غرب

شاه ایران‌دوست، یا آریامهر غرب‌پسند

politics — Mon, 04 Mar 2013 11:26:41 +0000

بهنام امینی

بهنام امینی − به تصویری که کمی پایین تر است نگاه کنید. شاید در نگاه اول انتخاب چنین عکسی برای این مطلب بی ربط به نظر برسد، اما بگذارید کمی دقیق تر شویم.

برای علاقه‌مندان آماتور سینما تشخیص چهره همفری بوگارت چندان نباید دشوار باشد، برای حرفه‌ای‌ترها هم این خانم خندان و رقصان یعنی لورن باکال، ستاره معروف هالیوود در زمان خویش و نیز همسر جناب بوگارت. اما هیچیک از این دو، سوژه این عکس نیستند. شخصیت اصلی در حقیقت کسی است که کمتر از هر کس دیگری در عکس حضور دارد، با عینک و نیمرخی ناتمام. به لورن باکال می‌گوید: شما مادرزاد رقاص هستید خانم باکال و در جواب می‌شنود: "موافقم، شاه". درست حدس زدید. این آقای عینکی که در حال رقصیدن با باکال است، محمدرضا شاه پهلوی است. البته گویا لورن باکال کمی شیطنت و رندی هم به خرج داده و به جای گفتن اصطلاح مرسوم و ساده "موافقم" یعنی you bet، کمی تأکید کرده و گفته است:you bet your royal ass و به قول محمد قائد متلکی یا کنایه‌ای هم به "نشیمنگاه همایونی" زده است.[1]

نگاه رمانتیک به دوران پیش از انقلاب

چند صباحی است که به موازات تشدید فشارهای همه جانبه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی از سوی جمهوری اسلامی علیه مردم، نگاه رمانتیک به دوران پیش از انقلاب افزایش یافته و در این میان چهره‌ای متفاوت از شاه ترسیم می‌شود، حداقل متفاوت از آنچه انقلابیون و مخالفان شاه در دوران زمامداری او در سر داشند. آنکه دیکتاتوری خونریز و یکدنده پنداشته می‌شد، در میان بعضی از اقشار جامعه و نیز برخی فعالان سیاسی تبدیل به رهبری میهن‌پرست و دل‌نگران توسعه و پیشرفت کشورش شد؛ همان تصویری که رژیم پهلوی با جدّ و جهد تمام و صرف هزینه‌های هنگفت و حتی ضرب و زور قصد داشت از "اعلیحضرت" در اذهان عمومی جا بیاندازد. اینگونه بود که "شاه خائن" برای اینان "خدابیامرز" شد.

جدای از این تحولات گفتمانی نمی‌بایست برنامه‌ریزی‌های مشخص و آگاهانه‌ای را که با هدف هژمونیک شدن این رویکرد رمانتیک انجام می‌پذیرند از نظر دور داشت. از پخش مستندهای شاهنشاهی محور در کانال‌های ماهواره‌ای نظیر "من و تو" پس از کسب محبوبیت و اقبال عمومی در سطح جامعه تا فعال شدن "یادگار شاه"، رضا پهلوی، در سطح رسانه‌ها مثال‌هایی از این اقدامات هستند که در واقع در صدد مصادره به مطلوب کردن نارضایتی‌های عمومی به نفع دوران پیش ازانقلاب هستند.

تصویر کردن محمدرضاشاه به مثابه انسانی خوش نیت با منش و افکار مدرن که در عین حال مظلوم هم واقع شده است، در پیوند مستقیم با تخطئه انقلاب ۵۷ است که با تأکیدی مشخص و معنادار، همصدا با دستگاه تبلیغاتی جمهوری اسلامی، آن را "انقلاب اسلامی" می‌خوانند. تو گویی تمامی آنانی که به خیابان‌ها ریختند همین نظام سیاسی-اجتماعی را می‌خواستند که امروز در ایران مسلط است. نتیجه منطقی چنین تحلیلی، توصیف آن انقلاب در حکم "جنون جمعی" است که مردم را در خوشبینانه‌ترین حالت "فریب‌خورده" می‌داند و در بدترین حالت مجانین و دیوانگانی که زنجیر پاره کرده بودند.

به نظر می‌رسد با وجود چنان شاه خیرخواه و آبادانی‌گستری، شوریدن بر او کاری موافق خرد نبوده است. در این منظومه حتی دیکتاتور بودن شاه نه ضعف که حسن اوست و نه تنها انکار نمی‌شود که موجه هم بوده است. چه توجیهی مقبول‌تر از این که شاه خردمند معتقد بوده که ایران آن زمان و مردمانش هنوز مستعد دمکراسی نبوده‌اند. در نهایت هم قائلان به این دیدگاه در مواجهه شاه و نظام سلطنتی با انقلابیون و مردم، حکم به محکومیت دومی می‌دهند.

اصلی‌ترین و شک‌برانگیزترین ایراد این تحلیل، سوای صفاتی که به شاه نسبت می‌دهد، همان است که دقیقاً منطبق برنحوه بازنمایی شاه در دستگاه تبلیغاتی نظام پهلوی است وازاین رو تاریخ و جامعه را هم از چشمان آنها به نظاره می‌نشیند. به همین دلیل است که نمی‌تواند با آن مردم به لحاظ گفتمانی هم‌افق شود و جامعه و فرهنگ و سیاست و نظام مسلط و شاه را از دید آنها ببیند. قابل فهم است که زیستن در روزگاری که حکومتی اسلامی از هر نوع محدودیت و محرومیت و سرکوب در حق شهروندان دریغ نمی‌دارد، آدمیانی را به خشم و نفرت وادارد اما قابل تأیید نیست که بدل به مستمسکی له حکومتی نامشروع و علیه مردمانی محق شود که نه هزارها و صدها سال پیش بلکه تنها سی و اندی سال پیش به تعیین سرنوشت خود پرداختند. باید دید آن مردم شاه را چگونه می‌دیدند که حاضر نبودند به هیچ قیمتی حتی آن زمان که " صدای انقلاب" آنان را شنید، حاکم بر خود ببینند.

شاه در مقام یک نشانه

کودتا در حیات سیاسی محمدرضاشاه همچون پدرش رضاشاه بدون شک نقشی بی‌همتا بازی کرده است. اگر برآمدن پدر منوط به آن بود، مشروعیت سیاسی پسر پس از سال ۳۲ به‌تمامی از آن ناشی شده بود. نقش نیروهای خارجی در طراحی، هدایت و موفقیت نهایی این کودتا‌ها هم دیگرغیر قابل انکار است. رضاشاه به یمن شرایط مساعد تاریخی و حمایت‌های آشکار و ضمنی دول خارجی به‌ویژه بریتانیا توانست اقداماتی انجام دهد و محبوبیتی برای خود دست و پا کند اما کودتای ۲۸مرداد با عوارض وخیمی همچون اعدام ها، تبعیدها و از همه مهم‌تر سرنگونی دولت ملی، چنان زخمی بر روان مخالفان و بعدها عامه مردم وارد کرد که داغ ننگش تا همیشه بر پیشانی شاه باقی ماند. علاوه بر این حمایت‌های مستقیم مالی و لجستیک آمریکا از شاه پس از کودتا به ویژه در تشکیل ساواک این زخم را عمیق‌تر هم کرد.[2] با این حال این تمامی ماجرا نبود.

محمدرضاشاه نه تنها سمبل وابستگی در روزگارخود بود بلکه نماد آن چیزی بود که می‌توانیم "عقده حقارت در برابر غرب" بنامیم. درواقع این دومی علت آن سنخ از وابستگی است که شاه سمبل آن بود. عقده حقارت جزئی برسازنده از گفتمانی بود که رفته رفته در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی در میان روشنفکران ایرانی دست بالا را پیدا کرد و در زمان رضاشاه ایدئولوژی رسمی دولت شد. دراین گفتمان مسئله اساسی، عقب ماندگی ایران نسبت به غرب و لزوم پیشرفت و توسعه بود. این مسئله نوعی احساس شرمساری از هستی فرهنگی- اجتماعی آن مقطع مشخص تاریخی در میان روشنفکران ایرانی به وجود آورده بود که می‌توان آن را یکی از دلایل مهم رجوع به -و در واقع بازسازی- شکوه ایران باستان در روشنفکرانی نظیر آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی دانست. به همین دلیل بود که رابطه غرب و "ما" بمثابه رابطه فرادست و فرودست انگاشته می‌شد و یکی از راههای جبران عقب‌ماندگی و برهم زدن این رابطه، هر چه بیشتر شبیه فرادست شدن بود. جمله معروف تقی زاده را از این منظر می‌توان بازخوانی کرد: " باید از فرق سر تا نوک پا فرنگی شویم". این همان روایت غربی از مدرن شدن بود که متأثر از یافته‌های شرق شناسان اروپایی، از پیشرفتهای مادی و حقوقی برخی کشورهای اروپایی به نوعی برتری هستی شناختی و همه جانبه کلیتی به نام غرب در برابر کلیتی به نام شرق می‌رسید. رضاشاه هم در قالب مجموعه‌ای از سیاستهای رسمی دولتی همچون اجباری کردن کلاه فرنگی (شاپو) وکشف حجاب، این نوع نگاه را اجرایی کرد. مهدیقلی خان هدایت، صدراعظم رضاشاه، در خاطرات خود از وی نقل می‌کند که «آخر من می‌خواهم هم رنگ شویم که ما را مسخره نکنند». ناگفته پیداست که فاعل ناظر محذوف در این جمله اشاره به چه کسانی دارد[3].

