جلال آل احمد

عقرب، این تونسی‌ها و ترس جان

hosseinn — Fri, 05 Oct 2012 21:29:57 +0000

یک «شنبه» با کتاب در زمانه

کتاب زمانه

کتاب زمانه - عقرب روی پله‌های راه آهن اندیمشک، نوشته حسین مرتضائیان آبکنار که چاپ سومش را توقیف کردند، اکنون توسط نشر ناکجا منتشر شده است. در داستان آبکنار با سربازی به نام مرتضی هدایتی آشنا می‌شویم که فقط می‌خواهد زنده بماند و خود را به سلامت به منزل برساند، اما در آشفتگی روزهای پایانی جنگ، زندگی او هم مانند زندگی هزاران نفر دیگر از هم‌نسلانش به یک تصادف بند است.

کتاب برگزیده زمانه: عقرب روی پله‌های راه آهن اندیمشک

سرنوشت سرباز وظیفه مرتضا هدایتی در راه‌آهن اندیمشک رقم می‌خورد. سال ۶۷ است، ساعت ۱۱؛ تا پذیرش قطعنامه و پایان جنگ راه درازی نیست. روایت آبکنار از جنگ روایت شکست است. ارتش ایران در حال هزیمت است. مرتضا هدایتی، قهرمان داستان پس از چهار ماه اضافه‌خدمت سرانجام ترخیص می‌شود. باید به اندیمشک برود که از آنجا خود را به تهران برساند. به این شکل در بی‌نظمی مطلق، حوادثی دردناک برای او اتفاق می‌افتد.

حسین مرتضاییان آبکنار: شش سال است که کتابم توقیف شده.

«عقرب روی پله‌های راه‌آهن اندیمشک» یک کابوس بلند است. از این روی حوادث و برخی چهره‌ها به‌طور اغراق‌آمیز وصف می‌شود. چهره‌ زخم‌خورده و خون‌چکان راننده‌ یک کامیون آسیب‌دیده‌ «آیفا» که مرتضا هدایتی را از خط به اندیمشک می‌برد در ذهن خواننده به یک کابوس تبدیل می‌شود. همه‌ چیز در این داستان آن‌قدر آشفته و خون‌آلود است که باورنکردنی به‌نظر می‌رسد. در این داستان هیچ چیز بی‌ارزش‌تر از جان انسان نیست. «عقرب روی پله‌های راه آهن اندیمشک»، داستانِ فروپاشی جهانی‌ست که در آن دیگر هیچ کس نمی‌تواند قهرمان باشد.

مصطفی انصافی در نقدی بر این کتاب می‌نویسد: «تصویر کردن عریان و بی‌پرده‌ خشونت جنگ، مهم‌ترین عامل باورپذیری این رمان است. آبکنار در «عقرب» به جای تمرکز بر شخصیت‌پردازی با ساختن و پرداختن موقعیت‌هایی ویژه در جنگ یک رمان مطلقاً ضد جنگ را پدید آورده که با مخاطب‌اش با صراحت راجع به جنگ حرف می‌زند.»

و منتقد دیگری، مرضیه حسینی می‌نویسد: «عقرب روی پله‌های راه آهن اندیمشک روایتی است تصویری از جنگ و همه ‏آدم‌هایش؛ تصویری بدون تقدس‌گرایی‌های رایج و به دور از نگاه‌های ایدئولوژیک. در این کتاب ما با انسان‌های جان ‏بر کفی که به خاطر نوع خاصی از نگاه که طی سال‌های بعد از جنگ در جامعه ترویج یافته یا به تعبیر بهتر، القاء شده ‏روبه‌رو نیستیم. سلحشوران این نبرد، سربازهایی در انتظار برگه‌ ترخیص‌اند.» ‏

«عقرب روی پله‌های راه آهن اندیمشک» نخستین بار در سال ۱۳۸۵ توسط نشر نی در ۸۵ صفحه منتشر شد. این رمان پس از آن‌که مهم‌ترین جوایز ادبی در سال ۱۳۸۶ را از آن خود کرد و در مدت کوتاهی در مقایسه با رمان‌های دیگر خوانندگان زیادی هم به‌دست آورد، ناگهان چاپ سومش که آماده پخش بود، توقیف شد و وزارت ارشاد مجوزش را لغو کرد.

رویدادهایی که در رمان «عقرب» از دریچه چشم سرباز وظیفه‌ مرتضی هدایتی روایت می‌شود، به نبردهای ارتش ایران در سال ۱۳۶۷ و به عملیات نظامی در فاو و جزیره مجنون و بمباران شیمایی مواضع و سنگرهای نظامیان ایرانی در سومار، دهلران، کرخه، چنانه، فکه و بستان توسط نیروهای نظامی عراق اشاره دارد. این نبرد که یکی از نبردهای خونین جنگ هشت ساله به‌شمار می‌آید، شکست نیروهای نظامی ایران در جبهه‌های جنوبی کشور را در پی داشت و سرانجام، زمینه‌ساز پذیرش قطعنامه آتش‌بس شد.

«عقرب» از اندک نمونه‌های ادبیات «کمپ»(Camp) در ایران است. در این کتاب همه چیز به یک بازی یا به یک نمایش دردناک از نابودی شباهت دارد. مثل این است که نویسنده می‌خواهد به ما بگوید حتی جنگ و نابودی هم شوخی رندانه زندگی با ماست.

در این کتاب همه چیز به یک بازی یا به یک نمایش دردناک از نابودی شباهت دارد.

حسین مرتضاییان آبکنار، نویسنده، فیلمنامه‌نویس، مدرس داستان‌نویسی در سال ۱۳۴۵ در تهران به دنیا آمده است. در زمان جنگ ایران و عراق بین سال‌های ۱۳۶۷-۱۳۶۵ به سربازی رفت و حضورش در جبهه‌های جنگ بر فضای داستان‌هایش تأثیر گذاشت.

از او دو مجموعه داستان «کنسرت تارهای ممنوعه» و «عطر فرانسوی» منتشر شده. «عقرب» جایزه گلشیری، جایزه مهرگان و جایزه بهترین رمان متفاوت سال را هم از آن خود کرده است.

در «کتاب زمانه» از حسین مرتضائیان آبکنار پرسیدیم که چرا تصمیم گرفت پس از توقیف «عقرب» در ایران این کتاب را در اینترنت منتشر کند. او در پاسخ گفت: «راستش مدتی منتظر ماندم تا شاید با تلاش‌های ناشر، کتابم رفع توقیف بشود، اما نشد. بعد دیدم که همین‌طور دارد زمان می‌گذرد؛ یک سال؛ دو سال؛ سه سال. الان شش سال است که کتابم توقیف شده. در این مدت هیچ‌کدام از کتاب‌هایم در هیچ کتابفروشی‌ای پیدا نمی‌شد. حس خوبی نبود. هر چند کتابم به شکل کپی و افست زیرزمینی و با قیمتِ بالا، در خیابان انقلاب فروخته می‌شود.

اول به فکر افتادم که کتابم را به یکی از ناشرهای خارج از کشور بسپارم تا چاپ کنند. احساس می‌کردم راه دیگری ندارم. تمامِ راه‌های نشر در داخل ایران بسته بود. تا اینکه از نشر الکترونیکیِ ناکجا با من تماس گرفتند. دیدم امکان خوبی است. هر سه کتابم را به آن‌ها سپردم و از نتیجه کار خیلی راضی‌ام. وقتی نسخه‌های الکترونیکی و چاپیِ کتاب‌هایم را دیدم، احساس کردم کتاب‌هایم دوبار زنده شدند.»

«عقرب» به زبان فرانسه ترجمه و منتشر شده و ترجمه فصل‌هایی از آن در نشریه «لتر بین‌المللی» که از نشریات معتبر ادبی در آلمان به شمار می‌آید نیز انتشار یافته است. حسین مرتضائیان آبکنار درباره چشم‌انداز انتشار عقرب به زبان آلمانی و دشواری‌های ترجمه این کتاب می‌گوید: «ناشر آلمانی که به گمانم ترجمه فرانسه "عقرب" را خوانده بود با من تماس گرفت و پیشنهادِ چاپ کتاب را داد که پذیرفتم. چند ماه بعد از نشریه لتر هم تماس گرفتند و گفتند که شماره تابستان چند صفحه ویژه ایران است و می‌خواستند تمامِ رمان عقرب را در مجله چاپ کنند؛ اما چون قرار بود کتاب از طریق ناشرِ دیگری چاپ شود، توافق کردیم که فقط هشت فصل از عقرب را در مجله لتر چاپ کنند.

با ‌شناختی که از فرهنگ و کشور آلمان دارم، به نظرم چاپ عقرب به زبانِ آلمانی اتفاق بزرگی است. قرار است "عقرب" را آقای کورت شارف که به فارسی مسلط‌اند به آلمانی ترجمه کنند. راستش چون می‌دانم ترجمه "عقرب" به زبان‌های دیگر کارِ دشواری است، به ناشر ایمیل زدم و گفتم هر قسمت از کتاب که برایشان گنگ و سخت بود حتماً با من در تماس باشند تا شاید با توضیحاتی که می‌دهم ترجمه دقیق‌تر و شفاف‌تر بشود. گویا قرار است ژانویۀ ۲۰۱۳ کتاب در آلمان منتشر شود.»

ادبیات معاصر ایران: این تونسی‌ها، مصطفی خلجی

«این تونسی‌ها» سفرنامه مصطفی خلجی، روزنامه‌نگار و نویسنده است که به‌تازگی توسط انتشارات «مردمک» در انگلستان منشتر شده.

این تونسی‌ها، مصطفی خلجی

سفرنامه‌نویسی در ادب کهن فارسی پیشینه‌ای دراز دارد. سفرنامه ناصر خسرو مهم‌ترین سفرنامه در تاریخ ادب فارسی‌ست. سفرنامه ناصرالدین شاه و سیاحتنامه ابراهیم بیک، گزارش‌های روزانه اعتمادالسلطنه و گزارش‌های سعیدی سیرجانی از مأمور خوفیه انگلیس از سفرنامه‌ها و سفرنامه‌های داستانی ماندگار در تاریخ ادبیات فارسی‌ست. مصطفی خلجی در «این تونسی‌ها» به این سنت تکیه داده و با نثری روان و پاکیزه به‌خوبی از عهده برآمده است.

«این تونسی‌ها» روایت زندگی روزانه نویسنده و همسرش در تونس، پیش از بهار عربی و در زمان حکومت بن‌علی‌ست. نویسنده به این تمهید، نه از منظر یک مسافر و یا یک رهگذر، بلکه از دریچه چشم یک روزنامه‌نگار علاقمند به فرهنگ و تاریخ و تحولات سیاسی شمال آفریقا گزارشی مستند از زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم در تونس در زمان حاکمیت بن‌علی و در سایه تحولات آزادیخواهانه تونسی‌ها به‌دست می‌دهد.

فصل‌های هفت‌گانه «این تونسی‌ها» شخصیت‌محور است، اما هفت شخصیت‌: «رشید»، «مادام»، «نوال»، «علی»، «سمیره»، «عمار» و «هلا» بهانه‌ای هستند برای ورود به ژرفای زندگی روزانه مردم در تونس.

اگر مهم‌ترین ویژگی یک سفرنامه را کشف لحظه‌هایی فرض کنیم که فقط یک بیگانه ممکن است آن‌ها را دریابد، باید گفت که مصطفی خلجی در این مهم بسیار موفق است. برای مثال او می‌نویسد: «کافه‌های تونس از همان کله سحر تا آخر شب، مملو از همین مردهای تونسی بود که کافه‌نشینی‌شان نه از سر تفنن، بلکه انگار از روی اجبار بود. گویی بیکاری و نداشتن شغل، آن‌ها را به کافه‌ها کشانده بود.» (این تونسی‌ها)

و در جای دیگری می‌نویسد: «رشید پژو ۲۰۶ داشت. اما آن را مثل حرم امام‌زاده‌ها پر کرده بود از تسبیح و آیه‌هایی به در و دیوارش چسبانده بود.» (همان)

در جای‌جای این کتاب می‌توان با نویسنده همراه شد و از دریچه چشم او سویه‌هایی از زندگی اجتماعی در تونس را که ممکن است فقط به چشم یک بیگانه کنجکاو بیاید، کشف کرد.

یکی دیگر از ویژگی‌های مهم این کتاب اطلاعات مفیدی‌ست که نویسنده از تاریخ و فرهنگ و ادبیات و جغرافیا و شهرها و نقاط دیدنی تونس و همچنین دسته‌بندی‌های سیاسی در این کشور در سایه بهار عربی به‌دست می‌دهد.

مصطفی خلجی: دوست داشتم خواننده را به دنیا و سرنوشت آدم‌های مختلفی که سر راهم قرار گرفتند جذب کنم.

هوشنگ گلشیری درباره زبان سفرنامه‌نویسی می‌گوید: «در نثر ناصر خسرو متن جمله‌ها مورد نظر نیست. مابه‌ازای بیرونی آن مطرح است. یعنی ناصر خسرو کاری روی زبان نمی‌کند و این ظاهراً در سفرنامه‌نویسی یک اصل است.» (واقعیت و خداگونگی انسان، فصل‌نامه ادبی «سنگ»، پاییز ۱۳۷۶)
مصطفی خلجی در «این تونسی‌ها» به این اصل مهم در سفرنامه‌نویسی وفادار است. زبان او ساده اما دقیق و قائل به مقصود است.

مصطفی خلجی درباره انگیزه‌اش از انتشار یک سفرنامه داستانی درباره تونس به «کتاب زمانه» می‌گوید: «با توجه به اقبال بیشتر خوانندگان به آثار داستانی، به ویژه داستان‌های رئال، دوست داشتم با روایت ساده و واقعی از زندگی روزمره خودم در این سفر، خواننده را به دنیا و سرنوشت آدم‌های مختلفی که سر راهم قرار گرفتند جذب کنم؛ آدم‌هایی که معمولی بودند اما قصه اصلی زندگیشان، به مراتب طولانی‌تر و پیچیده‌تر از چیزی است که این کتاب، فرصت پرداخت آن را داد.»

