مجازات شلاق

شلاق، مجازاتی واقعی برای تصویری مجازی

arezoo — Sat, 22 Oct 2011 19:31:35 +0000

مهناز پراکند

مهناز پراکند - در مدت کمتر از یک‌ماه خبر صدور و اجرای مجازات شلاق علیه سه دانشجو، سمیه توحیدلو، پیمان عارف و امین نیایی‌فر و نیز صدور حکم شلاق علیه بازیگر سینما مرضیه وفامهر، در اخبار رسانه‌ها جای گرفته است.

افزایش موارد صدور این گونه احکام بر نگرانی مدافعان حقوق بشر به خاطر خدشه‌دار شدن کرامت ذاتی انسان که در بطن این مجازات غیر انسانی نهفته است و همچنین به خاطر عواقب و آسیب‌های جسمی و روحی ناشی از آن، افزوده است.

البته احکام شلاق صادر شده از دادگاه‌های جمهوری اسلامی ایران به این سه حکم شلاق مورد بحث خلاصه نمی‌شود و این مجازات، برای ارتکاب بسیاری از جرایم در قانون مجازات اسلامی پیش‌بینی شده است . بدیهی است که در تمام سال‌هایی که قانون مجازات اسلامی در ایران اجرا شده است، افراد بسیاری متحمل ضربات سنگین شلاق شده‌اند و بسیاری نیز با داشتن حکم، منتظر اجرای آن هستند.

ادامه روند صدور و اجرای احکام شلاق

درسال‌های اخیر با گسترش وسایل ارتباط جمعی در سطح جامعه و پیشرفت علم و تکنولوژی در زمینه اطلاع‌رسانی رسانه‌ای به همت فعالیت رسانه‌های الکترونیکی آزاد داخلی و خارجی برخی اخبار مربوط به احکام صادر شده از دادگاه‌های جمهوری اسلامی ایران که مغایر با پیمان‌‌نامه‌های جهانی و تعهدهای بین‌المللی امضا شده توسط کشور ماست، به سرعت منعکس شده و به سمت افکار عمومی ایران و جهان مخابره می‌شود. به‌گونه‌ای که خبرهای مربوط به صدور احکام اعدام، زندان و شلاق، تبدیل به بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی خبری روزانه ما ایرانیان شده است. انتشار این اخبار، از این‌رو قابل اهمیت است که برای تغییر قوانین مغایر با پیمان‌نامه‌های بین‌المللی استناد به مصداق‌های اجرا شده و نقض این پیمان‌ها توسط مجریان سیاسی و قضایی، می‌تواند یک گام مهم باشد.

حکم شلاق برای اجرای نقش یک بازیگر زن

یکی از خبرهای مربوط به شلاق مربوط به حکم صادر شده علیه زنی بازیگر و هنرمند ایرانی به نام "مرضیه وفامهر" است. این حکم، حکایت از محکومیت این زن هنرمند به یک سال حبس و تحمل 90 ضربه شلاق تعزیری به جهت اجرای نقش در فیلمی دارد که به گفته کارگردان و سازنده آن، مجوز لازم را از وزارت ارشاد داشته است.

حال که به مدد بعضی ازاخبار، اینگونه احکام که سال‌ها همواره با سکوتی بهت‌برانگیزاز سوی رسانه‌ها رو‌به‌رو بوده، به برخی رسانه‌ها راه یافته است و به اطلاع مردم می‌رسد، این امکان به‌دست می‌آید که آنها را نه فقط در چهارچوب تعهدات بین‌المللی کشور ایران که از نظر قوانین حاکم و جاری در ایران نیز مورد بررسی قرار بدهیم.

ماده 637 چه می‌گوید

ماده قانونی که با صدور چنین حکمی منطبق است، ماده 637 قانون مجازات اسلامی است که مقرر می‌دارد: "هر گاه زن و مردی كه بین آنها علقه زوجیت نباشد، ‌مرتكب روابط نامشروع یا عمل منافی عفت غیر زنا از قبیل تقبیل یا مضاجعه شوند، ‌به ..." .در این ماده، قانوگذار در تعریف این جرم مثال‌هایی زده و در این مثال‌ها واژه‌های عربی "تقبیل و مضاجعه" به‌کار رفته است.

تقبیل به معنی بوسیدن و مضاجعه در آغوش کشیدن است که هر دو عمل بیانگر رابطه‌ای فیزیكی، جسمی و لمسی به‌صورت واقعی و حقیقی است و روابط غیر حقیقی و غیر واقعی مشمول این تعریف نمی‌شود. با توجه به آنچه دراخبار رسانه‌ها آمده، مشخص شده است که تصاویر یک فیلم باعث مطرح شدن این اتهام علیه ایشان شده است؛ فیلمی به نام "تهران من حراج".