محمدرضا شاه هم سوژه‌ای محصول این گفتمان و پرورش یافته در دل آن بود و به دلیل تحصیلات و آموزش غربی، حتی بیش از پدر سعی در فرار از واقعیت تاریخی- فرهنگی خویش داشت. از این رو از یک سو به لحاظ سیاسی تا جایی که می‌شد خودرا به دول غربی بویژه آمریکا نزدیک کرد و از سوی دیگر با معیارهای مدرنیت با تعریف اروپامحور خود را منطبق کرد. او حتی نزدیکی به غرب را واجد ریشه‌های مشترک فرهنگی- نژادی و تاریخی می‌دانست. در اظهارنظری به آنتونی پارسونز، سفیر انگلستان در ایران، می‌گوید که ایرانی‌ها بمثابه آریایی‌ها در حقیقت جزئی از خانواده اروپایی بودند که صرفا به دلیل تصادفی جغرافیایی در خاورمیانه هستند وگرنه می‌بایست در کنار همسانان اروپاییشان باشند.[4]

گذشته از تلاش برای همسان شدن با غرب، شاه برای فائق آمدن بر عقده حقارت نسبت به غرب سعی داشت که در نظر غربی‌ها مقبول جلوه کند و در نتیجه اقداماتی انجام داد و به دامان افسانه و اسطوره پناه برد تا خود را به آنان ثابت کند. برگزیدن عنوان آریامهر برای خود و برگزاری جشن‌های دوهزارو پانصدساله شاهنشاهی با تبلیغات و تدارکات فراوان، نمونه‌هایی هستند از تلاش‌های او برای به رخ کشیدن خود و درهم نوردیدن شکاف مفروضی که بین غرب و ایران می‌دید.

چنین نگاهی به هستی تاریخی- فرهنگی و جایگاه سیاسی خود، به همان میزان که نظام پهلوی و شاه را به غرب نزدیک می‌کرد، از بخش وسیعی از مردم که تعریفی متفاوت از واقعیت تاریخی-فرهنگی خود داشتند، دور می‌کرد. در چنین فضایی است که ایده غربزدگی آل احمد در میان روشنفکران و بعدها عموم مردم با استقبال مواجه می‌شود زیرا که فهم گفتمان مسلط و نماد آن، شاه، از مقولاتی همچون مدرن شدن، توسعه و نسبت ما با غرب را در فضایی پساکودتایی به نقد می‌کشید. ایرادات بسیاری به موضع غیرانتقادی آل احمد نسبت به سنت و بویژه روحانیت و نیزبرخی راههای پیشنهادی او برای مقابله با غربزدگی می‌توان گرفت اما توصیف او از وضعیت تاریخی که در آن می‌زیست و نقد موقعیت وابستگی و فرودستی نسبت به غرب، از نقاط درخشان کار اوست. از همین روست که استقلال نقشی یگانه در شعارهای مردمی و گفتمان انقلابی داشت. بدین معنا استقلال صرفا ابعاد سیاسی-اقتصادی نداشت بلکه جنبه برجسته فرهنگی هم داشت و گرچه با فهم مسلط و متداول ازغرب ضدیت داشت اما ضد مدرن نبود.

سلطنت‌طلب‌ها و نیز رمانتیک‌های شاه دوست مدام به برنامه‌های مدرنیزاسیون که شاه درپیش گرفته بود اشاره می‌کنند در حالی که از این نکته غافل هستند که بخش عمده مخالفان شاه هم خواهان توسعه ایران بودند با این شرط که به خودباوری ملی، به رسمیت شناخته شدن فرهنگی و قطع وابستگی بیانجامد. امری که در شاه نمی‌دیدند و در نتیجه او را از خود نمی‌دانستند. شاه هم به جای نزدیک شدن به جهان مفهومی و واقعی مردم، به خودشیرینی برای غربی‌ها مشغول بود مثل رقصی با زیبای آمریکایی.

پانویس‌ها

[1] از کتاب خاطرات دیوید نیون، به نقل از " احیای حیثیت سیاسی: موردی بسیار نادر" نوشته محمد قائد، ص۱۲

[2] شرحی از مقادیر این کمکها در " ایران بین دو انقلاب" نوشته یرواند آبراهامیان، نشر مرکز، چاپ دوم، ۱۳۷۸، صص ۳۸۲-۳۸۵

[3] خاطرات و خطرات نوشته مخبرالسلطنه هدایت،تهران،زوار، ۱۳۷۲، ص ۴۰۷

[4] به نقل از شرقی کردن خود و جابه‌جایی، کاربردهای مثبت و منفی گفتمان آریایی در ایران نوشته رضا ضیاابراهیمی، مطالعات ایرانی، شماره ۴۴، ۲۰۱۱، ص ۴۴۶

حقوق بشر در ایران فراموش نشود

Sat, 11 Aug 2012 17:16:39 +0000

مهدی خلجی

برگردان:

نعیمه دوستدار

مهدی خلجی - با تنشی که بر سر برنامه هسته‌ای ایران درگرفته است، غرب ضربات فلج‌کننده‌ای را از جهت‌های مختلف بر ایران وارد می‌کند؛ از طریق تحریم، تحریم‌های هدفمند و کشنده و عملیات سایبری مانند ویروس استاکس نت.

بی‌تردید، تهران وضعیت وخیمی ‌دارد، اما رهبران رژیم خوش‌بین‌ هستند: تمرکز یکجانبه غرب بر موضوع هسته‌ای باعث شده که آنها نقض حقوق بشر را افزایش دهند.

در واقع، بعد از اعتراض‌ها به نتایج انتخابات ریاست جمهوری در سال ۲۰۰۹، نقض حقوق بشر در ایران به طرز قابل ملاحظه‌ای بیشتر و این موضوعی است که توسط غرب و آمریکا نادیده گرفته شده است. نقض حقوق بشر، برای غرب یک تراژدی با مفاهیم عمیق استراتژیک است.

سیستم قضایی ایران اجازه انواع نقض حقوق بشر را می‌دهد. مواردی مانند تبعیض در مورد زنان، نقض حقوق اقلیت‌های قو‌می‌ و فرقه‌ای، اعمال احکام وحشیانه کیفری مانند سنگسار و ... حاکمان دین‌سالار ایران، حقوق بشر را اختراع غرب می‌دانند که ‌می‌خواهد فرهنگ اسلام و حق حاکمیت آنان را تضعیف کند؛ همان چیزی که رهبر ایران، علی خامنه‌ای، آن را جنگ نرم علیه ایران توصیف کرده است. بنابراین، آنها خود را موظف به رعایت وظایف خود در زمینه حقوق بشر نمی‌دانند؛ به خصوص مواردی که در عهدنامه‌‌های بین‌المللی وضع شده و ایران هم آنها را امضا کرده و پذیرفته است.

این مثال را در نظر بگیرید: شخصی، دو سال است که در ایران در حصر خانگی است. دو خواهر او در طول این مدت از دنیا رفته‌اند، اما حکومت اجازه شرکت در مراسم ترحیم آنها را به او نداده است.

حکایت حقوق بشر در ایران برای ملت‌های دموکراتیک چیزی بیش از یک وظیفه اخلاقی است. این موضوع باید یکی از ستون‌های استراتژیک سیاست غرب در مقابل ایران باشد. تا زمانی ‌که سرکوب ادامه داشته باشد، صدای ایرانیان هرگز شنیده نخواهد شد. آمریکا و دیگر قدرت‌های غربی ‌می‌توانند با مطرح کردن این موضوع ایرانیان را مطمئن کنند که متحدانی دارند.

در این موقعیت خشمگین‌کننده، گرچه طبقه متوسط ایرانیان در‌گیر نیستند، اما کسی که در این شرایط قرار گرفته، مهدی کروبی، کاندیدای سابق ریاست جمهوری و رئیس سابق مجلس ایران است. آقای کروبی و میرحسین موسوی (کاندیدای مخالفان) و همچنین همسر آقای موسوی، زهرا رهنورد (که در کمپین انتخاباتی همسرش در سال ۸۸ بسیار فعال بود)، پس از خیرش‌های اعتراضی، اکنون دو سال است که در زندان خانگی به سر ‌می‌برند.

به علاوه، محمد‌جواد لاریجانی، دبیر کمیسیون حقوق بشر قوه قضایئه ایران، به تازگی ادعا کرده است که در ایران هیچ زندانی سیاسی‌ای وجود ندارد. محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهوری ایران هم همواره چنین ادعایی را مطرح می‌کند، اما در حقیقت، تعداد زیادی از فعالان سیاسی در ایران زندانی هستند و صدها نفر از آنان به‌خاطر مطالبه حقوق بشر، برابری حقوق زن و مرد و استیفای حقوق اقلیت‌ها، ممنوع‌الخروج هستند. ده‌ها هزار نفر از ایرانیان خارج از کشور نیز به دلیل اعتقاداتشان نمی‌توانند به کشور برگردند.