گروه فرهنگ در رادیو زمانه درباره این کتاب با آقای مصطفی خلجی گفت‌و‌گویی انجام داده‌ که در فرصت مناسب در دفتر خاک منتشر خواهد شد.

«این تونسی‌ها» را انتشارات مردمک در لندن منتشر کرده است. (لینک)

ماهنامه‌ها و فصل‌نامه‌های فرهنگی و هنری: باران

شماره ۳۲ و ۳۳ فصلنامه فرهنگی، ادبی و سیاسی «باران»، ویژه بهار و تابستان ۱۳۹۱ در سوئد در ۳۰۰ صفحه منتشر شد. شماره جدید فصلنامه‌ باران، با یادداشتی از مسعود مافان درباره سانسور و بازگشت فضای سیاسی جامعه ایران به دهه ۶۰ آغاز شده است.

مسعود مافان می‌نویسد:

«به نظر می‌رسد که فضای سیاسی ایران، به سرعت به سوی دورانی باز می‌گردد که آن را دوران «طلایی امام»می‌خوانند. دهه ۶۰، دهه اوج فشار، اختناق و سرکوب آزادی‌های اجتماعی و فردی بود و در عین حال فشار اقتصادی بر شهروندان بیداد می‌کرد.»

سپس به پیامدهای سیاست بازگشت به دهه ۶۰ می‌پردازد و گزارشی به‌دست می‌دهد از تهدید و ارعاب روزنامه‌نگاران و همچنین در محاق افتادن نشر چشمه و مشکلات ناشران مستقل در ایران.

در «حاشیه‌ای بر اصل»، دو از مقاله ناصر زراعتی، داستان‌نویس، منتقد و ناشر مقیم سوئد، درباره زنده‌یاد سیمین دانشور با عنوان «یادی از سیمین دانشور» و «جنازه دزدان فرهنگی» منتشر شده است.

در «نقـد... نظـر... مقاله» این شماره باران، چند مقاله منتشر شده‌اند تحت عناوین: نگاهی بر «فرجام تاریخ» در فلسفه‌ ایده‌آلیستی هگل (علی‌محمد اسکندری‌جو)، چهارنامه از خسرو گلسرخی (انوش صالحی)، نگاهی به رمان ملکوت بهرام صادقی (جواد پویان)، در نکوهش سینمای انطباق (هایده ترابی)، نگاهی به فیلم مستند سرزمین گمشده (اردشیر سراج)، آرش به چهار روایت (اسد سیف)، نگاهی به کتاب ریش‌نامه (س. سیفی)، سیر و سیاحتی با توشه شور و شوق در غزلیات حافظ (علی شاهنده)، برداشتی از مجموعه قصه‌ کوچه شامپیونه (بهروز شیدا)، نقد تاریخی بنیان‌های دیانت اسلام (محمدحسین صدیق یزدچی)، جامعه مدنی منبع سرمایه اجتماعی (احمد علوی)، در هفتاد سالگی اسفندیار منفردزاده (داریوش کارگر) و آشور بانی پال بابلا و تئا‌تر اهرمن (مسعود نجفی اردبیلی).

شماره ۳۲ و ۳۳ فصلنامه فرهنگی، ادبی و سیاسی «باران»، ویژه بهار و تابستان ۱۳۹۱

در فصل‌نامه باران از این شماره به بعد بخشی اضافه شده است به نام «طنز و گفت‌و‌گو». در این شماره این مطالب منتشر شده است: گزارش دیداری با ایرج پزشکزاد (سپیده زرین‌پناه)، دیدار با ایرج پزشکزاد (ناتالی لویسال)، تحلیل روان‌شناختی رمان دایی جان ناپلئون (فاریا برلاس)، نگاه لوموند دیپلماتیک به رمان دایی جان ناپلئون (ناتالی کاره)، گفت‌و‌گویی با هادی خرسندی (مسعود مافان)، طنزی چنین میانه‌ می‌دانم آرزوست (در نقد و بررسی آثار هادی خرسندی نوشته حمیدرضا رحیمی)، نگاهی به شعرِ هادی خرسندی (ابراهیم هرندی)، گفت‌و‌گویی با فریدون تنکابنی (اسد سیف)، خنده و شوخی تا هزل و طنز (فریدون تنکابنی) و نگاهی به کتاب طنز وبلاگی اثر رؤیا صدر (اسد سیف).

در بخش «زنـدان»، نامه‌ای از بهمن احمدی امویی، روزنامه‌ نگار زندانی به همسرش ژیلا بنی یعقوب منتشر شده و در قسمت بعد بریده‌ای از خاطرات محمد عریان از زندان‌های حکومت اسلامی در دهه ۶۰ با عنوان «از آبکنار تا راور کرمان» آمده است.

در بخش «گفت وگو»، گفت‌و‌گو با کریم‌زاده تبریزی چاپ شده که توسط اردشیر سراج تهیه شده است.

در بخش «داستـان، شعر، خاطـره»، داستان‌هایی از شکوفه تقی، محسن حسام، رضا دانشور، فرهاد داودی‌زاده، جهانگیر سعیدی، علی شفیعی، امیر مومبینی و محمدرضا نظری دارکولی و شعرهایی از اردلان سرفراز، حسین شرنگ، منصور خاکسار، حمیدرضا رحیمی، ناصر فاخته، فریبا صدیقیم، لیلی گله‌داران، شیدا محمدی، منیژه محمدزاده و صدیقه وسمقی ارائه شده است.

فصل‌نامه باران با بخش «بررسی و معرفی کتاب» و نگاهی به کتاب حجاب و روشنفکران نوشته منصوره شجاعی و نگاهی به رمان «پسران عشق نوشته رضا اغنمی به پایان می‌رسد و در صفحات آخر کتاب چند کتاب به کوتاهی معرفی شده‌اند.

فصل‌نامه باران معمولاً در هر شماره به موضوع مشخصی می‌پردازد. مسعود مافان درباره موضوع شماره بعدی فصل‌نامه باران به «کتاب زمانه» گفت: «می‌خواهیم در شماره بعد و در بخش ویژه‌اش روی مسئله مسئولیت مکث کنیم و به این موضوع بپردازیم که مسئولیت روشنفکران، و به‌طور کلی مسئولیت فردی و جمعی چیست. در آن شماره از دوستان همکار خواسته‌ایم تا مطالبی در این‌باره برای ما بنویسند که برای مثال مسئولیت اجتماعی و آگاهی برای دستیابی به تغییرات اجتماعی، چه نقشی بازی می‌کند؟ رابطه آگاهی، تفکر انتقادی و مسئولیت‌پذیری از چه نوعی است؟ پذیرش تنوع اندیشه و تفاوت‌های بینشی در جامعه‌ای که مبتنی بر رواداری باشد چه معنایی پیدا خواهد کرد؟ رابطه اخلاق و مسئولیت چیست؟

اگر در این زمینه‌ها مقالاتی دارید، می‌توانید برای باران بفرستید.
تماس با باران

«باران» را هم می‌توان از کتابفروشی‌های اروپا و آمریکا تهیه کرد و هم از طریق وب‌سایت این نشریه.

سایت باران

ادبیات داستانی غرب: ترس جان (پوست)، نوشته کورتیزو مالاپارته به ترجمه بهمن محصص

کورتزیو مالاپارته در رمان «پوست» که بهمن محصص آن را به پیشنهاد جلال آل‌احمد با عنوان «ترس جان» ترجمه و توسط انتشارات نیل در سال ۱۳۴۶ منتشر کرده، از اروپایی‌ها در سال‌های پس از جنگ جهانی دوم تصویر کاملاً متفاوتی به‌دست می‌دهد. او شخصیت‌های جنگزده‌اش را به شکل جنازه‌هایی سرگردان وصف می‌کند که می‌جنگند برای آنکه زنده بمانند. جنگ اکنون پس از سال‌هایی خونین به محتوای زندگی آنان و تنها دلیلی برای زنده ماندنشان تبدیل شده و پیروزی و شکست معنایش را از دست داده است. این رمان با این جمله آغاز می‌شود: نمی‌دانم شغل فاتح مشکل‌تر است یا مغلوب.

اگر مترجم در سال‌های آمریکایی‌ستیزی و تحت تأثیر آن فضا این کتاب را ترجمه کرده، اکنون در سایه ناآرامی‌های سیاسی در جهان و تنش‌هایی که در خاورمیانه وجود دارد، این کتاب که از قلمرو ادبیات ضد جنگ می‌آید، معنا و مفهومی متفاوت پیدا می‌کند.

ترس جان (پوست)، نوشته کورتیزو مالاپارته به ترجمه بهمن محصص

اغلب خوانندگانی که به نسل پس از جنگ تعلق دارند، در این سال‌ها نام کورتیزو مالاپارته را فراموش کرده‌اند و جوان‌ترها هم طبعاً نام او به گوششان نخورده. با این‌حال ممکن است آن‌ها که فیلم «تحقیر» ساخته جان لوک‌گدار را ستایش می‌کنند، با نام مالاپارته آشنایی داشته باشند. گدار فیلمش را در خانه افسانه‌ای او، در کاپری ساخت.

مالاپارته (به فرانسه: مالاپارت) که در واقع نام مستعار نویسنده است، کنایه‌ای‌ست از بوناپارت. اگر بوناپارت به معنای «نیمه نیک» است، مالاپارت به متضاد آن، یعنی به «نیمه شر» دلالت می‌کند. کورت اریش سوکرت با نام مستعار «مالاپارته» یک شخصیت چالش‌برانگیز و فرصت‌طلب بود: نویسنده‌ای که مرزهای فرهنگی را درمی‌نوردید، اخلاق‌مدار اما در همان بی‌اخلاق بود. از یک سو از ویژگی‌های یک رزمنده قهرمان برخوردار بود، و از سوی دیگر یک فرد آرمان‌باخته بود که به خیال‌پردازی پناه می‌آورد.
او در سال ۱۹۲۲ در لشکرکشی موسولینی به رم شرکت داشت. در سال ۱۹۳۳ به خاطر انتقاداتش از رهبری هیتلر، موسولینی او را تبعید کرد. در جبهه روسیه به عنوان خبرنگار شرکت کرده بود و پس از جنگ هم، از فاشیسم روی برگرداند و کمونیست و از طرفداران مائو شد. «پوست» یا «ترس جان» در فهرست کتاب‌های ممنوعه واتیکان قرار دارد.

داستان در سال ۱۹۴۳ اتفاق می‌افتد. در آن سال ارتش آمریکا، ایتالیا را آزاد کرد و سربازان ایتالیایی که تا پیش از این با نیروهای متفقین می‌جنگیدند، اکنون زیر پرچم آمریکا با آلمانی‌ها می‌جنگند. داستان، روایتی‌ست از آزادسازی ناپل که در اثر بمباران‌های پیاپی کاملاً ویران شده است. داستان از منظر مالاپارته روایت می‌شود و او زمین سوخته و انسان‌های درمانده‌ای را وصف می‌کند که برای گذران زندگی تن‌فروشی می‌کنند، به هم نارو می‌زنند و لقمه نانی را در بازار سیاه به دست می‌آورند. هیچ نشانی از انسانیت باقی نمانده و کسی به کسی رحم نمی‌کند. آن‌ها که سودای آزادی را در سر می‌پروراندند، اکنون به جای رسیدن به آزادی به خاطر لقمه نانی به تن‌فروشی روی آورده‌اند و آن‌ها که وعده آزادی می‌دادند، به سودای تسکین تپش تنشان، عشق زنان گرسنه را در بازارهای مکاره می‌خرند. مشکل مالاپارته در این رمان مشکل همه رزمندگان جبهه‌های نبرد است. آن‌ها چه برنده و چه بازنده یک جنگ باشند، صلح و مدنیت را برنمی‌تابند. این رمان ازین نظر هم قابل مطالعه است، به‌ویژه برای ما ایرانیان که تجربه یک جنگ هشت ساله را پشت سر گذاشته‌ایم.

ترس جان (پوست)، نوشته کورتیزو مالاپارته به ترجمه بهمن محصص توسط «باشگاه ادبیات» به شکل‌آن‌لاین مجدداً منتشر شده است.

لینک: دانلود ترس جان، نوشته کورتیزو مالاپارته به ترجمه بهمن محصص

حسن عابدینی درباره اهمیت ترجمه بهمن محصص در سال‌های دهه ۱۳۵۰ می‌نویسد: «هر چه در زمینه ادبیات انگلیسی و فرانسوی (در این سال‌ها] نام‌ها تکراری است، در مورد ادبیات ایتالیا و آمریکای لاتین با نام‌ها و مضمون‌های داستانی تازه‌ای مواجه می‌شویم. (...) بهمن محصص با معرفی کورتزیو مالاپارته و ایتالو کالوینو و ترجمه آثار چزاره پاوزه سهم به‌سزایی در نشر ادبیات ایتالیایی در ایران دارد.» (صد سال داستان‌نویسی در ایران)

محمد قاضی، مترجم برجسته کشورمان در سال ۱۳۴۶ «قربانی» اثر مهم دیگری از مالاپارته را به فارسی ترجمه کرده است.

پیشنهاد برای ترجمه: شرق باحجاب، غرب بی‌حجاب

در کتاب «شرق باحجاب، غرب بی‌حجاب» تصوری که هنرمندان از حجاب اسلامی در شرق و برهنگی در غرب داشتند، از قرن نوزدهم به این‌سو به نمایش گذاشته می‌شود. در این مجموعه آثاری از هنرمندان مصری و ایرانی هم عرضه شده است.