دنیای سینما، واقعی نیست

قبل از وارد شدن به بحث حقوقی بهتر است ببینیم وقتی از یک حکم در عرصه سینما حرف می‌زنیم، در واقع داریم از چه چیزی سخن می‌گوییم. زیرا دنیای سینما، دنیای بازیگری افرادی است که تحت اراده یک فرد دیگر که نویسنده، کارگردان، یا تهیه‌کننده است به ایفای نقش‌هایی می‌پردازد. دنیایی که با تقلید صدا و تقلید نقش همراه است. دنیایی است که صحنه‌هایی جدا از هم و در لوکیشن‌های مختلف فیلمبرداری می‌شود و بعد به وسیله فن‌آوری مونتاژ، کنار هم می‌نشیند تا داستانی که در نظر کارگردان یا نویسنده فیلم است معنا پیدا کند.

بنابراین دنیای سینما اساساً با دنیای واقعی متفاوت است. صنعت مونتاژ به‌راحتی این امکان را به سینما داده است که از تقلید صدا و تصویر استفاده کند. به نقش بدلکاران در فیلم‌ها نگاه کنیم. آیا آنها همانند که بازیگر نقش اصلی هستند؟

از این‌رو در هیچ یک ازقوانین جزایی ایران صدا و تصویر جزو دلایل اثبات ادعا محسوب نشده‌اند. بدین‌معنی که به‌خودی خود دلیل به‌حساب نمی‌آیند و لازم است که اول واقعی بودن آن تصاویر یا صداها برای دادگاه ثابت شود. یکی از راه‌های اثبات اصالت فیلم وصدا نظرکارشناس رسمی دادگستری است که باید واقعی یا غیر واقعی بودن آن را مشخص کند.

علاوه بر اینها صدور حکم، برای ارتکاب جرم در دنیای واقعی است. حال آنکه دنیای سینما اساساً دنیای واقعی نیست! به‌طور مثال، به کرات دیده‌ایم که در بسیاری از فیلم‌های ساخته شده توسط فیلمسازان حرفه‌ای اغلب تصاویری به نمایش گذاشته می‌شوند که حاصل استفاده از تکنیک‌های صنعت فیلمسازی است. به نحوی که هیچگاه امکان تحقق آنها در واقعیت قابل تصور نیست. مثل صحنه‌های ساخته شده در فیلم‌های اکشن و ترسناک و یا صحنه‌های بازسازی شده از وقایع تاریخی و نیز صحنه‌های قتل و جنگ و کشتاردر فیلم‌های ساخته شده سینمایی و تلویزیونی که همه مجازی و غیر واقعی هستند.

مهناز پراکند: اصل 22قانون اساسی صراحت دارد بر اینكه: "حیثیت، جان ... و... اشخاص از تعرض مصون است ..." به‌نظر می‌رسد لزوم حفظ آبرو و حیثیت اشخاص به‌ویژه زنان و دختران، وظیفه‌ای شرعی و قانونی است که در سایه صدور چنین حکمی نادیده گرفته شده و به‌فراموشی سپرده شده است.

تهران من حراج

با نگاهی به تصاویر مربوط به فیلم "تهران من حراج" که خانم وفامهر به اتهام بازی در آن محکوم به تحمل شلاق و حبس شده است، اولآ- تصویری حاکی از تقبیل (بوسیدن نه به نحو نمایشی بلکه به نحو واقعی و حقیقی) و یا درآغوش کشیدن دو نفر نامحرم باهم دیده نمی‌شود.

ثانیآ- به فرض اینکه چنین صحنه‌هایی هم ساخته شده باشند، از آنجایی که هر صحنه نمایشی در فیلم‌ها از ماهیتی تصویری برخوردارند، هرگونه امکان تصویرسازی و به‌قول معروف کلک فیلمسازی برای فیلمسازان و دست اندرکاران فیلم مذکور وجود دارد، هیچگونه قطعیتی برای واقعی و حقیقی قلمدادشدن آن تصاویر وجود ندارد و هیچکس نمی‌تواند با قطع و یقین ادعا کند که تصاویر ساخته شده در فیلم‌ها از صحنه‌هایی واقعی و حقیقی برداشته شده‌اند چراکه همیشه در مورد واقعیت صحنه‌های فیلمبرداری در هرفیلمی شک و تردید وجود دارد. چه رسد به این فیلم که کارگردان به‌ صراحت عنوان کرده است که در تصاویری که مصداق صدور این حکم قرار گرفته‌اند، خانم مرضیه وفامهر اساساً حضور نداشته است و این تصاویر متعلق به بازیگر مرد فیلم و همسر ایشان است.