با وجود اینکه توجه جهانی به مسائل داخلی ایران کم شده، نفس اشاره به نقض حقوق بشر در ایران، رهبران رژیم را بر‌می‌آشوبد. نیروهای اطلاعاتی، وکلای برجسته‌ای را که به کانون مدافعان حقوق بشر تعلق دارند، به اتهام غیر قانونی بودن فعالیت‌هایشان دستگیر کرده‌اند. عبدالفتاح سلطانی، یکی از بنیانگذاران این سازمان، به 18 سال زندان و 20 سال تبعید محکوم شده است. در حالی که مقامات رسمی‌ حکومت ایران خودشان مرتکب نقض حقوق بشر ‌می‌شوند، تنها جرم آقای سلطانی، پذیرش جایزه جهانی حقوق بشر است.

مراکز توجه آمریکا در خاورمیانه

اگرچه برنامه هسته‌ای ایران و کشتار سوریه توجه آمریکا را در خاورمیانه به خود جلب کرده است، اما نقض حقوق بشر در ایران نیز باید در مرکز توجه غرب باقی بماند.

وجود گزارش‌هایی از نقض گسترده حقوق زندانیان و شواهد دیگر، فعالان حقوق بشر و دیگر گروه‌های فعال را واداشته است که خواهان برخورد کشورهای دموکراتیک با این مسئله شوند. این فعالان معتقدند این نوع برخورها می‌تواند به طرز قابل ملاحظه‌ای خشونت و موارد نقض حقوق بشر را در ایران کاهش دهد و جمهوری اسلا‌می ‌را نسبت به مخدوش شدن چهره خود در داخل و خارج، نگران کند.

وجود گزارش‌هایی از نقض گسترده حقوق زندانیان و شواهد دیگر، فعالان حقوق بشر و دیگر گروه‌های فعال را واداشته است که خواهان برخورد کشورهای دموکراتیک با این مسئله شوند. این فعالان معتقدند این نوع برخورها می‌تواند به طرز قابل ملاحظه‌ای خشونت و موارد نقض حقوق بشر را در ایران کاهش دهد و جمهوری اسلا‌می ‌را نسبت به مخدوش شدن چهره خود در داخل و خارج، نگران کند.

منطق نهفته رژیم، این است که روزنامه‌نگاران و فعالان را از گزارش دادن این موارد به رسانه‌ها باز دارد. بنابراین هر نوع پرداختن به این موضوع ‌می‌تواند در متقاعد کردن ایران به بهتر کردن رفتار خود کمک کند. واکنش غرب به نقض حقوق بشر ‌می‌تواند شامل سخنرانی، صدور اعلامیه، تحریم و محدودیت سفر مقامات دولتی ناقض حقوق بشر باشد.

همچنین لازم است نتایج اقدامات قبلی جامعه جهانی اعلام شود. به عنوان مثال، حکم سکینه محمدی آشتیانی، زنی که در دهه پنجم زندگی‌اش به اتهام رابطه نامشروع به سنگسار محکوم شده بود، بعد از بلند شدن صدای اعتراض جهانی و اعلام انزجار در برابر این تصمیم، متوقف شد. در مقیاس محلی نیز، زندانیان به اثر فشارهای جهانی بر رفتار مقامات و ماموران زندان با آنان، صحه گذاشته‌اند.

حکایت حقوق بشر در ایران برای ملت‌های دموکراتیک چیزی بیش از یک وظیفه اخلاقی است. این موضوع باید یکی از ستون‌های استراتژیک سیاست غرب در مقابل ایران باشد. تا زمانی ‌که سرکوب ادامه داشته باشد، صدای ایرانیان هرگز شنیده نخواهد شد. آمریکا و دیگر قدرت‌های غربی ‌می‌توانند با مطرح کردن این موضوع ایرانیان را مطمئن کنند که متحدانی دارند و این متحدان به آنها در نبرد برای رسیدن به هدف‌های مشترک‌شان، یعنی ایرانی آزاد و دموکراتیک کمک ‌می‌کنند.

سرنوشت بحران هسته‌ای هرچه که باشد، دولت‌های غربی که با یکدیگر متحد شده‌اند تا تحریم‌ها را بر ایران تحمیل کنند، باید راه ارتباط با مردم ایران را باز نگهدارند. همچنین، این دولت‌ها باید از تحمیل تحریم‌های بیشتر با در نظر گرفتن رنجی که به واسطه آنها بر مردم ایران وارد ‌می‌شود، خودداری کنند.

در مورد مسئله حقوق بشر در ایران، حرکت‌های مداوم و پایدار بهترین روش است. این روش‌ها ‌می‌تواند مانع از این شود که جمهوری اسلا‌می ‌به غرب برچسب "حمله به مردم" را بزند؛ چیزی که آنها واقعا نمی‌خواهند انجام دهند.

منبع:

وال استریت ژورنال

علل حکمروایی غرب

nikfar — Tue, 15 Nov 2011 21:45:34 +0000

یان موریس در مصاحبه با "اشپیگل"

برگردان:

اکبر فلاح‌زاده

اکبر فلاح‌زاده − فرو ریختن دیوار برلین و بلوک شرق در بیست و اندی سال پیش دنیا را وارد دنیای دیگری کرده است. در این دنیا درگیری و ستمگری کم که نشده، هیچ؛ زیادتر هم شده است.

اما مناقشه شرق و غرب بسیار کهن تر از مناقشه بین دو بلوک است. این مناقشه حالا دارد به یک رویارویی همه جانبه تبدیل می‌شود. بحران اقتصادی اروپا و آمریکا، در برابر رشد عظیم چین و هند و کره جنوبی، در کنار درگیرهای منطقه‌ای و رشد بی سابقه نظامی‌گری، مورخان را باز به بازخوانی تاریخ واداشته است. تغییرات اساسی باز سؤالات اساسی را طرح کرده‌اند. چرا که با اندیشه‌ها و پیش فرض‌های پیشین نمی‌شود مسائل بزرگ پیش رو را تحلیل کرد.

نگرانی همه جانبه است:

تاریخ به کدام سو می‌رود؟

آیا جنگ سوم جهانی اجتناب ناپذیر است؟

آیا راهی جز جنگ نیست؟

و با نظر به شکاف‌های موجود این پرسش‌ها نیز مطرح هستند:

آیا غرب همیشه بر شرق برتری داشته؟

چگونه و چرا این برتری حاصل شده و تا کی و به چه قیمتی ادامه می‌یابد؟

آیا شرق امکان پیشی گرفتن از غرب را دارد؟

در چنین صورتی وضع دمکراسی و آزادی‌های فردی چه می‌شود؟

در مورد مسائلی از این دست سایت هفته‌نامه آلمانی "اشپیگل" مصاحبه‌ای را نشر داده با پروفسور یان موریس (Ian Morris) مورخ انگلیسی.

یان موریس (متولد ۱۹۶۰) استاد تاریخ در دانشگاه استانفورد است. شهرت او به‌ویژه به خاطر کتابی است که در آن موضوع غلبه غرب را بررسی کرده است:

Why the West Rules - for Now: The Patterns of History, and What They Reveal About the Future. Farrar, Straus and Giroux, 2010

کتاب "چرا غرب حکمرواست" به زبان‌های مختلف ترجمه شده است، از جمله به آلمانی:

Wer regiert die Welt? Warum Zivilisationen herrschen oder beherrscht werden. Campus Verlag, Frankfurt am Main/New York 2011

گفت‌وگو با یان موریس

اشپیگل :پروفسور یان موریس، شما در کتابتان، "چرا غرب حکمرواست"، ١٥٠٠ سال تاریخ بشر را زیر و رو می‌کنید تا جوابی برای این سؤال پیدا کنید که چرا غرب به موقعیت برتر دست یافت و این که تا چه زمانی قادر است این برتری را حفظ کند. آیا به فرمولی برای صعود و افول تمدنها دست یافته‌اید؟

یان موریس : اگر چنین فرمولی می‌یافتم آن وقت می‌بایست تاریخ مطابق آن از ابتدا تاکنون قانونمند و از پیش تعیین شده حرکت می‌کرد. من چنین فرمولی نیافته‌ام. تکامل تاریخ یک چیز به طور دراز مدت از پیش تعیین شده نیست. درخشانترین تلاش برای یافتن فرمول تاریخ، چنان که معروف است، از سوی کارل مارکس صورت گرفت: فئودالیسم، سرمایه داری، سوسیالیسم. به اعتقاد او دولت‌های آسیای شرقی در تنگنای ستمگری حاکمان مانده‌اند و بنابر این برای پیش گرفتن مسیر پیشرفت غرب دست و پایشان بسته است.

رهایی نیروهای تولید از قید و بند در غرب صورت گرفت. غرب بر جهان حکوت می‌کند چون انقلاب صنعتی دویست سال پیش در غرب روی داد نه در شرق.