شرق باحجاب، غرب بی‌حجاب

تابلوی «آزادی را مردم از آن خود خواهند کرد» اثر جاودانه اوژن دلاکروا، نقاش فرانسوی یک زن بلندبالا با نیم‌تنه برهنه را نشان می‌دهد که در انقلاب فرانسه پرچم پیروزی را به اهتزاز درآورده است. از این اثر به عنوان نمادی از آزادی‌خواهی و ملی‌گرایی در غرب یاد می‌کنند. از رنسانس به این‌سو در آثار هنرمندان در غرب برهنگی با مفهوم حقیقت درآمیخته بوده است.

از سوی دیگر از قرن نوزدهم زن باحجاب در آثار هنرمندان غربی تداعی‌کننده سرکوب زنانگی در شرق بوده. در کتاب «شرق باحجاب، غرب برهنه» این پرسش در میان می‌آید که تا چه حد تصوری که در غرب از حجاب وجود دارد مبتنی بر واقعیت است. در ۱۱ جستاری که در این کتاب گرد آمده، نویسندگان به موضوع حجاب اسلامی در آثار هنرمندان غربی و شرقی پس از لشکرکشی ناپلئون بناپارت به مصر و استعمار کشورهای اسلامی در آفریقای شمالی و خاورمیانه می‌پردازند.

در این کتاب به اعتراض گسترده مردان ایرانی به بازداشت مجید توکلی در سال ۲۰۰۹ هم اشاره شده است. در آن زمان مردان ایرانی با روسری در شبکه‌های اجتماعی ظاهر شدند و اعلام کردند که آن‌ها همگی «مجید توکلی» هستند. در «شرق باحجاب، غرب برهنه» از این حرکت اعتراضی به عنوان «مرد باحجاب» در یک معنای کنایی و تمثیلی برای آزادیخواهی یاد شده است و از همین مثال به‌خوبی مشکلات این کتاب آشکار می‌شود: مبنای کار گردآورندگان این مجموعه که هر سه هم زن هستند، بیشتر از آن‌که مخالفت با حجاب اسلامی باشد، ایجاد تفاهم بین دو فرهنگ متخاصم شرق و غرب است و بیش از آنکه بخواهند از تلاش‌های آزادیخواهانه زنان در کشورهای اسلامی حمایت کنند، در پی ارائه دادن یک درک فرهنگی از حجاب اسلامی به مخاطب غربی هستند.

شرق باحجاب، غرب بی‌حجاب در آمازون

«یک شنبه با کتاب در زمانه»:

از سومین پلیس تا خاطرات سلمان رشدی

غرب‌ستیزی و پارادوکس آمریکای "قدرقدرت"

Tue, 24 Jul 2012 07:12:59 +0000

ریشه‌های غرب‌ستیزی در ایران و بررسی چگونگی تحلیل دگرگونی‌های خاورمیانه از سوی غرب‌ستیزان

علی افشاری

علی افشاری − غرب‌ستیزی جریانی است که در تاریخ معاصر ایران ریشه دوانده و همچنین نمونه‌های جهانی و منطقه‌ای دارد. غرب‌ستیزی هم بُعد نظری و فلسفی دارد، هم بُعد سیاسی. در این مقاله صرفاً بُعد سیاسی غرب‌ستیزی را در نظر می‌گیریم و به چند و چون پیدایش این پدیده نمی‌پردازیم.

غرب‌ستیزی را نمی‌توان به یک مکتب سیاسی و اعتقادی خاص در ایران محدود کرد. یکی از آیشخورهای آن حزب توده است. بخش‌هایی از بنیادگرایان مذهبی، نواندیشان دینی، سلطنت‌طلبان و ملی‌گرایان نیز در این جریان حضور داشته‌اند.

اصولاً غرب‌ستیزان در جهان و ایران هیچگاه سیمای همگون و یکپارچه‌ای نداشته‌اند و طیفی از نیرو‌های متفاوت و بعضاً با گرایش‌های متضاد را تشکیل داده‌اند. انتساب غرب‌ستیزی به چپ کلاسیک مشهور است، اما واقعیت این است که برخی از گروه‌های دیگر و به‌خصوص بنیادگرایان مذهبی نیز به این نگرش باور دارند.

غرب‌ستیزی بر پایه این فرض استوار است که دولتمردان غربی و سیاستمداران در این کشور‌ها مقاصد استثمارگرانه وبرتری‌طلبانه دارند، تجاوز و زیاده‌خواهی ویژگی ذاتی آنهاست و تحت هیچ شرایطی اصلاح‌پذیر نیستند. غرب‌ستیزان در کل غرب را فاقد خصائل انسانی می‌دانند و فرهنگ غرب را یک انحراف در روند تکامل بشری به‌شمار می‌آورند. در قاموس و ادبیات غرب‌ستیزان ، غرب به رهبری آمریکا مظهر تباهی و شرارت است. هر ایرادی هم که در جهان وجود دارد، در تحلیل آخر متوجه اراده بدخواهانه دولتمردان آمریکاست. هم‌ازین‌روی آنها رابطه خصمانه با غرب را توصیه می‌کنند. از دید آنان الویت و مسئله اصلی برای رهایی و بهبود اوضاع سیاسی ایران سمت‌گیری علیه غرب است . یکی از معیار‌های آنها برای عمل سیاسی درست ضدیت با دولت آمریکا و مواضع کشورهای همسو با آنان است.

به باور غرب‌ستیزان ، غرب توطئه و برنامه‌ای مشخص برای زمین زدن ایران و گستراندن بذر بی‌هویتی و از خودبیگانگی و تسخیر جامعه دارد. بنابراین بنیان سیاسی آن در تعارض با منافع و مصلحت مردم ایران است.

از آنجایی‌که غرب‌ستیزی یک مفهوم است و فراتر از مصادیق موضوعیت دارد لذا در اینجا بُعد مفهومی قضیه را مورد کنکاش قرار می‌دهیم. پرداختن به افرادی که مروج غرب‌ستیزی هستند ونقد فردی آنها کارگشا نیست و چه بسا موجب بروز سوءبرداشت‌هایی شود وهمچنین تصور برخورد کلاً منفی با آراء یک شخص را پدید آورد. در حالی‌که در نظرات اینگونه اشخاص ممکن است نقاط مثبتی نیز وجود داشته باشد. ولی برای روشن شدن بحث چند نظر به صورت اجمالی ارائه می‌گردد.

غرب‌ستیزان این ایده را با درجات مختلف ترویج می‌دهند که هر نظام سیاسی ستمگر در دنیا و به‌خصوص دیکتاتور‌های جهان سومی در نهایت متکی به حمایت غرب هستند و دول غربی لزوماً در تقابل آشتی‌ناپذیر با جریان‌های ملی، مترقی و وطن‌دوست در کشور‌های ماقبل مردم‌سالاری قرار دارند.

سید قطب را شاید بتوان یکی از چهره‌های مهم غرب‌ستیز به‌شمار آورد که تاثیرات غیر قابل انکاری بر بنیادگرایان مذهبی در ایران گذاشته است. وی غرب را "جاهلیت مدرن" می‌نامید و تمدن غربی را هرزه و روسپی به‌شمار می‌آورد. به عبارت دقیق‌تر او از سیمای انسان غربی، انسان‌زدایی نمود. بر این اساس است که سید علی خامنه‌ای که شیفته آثار سید قطب است می‌گوید:"حتى حكومت‌هاى سلطنتى‌يى كه امروز در خاورميانه وجود دارد، آمريكا اينها را دوست نمى‌دارد؛ چون مى‌داند اينها براى او مايه‌ دردسر است. دولت‌هاى اسلامى و عربى بايد به اين نكته توجه كنند. آمريكا براى مصر هم برنامه دارد؛ براى سعودى هم برنامه دارد؛ براى اردن هم برنامه دارد؛ براى كشورهاى خليج فارس هم برنامه دارد. برنامه‌ او فقط براى لبنان و سوريه و عراق نيست كه ديگر كشورهاى عربى بنشينند تماشا كنند كه آمريكا به خيال خود حساب سوريه و لبنان را برسد؛ بعد نوبت آنهاست. البته بين خواست آمريكا و واقعيت خيلى فاصله است. گروهى كه امروز در آمريكا سر كارند، مثل آدم‌هاى مست تصميم مى‌گيرند؛ اصلاً نمى‌فهمند چه كار مى‌كنند؛ اينها از واقعيات عالم خیلی فاصله دارند و دورند. خود تحليلگران زبده و برجسته‌ سياسى آمريكا هم امروز همين حرف‌ها را مى‌زنند و مى‌نويسند. سايت‌هاى اينترنتى و مطبوعاتشان از اين حرف‌ها پُر است؛ مى‌گويند اينها دارند آمريكا را به نقطه‌ اضمحلال و سقوط مى‌كشانند. واقع قضيه هم همين است. وجود اينها براى آمريكا احتمالاً انتقام خدايى است؛ ليكن به‌هرحال اين برنامه را دارند." (دیدار با کارگزاران نظام ، (۸/۸/ ۱۳۸۴)

احمد فردید یکی از چهره‌های مهم در شکل‌گیری غرب‌ستیزی در ایران است. او نظریه غرب‌ستیزانه‌اش را در قالب نظریه غرب‌زدگی ارائه کرد. یکی از مفاهیم کلیدی در تفکر فردید همین مفهوم «غرب‏زدگی» است که آن را به اقسامی تقسیم می‌‏کن:. «غرب‏زدگی غیر مضاعف»‌‌ در نظر او همان یونانی‏زدگی است که نیست‏انگاری حق است. غرب‏زدگی جدید خودبنیادْ به گمانش «غرب‏زدگی مضاعف» است که نیست‏انگاری همه چیز غیر از موضوعیت نفسانی استو فردید می‌گوید غرب‏زدگی عمومی است، منتها انواع و درجاتی دارد. همه ما غرب‏زده هستیم و غرب‏زدگی حوالت تاریخی ماست. حتی آن‌ها که از غرب‏زدگی آگاه می‌‏شوند و به نقد آن می‌‏پردازند و با آن مبارزه می‌‏کنند، غرب‏زده‏اند، اما «غرب‏زده غیرمضاعف بسیط سلبی» هستند. به نظر فردید حتی ابن‏عربی و حافظ و دیگر عرفای انسی نیز مصون از غرب‏زدگی نبوده‏اند. فردید می‌‏گفت: من هم غرب‏زده هستم، هرچند نمی‌‏خواهم چنین باشم. همه باید با غرب‏زدگی بجنگیم. (ر. ک به سيد موسی ديباج، آراء و عقايد سيداحمد فرديد، ص ۸۰) فردید خودرا «غرب‏زده بسیط غیر مضاعف سلبی» می‌‏دانست. (ر. ک به همان،ص ۲۹۷ )

جلال آل احمد راه او را ادامه داد و اثر معروف غرب‌زدگی‌اش را منتشر کرد. او در مقدمه این اثر می‌گوید : " غرب‌زدگی می‌گویم همچون وبازدگی و اگر به مذاق خوش نیست بگویم گرمازدگی یا سرمازدگی اما نه چیزی است حدود سن‌زدگی! دیدید گندم را چطور می‌پوسانند؟! از درون...به هرحال سخن از یک بیماری‌ست. عارضه‌ای که از برون آمده ودر محیطی آماده بیماری رشدکرده! مشخصات درد را بجویم و علت وعلت‌هایش را و اگر دست داد راه علاجش را"

بر مبنای باور غرب‌ستیزان ریشه اصلی بی عدالتی‌ها ، مصیبت‌ها و فقر بشریت در دنیای کنونی را باید در توطئه‌ها و دسیسه‌چینی‌های پایان‌ناپذیر غرب جست‌وجو کرد. این سخن از زوایای گوناگون خدشه‌بردار است. البته ایراد گرفتن بر این ادعا به معنای نادیده گرفتن مشکلات در غرب و یا عملکرد منفی برخی از دولتمردان و جریان‌های سیاسی آن نیست. بلکه مشکل بنیادی این فرضیه کلیت‌پنداری‌اش است که شرارت به مثابه یک رفتار را در مصادیق خاصی محدود می‌کند که گویی تنها اراده جریان خاص رهبری‌کننده نظام سرمایه‌داری جهانی است که بدی را خلق کرده و تداوم می‌بخشد! در حالی که شر و زور گویی در ذات انسان ریشه دارد و نمی‌توان آن را در مکتب ، آئین و یا جریان سیاسی و اجتماعی خاصی محصور کرد. بسیاری از نابسامانی‌ها، مفاسد گوناگون و بیدادگری‌ها نسبت مستقیم با قدرت مطلق و خود را حق مطلق انگاشتن دارد که راه را بر خودپسندی و انحصارطلبی فردی و گروهی می‌گشاید.

غرب ضمن اینکه مجموعه‌ای از عناصر بد و خوب را در خود حمل می‌کند، تمدن مسلط جهانی را شکل داده است. تمامی علوم متداول، تکنولوژی و دستگاه‌های فکری و نظام‌های سیاسی از دروازه غرب وارد کشور‌های توسعه‌یافته شدند. حتی آرمان‌های آزادی و برابری در قالب مفاهیم مدرن. البته در تمدن غرب که اکنون بر جهان غلبه دارد، سویه‌های مغفول و خلاء‌هایی وجود دارد که تکاپو برای اصلاح آن برای رسیدن به سامانی انسانی را ضروری می‌سازد. ولی در این مسیر رشد و تعالی کشور نیازمند تعامل متعارف با غرب است.

رویداد‌های سوریه باعث شدت گرفتن فعالیت‌های جریان غرب‌ستیز شده است تا نیرو‌های معترض سوری و به‌خصوص ارتش آزاد این کشور را به وابستگی به امپریالیسم ونیرو‌های متصل به غرب منتسب سازند .

نفس حمایت غرب و یا جریانات هسمو با آن از حرکتی برای این جریان کافی است تا انگشت اتهام پیروی از غرب را به سمت آن نشانه رود و موجودیت مستقل آن حرکت را نفی نماید.

