورا" است و خوشحال است که اریک هم به تیم او پیوسته است. او گفت: "به نظر من انواع دیاسپورای تجربه شده در تاریخ بشری در تورنتو و حتی این میهمانی وجود دارد."

او گفت: "دیاسپورا" محدود نمی‌شود به جابه‌جایی اختیاری یا اجباری انسان‌ها به سرزمین‌های میزبان، بلکه تعریف اصلی دیاسپورا در این نهفته است که مردم دیاسپورا همواره آرزوی برگشت به سرزمین مادری را در خود نهفته دارند و صدالبته همیشه در تکاپوی آن هستند که بتوانند از حقوق مساوی با مردم سرزمین جدید نیز برخوردار باشند. دیاسپورا ملتی دووطنه است.

نفر بعدی که گویی در یک مراسم تمرین شده قبلی، سخنرانی مشترکی را با رئیس خود تنظیم کرده بود صحبتش را با این تاکید شروع کرد که دیاسپورا در حقیقت جابه‌جایی و درهم پیچیدن ایده‌ها، آرزو‌ها و سنت‌هایی است که بین کشور میزبان و مردم میهمان صورت می‌گیرد. دیاسپورا در حقیقت یک کوچ‌نشینی قومی بدون پایان است.

او خانم جوانی بود و چشمانش از هیجان برق می‌زد. به گفته او، ایده و مفهوم دیاسپورا، بسیار شبیه ایده یک وطن است؛ وطنی که مردم دیاسپورا سعی می‌کنند با حفظ آداب و رسوم، سنت، زبان و تاریخ مشترک در سرزمین جدید باقی نگهدارند.

اریک که تازه پارچ شیشه‌ای مشروب مخلوط شده از آب میوه و شراب را روی میز گذاشته بود، گفت که اجدادش از ایرلند آمده‌اند و او نماینده دیاسپورای اجباری ناشی از قحطی "سیب زمینی" است که یک چهارم جمعیت ایرلند را ۱۵۰ سال پیش به کام مرگ کشاند. او به شوخی گفت: تمام هدف ما ایرلندی‌های کوچ کرده به کانادا این است که حق کاشتن سیب‌زمینی را برای همیشه داشته باشیم. همه خندیدیم.

اریک رو به مردی که شبیه ایرانی‌ها بود ولی حرکات و رفتار و لهجه هندی‌ها را داشت کرد و گفت: اجازه دهید به سلامتی "پارسیان"، یکی از قدیمی‌ترین دیاسپوراهای بشری بنوشیم. او شتابان پارچ "شراب شیرین" را برداشت و به سمت میهمانان گیلاس به دست رفت. جمعیت از حالت بی‌حرکت و ساکت خارج شد و همه در یک آن شروع به صحبت کردند.

من هنوز نتوانسته‌ام درباره کلمه "دیاسپورا" نظمی به ذهنم بدهم. کلمات آواره، غربتی، خارجی و "کوچ قومی" را در ذهنم مرور کردم. آوارگی معنی قدیمی‌تری از دیاسپورا را در خود دارد ولی این برای تعریف‌هایی که میهمانان داشتند محدود بود.

به یادم آمد که ما ایرانیان به طور ناخودآگاه بعد از سال‌ها اقامت به مردم میزبان خود لقب "خارجی" می‌دهیم. در‌‌همان میهمانی فکر کردم شاید نسبت خارجی دادن به میزبانان، نوعی فرافکنی است. ما خودمان را خارجی می‌بینیم و مثل بسیاری از دیاسپوراهای قدیمی‌تر، شاید بعد از قرن‌ها، همچنان میزبان برای ما "خارجی" محسوب می‌شود. چه کسی در کانادا خارجی است؟