البته این دلیل آن نیست که امکان دیگری برای سیر امور نبود. بعد از آخرین مرحله عصر یخبندان، غرب در مسیر تکاملش ۱۴۰۰۰ سال بر شرق پیشی داشت. اما از ۵۴۰ میلادی که امپراتوی روم سقوط کرد، شرق از غرب جلو افتاد و این موقعیت برتر را تا قرن هجدهم حفظ نمود. بنا بر این برتری غرب هرگز غیر قابل برگشت نبوده، هر چند که اروپایی‌ها به ارزشمندی فرهنگشان ببالند.

آیا تاریخ بنا بر این صرفاً توالی چند یا چندین رویداد تصادفی است؟ یعنی بریتانیایی‌ها بخت یارشان بود که ماشین بخار را اختراع کردند؟

من نه به تصادفی بودن تاریخ معتقدم، نه به از پیش مقرر شدگی و تقدیری بودن آن. نمایندگان این دو برداشت درک غلطی از تاریخ دارند و بنابراین به نتایج متناقضی می‌رسند.

دیدگاه شما چیست؟

من با مارکس کاملاً موافقم آنجا که می‌گوید، انسانها تاریخ خودشان را می‌سازند، نه بر اساس آنچه خود انتخاب می‌کنند، بلکه بنا بر شرایطی که در آن زیست می‌کنند و آنچه به آنها منتقل شده.

تاریخ بر اساس الگوهای معینی حرکت می‌کند. انسان‌ها زیر فشار شرایط زندگی واکنش نشان می‌دهند. نتیجه اش - اگر به من اجازه کمی شوخی بدهید - به زبان عامیانه این فرضیه می‌شود که: تحولات توسط انسان‌های تنبل، حریص و وحشتزده صورت می‌گیرد. انسان‌هایی که دنبال راه‌های آسان تر و پر سودتر و مطمئن تر زندگی‌اند. اما خودشان نمی‌دانند که در واقع چه می‌کنند.

یعنی تنبلی، حرص و طمع نیروهای محرکه تاریخند؟ این که خیلی پیش پا افتاده است.

اما اینها محک‌های تغییر ناپذیر انسان شناسانه‌اند. بر تمام کره زمین و در همه زمان ها، انسانها، نه به عنوان فرد، بلکه از لحاظ جمعی تقریباً یکسانند. آنها مدام در حال تجربه‌اند تا زندگیشان را راحت تر و رفاه شان را بیشتر کنند. آنها بزرگترین جهش را وقتی می‌کنند، که زمانه دشوار از آنها اقدامات رادیکال بطلبد. ترس آنها را به پیش می‌برد. تاریخ یک سلسله اقدامات برای تطبیق دادن خود با دنیاست، دنیایی که مدام ما را با مسائل تازه‌ای روبرو می‌نماید.

آنوقت چگونه می‌شود به این طریق موقعیت برتر غرب را نتیجه گرفت؟

من از سه ابزار برای پیگیری روند تاریخ استفاده می‌کنم: زیست‌شناسی به ما می‌گوید چرا انسانها به عنوان حیوانات عاقل رشد اجتماعی کردند. جامعه شناسی می‌گوید چگونه آنها این کار را کردند، تا به جامعه‌های سازماندهی شده در شهرها و دولتها و حتی امپراتوری‌ها برسند. جغرافیا هم به ما می‌گوید چرا درست غرب، و نه منطقه دیگری در ۲۰۰ سال گذشته بر دنیا حکم می‌راند.

هسته اصلی تمدن در پایان عصر یخبندان در منطقه‌ای که از لحاظ آب و هوایی و جغرافیایی مناسب‌ترین بود، شکل گرفت. این منطقه هلال حاصلخیز (هلال خصیب)، بخش تاریخی از خاور میانه و دربرگیرندهٔ بخش‌های خاوری دریای مدیترانه، میانرودان (بین النهرین) و مصر باستان است و با رودهای نیل، دجله، فرات و رود اردن سیراب می‌شود. این منطقه از غرب به دریای مدیترانه، از شمال به بیابان سوریه و از دیگر سوی‌ها به شبه جزیره عربستان و خلیج فارس و دیگر بخش‌های مدیترانه محدود می‌شود.

جامعۀ شکارچی-گردآورنده‌ای در این منطقه به وجود آمد که اصلی‌ترین روش معیشت آن تغذیه مستقیم از گیاهان خوراکی و حیوانات بود. این جامعه در جستجوی گیاه و در پی شکار حیوان بود و هنوز تلاش چندانی در پدید آوردن کشتزار یا اهلی کردن حیوانات نمی‌کرد. البته مرز بین جامعه شکارچی-گردآورنده و جوامعی که با تکیه بر اهلی‌سازی در عصر کشاورزی، چوپانی و نوسنگی زندگی می‌کردند چندان دقیق نیست، چون این جوامع گاه از هر دو روش بهره می‌بردند. به هر حال برای جوامع شکارچی- گردآورنده در این نواحی انتقال به مرحله کشاورزی آسان تر از سایر جاها بود. تقریبا ۹۵۰۰ سال پیش در این نواحی هسته اصلی تمدن در پایان عصر یخبندان شکل گرفت.

شاید باغ عدن اینجا بوده؟

غرب از این مرکز در آسیا مرزهای خود رابه منطقه مدیترانه و تمام اروپا توسعه داد. تازه ۲۰۰۰ سال بعد شبیه همین روند در شرق، در چین بین رود زرد و یانگ تسه در دومین مهد تمدن کهن روی داد.

به این ترتیب معما زود حل می‌شود: بنا به شرایط جغرافیایی و موقعیت مناسب غرب، توسعه شرق متداوماً عقب افتاد؟

متأسفانه قضیه به این سادگی نبود. مکان می‌تواند در طول زمان اهمیتش را از دست بدهد. موقعیت‌های مناسب جغرافیای می‌توانند در طول زمان نامناسب بشوند، یا بالعکس. این جا تاثیر متقابل مطرح است. جغرافیا بر توسعه اجتماعی اثر می‌گذارد، اما توسعه اجتماعی هم به نوبه خود عوامل جغرافیایی را تغییر می‌دهد.

غرب از این اختلافات جغرافیایی چگونه بهره برد؟

بگذارید مثالی بزنم: در شرق، دریای مانند مدیترانه برای نقل و انتقال آسان در منطقه وجود نداشت، دریایی که در کناره هایش شهرها و فرهنگها به وجود بیایند. غرب اروپا - یعنی پرتغال، اسپانیا، فرانسه و بریتانیا - چند هزار سال پیش یک منطقه لم یزرع و به دور از مرکز تمدن در بین النهرین بود. اما در قرون پانزده و شانزده میلادی این موقعیت حاشیه‌ای به نفعشان تمام شد. زیرا کشتی‌هایی ساخته شده بود که می‌توانستند به سمت غرب و دنیای جدید حرکت کنند. اهمیتی هم نداشت که کشتی‌ها - تا کشف کشتی بخار - به ذخایر ذغال سنگ وابسته بودند.

آیا ممکن بود که چینی‌ها در قرن پانزدهم آمریکا را کشف کنند؟

از لحاظ نظری بله. آنها امکانات فنی و تجهیزات لازم را داشتند. اما برایشان بیشتر صرف می‌داشت در اقیانوس هند کشتی رانی کنند تا در اقیانوس آرام.

هنگامی که « ژنگ هه» (Zheng He) به فرمان امپراتور در سال ۱۴۰۵ میلادی به سمت سیلان روانه شد، ناوگانی متشکل از سیصد کشتی با ۲۷۰۰۰ خدمه در اختیار داشت. او قطب نمای مغناطیسی و نقشه‌های دقیق دریایی هم داشت. این را قیاس کنید با سه کشتی و نود خدمه‌ای که کریستف کلمب در سال ۱۴۹۲ میلادی زیر فرمان داشت و نمی‌دانست دارد به کدام سو می‌راند.

فرقشان شاید در شجاعت و جسارت، روحیه پیشگامی و هوس کشف کردن باشد؟

منظورتان لابد روحیه ابتکاری به ظاهر برتر اروپایی هاست. از زمان سقوط امپراتوری روم اروپایی‌ها برای مسیحیت مرتبه مشروع بالایی قائل شده‌اند. در زمان روشنگری به یک مسیر دیگر اندیشیدند: به یونانیان و کشف آنها از روح، فرهنگ عقلانیت، آزادی اندیشه، مسئولیت فردی.

فیلسوفان و دانشمندان مسائلی را طرح می‌کنند که توسعه اجتماعی پیش پای آنها قرار می‌دهد. هر دوره اجتماعی اندیشه‌ای می‌خواهد که لازم دارد. بعد از کشف مناطق جدید آن سوی اقیانوس، اروپای غربی به فنون و قواعد دقیقی برای اندازه گیری دنیا نیاز داشت. رنسانس، روشنگری و انقلاب علمی علت نبودند، بلکه پیامدهای پیشرفت اجتماعی بودند. برای شرق ضرورت یک تغییر رادیکال در اندیشه وجود نداشت.