برای نمونه به چند نوع موضع‌گیری اشاره می‌شود:

چامسکی می‌گوید: "واشنگتن برای جلوگیری از وقوع انقلاب بهار عربی تلاش می‌کرد و سیاستش درباره قیام‌های مردم کشورهای عربی بر حمایت از قدرت‌هایی که می‌توان بر آنها تسلط داشت، استوار است"

در یونگه ولت به گزینش و ترجمه رضا نافعی می‌خوانیم:

"برای بالابردن اثربخشی نیروهای آزادی خواه (…) باید تلاش‌های ویژه صورت گیرد، تا برخی از مقام‌های مهم کلیدی در همان آغاز شورش و مداخله از خارج از میان برداشته شوند.این بخشی از یک سند بسیار محرمانه سیا، سازمان اطلاعاتی آمریکا و SIS (سازمان اطلاعاتی انگلیس قبل از تشکیل MI۶ ) است که در آن نقشه براندازی دولت سوریه با جزئیات ، دقیقاً شرح داده شده است. در این سند پنجاه ساله که امروز بار دیگر در دستور کار قرار گرفته، دو سازمان برجسته کشورهای امپریالیستی آمریکا و انگلیس، در آن زمان مشترکاً برای تصرف سوریه نقشه می‌کشند و گفته می‌شود: «آنگاه که اتخاذ تصمیم سیاسی برای ایجاد آشوب درونی گرفته شد، سیا و سیس آماده‌اند تا همراه با افراد دیگر ضربات تخریبی کوچک و رخدادهای مفید دیگر را در سوریه به انجام برسانند.» در جای دیگر‌ی از این سند توصیه می‌شود: «به‌مقدار کافی ترس و بی‌اعتمادی ایجاد گردد» مثلاً از طریق: «ایجاد حوادثی در مرز و زد و خورد‌های ساختگی مرزی، که بتواند بهانه برای مداخله را فراهم آورد». یعنی مداخله کشورهای غربگرای عرب و همسایه با سوریه را از این رو باید سیا و سیس (ام. آی. ۶ هر چه زودتر توانائی‌های خود را هم در عرصه جنگ روانی و هم در زمینه اقدامات عملی بهبود بخشند، تا میزان هیجان را بالا ببرند.»"

در توفان می‌خوانیم:

"آنچه امروز در سوریه می‌گذرد انقلاب نیست. جوششی از درون جامعه برای آزادی و عدالت اجتماعی و حفظ استقلال نیست. ضد انقلاب است. اپوزیسیون شورای ملی و ارتش آزاد سوریه که همه‌جانبه مورد حمایت مادی و معنوی امپریالیست جنایتکار آمریکا و ممالک ارتجاعی عربی و رژیم ترکیه قرار می‌گیرد با خواستهﮬﺎﻯ رژیم صهیونیستی اسرائیل نیز تطابق دارد. استعمارگران می‌خواهند حکومت سوریه را از درون متلاشی سازند، زیرا این تلاشی در جهت مصلحت اسرائیل است که با خالی شدن پشت جبهه ایران تجاوز نظامی به کشور ما سهل‌تر متحقق گردد." (توفان ، حزب کار ، ضد انقلاب در سوریه)

این موضع‌گیری شباهت در خور اعتنایی با رویکرد جمهوری اسلامی با اعتراضات مردمی و به‌طور مشخص جنبش سبز دارد که بر اساس منطق صوری و برخورد مکانیکی (ساخت‌کاری) صورت می‌گیرد که حتماً دوست دشمن، و یا جریان تحت حمایت دشمن در مقطعی خاص، دشمن است.

آنها ماهیت اصلی پیکار بین حکومت خودکامه و جنبش ضد استبدادی در سوریه را به پروژه سیاسی غرب و متحدین منطقه‌ای‌اش علیه حکومت مستقل بشار اسد تنزل می‌دهند. این برخورد باعث سکوت آنها در خصوص فاجعه وحشتناک و تکان‌دهنده کشتار بیش از هفده هزار تن از مردم سوریه و سیاست قتل عام زن و کودک و پیر وجوان توسط شبه دولتیان مسلح (الشعبیا) شده است.

البته حرف آنها در محکومیت اقدامات تروریستی از سوی مخالفان سخن درستی است اما درباره این عمل باید در کلیت زمینه منازعات سوریه به داوری نشست. وقتی حکومتی به اتباع ناراضی خود اعلام جنگ می‌دهد و تمامی امکانات مسالمت‌آمیز را از آنها سلب می‌کند و خانه‌های مسکونی آنها را آماج حملات تانک، توپ وخمپاره قرار می‌دهد، طبیعتاً واکنش‌های مسلحانه و متقابل نیز به‌وقوع می‌پیوندد. در واقع مسئولیت اصلی اقدامات تروریستی بر عهده کسانی است که فضای جنگی را بر کشور سوریه تحمیل کرده‌اند.

غرب‌ستیزان این ایده را با درجات مختلف ترویج می‌دهند که هر نظام سیاسی ستمگر در دنیا و به‌خصوص دیکتاتور‌های جهان سومی در نهایت متکی به حمایت غرب هستند و دول غربی لزوماً در تقابل آشتی‌ناپذیر با جریان‌های ملی، مترقی و وطن‌دوست در کشور‌های ماقبل مردم‌سالاری قرار دارند.

صرف‌نظر از این مباحث، مدعای این یادداشت اشاره به تناقض‌نمایی است که در رویکرد غرب‌ستیزان وجود دارد. آنها از یک‌طرف غرب را به منزله ام‌الفساد قرن به حساب می‌آورند و بدین‌گونه هرگونه عمل رهایی‌بخش از خرد تا کلان مشروط به رویارویی با غرب می‌شود و از طرف دیگر با منتسب کردن هرگونه تغییر و تحولی که خارج از گفتمان و علائق نظری و سیاسی این جریان است، غرب را به شکل قدرت مهیب و عظیمی را از استکبار جهانی جلوه می‌دهد.

اگر غرب واقعاً دارای این توان است که هر گاه مصالحش اقتضاء کند، مبارک و بن‌علی را بر سر قدرت نگاه دارد و با قذافی نیز نرد عشق ببازد تا وی را خام کرده و ناچار به عدول از مواضع انقلابی پیشین نماید و سپس ناگهان تصمیم به تغییر سران وابسته حکومت‌های مصر و تونس بگیرد و نیرو‌های میدانی‌اش را به صحنه فرابخواند و ظرف کمتر از چند هفته طومار آنها را در هم بپیچد وسپس به جنگ با قذافی بپردازد و کار او را نیز یکسره سازد و بعد وضعیت سوریه را متلاطم ساخته و با راه انداختن قتل عام در آنجا روزگار بشار اسد را سیاه نماید، دیگر غرب به رهبری آمریکا یک نیروی افسانه‌ای و همان «لویاتانی» است که هابز آن را تصویر می‌کند!

چنین نیروی مهیبی را سخت بتوان شکست داد و جلوی اراده جهان‌گستر آن را گرفت. غرب‌ستیزان چنان آمریکا را توصیف می‌نمایند که گویی فعال مایشاء و آفتاب عالم‌گستری است که غروب نخواهد کرد و هر آنچه اراده کند در اقصی نقاط جهان رخ می‌دهد.

فرضیه انحراف نیز قابل تطبیق با تحولات بهار عربی نیست. به خاطر اینکه در سیر فعالیت‌های عناصر خلق کننده اعتراضات ، ترکیب نیرو‌ها و گفتمان و مطالبات این جنبش‌ها تفاوت چشمگیری از ابتدا تا کنون به‌وجود نیامده است. رادیکال‌تر شدن آنها و یا اقدام به حملات مسلحانه نتیجه سیاست انقباظی و برخورد خشونت‌بار و جنایت‌های حکومت‌های مربوطه بوده است. اما در این فرضیه نیز باز جای پای تصور قدرقدرتی غرب دیده می‌شود که می‌تواند به‌سهولت حرکت را از دست نیرو‌های اصلی آن برباید!

این ذهنیت در نهایت به انفعال کشیده می‌شود و علی‌رغم ظاهر رادیکالی که دارد، نتیجه عملی آن راهی ندارد جز تسلیم در برابر امپراطور قدرقدرت جهانی که لشگریانش در اکناف و اطراف دنیا منتظر کلید زدن پروژه‌های به‌فرموده عالیجناب هستند!

از این منظر شاید برخورد فوق، واکنشی روانی به ناتوانی در برابر نیروی مسلط است تا بدین‌گونه آثار مخرب روانی شکست را تحمل‌پذیر سازد. همچنین این برخورد پوشش مناسبی برای اختفای کم‌اقبالی نسبت به گفتمان و علائق سیاسی برخی از جریان‌ها را فراهم می‌سازد.

قطعاً غربی‌ها منافع و سیاست‌های خاصی را دنبال می‌کنند. اما این سیاست‌ها از صافی رقابت و تعاطی نیرو‌های گوناگون و غیر یکسانی در کشور‌های مربوطه می‌گذرد و از پیش تعیین‌شده نیستند.

رصد کردن اسناد منتشر شده و منابع مربوط به حوادث تاریخی گذشته نشان می‌دهد که سیستم‌های امنیتی غرب مانند بهار عربی از بسیاری وقایع مهم چون انقلاب اسلامی و فروپاشی شوروی بی‌خبر بودند و غافلگیر شدند!

اما کشور‌های غربی در سیاست خارجی عمل گرایانه و پراگماتسیتی برخورد می‌کنند. آنها خود را اسیر در برخورد‌های جزمی و ایدئولوژیک نمی‌نمایند. در هر مرحله با برداشتی از فرصت‌ها و تهدید‌ها، نقاط قوت وضعف می‌کوشند تا یا منافعشان را به حداکثر ممکن افزایش دهند و ضرر‌هایشان را به حداقل ممکن برسانند. آنها انعطاف لازم برای تصحیح سیاست‌های غلط و یا منقض‌ شده به لحاظ زمانی را دارند و بر اساس سعی و خطا جلو می‌روند و البته به آسانی هم از برنامه‌هایشان عقب‌نشینی نمی‌کنند.

طبیعی است که قدرت و توانایی غرب و اساساً هر بازیگری در عرصه سیاسی محدود است ونمی‌تواند هر کاری را انجام دهد. سیاست آمریکا و اروپا در مواجه با بهار عربی متغیر بوده است. این نیرو‌ها بسته به دیدگاه‌ها و نوع رابطه با حکومت‌های مستقر سیاست‌های غیر یکسان و ناهمگونی را وضع کردند که متناسب با هر مرحله تحولات، تغییر پیدا کرده است. آنان عنصر تعیین‌کننده ویا شکل‌دهنده تحولات در بهار عربی نیستند، بلکه یکی از متغیر‌های مهم در معادلات تحولات منطقه هستند. اما در عین حال سیاست‌های آنان در مقایسه با روسیه و چین به نحو چشمگیری با مطالبات اکثریت مردم در کشور‌های عربی هم‌سو است و عملکرد آنها از منظر اخلاقی و مسائل انسانی جهت جلوگیری از کشتار، بهتر از دیگر بازیگران جهانی است، اگر چه خالی از تعارض و دوگانگی نیست.

دست گذاشتن بر این تناقض‌نما استدلال مهمی است که منظومه فکری غرب‌ستیزان را با تردیدی جدی مواجه می‌کند.

سیمین دانشور: "هیچ‌گاه سیمین آل احمد نشدم"

Sat, 10 Mar 2012 23:45:03 +0000

تأملی در زندگی سیمین دانشور و مهم‌ترین اثر او: "سووشون"

دفتر خاک

دفتر خاک - سیمین دانشور، نویسنده رمان سَووشون، پس از یک دوره بیماری غروب، پنج‌شنبه ۱۸اسفندماه، در منزلش در سن ۹۰سالگی از دنیا رفت. او نخستین زن رمان‌نویس ایرانی‌ست که از منظر زنانه داستانی را روایت می‌کند.

دانشور در شیراز متولد شد و در رشته ادبیات فارسی دانشکده‌ ادبیات دانشگاه تهران تحصیل کرد. او از اعضای کانون نویسندگان ایران بود و در کنار جلال آل‌احمد در کانون مبارزات آزادی‌خواهانه نویسندگان ایرانی در سال‌های پیش از انقلاب قرار داشت.

دانشور در سال ۱۳۲۷ نخستین مجموعه‌ داستان کوتاهش را به نام "آتش خاموش" منتشر کرد. در سال ۱۳۳۱ خورشیدی به دانشگاه استنفورد آمریکا در ایالت کالیفرنیا رفت و در آنجا دو سال در رشته‌ زیبایی‌شناسی تحصیل کرد.

سَووشون، مهم‌ترین اثر سیمین دانشور در سال ۱۳۴۸، کمی پیش از درگذشت جلال آل‌احمد توسط انتشارات خوارزمی منتشر شد و به‌زودی به یکی از پرفروش‌ترین رمان‌های تاریخ ادبیات معاصر ایران فراز آمد. این رمان به ۱۷ زبان ترجمه و منتشر شده است. از سیمین دانشور چهار مجموعه داستان، چهار رمان، پنج ترجمه از آثار ادبی جهان و پنج اثر تحقیقی و یادمان به‌جای مانده است.