براساس اصل برائت، همه افراد بشر پاک و بی‌گناه هستند مگر اینکه با دلایل قانونی ثابت شود جرمی را مرتکب شده‌اند. بنابراین هیچکس نمی‌تواند با تکیه بر ظن و گمان و به اعتبار نگاه و برداشت شخصی خود، تصاویری را واقعی و حقیقی قلمداد کرده و با آبرو، حیثیت و کرامت انسانی اشخاص بازی کند.

یادآوری می‌شود اصل 22قانون اساسی صراحت دارد بر اینكه: "حیثیت، جان ... و... اشخاص از تعرض مصون است ..." به‌نظر می‌رسد لزوم حفظ آبرو و حیثیت اشخاص به‌ویژه زنان و دختران، وظیفه‌ای شرعی و قانونی است که در سایه صدور چنین حکمی نادیده گرفته شده و به‌فراموشی سپرده شده است.

شلاق یا تلنگری به جامعه

behnam — Tue, 20 Sep 2011 15:44:22 +0000

بهنام دارایی‌زاده

بهنام دارایی‌زاده - چرا جامعه روشنفکری، فعالان حقوق بشر، فعالان حقوق زنان و در کل "کنشگران جامعه مدنی ایران" در طول سه دهه گذشته، نسبت به صدور و اجرای احکام شلاق متهمان غیر سیاسی به نوعی سکوت کرده‌اند؟ پیامد‌های این سکوت و انفعال چه بوده است و چرا امروز با اجرای حکم شلاق سمیه توحیدلو، از از فعالین اصلا‌ح‌طلب و عضو ستاد تبلیغاتی میرحسین موسوی در دهمین انتخابات ریاست جمهوری، فضای مجازی جامعه تا این میزان واکنش نشان می‌دهد؟ این پرسش‌ها را با شادی صدر، وکیل دادگستری و فعال حقوق زنان در میان گذاشته‌ایم. فایل صوتی

شادی صدر: همانطور که شما نیز اشاره کردید در روزهای گذشته واکنش‌های زیادی از سوی فعالان اجتماعی به‌خصوص در دنیای مجازی دیده شد. این مسئله هم در جای خودش مهم است که بیشتر این واکنش‌ها در دنیای مجازی بوده.

به‌هرحال چنین واکنش‌هایی از نگاه من می‌تواند سه علت داشته باشد: یک علت آن این است که در همه‌جای دنیا به‌ویژه در جوامعی همانند ایران، واکنش‌ها نسبت به نقض حقوق و آزادی‌های افرادی که به ما نزدیک‌ترند یا ما آنها را بهتر می‌شناسیم بیشتر از کسانی است که برای ما تنها نام‌هایی گم‌ و ناشناسند.

بنابراین در این مورد خاص، به دلیل این‌که نویسنده وبلاگ "بر ساحل سلامت" در دنیای مجازی فردی شناخته‌شده است، طبیعی بود که ابتدا دوستان و نزدیکان او در دنیای مجازی واکنش نشان دهند و بعد هم حلقه‌های دیگر نزدیکان نسبت به این حکم معترض شوند.

طبیعی است دل انسان، بیشتر به درد می‌آید وقتی حقوق شخصی که به او نزدیک‌تر است نقض می‌شود تا کسی که اصلاً او را نمی‌شناسد و تنها برایش یک "نام" است. در مورد ایشان هم همانطور که اشاره کردم نکته اصلی این بود که ایشان در "دنیای مجازی" فردی شناخته‌ای است.

به نظر من علت دیگر هم این است که تا‌کنون برای بسیاری از فعالان اجتماعی، فعالان جنبش زنان و... احکام "شلاق" صادر شده بود، اما در مورد اجرای این احکام چیز خاصی نشنیده بودیم. اینطور به نظر می‌آمد که فعالان اجتماعی گمان می‌کردند اجرای حکم شلاق برای آنان نیست. انگار گمان می‌کردند که آنان فرق دارند با آن زن عادی که به سبب داشتن "روابط خارج از ازدواج" شلاق می‌خورد؛ فرق دارند با آن پسری که به اتهام "شرب خمر" شلاق می‌خورد!