این باز یاد آور کارل مارکس است: هستی انسان به شعور او شکل می‌دهد. نقش انسانهای بزرگ، نقش قهرمانان در برداشت تاریخی شما چیست؟

تاریخ پر است از همه رقم آدم: حکام مقتدر و سلاطین فاسد، اشخاص بسیار هوشمند و افراد دست و پاچلفتی، ایده‌آلیست‌ها و شورشیان. اما به ندرت یک نفر به تنهایی قادر است تاریخ را به مسیر کاملاً تازه‌ای بیندازد. دنیا را نمی‌شود با قدرت اراده تغییر داد. آدمهای کاملاً عادی با رفتار معمولی برای تاریخ خیلی لازم ترند تا آدمهای غیر عادی و بسیار با هوش. گزینش تکاملی، واقع گرایی عقل سالم را ترجیح می‌دهد.

چه می‌شد اگر مثلاً ناپلئون روسیه را شکست می‌داد و بر انگلیس تفوق می‌یافت؟

آن وقت احتمالاً به جای یک قدرت مسلط زمینی، یک قدرت مسلط دریایی ایجاد می‌شد. با این حال انقلاب علمی باز روی می‌داد. شاید کمی دیرتر و بجای انگلیس در شمال فرانسه وقوع می‌یافت. با وجود این باز همین آش می‌بود و همین کاسه.

شما بر چه اساس توسعه یک تمدن را می‌سنجید؟ چگونه شرق و غرب را باهم قیاس می‌کنید؟

منظورم از توسعه اجتماعی توانایی یک ملت است برای شکل دادن به امور اقتصادی، اجتماعی و روشنفکرانه اش بر اساس برداشتها و نیازهایش. شاخص من بر اساس داده‌های تاریخی در چهار زمینه صورت می‌گیرد: بهره وری انرژی، سازمان سیاسی - اجتماعی، پنانسیل نظامی و فن آوری اطلاعات.

بنا بر این تعریف، توسعه لزوماً پیشرفت معنی نمی‌دهد. به واسطه کشیدن شیره منابع طبیعی مصرف انرژی می‌تواند افزایش یابد، توانایی جنگجویی هوس اشغال مناطق دیگر را دامن می‌زند، و سازماندهی عالی سیاسی هم اغلب عملکرد یک دولت خود محور مرکزی است.

حق با شماست، ولی اندازه گیری و قیاس توسعه اجتماعی روشی نیست که بشود با آن در مورد جوامع مختلف احکام اخلاقی صادر کرد.

چه منفی، چه مثبت، بعضی جوامع به طرز غیرقابل انکاری از بقیه بیشتر توسعه یافته‌اند. هنگامی که در جریان جنگ تریاک بین سالهای ۱۸۳۹ و ۱۸۴۲ کشتی‌های انگلیسی کشتی‌های چینی را به راحتی آب خوردن درب و داغان می‌کردند، کارشان از لحاظ اخلاقی قابل تحسین نبود، بلکه نمایش رسوایی از برتری غربی بود.

جنگ‌های تجاری مدرن به وسایل و شکل‌های دیگر ادامه می‌یابند، و این طور که به نظر می‌رسد چین این بار برنده می‌شود. کی شرق از غرب پیشی خواهد گرفت؟

چین در ۱۰-٢٠ سال آینده از نظر عملکرد اقتصادی به آمریکا می‌رسد. در مورد سایر شاخصها، یعنی شاخص نظامی، فن آوری اطلاعات و مصرف سرانه انرژی شاید رسیدن چین به آمریکا کمی بیشتر طول بکشد. اما می‌شود حساب کرد که شرق بعد از سال ۲۰۵۰ از غرب جلو بزند.

آنوقت وضع دنیا چه می‌شود؟ آیا رفاه فزاینده شرق، غربی می‌شود و دمکراسی و حقوق بشر عالم گستر خواهد شد؟ آیا غرب با ارزش هایش در نهایت پیروز می‌شود؟

امیدوارم چنین بشود. اما بحث فراتر از این موضوع در حال حاضر این است که آیا برای شکوفایی اقتصاد دنیا فقط یک راه وجود دارد - یعنی لیبرالیسم، دموکراسی و دولت قانونمدار. در هر حال ژاپن، کره جنوبی، تایوان و سنگاپور از سیستم‌های تک حزبی سرکوبگر کم و بیش به شکل‌هایی از دمکراسی تبدیل شده‌اند. از آن سو در تاریخ خیلی غیرعادی است که یک مرکز قدرت در حال ظهور که جانشین مرکز قبلی می‌شود، اندیشه و شکل حکومت آنرا هم به خود بگیرد. اروپا هم بعد از جنگ دوم جهانی آمریکایی شد و نه بر عکس.

چین که تا به حال در مقابل همه هشدارها برای رعایت حقوق بشر و اجازه دادن به آزادی‌های فردی بیشتر همچنان کله شقی می‌کند.

دنیای شرقی آینده قطعاً سلسله مراتبی تر، استبدادی تر و سفت و سخت تر از دنیای غربی خواهد بود.

رهبری چین گویی در افسون تجربه دراز تاریخی است، تجربه قیام‌های قومی، شورش‌های دهقانی، اعتراضات خشونت آمیز علیه فساد چندین سلسله پادشاهی که بنای امپراتوری را فرو ریختند.

آیا جنگ بر سر سلطه اقتصادی بر دنیا به یک جنگ واقعی منجر می‌شود؟ هزینه نظامی چین هر ساله ده درصد افزایش می‌یابد.

در یک جنگ بزرگ بین دو طرف شرق و غرب هیچکدام چیزی برای بردن ندارند. در این مورد تاریخ چین شاهدی به دست نمی‌دهد. در سنت کنفوسیوسی اداره صلح آمیز دولت، جنگ در نظر نخبگان هرگز ادامه سیاست به وسایل دیگر نیست. با این حال در تاریخ چین ردی از خشونت دیده می‌شود. چه بسا احتیاط چین برای جنگ، بیشتر به ضعف نظامی اش مربوط باشد تا به کنفوسیوس.

آیا با یک نگاه عمیق به تاریخ نمی‌شود آینده را کمی دقیقتر پیشگویی کرد؟

عجالتاً که پیشگویی‌های متناقض و در هم برهمی وجود دارد. چنانچه توسعه اجتماعی همچنان مانند قرن بیستم با سرعت ادامه یابد، آن وقت تا سال ۲۰۵۰ به حدی خواهد رسید که دو برابر ۱۵۰۰۰ سال پیش خواهد بود. یعنی از زمان نقاشی کشیدن بر دیواره غارها تا عصر اتم. و در سال ۲۱۰۰ دوباره این رشد دوبرابر خواهد شد.

آیا بشر به سوی آینده‌ای نورانی روانه است یا آینده‌ای ظلمانی؟

هر چه باشد این موج آتی تکامل در نظر من بی مانند است. ۴۰سال آینده نقشی تعیین کننده در تاریخ خواهد داشت. سرعت توسعه اجتماعی می‌تواند نه فقطبر نفوذ جغرافیا اثر بگذارد، بلکه همچنین شاید بتواند شرایط بیولوژیک و اجتماعی انسان را هم تغییر بدهد.

این تغییرات چه عواقبی خواهند داشت؟

تحولات و پیشرفتهای تکنیکی می‌توانند دنیا را چنان یکپارچه کنند، که دیگر خبری از تضاد دیرینه غرب و شرق نباشد. اما این در صورتی است که روند این تحولات کنترل شود.

در حال حاضر مانند امپراتوری روم ما سقفی بالای سر داریم که دارد فرو می‌ریزد. یا ما قادریم یک مرحله انتقالی ایجاد کنیم که ما را بسا فراتر از انقلاب صنعتی ببرد و بیشتر مشکلاتمان را حل کند، یا اینکه اسیر فاجعه‌ای می‌شویم که تا به حال نظیر نداشته. در پی این فاجعه مشکلات جلویمان قطار م شوند: تغییرات آب و هوایی، گرسنگی، بیماریهای واگیر دار، امواج مهاجرت، به هم ریختن نظم دولتی.

ما همین حالا هم علائم این وضع وخیم را داریم مشاهده می‌کنیم. با این وضع شما باز امیدوارید؟

به عنوان مورخ اطمینان دارم که ما مشکلات پیش رو را خیلی بهتر از رومی‌های باستان می‌شناسیم. به همین دلیل چه بسا قرن ۲۱ اندیشه‌ای را که عصر ما به آن محتاج است، پدید آورد.

منبع:

اشپیگل آنلاین

درباره‌ی تونس

Babak M — Mon, 07 Feb 2011 09:31:20 +0000

حمید پرنیان

حمید پرنیان− در ۱۹ ژانویه‌ی ۲۰۱۱، آلن بدیو فیلسوف سرشناس فرانسوی، سمیناری برگزار کرد با عنوان «"تغییر جهان" چه معنایی دارد؟». او در این سمینار سخنرانی‌ای کرد که مکتوب نبود. فشرده‌ای از آن به قلم دانیل فیشر انتشار یافته و به انگلیسی ترجمه شده است. این سخنرانی حاوی نکاتی از نظر بدیو درباره‌ی شورش و انقلاب است. او شورش را مدخل انقلاب می‌خواند. بدیو تونس را «ضعیف‌ترین حلقه» در تغییرات کلانی می‌داند که در خاورمیانه در شرف روی‌دادن است. ترجمه‌ی فشرده‌ی این سخنرانی:

سخنرانی بدیو

امروز می‌خواهم درباره‌ی شورش‌های تونس حرف بزنم. البته نمی‌خواهم از موضوع این سمینار - «"تغییر جهان" چه معنایی دارد؟» - عدول کنم. قبلا هم گفته‌ام که «تغییر جهان» عبارت مبهمی است.