تهران، یک شهر خرچنگ‌قورباغه‌ای

سیمین دانشور شیرازی بود، اما با این حال تهران در بسیاری از آثاری که پس از "سووشون" نوشت، حضور دارد. او درباره "تهران" می‌گوید:

"تهران دیگر برای من غیر تحمل شده است. به تعبیری دیگر مانند جوهری که روی کاغذ آب خشک کن چکانده و پهن می‌شود، شهری خرچنگ و قورباغه‌ای شده است. ۱۴ میلیون جمعیت، آلودگی هوا، صدا، ازدحام ماشین‌ها و فاجعه‌های فراوان خسته‌ام کرده. وقتی جمعیت زیاد باشد فجایع رخ می‌دهد و کار از دست همه خارج می‌شود، من پیشنهاد می‌کنم اگر عملی باشد، تهران رابه شهری فرهنگی ـ هنری تبدیل کنند و پایتخت را به جای دیگر منتقل کنند. سالن‌های تئا‌تر، گالری‌ها، پاتوق‌های نویسندگان و... در تهران باشد و مراکز اداری ـ حکومتی به شهری دیگر منتقل شود. در ضمن فکر می‌کنم پایتخت باید رودخانه داشته باشد مثل اصفهان، حتی می‌توان بین این دو شهر قطار سریع‌السیر بکشند و همین باعث خلوت شدن تهران و آرام شدنش می‌شود. پایتخت باید وسعت داشته باشد و اصفهان اینگونه است. فکر کنم هر چه هزینه هم داشته باشد می‌ارزد که پایتخت از تهران به اصفهان منتقل شود و این یک قدم شجاعانه است."

وظیفه نویسنده جذب توده مردم است

سیمین دانشور در بستر مرگ.

سیمین دانشور نویسنده‌ای بود واقع‌گرا و هنر و ادبیات انتزاعی را نمی‌پسندید. او درباره "انتزاع" و "واقع‌گرایی" و ضرورت پرهیز نویسنده از پیچیده‌گویی می‌گوید:

"من انتزاع را در ایران قبول نمی‌کنم. من که فقط برای نخبگان نمی‌نویسم برای همه می‌نویسم. سووشون خیلی نثر ساده‌ای دارد اما هنوز بعد از ۳۶ سال از چاپ اول آن منتشر می‌شود و خوانده می‌شود و خوانده می‌شود و به راحتی به ۱۷ زبان ترجمه شده است، در ضمن این را هم بگویم من در خارج از ایران بسیار شناخته‌شده‌تر هستم و تمام آثارم به چند زبان بار‌ها ترجمه شده است. بنابرین وظیفه من به عنوان نویسنده ایرانی جذب توده مردم است و وقتی این مردم درک مناسبی پیدا کردند، می‌توانند به سراغ کارهای انتزاعی هم بروند.

نیما هم در شعر نو واقع گرا است و وقتی می‌گوید خانه‌ام ابری است یک روستایی هم آن را می‌فهمد و لمس می‌کند، بنابراین یکی از بزگ‌ترین شعرای جدید ما نیز زبانی ساده و عامه فهم دارد. اما در‌‌ همان دوره تندر کیا هم شعر نو گفت (شاهین) اما کار او نگرفته. چون برای مردم قابل درک نبود، اما نیما با وجود اینکه کاملا قابل فهم است بسیار بدعت‌گذار است. شاملو هم همین‌طور یا اخوان و سهراب را هم به خوبی می‌توان فهمید. سیمین بهبانی هم از جمله شعرای بزرگ ماست که ساده می‌سراید و همه می‌فهمند بنا براین اگر دقت کنیم بزرگان ادبیات ما همه به نوعی قابل فهم می‌نوشتند و می‌نویسند."

شما بمانید با زندگی‌های توسری‌خورده‌تان

سیمین دانشور در جوانی با صادق هدایت آشنا شده بود و حتی می‌گویند که هدایت نخستین مشوق او در داستان‌نویسی بوده است. دانشور درباره هدایت می‌گوید:"

صادق هیچگاه عروسی نمی‌رفت، اصلاً اعتقاد به این مراسم نداشت، ولی عروسی من و جلال را آمد. دکتر کریم هدایت در شیراز زندگی می‌کرد. او پسر عموی صادق هدایت بود و در ضمن من چند کتاب از هدایت را در‌‌ همان نوجوانی خوانده بودم و در عین حال انشای خوبی هم داشت (آن زمان می‌گفتند هر کسی انشای خوبی داشته باشد نویسنده می‌شود) در هر حال روزی دکتر کریم هدایت به خانه ما تلفن کرد و گفت صادق هدایت در شیراز است و می‌خواهد جاهایی را ببیند که ما نه بلدیم و نه سر در می‌آوریم تو حاضری راهنمای او باشی؟ گفتم با کمال میل. صادق خان تا من را دید گفت خود تو را در این قهوه‌خانه‌ها و جاهایی که من می‌خواهم ببینم راه می‌دهند. گفتم دختر دانشور را همه جا راه می‌دهند! آن زمان شیراز کوچک بود و مکان‌های محدودی داشت، با هم به قهوه‌خانه رفتیم. هدایت تا درک و تجربه شخصی نداشت نمی‌نوشت، به هند رفت و برگشت تا بوف کور را بنویسد."

هدایت تا درک و تجربه شخصی نداشت نمی‌نوشت

دانشور درباره تأثیرپذیری‌اش از هدایت می‌گوید: "من از هدایت خیلی استفاده کردم و تا وقتی ایران بود هر چه می‌نوشتم می‌دادم تا بخواند. در تهران هم همسایه بودیم. یک بار ما خانه نبودیم، هدایت آمده بود و با در بسته روبه رو شده بود. روی کاغذی نوشته بود: رفتیم و دل شما را شکستیم، فلنگ را بستیم و شما بمانید با زندگی‌های توسری خورده‌تان. وقتی این جمله را خواندم، گفتم این می‌خواهد بلایی سر خودش بیاورد. سه، چهار هفته بعد بود که خبر خود کشی‌اش را شنیدیم. او نویسنده برزگی بود. او اولین کسی بود که به اهمیت ادبیات عامیانه واقف شد و بوف کوری نوشت فوق العاده بود، او با سایه‌اش حرف می‌زد و من این کتاب را بار‌ها و بار‌ها بلعیدم."

هیچ‌گاه سیمین آل احمد نشدم

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های سیمین دانشور در یک جامعه مردسالار زندگی زناشویی او با جلال آل‌احمد بود. او در سایه جلال آل‌احمد هرگز نتوانست آن‌گونه که شایسته و بایسته بود بدرخشد. با این‌حال او خودش بود و هرگز از جلال آل‌احمد از نظر ادبی تأثیر نپذیرفت. او درین‌باره می‌گوید:

"من همیشه سیمین دانشور باقی ماندم، هیچ‌گاه سیمین آل احمد نشدم و اصلاً هم با طرز فکر جلال موافق نبودم و نیستم. من با نوسان موافق هستم و هرگز سیاسی نبودم. هدف سیاست رسیدن به قدرت است و آدم خاص و جاه طلبی می‌خواهد. من آدمی هستم به کلی غیر سیاسی"

سیمین دانشور و جلال آل‌احمد فرزندی ندارند. آل‌احمد در یکی از چالش‌برانگیزترین آثارش، "سنگی بر گوری" این موضوع را مطرح کرده است. دانشور درباره "سنگی بر گوری" نظر مساعدی نداشت. او می‌گوید:

"پس از چاپ سنگی بر گوری به سراغ نامه‌هایی که [جلال به من نوشته بودم و من به او نوشته بودم] رفتم تا با خواندن آن‌ها تلخی بی‌وفایی منعکس در سنگی بر گوری را با شیرینی وفای مندرج در نامه‌ها جبران کنم."

"جزیره سرگردانی" و "ساربان سرگردان" از آثار دیگر سیمین دانشور هستند. این رمان‌ها با وجود آنکه در شمارگان بسیار بالایی انتشار یافتند، اما هرگز از اقبال "سووشون" برخوردار نشدند. "سووشون" اثر نمونه سیمین دانشور است.

سووشون، فصلی تازه در داستان‌نویسی ایران

سیمین دانشور درباره نام این رمان می‌گوید: "این نام با فتح سین، شکسته شده یا تلفظ محلی «سیاوشان» است و معنای آن زاری کردن بر سوگ سیاوش است."

حسین میرعابدینی، پژوهشگر تاریخ ادبیات معاصر ایران در "صد سال داستان‌نویسی ایران" رمان "سووشون" را "آغازگر فصلی تازه در تاریخ داستان‌نویسی ایران" می خواند و می‌نویسد:

"دانشور در این داستان پرحرکت و ماجرا، با نثری شاعرانه، دقیق و محکم، تصویری درونی و هنرمندانه از تحولات منطقه فارس در سال‌های جنگ دوم جهانی به دست می‌دهد. شخصیت‌های رمان با قدرت مشاهده درخشانی ترسیم شده‌اند. فکر اصلی رمان، پرداختن به انسان مبارز است. به همین دلیل، در سراسر داستان شاهد درگیری یوسف –قهرمان رمان- با آدم‌های خودفروخته‌ایم. ستیز پرتلاش خانواده او با ریزه‌کاری‌های روانی و عاطفی، بر زمینه‌ای از زندگی مردم یک منطقه در یک دوره خاص تاریخی، گسترده می‌شود. هرچند یوسف درکشاکش بین واقعیت موجود و آرمانْ به شهادت می‌رسد، اما عامل بیداری دیگران و به خصوص همسرش زری می‌شود. "

سووشون، فصلی تازه در داستان‌نویسی ایران

میرعابدینی به "زری" که مهم‌ترین شخصیت "سووشون" است، اشاره می‌کند و می‌نویسد:
"زری در همه درگیری‌ها حضور دارد و وقایع را به ترتیب توالی زمان واقعی نقل می‌کند. او همه‌چیز را می‌بیند و می‌شنود، تأثیر می‌یابد و شخصیتش دگرگون می‌شود."

سووشون یک رمان تاریخی و از کامیاب‌ترین نمونه های رمان تاریخی در ایران به‌شمار می‌آید. سیمین دانشور در این اثر تاریخ را از میان روابط زندگی روزانه و خصوصی شخصیت‌ها روایت می‌کند. میرعابدینی درین‌باره می‌نویسد:

"در نخستین فصل رمان فضای اجتماعی سال‌های ۱۳۲۰ ساخته می‌شود؛ سال‌هایی که انگلیس در فارس نیرو پیاده کرده و جنگ ناخواسته با خود قحطی و بیماری آورده است. حاکم ایرانی منطقه، دست‌نشانده‌ى اشغالگران است و خان‌ها وتاجران با فروش آذوقه‌ى مردم به ارتش بیگانه، قحطی ایجاد کرده‌اند. یوسف، خان روشنفکر و متکی به ارزش‌های بومی، حاضر نیست با فروش آذوقه به بیگانگان بر وسعت قحطی بیفزاید. یوسف، چون تمثیل آگاهی ملی - «... من بیست و نهم مرداد یوسف را کشتم، در حالی که مقصودم ۲۸ مرداد سقوط مصدق بود.» - می‌خواهد در سرزمینی که «پهلوان‌هایش اخته شده‌اند و حتی امکان مبارزه هم باقی نمانده است» قهرمان شود. برخورد تحقیرآمیز او با مراسم عروسی (که خشم انگلیسی‌ها را برمی‌انگیزد)، در معرفی منش‌های او اهمیت اساسی دارد. اما زری، مسالمت‌جویانه، می‌کوشد او را آرام کند. او زنی است که در وضعیتی آشوب‌زده در فکر آرام نگه‌داشتن محیط خانه خویش است. همه زنان سووشون، حتی چهره‌های منفی چون عزت‌الدوله، هریک به نوعی وجوه گوناگون ستمدیدگی، بی‌پناهی، ناکامی، فداکاری و تحمل زن ایرانی را به نمایش می‌گذارند. "

مهم‌ترین درگیری و چالش زری اما این است که خود را از تعلقات شخصی و حصار خانه برهاند. سیمین دانشور هرگز بارداری را تجربه نکرد. اما زری در داستان او حامله می‌شود. میرعابدینی درباره کنش آگاهانه زری و نیاز او به رهایی و معنای کنایی "حاملگی زری" می‌نویسد:

"آبستنی او معنایی کنایی می‌یابد: او آبستن تغییر و دگرگونی است. زمینه‌چینی مناسب این تحول با زنده کردن یاد مقاومت‌های زری در مقابل خواست مدرسان انگلیسی مدرسه، در دوران تحصیل، شکل می‌گیرد."

سووشون فقط یک رمان تاریخی نیست، بلکه رمان تحول شخصیت هم هست. میرعابدینی به تحول زری در این رمان اشاره می‌کند و می‌نویسد:

"در فصل‌های ۱۴ و ۱۵ جزئیات مهمانی در خانه عزت‌الدوله با نظمی زیبا و زنانه توصیف می‌شود. وقتی زری در مقابل خواسته عزت‌الدوله ایستادگی می‌کند، نخستین نشانه‌های تغییر را در او می‌بینیم."

مرگ یوسف اما نقطه عطفی در زندگی زری به شمار می‌آید و به سیر تحولی شخصیت او در راه خودیابی شتاب می‌دهد. میرعابدینی درباره تأثیر مرگ یوسف در دگرگونی شخصیتی زری می‌گوید:

"مرگ یوسف وجود زری را از تردید‌ها می‌پیراید و دید او را نسبت به زندگی عوض می‌کند. سفر درونی زری، ضمن برخوردهای او با جامعه، به آگاهی می‌انجامد. او که می‌کوشید در حاشیه رنج‌های مردم بماند، به میان ماجرا‌ها کشانده می‌شود. آنگاه در حالتی بیدار- خواب، گذشته و حال از پیش چشم زری می‌گذرند. رؤیا، کابوس و خاطره درهم می‌پیچند و شعری زیبا پدید می‌آورند: یاد روز آشنایی با یوسف در فضایی افسانه‌ای، خاطره‌انگیز و انباشته از شور زندگی است."