گویی نوعی طبقه‌بندی یا تفکیک میان زندانیان سیاسی با زندانیان غیر سیاسی در ذهن این فعالان وجود داشته و تصور غالب هم این بوده است که این نوع مجازات برای فعالان سیاسی یا متهمان سیاسی- اجتماعی اجرا نخواهد شد. به‌همین سبب، اجرای این حکم شلاق، به‌نوعی غیر ‌منتظره بود و واکنش ایجاد کرد. من مطمئن هستم در مورد نفرات بعدی-هرکسی که باشند- حساسیت جمعی تا این میزان نخواهد بود.
عامل سوم هم "زن بودن" ایشان بود. در نوشته‌هایی که در دنیای وب ملاحظه می‌شد مدائم می‌دیدیم که نویسندگان روی "زن بودن" ایشان تاکید می‌کردند.

شما حقوقدان هستید و در مقام وکیل دادگستری از نزدیک با نظام حقوقی- کیفری ایران کار کرده‌اید. همانطور که آگاهی دارید مطابق این "نظام کیفری"، جرایم زیادی هست که برای آن "مجازات شلاق" در نظر گرفته شده است. به‌نظر شما، چرا واکنش فعالان حقوق بشری، فعالان حقوق زنان و ... نسبت به این‌گونه موارد که شاید سیاسی تلقی نمی‌شود، تا این میزان ضعیف است؟

در ایران مجازات شلاق در بسیاری از جرایم در نظر گرفته شده و همواره و در همه‌جا اعمال شده است. دست کم از زمان تصویب قوانین مربوط به "حدود و قصاص" از سال ۱۳۶۲ به بعد این مجازات به‌طور قانونمند و سیستماتیک در حال اجراست.

هرکدام از ما باید این سئوال را از خودمان بکنیم: چرا وقتی آن دختر همسایه تنها به دلیل این که در پارک دست دوست پسر خودش را گرفته بود، بازداشت شد و بعد هم شلاق خورد، ما هیچ واکنشی نشان ندادیم؟ چرا وقتی در مهمانی گروهی از جوانان را دستگیر کردند و در برابر همدیگر شلاق‌شان زدند ما هیچ واکنشی نداشتیم؟

جدا از این مسئله، ما در ایران با یک تاریخ طولانی از شلاق زدن به زندانیان سیاسی مواجه‌ایم. این پدیده‌ای است که در دهه ۱۳۶۰ عنوان فقهی "تعزیر" به خودش می‌گیرد که فقط هم به شلاق زدن محدود نمی‌شود و کابل زدن و اشکالی بسیار وحشیانه‌تر و خشن‌تر را هم در بر می‌گیرد. با این وجود همانطور که شما نیز به درستی اشاره کردید، نفس "وجود مجازات شلاق" به‌عنوان یک مجازات خشن و غیر انسانی تاکنون نتوانسته است آنطور که باید حساسیت فعالان اجتماعی و فعالان سیاسی جامعه را برانگیزد.

هرکدام از ما باید این سئوال را از خودمان بکنیم: چرا وقتی آن دختر همسایه تنها به دلیل این که در پارک دست دوست پسر خودش را گرفته بود، بازداشت شد و بعد هم شلاق خورد، ما هیچ واکنشی نشان ندادیم؟ چرا وقتی در مهمانی گروهی از جوانان را دستگیر کردند و در برابر همدیگر شلاق‌شان زدند ما هیچ واکنشی نداشتیم؟

همین امروز آثار شلاق بر بدن بسیاری از افراد عادی جامعه باقی مانده است. هنوز بسیاری از مردم عادی جامعه ما از آثار روحی- روانی و تحقیری که متحمل شده‌اند رنج می‌برند. با این وجود فعالان اجتماعی ما در همه این سال‌ها روی خود را برگرداندند و به تلویح گفتند که این چیزی نیست که شایسته پرداخته شدن داشته باشد!

این اتفاقی که هفته پیش رخ داد، شاید بتواند اندکی ما را متوجه عملکرد گذشته خودمان و غفلت‌هایی که در این زمینه صورت گرفته است بکند. به‌هرحال به‌نظر من، اگر پرداختن به این رویداد‌ باعث شود ما اندکی به خودمان بیاییم و شروع کنیم به "نفی کلی مجازات شلاق" و لغو آن را به عنوان یک مجازات خشن و غیر‌ انسانی در دستور کار قرار دهیم، باز جای امید و خوشبختی دارد. باید تلاش کنیم این مجازات نه فقط برای فعالان سیاسی- اجتماعی و... بلکه به‌عنوان یک مجازات خشن و غیرانسانی برای همگی افراد جامعه لغو شود!