اگر منظور ما از «شورش»، کنش‌های خیابانی‌ای باشد که در آن مردم می‌خواهند با استفاده از خشونت حکومت را سرنگون سازند، پس باید تاکید کرد که شورش‌های تونس از نمونه‌های نادر آن است: آن‌ها «پیروز» شدند. رژیم تونس ۲۳ سال با امنیت کامل حکومت کرد و حالا به‌دست مردم سرنگون شده است، اما همین نشان داد که تونس "ضعیف‌ترین حلقه" است.

چرا ما باید این پدیده را بررسی کنیم و چرا صرفا ابراز خوش‌حالی نکنیم؟ مشکلی در ویژگی خرسندکننده‌ی این اتفاق هست، ویژگی‌ای که من آن را ویژگی رضایتی می‌نامم. این مشکل به‌رغم غیرقانونی‌بودنِ ذاتی شورش‌های مذکور بایستی از بین برود. امروزه راحت نمی‌شود بیان داشت «من بن‌علی را دوست دارم، قلب‌ام حقیقتا شکست وقتی مطلع شدم که او باید قدرت را ترک کند.» وقتی فردی چنین چیزی می‌گوید، خودش را در موقعیت بدی می‌یابد.

آلیوت-ماری، وزیر امورخارجه‌ی فرانسه، افسوس می‌خورد چرا دانش پلیس فرانسه را در خدمت بن‌علی قرار نداده است. ما باید برای آلیوت-ماری احترام قایل شویم، زیرا آن‌چه او بلند و رسما گفت همانی بود که همکاران سیاسی‌اش به نجوا و غیررسمی مطرح می‌کردند. سارکوزی اما، بر خلاف آلیوت-ماری، ریاکار و بزدل است. همه‌ی کسانی (از راست و چپ) که در چند هفته‌ی گذشته به بن‌علی افتخار می‌کردند و او را خاک‌ریزی استوار علیه اسلام‌گرایی و شاگرد غرب می‌دانستند، امروزه، به‌خاطر رضایت عمومی، مجبور شده‌اند دُمشان را بگذارند روی کول‌شان و وانمود کنند از رفتن او خوشحال‌اند.

یک‌بار دیگر: خشونت مردمی (و به‌ویژه جوانانی که این خشونت را رهبری می‌کردند) حکومتی را سرنگون کرده است و این در طول سی‌سال اخیر (یعنی بعد از انقلاب ایرانیان در ۱۹۷۹) رخدادی نادر است. سی‌سال باوری جزمی شکل گرفته بود که دیگر چنین چیزی ممکن نیست. تز «پایان تاریخ» این باور را ایجاد کرده بود. این تز صریحا نمی‌گفت که هیچ‌چیز رخ نخواهد داد: «پایان تاریخ» یعنی «پایان رخدادها در تاریخ»، یعنی پایان دورانی که (به قول تروتسکی) «توده‌ها بر صحنه‌ی تاریخ بیایند» و سازمان قدرت را سرنگون سازند. نظم هنجارین امور این شده بود: اتحاد اقتصاد بازار و دمکراسی پارلمانی. اتحادی که تنها هنجار پذیرفتنی سوژه‌گانی (Subjectivité) عمومی بود. به همین نحو، «جهانی‌سازی» یعنی: سوژه‌گانی عمومی بدل به سوژه‌گانی جهانی می‌شود. از این گذشته، جهانی‌سازی سوژه‌گانی با جنگ‌های تنبیهی (عراق، افغانستان)، جنگ‌های مدنی (جنگ‌هایی که در دولت‌های فاسد افریقایی رخ داده است)، سرکوب انتفاضه‌ی فلسطین و غیره قابل مقایسه نیست. آن‌چه در مورد رخ‌داد تونس شگفتی‌آور است، تاریخیتِ آن است؛ آن‌ها ظرفیتی را نشان دادند که می‌تواند شکل‌های کاملا جدیدی از سازمان‌های جمعی بیافریند.

من اثری را که اقتصاد بازار و دمکراسی پارلمانی ایجاد کرده است، اثری را که هنجاری شکست‌ناپذیر را نهادینه کرده است، «غرب» می‌نامم – و خودش هم خودش را با همین نام خطاب می‌کند. دیگر نام‌ها عبارتند از: «جامعه‌ی بین‌المللی» و «تمدن» (که علیه آن، شکل‌های گوناگون بربریت قرار دارد که به معنی «تصادم با تمدن‌ها»ست)، «قدرت‌های غربی» و ... . اگر به یاد داشته باشید، در بیش از سی‌سال گذشته، تنها گروهی که به این نام - «مغرب‌زمین» - معتقد بود گروه کوچکی از فاشیست‌ها بود که میله‌های آهنی بالای سرشان می‌چرخاندند (و من در دوران جوانی‌ام با آن‌ها برخورد داشتم). اما تغییری که در معنی و ارجاع این نام شکل گرفته است نشان می‌دهد که جهان نیز تغییر کرده است. جهان دیگر آن خصلت ترانسندنتال (متعالی) را ندارد.

آیا ما در دوره‌ی شورش‌ها به سر می‌بریم؟

می‌توانیم به رخ‌دادهای معاصر نگاه کنیم: یونان، ایسلند، انگلستان، تایلند (پیراهن‌های رنگی)، شورش گرسنگان در افریقا، شورش کارگران در چین. در فرانسه هم ما چیزی شبیه به شورش داریم؛ این شبه‌شورش را در اشغال کارخانه‌ها می‌بینیم. مردم در لبه‌ی شورش قرار گرفته‌اند.

دوره‌ی بحران سیستماتیکِ کاپیتالیسم در دو یا سه سال پیش شروع شده است (و برطرف‌شدن‌اش بسیار دور است)؛ بن‌بست‌های اجتماعی، فقر، و افزایش‌یافتن این احساس که کاپیتالیسم دیگر مانند قبل شکست‌ناپذیر نیست: خلأهای رژیم‌های سیاسی آشکار شده است، و تنها هدف‌شان خدمت‌کردن به این سیستم اقتصادی است («نجات بانک‌ها» نمود همین خدمت‌کردن است)، و همین‌هم موجب بی‌اعتبارشدن آن‌ها شده است. در همین دوره، چون دولت‌ها عامل‌های بقای سیستماتیک هستند، پیاپی در حوزه‌هایی (راه‌آهن، اداره‌ی پست، مدارس، بیمارستان‌ها و ...) دست به اقدامات ارتجاعی زدند.

مایلم که این پدیده‌ها را در چارچوب یک دوره‌ی تاریخی قرار دهم. به باور من، خواستِ شورشیان در دوره‌های برزخی ظهور می‌یابد. دوره‌ی برزخی چیست؟ توالی‌ای وجود دارد که [در دوره‌ای از آن] منطق انقلابی روشن است و خود را با صراحت همچون یک بدیل معرفی می‌کند. این دوره پی‌آمد یک دوره‌ی برزخی است که در آن اندیشه‌ انقلابی هنوز ملکه دهن هر کسی نشده وهنوز فراگیر نگشته؛ هنوز یک امکان بدیل جدید شکل نگرفته است. در این گونه دوره‌هاست که دقیقا چون ایده‌ی جایگزین هنوز ضعیف است، مرتجعین می‌توانند بگویند که امور به دوره‌ی طبیعی و بهنجارش بازگشته است. چنین چیزی در سال ۱۸۱۵ با احیای «اتحاد مقدس» رخ داد.

در دوره‌های برزخی، نارضایتی وجود دارد اما نمی‌تواند سازمان بیابد، چون نمی‌تواند نیروی‌اش را از ایده‌ای مشترک استخراج کند. قدرت‌اش ضرورتا منفی است («بیرون‌شان کنید»). برای همین است که شکلِ کنشِ توده‌ای و جمعی در دوره‌ی برزخی، شورش است. دوره‌ی ۱۸۲۰ تا ۱۸۵۰ را نگاه کنید: دوره‌ی شورش‌های بزرگی بود (۱۸۳۰، ۱۸۴۸، شورش کارگران ابریشم‌بافی لیون)؛ اما به این معنی نیست که آن شورش‌ها عقیم ماند؛ گرچه تصادفی بودند اما بارور بودند. گرایش‌های سیاسی بزرگ جهانی‌ای که محور [گرایش‌های سیاسی] سده‌ی بعد بودند از همین دوره پدید آمدند. مارکس همین را به‌خوبی می‌گوید: جنبش کارگران فرانسه (همراه با فلسفه‌ی آلمان و اقتصاد سیاسی انگلستان) یکی از سرچشمه‌های اندیشه‌ی وی بوده است.