ادبیات گل خاکی است که در آن می‌روید

سیمین دانشور یک نویسنده اجتماعی‌ست. او در یک تحلیل کلی نسبت به نویسندگی در ایران به عنوان یک حرفه بدبین است. او در یکی از گفته‌عایش به فضای مسلط در سال‌های پیش از انقلاب و مشکلات و چالش‌های نویسندگان با دستگاه سانسور اشاره می‌کند و می‌گوید:

سیمین دانشور: جلال قربانی نوشابه شد

"می‌گویند ادبیات گل خاکی است که در آن می‌روید. از خاک مولدش تغذیه می‌کند، از هوا و آفتاب پیرامونش مایه می‌گیرد، رشد می‌کند و می‌بالد. اما ادبیان دوران ما بیشترشان خارهایی بودند در چشم هیأت حاکم. نویسندگان معاصرم و خودم در دوران نئاندرتال‌ها زیستیم و با وجودی که در وطن بودیم، در غربت غریبی رُستیم. در عهد ما شکار انسان‌های مبارز مطرح بود، خاک آلوده بود، خفقان فضا را مسموم کرده بود، واقعیت‌ها زیر پرده‌ای از ایهام پنهان بود یا با تبلیغات دروغین سرسام‌آور منحرف می‌شد، و دگرگونه جلوه‌گر می‌گردید. بسیار دشوار بود که گیرنده‌های حسُاس هنرمندان، واقعیت و حقیقت را ضبط کند و گزارش واقعی به قلب و مغز نویسنده و دیگر هنرمندان برساند، تا آنان به کشف حقیقت نایل آیند و حقیقت از ورای واقعیت در آثارشان بدرخشد. البته شنیده‌ایم و حتی دیده‌ایم که نیلوفر آبی در لجن و در مرداب می‌روید و در این پنجاه و‌اند سال اخیر، چه بسا نیلوفرهای آبی هم که داشته‌ایم شخصاً نه نیلوفر آبی‌ام و نه گُل دیگری و نه حتی خار. بضاعتم مزجاة است اما همه‌اش تقصیر خودم نیست."

مگذار شیطان هم‌پیاله من شود

گفته‌های سیمین دانشور درباره چند و چون مرگ جلال آل‌احمد بازتاب در جامعه گسترده‌ای یافت. با این گفته‌ها سیمین دانشور در واقع از جلال آل احمد و چگونگی درگذشتس اسطوره‌زدایی کرد. او درین‌باره گفته بود:

"من جلال را پیش عمویم بردم که رییس بهداری ارتش وقت بود. او معاینات فراوان کرد و دستور آزمایش‌های فراوان‌تر داد و به این نتیجه رسید که جلال سل ندارد اما برونشیت مزمن دارد و قلبش هم نسبت به اندامش کوچک است و سیگار کشیدن و نوشیدن نوشابه را مطلقن ممنوع کرد. پدرش حضرت آیت الله سید احمد طالقانی، جلال را به شاه آباد پیش آقای عباس آل احمد برد که متخصص عکسبرداری از ریه بود و او هم تشخیص عمویم را تأیید کرد.

سیمین دانشور و جلال آل احمد در سال ۱۳۳۴

حاج آقا با تعدادی جوجه که خریده بودند با جلال از شاه آباد بر گشتند. تصور می‌فرمودند بیماری جلال از بی‌قوتی است از نوشابه و سیگار اطلاع نداشتند.

هرچه به جلال التماس کردم که سیگار را ترک بکند، زیر بار نرفت و با مهارت خود مرا سیگاری کرد. یک پاکت سیگار همای اتو کشیده در یک جاسیگاری زیبا و یک فندک قرمز برایم هدیه آورد و گفت پس از تدریس و یا ترجمه، یک عدد بکش، خستگی‌ات رفع می‌شود. من ابله هم رطب را خوردم و از آن به بعد منع رطب خوردن نتوانستم. جلال نوشابه خوردن را هم ادامه داد و کوشید مرا هم، هم پیاله‌ خود بکند که این بار زیر بار نرفتم. می‌گفت مگذار شیطان هم پیاله‌ی من شود.

وقتی به اسالم می‌رفتیم یعنی می‌رفتیم که دو ماه و اندی بعد جسدش، جسد بی‌جانش را به تهران بیاوریم، در قزوین توقف کرد و چندین کارتن قزونیکا خرید. در نوشابه‌هایش آب جوشیده می‌ریختم، اما آدم تا سرشار نشود دست از بطری که برنمی‌دارد، آن هم کسی که از ساعت یازده صبح تا اواخر شب قزونیکای ملک ری می‌نوشد و سیگار کارگری اشنو می‌کشد.

بیشتر هم‌پالگی‌های جلال، از مرادش مرحوم خلیل ملکی گرفته تا مریدش دکتر غلامحسین ساعدی قربانی نوشابه شدند. ملکی و ساعدی از سیروز کبدی از دنیای خراب ما مهاجرت کردند و جلال از آمبولی.."

همین ناگفته‌هاست که انتشار خاطرات سیمین دانشور را برای درک بهتر تاریخ پیش از انقلاب و بازنگری در تاریخ آن سال‌ها به یک امر ضروری تبدیل می‌کند. او خود گفته است: "تمام خاطراتم را از اول عمر تا به حال نوشته‌ام که پس از مرگم به چاپ خواهد رسید."

خانه او و جلال آل احمد به عنوان میراث فرهنگی ثبت شده و قرار است که به یک کانون فرهنگی تبدیل شود.

سيمين دانشور درگذشت

Thu, 08 Mar 2012 19:33:03 +0000

سيمين دانشور نويسنده و مترجم ايرانی در سن ۹۰ سالگی ديده از جهان فروبست.

به گزارش منابع خبری ايران، سيمين دانشور، نويسنده رمان سَووشون، پس از يک دوره بيماری غروب امروز پنج‌شنبه ۱۸اسفندماه، در منزلش در سن ۹۰سالگی از دنيا رفت.

سيمين دانشور را نخستين زن ايرانی می‌دانند که به شکل حرفه‌ای در زبان فارسی داستان نوشت.

دانشور در شیراز متولد شد و در رشته ادبیات فارسی دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران تحصيل کرد.

اين عضو قديمی کانون نويسندگان ايران در دهه ۲۰ خورشيدی با مقاله‌نویسی برای رادیو تهران و روزنامه‌ها فعاليت خود را آغاز کرد و در سال ۱۳۲۷ نخستين مجموعهٔ داستان کوتاهش را به نام "آتش خاموش" منتشر نمود.

سيمين دانشور در سال انتشار نخستين مجموعه داستانش با جلال آل‌احمد نویسنده ایرانی آشنا شد و دو سال بعد با وی ازدواج کرد

"آتش خاموش" نخستين مجموعه داستانی است که به قلم زنی ایرانی چاپ شده‌است. صادق هدايت، داستان‌نويس نامدار ايرانی از مشوقان سيمين دانشور در داستان‌نويسی بود.

دانشور در سال انتشار نخستين مجموعه داستانش با جلال آل‌احمد نویسنده ایرانی آشنا شد و دو سال بعد با وی ازدواج کرد.

در ۱۳۳۱ خورشيدی دانشور به دانشگاه استنفورد آمريکا در ايالت کاليفرنيا رفت و در آنجا دو سال در رشتهٔ زیبایی‌شناسی تحصیل کرد و در آن‌جا دو داستان کوتاه نيز به زبان انگلیسی نوشت که در همان جا به چاپ رسيد.

پس از بازگشت از آمريکا در هنرستان‌ هنرهای زيبا و سپس در دانشگاه تهران به تدريس پرداخت و يک سال پس از انقلاب ايران از اين دانشگاه بازنشسته شد.

رمان سَووشون وی در سال ۱۳۴۸، کمی پيش از درگذشت جلال آل‌احمد توسط انتشارات خوارزمی منتشر و سپس يکی از رمان‌های پرفروش معاصر شد.

سووشون به ۱۷ زبان ترجمه شده است.

از سيمين دانشور چهار مجموعه داستان، چهار رمان، پنج ترجمه از آثار ادبی جهان و پنج اثر تحقيقی و يادمان به‌جای مانده است.

مجموعه داستان‌ها و افسانه‌های "چهل طوطی" تنها اثر مشترک سيمين دانشور و جلال آل‌احمد، پس از گذشت ۳۹ سال به‌تازگی به بازار کتاب آمد.

آن‌ها برای نخستين بار در سال ۱۳۵۱ کتاب چهل طوطی را برگرفته از متن کتاب" The Wisdom of India" ( خرد هندی) نوشته لين يوتانک به فارسی برگرداندند.

سيمين دانشور از سال ۱۳۸۶ خورشیدی بيماری حاد تنفسی داشت.

«تهاجم فرهنگی» و تاریخ خیالی ایران‌زمین

Sat, 03 Mar 2012 05:29:48 +0000

تأملی در مفهوم "هویت" و "تهاجم فرهنگی" و تلاشی برای ریشه‌یابی چنین مفاهیمی

آزاده پورجم

آزاده پورجم - انقلاب ایران که پیروز شد، تا مدتی عرصه پر از صداهای گوناگونی بود که هر یک مرام و مسلکی را تبلیغ می‌کردند و این نه به رواداری حکومت و وفاداری او به شعارهای آزاداندیشانه قبل از پیروزی‌اش، که به بی‌ثباتی سیاسی و نبرد قدرت باز می‌گشت.

ایدئولوژی «اسلام سیاسی» در این میان – هرچند استفاده تام و تمامی از اندیشه‌های چپ برد- خود را به رویدادی در ۱۴ قرن قبل گره زد تا مشروعیتش را نه از متفکران و نظریهپردازان سیاسی، که از چشمه لایزال وحی کسب کند و بانیان آن نیز از قضا بر تخت نشستند و قدرت را هم قبضه کردند و غالب صداهای مخالف یا سر از زندان در آوردند، یا مهاجرت را برگزیدند و یا در گورهای بی‌نام و با نام برای همیشه خاموش شدند.

تقریباً برای همه ایدئولوژی‌ها، جهان به دو بخش «ما» و «آن‌ها» تقسیم می‌شود و نسخه ایرانی «اسلام سیاسی» نیز از این قاعده مستثنی نبود. به این ترتیب «ما» به باور خودمان یکه‌دارندگان بلامنازع ارزش‌های متعالی بشری تلقی شدیم و «آن‌ها» - یعنی هر کس که از ما نبود- به تبع عاری از این ارزش‌ها و به صورت بالقوه مهاجمانی به حساب آمدند (و می‌آیند) که تاب تحمل «انسان کامل» یا‌‌ همان «ما» را ندارند.

پس از انقلاب روزی نبود که از هر تریبونی به ملت ایران هشدار داده نشود که دنیا هدفی جز با خاک یکسان کردن کشور و از ریشه در آوردن نهال انقلاب ندارد و مردم در همه حال باید پشتیبان «مسئولان دلسوز» - علی‌الخصوص «ولایت فقیه» - باشند تا مبادا گزندی به انقلابشان برسد- بگذریم ازقدمت نظریه توطئه در این سرزمین و اینکه شاه هم در زمان بحران همه چیز را به دستی بیگانه نسبت می‌داد، که به گمانش زمانی از آستین کمونیست‌ها، و پس از آن در آستانه شکستش از انقلابیون، حتی از آستین هم‌پیمانان غربی‌اش بیرون آمد.

بعد‌تر در دهه ۷۰، رهبر انقلاب پرده از نقشه شیطانی جدید غرب برای نابودی امت مسلمان برداشت: «شبیخون فرهنگی»، «قتل عام فرهنگی» یا «تهاجم فرهنگی» – رهبر ایران اعلام کرد این جبهه جدیدی است که دشمن پس از ناکام ماندن در عرصه نظامی در آن خواهد جنگید. امروز پس از گذشت قریب به دو دهه این جنگ همچنان و با شدت و حدتی بیش از قبل ادامه دارد، جنگی داخلی که به موجب آن حکومت امواج ماهواره و اینترنت را مسدود می‌کند و هر ایرانی – یا غیر ایرانی حاضر در خاک ایران - که در عرصه عمومی و حتی خصوصی پا از محدوده ارزش‌های استاندارد حکومتی بیرون بگذارد مستحق مجازات خواهد بود، قاعده‌ای که به تقریب می‌توان گفت در مورد محققی که مفاهیم دینی را در نوشته‌هایش به چالش بکشد و نوجوانی که مدل مو‌هایش «نامتعارف» باشد به یک اندازه صادق است.

دانش‌آموختگان و فرنگ‌رفته‌گان، نخستین «غربزدگان» در ایران. از میان همین گروه نخستین «روشنفکران» متولد شدند.

با حوادثی که پس از انتخابات اخیر ریاست جمهوری رخ داد اصطلاح «جنگ نرم» نیز به ادبیات رسمی اضافه شد و هر عنصر داخلی که در چارچوب‌های منافع و اعتقادات حکومتی نگنجید بر اساس‌‌ همان سیاست «یا با ما، یا بر ما»، «سرباز جنگ نرم» خوانده شده و به جهت ضدیت با آرمان‌های والای انقلاب به عقوبتی سخت گرفتار شد – انحلال خانه سینما، تنها نهاد صنفی سینمایی کشور نمونه خوبی است از خاموش کردن نغمه‌های ناسازی که به سبب مجهز بودنشان به رسانه‌ای تأثیرگذار (سینما) تحملشان برای حکومت دیگر ممکن نبود.

۲.

جاعل اصطلاح «تهاجم فرهنگی» شاید رهبر انقلاب باشد، اما با نگاهی به پشت سر، ریشه این اصطلاح را - که با گذشت زمان به یکی از کلمات بسامدی در ادبیات رسمی حکومت ایران تبدیل شده- می‌توان در مکتب احمد فردید و آثار جلال آل احمد از جمله «غرب‌زدگی» یافت که از قضا جزو نویسندگان مورد تأیید آیت‌الله خمینی نیز بود و اقبال این را داشته که در ایران اسلامی نامش به بزرگی برده شود.