برای ارزشیابی شورش‌ها چه معیاری داریم؟

وقتی شورش قدرت دولتی را به چالش می‌کشد، مشکل ویژه‌ای پدیدار می‌شود؛ گرچه شورش، دولت را در معرض تغییر سیاسی قرار می‌دهد (یعنی زمینه‌های فروپاشی دولت را فراهم می‌کند) اما این تغییر را متجسم نمی‌کند: آن‌چه در دولت تغییر می‌کند قبلا در شورش اندیشیده نشده است. این تفاوت اصلی شورش با انقلاب است؛ انقلاب خودش را به‌عنوان یک جایگزین مطرح می‌کند. به همین دلیل است که شورشیان همواره شاکی‌اند و می‌گویند رژیم جدید همانند رژیم گذشته است (پس از سقوط ناپلئون سوم، مدل قانون اساسی ۴ سپتامبر، بر اساس مواد سیاسی قدیم نوشته شد). توجه داشته باشید حزبی از سنخی که با حزب سوسیال دمکرات کارگر روسیه و سپس با بولشویک‌ها خلق شد، ساختاری است که طراحی شده است تا صریحا خود را به عنوان قدرت جایگزین به‌جای دولت بنشاند. وقتی چهره‌ی شورشیان بدل به چهره‌ای سیاسی می‌شود، یعنی وقتی در خودش بدنه‌ی سیاسی‌ای ایجاد می‌کند که نیازی به ارجاع به سیاست‌های پیشین ندارد، ما می‌توانیم بگوییم که آن لحظه پایان دوره‌ی برزخی است.

به مورد شورش تونس بازگردیم: کاملاً محتمل است که شورش ادامه یابد – و دستخوش تقسیم شود – با اعلام این که که پیکره‌ی قدرتی که می‌خواهد جایگزین شود، چنان از جنبش مردمی جداست که دیگر آن را نمی‌خواهد.

پس بر اساس چه معیارهایی می‌توانیم شورش را ارزشیابی کنیم؟ اولا باید با شورش یک‌دلی قطعی‌ای داشت. این شرط، ضروری است. معیار دیگر، شناختِ قدرت منفی شورش است. قدرت منفور دست‌کم نمادین فرو خواهد پاشید. اما با نفی چه چیزی اثبات می‌شود؟ رسانه‌ها‌ی غربی پیش‌تر پاسخ خود را داده‌اند و گفته‌اند آنچه در آنجا ابراز می‌شود، خواست غرب است. آن‌چه می‌توانیم تایید کنیم تمایلی به آزادی است؛ این تمایل، بی‌شک، وقتی در کشوری که تحت رژیم فاسد و مستبدی مانند رژیم بن‌علی بیان شود تمایل مشروعی است. اما این‌که این تمایل، تمایل به غرب باشد بسیار مشکوک است.

باید به یاد داشت که غرب به‌عنوان یک قدرت، تا کنون ثابت نکرده است که هر کجا که مداخله کرده صرفا به‌دنبال سازمان‌دادن آزادی بوده است. سخن غرب این است: «آیا با من هم‌راه می‌شوی یا نه؟»، و عبارت «با من هم‌راه شو» مؤلفه‌ی مهم اقتصاد بازار است، و اگر نیاز باشد از پلیس ضدشورش نیز استفاده می‌کند. «کشورهای دوست» مانند مصر یا پاکستان نیز درست مانند تونسِ بن‌علی فاسد و مستبد هستند، اما از غربی‌ها کم می‌شنویم که به این موضوع اشاره کنند، اما همین [غربی‌ها] در مورد رخ‌دادهای تونس مدافعان دوآتشه‌ی آزادی بودند.

ما چه‌طور می‌توانیم جنبشی مردمی را به «تمایلی به غرب» فروبکاهیم؟ می‌توانیم بگوییم، و این تعریف در مورد همه‌ی کشورها صادق است، که شورش خودش را شورشی علیه استبداد می‌داند و قدرت منفی و مردمی‌اش را از جمعیت مردم گرفته و قدرت مثبت (و تاییدی)اش از هنجارهایی برخوردار نیست که غرب مطالبه می‌کند. جنبش مردمی‌ای که مطابق این تعریف باشد با [برگزاری] انتخابات به پایان می‌رسد و هیچ چشم‌انداز سیاسی دیگری ندارد تا ادامه یابد. مدعای من این است که در پایان چنین روندی، ما شاهد پدیده‌ی «شمول غربی» هستیم. این پدیده، از منظر «رسانه‌های غربی»، نتیجه‌ی بی‌چون‌وچرای تکامل شورش است.

آن‌چه مارکس پیش‌بینی کرده بود درست از آب درآمد؛ فضایی که‌اندیشه‌های رهایی‌بخش (و سلطه‌شکن) در آن متحقق خواهد شد فضایی جهانی است (و منحصر به انقلاب‌های سده‌ی بیستم نیست)، پس پدیده‌ی شمول غربی نمی‌تواند بخشی از تغییر اصیل باشد. اما تغییر اصیل چه خواهد بود؟ جواب این است: گسست از غرب»، یک جریان «خلاف غرب‌گرایی» (dewesternisation)؛ که شکلِ یک بیرون‌گذاری [دربرابر شمول] را خواهد گرفت. شما فکر می‌کنید که این یک رویاست؛ اما این، مشخصا رویای ویژه‌ی «دوره‌ی برزخی»‌ای شبیه عصر ماست.

اگر حرکت تکاملی‌ای باشد که به سمت شمول غربی نرود، [آن حرکت] گواهِ چیست؟ جواب رسمی و فرمالی نمی‌توان به این سؤال داد. ما می‌توانیم صرفا بگوییم که هیچ انتظاری از تحلیلِ روند وضعیت نمی‌رود، اقداماتی که، بر حسب ضرورتی بلندمدت و طاقت‌فرسا، دست‌آخر منجر به انتخابات می‌شود.

باید صبورانه بررسی‌ای دقیق از مردم کرد، بررسی‌ای که پس از فرآیند ناگزیرِ تفرقه (چون همیشه «دو»یی است که حقیقت را حمل می‌کند، و نه «یک»ی) انجام خواهد شد، یعنی: اعلامیه‌ها. هرچه که [در این اعلامیه‌ها] بیان شده باشد قطعا به شمول غربی فروکاسته نخواهد شد. اعلامیه‌ها اگر وجود داشته باشند، به‌راحتی قابل شناسایی هستند. تحت شرایط این اعلامیه‌های جدید است که توسعه و پیش‌بردِ سازمان‌یافتنِ چهره‌های کنش جمعی را می‌توان درک کرد.

بازگردیم به نتیجه‌گیری، به یک‌دلی. حداقل درسی که از رخ‌دادهای تونس می‌شود گرفت این است که آن‌چه ایستا و سقوط‌ناپذیر جلوه می‌کند می‌تواند در پایان فروپاشد. و این رضایت‌بخش است، بسیار رضایت‌بخش است.

[بدیو در پایان سخنرانی‌اش شعری از برشت می‌خواند، شعر «در ستایش دیالکتیک»، شعری که خط پایانی‌اش این است: وان زمان، «هرگز»، بی گمان «امروز» خواهد شد]

مسئله‌ی برآمدِ غرب

Babak M — Fri, 21 Jan 2011 12:01:59 +0000

در نقد آرامش دوستدار − ۲۵

محمدرضا نیکفر

محمدرضا نیکفر − با دوستدار می‌توان از دو زاویه بحث کرد، از این زاویه که چرا ما ناتوان از اندیشیدن‌ایم و از این زاویه که چرا آن دیگران قادر اند بیندیشند. در فصل سوم که با این بخش آغاز می‌شود، توجه ما به دیگران است، به غربیان که توانستند بیندیشند. طبعا پاسخ دوستدار به پرسش چگونگی غرب شدن غرب، اشاره به خروج فرهنگ غربی از مرحله‌ی دین‌خویی قرون وسطایی و پا نهادن آن به عصر جدید است. در فصل سوم در مورد ورود به عصر جدید و شکل‌گیری عقلانیت جدید در غرب به یکی از پرنفوذترین توضیح‌ها در این مورد یعنی توضیح ماکس وبر توجه کرده و شیوه‌ی کار این چهره‌ی کلاسیک جامعه‌شناسی را با شیوه‌ی کار دوستدار مقایسه می‌کنیم..

III

۶۷. چه شد که جهان نو شد، دانش و فلسفه امکان رشد یافتند، جهان از طریق آگاهی علمی و فلسفی متعین شد و چون متعین شد، دست کم در عرصه‌هایی نیاز به متعین کردن جهان توسط دین [۱] کاستی گرفت؟

دوستدار جامعه‌ی اروپا در قرون وسطا را "دینخو" می‌داند. آغاز عصر جدید پایان این دوره‌ی دینخویی است. عصر جدید چگونه آغاز می‌شود؟ دوستدار به این موضوع نپرداخته است.

اهمیت پرداختن به این موضوع در این است که از طریق آن آشکار می‌شود که:

− روا نیست مرزی تاریخی کشید و گفت پیش از آن جامعه دینخو بوده و پس از آن جامعه − از آن ظلمت به در می‌آید. نبایستی دوره‌های تاریخی را به صورت بسته‌هایی مجزا دید.
− نبایستی از جریان‌های درون-دینی غافل بود و تصور کرد روشنگری به عنوان جریانی کاملاً برون-دینی آغازشده و دین را پس می‌زند.
− و سرانجام نبایستی گذار به عصر جدید را به روی گرداندن از دین فروکاست و از بستر اجتماعی و اقتصادی آن غافل بود.