جلال آل احمد تنها راه نجات را بازگشت به سنت و روبیدن هر اثر و نشانه‌ی خارجی از فرهنگ اسلامی- ایرانی اعلام کرد، بی‌آنکه تکلیف ریشه‌های یونانی فلسفه اسلامی را روشن کند یا وجود عناصر یهودی – مسیحی و حتی زرتشتی در اندیشه اسلامی را توجیه کند یا بگوید چرا تهاجم فرهنگی – نظامی اعراب به ایران ساسانی رویداد مبارکی محسوب می‌شود. بعد‌ها اعقاب او نیز از یاد بردند که «انقلاب اسلامی»شان یک سرپدیده‌ای‌ست مدرن و به ثمر رسیدنش را بیش از هرچیز مدیون درگذشت آیت‌الله بروجردی - مرجع سنت‌گرای شیعه- و مطرح شدن آیت‌الله خمینی و سیاست‌های نوگرایانه‌اش به جای مرجع پیشین است و اساسی‌ترین مبانی‌اش در ملغمه‌ای از اسلام و اندیشه‌های چپ ریشه دارد؛ در نتیجه از در دشمنی با هر چه که رنگ و روی مدرن داشت درآمدند.

از جلال و احمد فردید هم می‌توان گذشت و ریشه جریان را تا نخستین تلاش‌های ایران برای تغییر دنبال کرد، زمانی که ایران ناچار شد خفت شکست از روس‌ها و اشغال هرات را بپذیرد و با این حقیقت مواجه شود که سلاح‌های قدیمی و ارتش نیم‌بندش برای حفظ تمامیت ارضی‌اش کافی نیست. عباس میرزا، شاهزاده قجر به تکاپو افتاد و دانش‌آموزانی از ایران برای آموختن – و خصوصاً آموختن شیوه جنگ‌آوری و کار با سلاح‌های مدرن - به فرنگ فرستاده شدند، اما سوغات آن‌ها در بازگشت تنها دانش و فن نبود، همراه با این معلومات مفاهیم و محصولات تازه‌ای پا به خاک ایران زمین گذاشت و سرنوشت ایران و ایرانی را تغییر داد. اگر بازرگانانی که برای تجارت سفر می‌کردند را در نظر نگیریم، این دانش‌آموختگان فرنگ – که به تدریج به تعدادشان افزوده شد - نخستین «غربزدگان» ایرانی بودند و از دل همین گروه هم نخستین «روشنفکران» تاریخ ایران متولد شدند.

تجربه ما از تاریخ تجربه‌ای است غیر مستقیم که از صافی نگاهی معاصر رد می‌شود

به این ترتیب در مقطعی از زمان، چهره‌های اجتماعی سر برآوردند که طالب تغییر بودند و می‌خواستند سرنوشت وطن رنجورشان را که به شرق و غرب باج می‌داد و بازهم فقیر و آشوب‌زده بود عوض کنند، اما هر یک روش خاص خود را برای این تغییر پیشنهاد می‌کردند: دسته‌ای استعمارِ غرب را مسبب همه فساد و فقر و بی‌تدبیری می‌دانست که در مرزهای جغرافیایی ایران روی می‌داد و در مقابل آن‌ها جبهه‌ای از متفکران هم فکر می‌کردند جهل زاییده سنت است و باید سراپا غربی شد تا به تمدن دست یافت؛ در میان این دو قطب هم گروه‌هایی میانه‌رو‌تر در صدد یافتن راهی برای برون‌رفت از وضعیت نابسامان سیاسی اقتصادی فرهنگی کشور بودند؛ طرفه اینکه علی‌رغم گذشت سالیان، کماکان همین تقسیم‌بندی در مورد جریان‌های فکری ایرانی صدق می‌کند.

هر یک از این اندیشه‌ها در مقطعی از تاریخ به یاری سیاستمداران به قانون و قاعده تبدیل شدند و در تأثیری عملی بر سرنوشت مردم، میزان کارآمدی و تناسب خود با جامعه ایرانی را نشان دادند، تئوری سراپا غربی شدن در دوران سلطنت رضا خان میرپنج حکم به مدرن شدن به ضرب داغ و درفش داد و شاه را به خیال انداخت با کشیدن چادر از سر زنان و انداختن کراوات به گردن مردان ایران به کشوری آباد و صنعتی تبدیل خواهد شد؛ نتیجه اینکه چادر و چاقچور و کت و کراوات به امری سیاسی بدل گشت و از آن زمان تا حال منشأ گرفتاری‌های بی‌حساب خصوصاً برای زن ایرانی شده است.

انقلابیونی که پس از پهلوی‌ها به تخت نشستند هم تصمیم گرفتند در‌ها را ببندند و درون مرز‌هاشان تاریخ را به عقب برگردانند و جامعه را –باز هم به ضرب داغ و درفش- مذهبی / سنتی کنند؛ ناگفته پیداست که همانطور که ایده رضا خان میرپنج برای یکسر غربی کردن یک جامعه شرقی با رگه‌هایی واضح از فرهنگ دینی گرهی از گرفتاری‌های تاریخی این ملت نگشود و تنها به روی کار آمدن گرایش‌های بنیادگرایانه مذهبی و مطرح شدن اسلام سیاسی انجامید، به‌‌ همان اندازه ایده بازگشت به سنت‌گرایی محض و چشم بستن به اقتضائات جهان معاصر بی‌حاصل و موجب بروز عکس العمل‌های شدید در جهت عکس است.

۳.

«بحران هویت» و «تهاجم فرهنگی» به معنایی که گفتمان رسمی در ایران امروز بر آن انگشت می‌گذارد، دو مفهوم مجزا را در هم می‌آمیزد: «هویت فردی» و «ماهیت اجتماعی». هویت فردی را می‌توان کیستی فرد تعریف کرد، آنچه طی سالیان زندگی و متأثر از تجربیات شخصی شکل می‌گیرد و دم به دم با هر تجربه تازه و متناسب با اقتضائات زمانه، جامعه و جهان در حال تغییر و «شدن» است. هویت اجتماعی اما مفهومی است جامد و تاریخی که طی سالیان اتفاق افتاده و با نگاهی به گذشته می‌توان آن را بررسی کرد؛ مجموعه‌ای است از برآیند هویت‌های فردی افراد جامعه که پس از سپری شدن دورانشان به تاریخ پیوسته‌اند و جزئی از پازل بزرگی شده‌اند که می‌توان آن را تصویر کلی یک فرهنگ ناامید – با بررسی این پازل است که می‌توان در مورد فرهنگ و هویتِ جمعی نسل‌های مختلف قضاوت کرد. با این تعریف کلمه‌ای مانند «بی‌هویت» به کل عاری از معناست، زیرا هیچکس نمی‌تواند از هر نوع هویتی عاری باشد؛ در واقع این کلمه اصطلاحی است برای اشاره به کسی که جرأت می‌کند از محدوده ماهیت تاریخی –اجتماعی پایش را بیرون بگذارد و در فرایند شکل‌گیری هویتش می‌توان عناصری «خارجی» را نیز دخیل دید. هویتی که در تأثیر و تأثر با فرهنگ دیگر- که در این مورد فرهنگ غربی است - بکارت هویتی که جز چارچوب‌های فرهنگی کشور خود را نمی‌شناسد ندارد و قادر به برقراری تعامل با جهانی خارج از مرزهای فرهنگی ایران نیز هست.

انحطاط سرنوشت اجتناب‌ناپذیر هر فرهنگی است که به «شدن» تن ندهد و تنها هویت تاریخی خود را به بدوی‌ترین شکلش تکرار کند.

گذشته از «بیگانه هراسانه» بودنِ بکارگیری چنین اصطلاحی برای کسی که در معرض تأثیرات فرهنگ خارجی قرار گرفته، حقیقت این است که با سیل محصولات و مفاهیم غربی که از سال‌ها پیش روانه جامعه ایران شده حتی متشرع‌ترین چهره‌ها هم نمی‌توانندمدعی شوند از تأثیر «اجانب» بری هستند. به‌علاوه با کنکاش مختصری در تاریخ می‌توان به نمونه‌هایی از تأثیر و تأثر فرهنگ ایران و غرب برخورد که نتایج مبارکی نیز به بار آورده است – ابداع شعر نو توسط نیما یوشیج که متأثر از آشنایی او با شعر غربی روی داد می‌تواند مثالی باشد بر این مدعا.

ذکر این نکته ضروری است که مفومی مانند «استعمار» زاییده تخیلات مستعمره‌نشینان و استثمارشدگان نیست و پرداختن به تاریخ و عواقب آن مجالی دیگر می‌طلبد؛ اما بستن درهای یک کشور رو به جهان امروز با این بهانه/ دلیل تاریخی بیش از آنکه به استعمارگرِ دیروز آسیب وارد کند، طرف منزوی (مستعمره‌یِ پیش از این) را متضرر خواهد کرد.

در جهانی که ظرف چند ساعت می‌توان خود را از یک سوی آن به سوی دیگر رساند هیچ کشوری نمی‌تواند از «دو رگه شدن» در امان باشد، حتی غرب با هژمونی غیر قابل انکارش تعداد زیادی مهاجر مسلمان شرقی را در خود جای داده است که خواه ناخواه فرهنگ پیرامون خود را متأثر می‌کنند و خرده‌فرهنگ‌های گوناگونی با اقتضائات و مطالبات تازه را شکل می‌دهند که جامعه میزبان باید با آن‌ها دست و پنجه نرم کند، قتل‌های ناموسی که هر چند گاه یک بار در کشوری مانند آلمان و اغلب توسط مهاجران ترک یا عرب روی می‌دهند تنها یک نمونه از معضلاتی است که جامعه میزبان را - که به سختی می‌تواند تفکر منجر به چنین پیشامدی را درک کند- به شدت پریشان می‌کند.

از سوی دیگر آن‌ها که معتقد به بی‌نیازی فرهنگ بومی از عناصر خارجی و نظریه تهاجم فرهنگی هستند اغلب مدینه فاضله‌ای را در خیال می‌پرورانند که در گذشته‌ای مجعول واقع شده است. طیف تندرو احتمالاً آرزوی بازگشت به صدر اسلام و مجاورت مقدسین را در سر دارند و طیف مدرن‌تر بر این باورند که می‌توان بین معنویتی از جنس هزاره پیش و مواهب زندگی مدرن پیوندی کارآمد ایجاد کرد – اما نه هیچ‌یک از این دو گروه و نه آنان که به فرهنگ پارسیان پیش از اسلام دلخوش‌اند نمی‌توانند با اطمینان بگویند این گذشته‌ی مشحون از سرافرازی و بزرگی و سروری و انسانیت که می‌توان به آن بازگشت و از تباهی معاصر رست، در کدام نقطه از تاریخ ما واقع شده و مختصات دقیق فرهنگی اجتماعی آن کدام است.

دشمنی با هر چه که رنگ و روی مدرن داشت

بعضی این دوران طلایی را در ایران پس از اسلام می‌جویند و برخی آن را به ایران پیش از اسلام نسبت می‌دهند اما به نظر می‌رسد کمتر کسی تصور درستی از این گذشته خیالی - که ملغمه‌ای است از داستان‌های شاهنامه و ویرانه‌های تخت جمشید از یک سو و تاریخ غزوات و هنر اسلامی از سوی دیگر- دارد؛ نکته‌ای که عجیب نیست، زیرا تجربه ما از تاریخ تجربه‌ای است غیر مستقیم که از صافی نگاهی معاصر رد می‌شود و در واقع تصاویری که گمان می‌بریم در حافظه تاریخی ما ثبت شده گاهی چنان اعوجاجی نسبت به واقعیت تاریخی دارند که تنها می‌توان ان‌ها را اسطوره و افسانه نامید.

چنانکه ذکر شد هویت شخص متأثر از مقطع زمانی که در آن زیست می‌کند، لاجرم معنای خود را از فعل و انفعالاتش با جهان معاصر می‌یابد، در نتیجه تسخیر «اکنون» هر فرد و جامعه‌ای توسط «تاریخ» نتیجه‌ای جز عجز آن در وفق یافتن با جهان و پیش رفتن در پی نخواهد داشت زیرا هویت جاری و ساری دوران اقتضائاتی خاص خود را دارد که تن ندادن به آن به تکرار خود و درجا زدن در گذشته خواهد انجامید. به این معنا در گذشته‌ی ما، جز خاطره تاریخی گنگی که در روان اغلب ما جا گرفته است، دورانی طلایی شناخته‌شده‌ای که بتوان حسرت بازگشت به آن را خورد وجود ندارد و این نگاه آرزومند و نوستالژی‌زده تنها نگاه ما را از آینده‌ی پیش رو منحرف خواهد کرد. مطرح کردن مفهوم «بحران هویت» به معنایی که آل‌احمد و به تأسی از او اولیای امور در حکومت اسلامی از آن مراد می‌کنند، فردیت و خلاقیت فردی را به سبب معاصر و سیال بودن نفی می‌کند و تفکر و تقلید دربست از گذشته‌ای را تبلیغ می‌کند که حتی اگر در زمانه خود کارآمد بوده باشد، هیچ معلوم نیست که در عصر اتم گرهی از مشکلات بشر باز کند یا نه.

دفاع سراسیمه و بلاشرط حکومت ایران از اجرای حدود الهی واصرارش به جمع کردن پیر و جوان در میدان برای به تماشا نشستن مراسم اعدام را- بر فرض صادقانه بودن انگیزه‌اش- در بهترین حالت می‌توان حس «خودبسندگی کاذب» نامید، وقتی بر مجریان «قانون الهی» آشکار است که بر اساس آمار‌ها، تعداد دزد و جانی و متجاوز و اسیدپاش در مرزهای جغرافیایی ایران هیچ کاهش نیافته است اما به هیچ‌رو حاضر نیست به تغییر قوانین بدوی‌اش تن دهد.