مقایسه با ماکس وبر

۶۸. برای آشکار ساختن خصلت نگاه غیرتاریخی و غیردیالکتیکی [۲] آرامش دوستدار دست به مقایسه‌ای می‌زنیم میان دیدگاه‌های وی و ماکس وبر در مورد خاستگاه عقلانیت غربی در عصر جدید.آرامش دوستدار پذیرای این نظر است که در عصر جدید غرب "غرب" شد، آنگاه که عقل یونانی در آن نوزایش یافت و عصر «دینخویی» به پایان رسید. این اتفاق چگونه افتاد؟ پاسخ دوستدار به این موضوع کلیدی است، زیرا قضاوت وی در مورد ایرانِ شرقیِ مسلمان در اصل برپایه‌ی این پاسخ است. می‌گوییم "در اصل" زیرا دوستدار دستگاه مفهوم‌های توصیف‌کننده و ارزش‌گذار خود را برپایه‌ی این داوری پرورانده که اندیشیدن، فعالیتی است مختص خردی است که پدیداری آن را در غرب می‌بینیم. بنابر این تعیین‌کننده است که بدانیم این خرد چگونه پا گرفته است.

بر این قرار با دوستدار می‌توان از دو زاویه بحث کرد، از این زاویه که چرا ما ناتوان از اندیشیدن‌ایم و از این زاویه که چرا آن دیگران قادر اند بیندیشند.

همان‌گونه که پیشتر گفته شد، دوستدار پاسخ را در یک عرصه‌ی نظرورزانه‌ی ناب می‌جوید، نه در زندگی فعال. همه چیز در نهایت در پرده‌ی ابهام می‌ماند. امری مرموز و ماوراءالطبیعی – یا طبیعی، آنگونه که معنای صریح خود را توانستی در ژن و نژاد یافت– باعث می‌شود که این‌وَری‌ها ناتوان از فکر کردن باشند؛ در برابر، آن‌وَری‌ها فکر کنند و در عصر جدید، توانایی اندیشیدن‌شان را به نحوی خیره‌کننده بارز نمایند.

برای ماکس وبر نیز این موضوع مطرح است که غرب چگونه "غرب" شد. در این مورد اختلاف نظر وجود دارد که انگیزه‌ی او از طرح این پرسش و نحوه‌ی پاسخگویی‌اش به آن چه بوده است. مسلم این است که او اروپامرکزپندار است، اما بر این باور نیست که خردمندی یکسر در گرو خردِ اروپایی است و کسی جز اروپایی نمی‌تواند بیندیشد. او پرسشِ مرکزی نوشته‌های خود را در مورد جایگاه غرب در تاریخ جهانی این گونه تقریر کرده است:

«کدام ترکیب از شرایط باعث شده است که بر خاک غرب، و فقط در اینجا، پدیده‌های فرهنگی‌ای بروز کنند، که – بنابر برداشتی که ما مایلیم از خودمان داشته باشیم، دست کم می‌توانیم بگوییم – در راستای تکاملی‌ای قرار دارند که برخوردار از اهمیت و اعتبار عمومی است؟» [۳]

ویژگی‌های غرب از دید ماکس وبر

او در پی این پرسش، پدیده‌هایی را که – در آغاز قرن بیستم − مختص غرب‌اند و همهنگام اهمیت و اعتباری جهانی دارند، برمی‌شمرد. به گزیده‌ای از آنها اشاره می‌کنیم:

− تنها در غرب دانش در آن سطحی از تکامل وجود دارد، که می‌تواند، معتبر خوانده شود.

− نظام حقوقی برقرارشده در غرب شکل عالی نظام‌یافتگی و عقلانیت حقوقی است.

− در هیچ جایی موسیقی و معماری و دیگر هنرها به آن سطح از تکامل ابزاری، تکنیکی و صوری‌ای دست نیافته‌اند که در غرب به آن رسیده‌اند. در هیچ جا چون غرب در هنر هارمونی و خرد به کار بسته نشده است.

− فرهنگهای پیشرفته کتابت داشته‌اند، اما در غرب است که کتاب چاپ می‌شود و سنخی از کتابت به نام مطبوعات شکل می‌گیرد.

− فرهنگهای پیشرفته مدرسه داشته‌اند، اما دانشگاه با رشته‌های تخصصی‌اش و آن نظام آموزشی معقولش ویژه‌ی غرب است.

− تقسیم کار در همه جا وجود داشته است، اما نخست این انسان غربی است که در هیئت متخصص ظاهر می‌شود.

− همچنین تقسیم جامعه به صنف‌های مختلف و پا گرفتن آنچنان بینش و منش صنفی‌ای که تعیین‌کننده‌ی هویت اعضای صنف شوند، ویژه‌ی نوع تقسیم کار در جامعه‌ی غربی هستند.

− "کارمند" در غرب متولد شده است. کارمند، کارگزار ساده نیست، او کاردانی است آموزش‌دیده در امور مربوط به شغلش، اموری چون اقتصاد، حسابداری، حقوق، سیاست، فوت و فنِ کار.

− سیاست غربی بی‌همتاست؛ دستگاه دولتی غربی نیز بی‌همتاست. پارلمان، وزرات خانه، هیئت وزیران، حزب، بوروکراسی و اداراتی با وظایف و حقوق معین همه در غرب پا گرفته‌اند. قانون اساسی، خاص غرب است. قانون‌مند کردن چرخش امور و روند تصمیم‌گیری‌ها نیز ابتکار غرب است.

− تنها در غرب است که بدان آغازید‌ه‌اند به شکل روش‌مندانه و نظام‌مندانه‌ای درباره‌ی سیاست و حقوق و تاریخ بیندیشند.

− نظام سرمایه‌داری در خطه‌ی غرب پا گرفته است. در این نظام عقلانیتی عمل می‌کند که شاخص عقلانیت غربی است. این نظام پیش از هر چیز یک سبک زندگی است: سبک زندگی‌ای مبتنی بر نظمی خاص، انتظاراتی خاص از خود و جامعه و دولت، ارزش‌های اخلاقی ویژه‌ای که به حرص و آز و مال‌پرستی و بهره‌کشی از دیگران فروکاستنی نیستند. مال‌پرستی در همه جا بوده است. اما از میان همه‌ی شکل‌های مال‌اندوزی، شکلی وجود دارد، با این کیفیات، که مختص غرب است:

• انباشت دارایی بدون اصل دانستن مصرف مال و کامبری از آن،
• نقشه‌مند کردن افزایش انباشت سرمایه،
• استفاده از علم و تکنیک در این برنامه‌ریزی و تحقق آن،
• تأسیس کارخانه و بنگاه سرمایه‌دارانه بر مبنایی طرحی روشن و حساب‌شده،
• گزینش حسابگرانه کارکنان بر مبنای تخصص آنان،
• وجود آزادی‌های اجتماعی و تضمین‌های سیاسی و حقوقی لازم برای شکل‌گیری و تداوم و رشد بنگا‌ه‌ها،
• طرح‌های درازمدت برای ایجاد زیرساخت‌های لازم و بهینه‌کردنِ سامان اجتماعی برای رشد سرمایه‌داری.

اندیشیدن مختص غرب نیست

ماکس وبر، این همه امتیاز برای غرب برمی‌شمرد، اما در هیچ موردی نمی‌گوید که امتیاز غرب اندیشیدن است. او حتّا در صفحه‌ی آغازین نوشته‌ای که از آن در بالا نقل کردیم، برای آنکه امتیازهای غرب را به حد کافی برجسته کند، با تأکید می‌گوید که اندیشه درباره‌ی جهان و مسائل زندگی و تفکر فلسفی و باریک‌بینی‌های تجربی در همه جا وجود داشته است، خاصه در هند، چین، بابل و مصر.

اگر مشخصه‌ی فلسفه را یک عقلانیت نظری بدانیم، که به قول دوستدار فقط بر خود متکی است، یعنی برای پرسشهای خود به هیچ مرجعی رجوع نمی‌کند، جز آنچه پیشتر به لحاظ عقلانی موجه شده باشد، ادعای ماکس وبر این نیست که این عقلانیت ویژه‌ی غرب است. عقلانیتی را که او ویژه‌ی غربش می‌داند، اساسا از این جنس نظری نیست. او معماران اروپا را فیلسوفان نمی‌داند.

پانویس‌ها:

[۱]در نظریه‌ی سیستمی نیکلاس لومان کارکرد سیستمی دین این است که نامتعین را متعین کند. در این مورد بنگرید به:

Niklas Luhmann: Die Religion der Gesellschaft, Frankfurt/M 2000

[۲]"غیردیالکتیکی" صفت آن نگرشی است که مفهوم‌ها را سخت و بسته می‌بیند و از تضادهای درونی پدید‌ه، از گذارها، از حاشیه‌های ستیزنده با مرکز و از انحراف‌ها و التقاط‌ها غافل است.

[۳]
(Max Weber: Gesammelte Aufsätze zur Religionssoziologie, Bd. 1, S. 1. (Vorbemerkung.

ادامه دارد

بخش پیشین:

راه طی شده و چشم‌انداز بحث‌های آینده