با بسته شدن درهای فرهنگ به روی تغییر و متوقف شدن تولد ایده‌های تازه در هر جامعه‌ای، هرچند حکومت بر آن اسان‌تر خواهد شد اما فرهنگ، آرام آرام فرتوت شده و تناسب خود را با جهان که به سرعت به پیش می‌رود، از دست می‌دهد، در نتیجه به حاشیه رانده شده و به تدریج به فروپاشی خود نزدیک می‌شود، در واقع از آنجا که هیچ جامعه‌ای در عصر مدرن چنان خود‌بسنده نیست که بتواند بی‌تناسب با زمانه و کنش و واکنش با سایر تمدن‌ها به بقای خود ادامه دهد، انحطاط سرنوشت اجتناب‌ناپذیر هر فرهنگی است که به «شدن» تن ندهد و تنها هویت تاریخی خود را به بدوی‌ترین شکلش تکرار کند.

حفظ هویت به این معنا، به بازتولید یک جامعه توده‌ای می‌انجامد که نمی‌تواند واقع‌بینانه و به‌دور از دلباختگی به گذشته خود بنگرد و دریابد کجا پا کج گذاشت که از امروزش راضی نیست، پیش رفتن با دوره کردن نقادانه عادات و رسوبات فرهنگی و تلاش برای اصلاح آن‌ها ممکن می‌شود نه با شیفتگی به آن‌ها و زندگی درچهارچوب آن‌ها؛ و با مختصر کنکاشی می‌توان این بی‌میلی نسبت به اندیشیدن و در مقابل، پذیرش مطلق و تسلیم در برابر هر آنچه از گذشته به ما رسیده را درغالب جوانب هستی اجتماعی ما یافت. بدیهی است علی‌رغم ترجیح حکومت، با وجود تکنولوژی‌های ارتباطاتی دیگر هیچ ملتی را نمی‌توان در مرزهای تاریخی فرهنگ خود محدود کرد و از جهان دور نگه داشت، در نتیجه جنگ مداوم حکومت ایران با آنچه «تهاجم فرهنگی» می‌خواند و مقاومت جامعه‌ای که به ابزارهای تکنولوژیکی مانند اینترنت مجهز است و افتان و خیزان قلمرو‌های جدید را کشف می‌کند، بعید است به نفع حکومت تمامیت‌خواه و ارزش‌هایی که سعی در حفظ آن‌ها دارد تمام شود، اما این مقاومت سرسختانه قطعاً خواهد توانست سرعت پیشرفت جامعه را به شدت تقلیل دهد و زندان‌ها را پر از «سربازان جنگ نرم» کند.

ماهی قرمز و تنهای ادبیات ایران

Sun, 11 Sep 2011 02:31:48 +0000

اندیشه و عمل جلال آل‌احمد در سالگرد درگذشت او

احمد ابوالفتحی

احمد ابوالفتحی - «صبح روز چهارشنبه هجده شهریور ۴۸ انگشتش را بالای استخوان ترقوه‌اش در قسمت سمت راست، آنجا که شاهرگ تپش دارد گذاشت و گفت درد می‌کند؛ بدجور هم.» (سیمین دانشور؛ غروب جلال) و در انتهای آن روز جلال آل احمد مرده بود.

به‌‌ همان علتی که چند ماه پیش‌تر –در مراسم بزرگداشت نیما- به کسانی که می‌خورند و می‌خوابند نوید داده بود به آن مبتلا خواهند شد: آمبولی: لختگی خون در رگ. سکته‌ قلبی. ولی جلال آل احمد اهل خور و خواب نبود. به گفته‌ همسرش همیشه شتاب داشت و این شتاب هرگز او را‌‌ رها نکرد. سیمین دانشور در توصیف مرگش می‌گوید: زیبا مرد و شتابزده.

آل احمد شتاب‌زده بود. استقلال فکری نداشت و در عین حال اهل خودسانسوری نبود و خودآگاهانه قدرت رهبری داشت. مایکل هیلمن، ایران‌پژوه آمریکایی مقاله‌ای که درباره‌ی جلال آل احمد نوشته است را «تناقض‌های فرهنگی یک شخصیت ادبی ایرانی» نامیده است. آل‌احمد یک شخصیت ادبی و بی‌شک مهم‌تر از آن، روشنفکری مؤسس بود که در شرایط فقدان حوزه عمومی خفقان گرفت، دق کرد و مرد.

همان‌گونه که رضا براهنی هم می‌گوید، در آخرین مرحله از تحول فکری‌اش در پی تفکری بومی بود که به حرکتی بومی بیانجامد. تفکر بومی‌اش که قصد داشت حساب خود را از حساب تفکر جهانی جدا کند، بعد‌ها به حرکتی بومی انجامید که معلوم نیست در صورت زنده ماندن در برابر آن چه موضعی می‌گرفت. منتقدان آن حرکت او و فرد دیگری که از جهاتی به او شباهت داشت، علی شریعتی، را با یک چوب راندند. اولی را به «شارلاتانیسم سیاسی» متهم کردند و دومی را «خیالباف» نامیدند و در یک جمله نسخه هر دو را پیچیدند. آل‌ احمد خصوصیات متناقض فراوانی داشت اما بی‌شک شارلاتان نبود. در این مطلب به برخی از آن خصوصیات می‌پردازم.

فاش‌گویی آل احمد

غلامحسین ساعدی و ابراهیم گلستان پرده‌برداری آل احمد از زندگی خصوصی‌اش، در کتاب سنگی بر گوری، را احمقانه، رقت‌انگیز و خجالت‌آور تلقی می‌کنند. (به نقل از مقاله‌ هیلمن) «سنگی بر گوری» فاش‌گویی‌های آل احمد است. شرح تقلای او برای فرار از کوریِ اجاق؛ و او در این فاش‌گویی تا جایی پیش می‌ رود که حتی رابطه خود با زنی اروپایی که در سفرش به اروپا به سال ۱۹۶۲ با وی آشنا شده بود را بر ملا می‌کند. پس از رابطه کوتاه‌مدتش با آن زن اروپایی به وی گفته بود اگر حامله شد، با وی ازدواج خواهد کرد. براهنی این اعترافات را نشانه‌ای از دوری آل احمد از خودسانسوری می‌‌داند. آل احمد شهامت مواجهه با تناقضات درونی خود را دارد و حاضر است آشکارا و در میان جمع خود را به چالش بکشد.

سیمین دانشور: «جلال شبیه نوشته‌هایش است. سبک جلال خود اوست با این تفاوت که من با چرکنویسش سر و کار دارم و دیگران با پاکنویسش.»

شاید دلیل اصلی بروز چهار تغییر موضع عمده سیاسی و فکری در زندگی او ناشی از همین ذهن نقاد است که پیش از همه دنیا شمشیر انتقاد را به سمت خود گرفته است. سیمین دانشور در‌‌ همان ابتدای کتاب غروب جلال گفته است: «جلال شبیه نوشته‌هایش است. سبک جلال خود اوست با این تفاوت که من با چرکنویسش سر و کار دارم و دیگران با پاکنویسش.» و از نظر دانشور سبک جلال چنین خصوصیاتی دارد: «تلگرافی، حساس،دقیق، تیزبین، خشن... صریح، صمیمی، منزه طلب و حادثه آفرین...»

از روشنفکران مطرح هم‌نسل جلال آل‌احمد کم بودند کسانی که زبان یا قلم تند و تیز او به سمت آن‌ها نشانه نرفته باشد. ابراهیم گلستان شاید یکی از مطرح‌ترین‌هاست. کسی که در عین حال آنقدر مورد اعتماد بود که جلال او را به عنوان وصی خود تعیین کرد. آل احمد حکایت آشنایی خود با گلستان و چاله‌هایی که گلستان بر سر راه او قرار داد را در سال ۱۳۴۳ نوشته است. یکی از سال‌هایی که هر دوی آن‌ها در اوج ارج و اعتبار به سر می‌بردند. آل احمد در متن «یک چاه و دو چاله» در مورد گلستان چنین ابراز نظر می‌کند: «گلستان مثل همه ما فعال بود. اما نوعی خودخواهی نمایش‌دهنده داشت که کمتر در دیگران می‌دیدی. همیشه متکلم وحده بود. مجال گوش دادن به دیگران را نداشت.»

مایکل هیلمن می‌گوید: «داستان‌ها و مقالات آل‌احمد که نوعی زندگی‌نامه هم هست، جزئیات فراوانی را درباره موضوعات فرهنگی آشکار می‌کند. آل ‌احمد در ارائه آثار زندگی نامه‌وار در شکل داستان یا مقاله، در میان نویسندگان ایرانی کمی غیر عادی و غیر معمول عمل کرده است. اکثر نویسندگان ایرانی معمولاً خودسانسوری می‌کنند که نتیجه‌اش کمبود آثار زندگی نامه‌وار در ادبیات فارسی است.»

شتاب‌زدگی آل احمد

آل احمد در انتخاب اسم کتاب خوش‌سلیقه‌ بود و شاید یکی از بهترینِ این اسامی «ارزیابی شتابزده» باشد. دانشور می‌گوید: «نه تنها در نوشته‌هایش که در زندگی عادی‌اش هم نشان حادثه‌جویی را می‌توان یافت. اگر به گردشی می‌رویم راه‌مان از جاده‌های سنگلاخ و احتمالاً تاریک است و در عین حال در چنین جاده‌هایی چنان با قدم‌های بلند و شتابزده می‌رود که باید به دنبالش بدوم. اگر با ماشین جایی می‌رویم بی‌آنکه دیر کرده باشیم یا کسی منتظرمان باشد چنان پا روی گاز می‌گذارد و به سرعت از لابه لای ماشین‌ها با فاصله کمتر از یک وجب ماشین را در می‌برد که نمی‌دانم از چه چیز به چه چیز می‌خواهد برسد. در چنین مواقعی چشم‌هایم را می‌بندم و پایم همیشه روی یک ترمز خیالی است.»

احمد فردید و شاگردانش اعتقاد داشتند که آل‌ احمد فهم درستی از نظرات آنان نداشته است.

این شتاب‌زدگی تنها به زندگی خصوصی او محدود نمی‌شد. دانشور از منظری شاعرانه/ عاشقانه این ایده را مطرح کرده که وقتی جلال در چهل و سه سالگی مرد، تازه علت شتاب او را فهمیدم. اینکه یک لحظه آرام و قرار نداشت و عجله داشت تا کارش را به سرانجام برساند. دانشور معتقد است: «خصوصیت جلال با تمام وجود به سراغ ماجرایی رفتن، آنگاه از آن ماجرا سرخوردن و سپس رفتن به سراغ ماجرایی تازه است.»

آل احمد پس از بازگشت از مسافرت کربلا –در ابتدای دهه‌ بیست خورشیدی- از اعتقادات دینی‌اش می‌برد و به گفته خود به انجمنی به نام اصلاح ملحق می‌شود که هدف خود را رصد گروه‌های فعال سیاسی، برای یافتن بهترین گروه و پیوستن به آن قرار داده. آل احمد مسئول رصد حزب توده است و خیلی سریع به این حزب جذب می‌شود. خیلی سریع در سلسله مراتب حزبی ارتقا می‌یابد و از اولین کسانی است که از حزب انشعاب می‌کند. پس از کودتا علیه مصدق بی‌هیچ تردیدی فعالیت سیاسی را کنار می‌گذارد و پس از مشاهده ناتوانی روشنفکران چپ و –شاید- پس از حضور در دادگاه خلیل ملکی و مشاهده تنها ماندن او از سوی یاران نزدیکش جایگزینی برای روشنفکری ناتوان از ایجاد تحول اجتماعی می‌یابد و هوادار روحانیت می‌شود. شاید چالاکی او در تغییر موضع نشانگر این باشد که در صورت تداوم بقا احتمال اتخاذ مواضعی جدید از سوی او بسیار محتمل بوده است.

سرعت عمل در تصمیم‌گیری، که البته با بصیرت در مورد وضعیت‌های محتمل سیاسی آینده همراه است – او میل به قهقرای حزب توده در دهه بیست و اوج گرفتن روحانیت در دهه‌های چهل و پنجاه را خیلی زود تشخیص داد-، زمان اندیشیدن عمیق درباره تصمیم را از او می‌گرفت و سرعت نوشتن به آنجا منتهی می‌شد که به عنوان نمونه، ایرادهای فاحش تاریخی کتاب غربزدگی به چشم او کم‌اهمیت بیایند. مهم پیامی است که باید به سرعت منتقل شود.

این شتاب‌زدگی بدون شک بر کیفیت تفکر آل‌ احمد تأثیر داشته. از جمله اینکه لازمه استقلال فکری را از او سلب کرده است. لازمه‌ی چنین استقلالی صبوری و عمیق‌اندیشی است و صبوری بی‌شک با تیزپایی او در تضاد بود. این تضاد به پخته‌‌خواری و دنباله‌روی او در عرصه اندیشه انجامید.

پخته‌خواری آل احمد

خانواده، حزب توده، خلیل ملکی و در ‌‌نهایت احمد فردید رهبران فکری جلال آل احمد در ادوار مختلف زندگی او هستند. سیر آثار آل احمد نشانگر تحولی فکری‌ است که تحت تأثیر مرشدان او بروز یافته. مایکل هیلمن می‌گوید: «اگر داستان‌های «دید و بازدید» آل احمد را در لباس نویسنده‌ای کاملاً متعلق به دوره پس از جنگ جهانی دوم نشان می‌دهد که در آثارش به اهمیت تعهد اجتماعی هنرمندان تأکید می‌ورزد، داستان‌های مجموعه «از رنجی که می‌بریم» ذهنیت نویسنده‌ای را نشانمان می‌دهد که پیام‌های حزبی را مهم‌تر از ارزش‌های هنری می‌داند.»

سال‌ها بعد نظر جلال درباره «از رنجی که می‌بریم» چنین است: «حاوی قصه‌های شکست در آن مبارزات و به سبک رئالیسم سوسیالیستی!»

رضا براهنی: «غربزدگی» و «خدمت و خیانت روشنفکران» هر دو اشکال دارند، اما یک تفکر هم دارند و هر دو روایت آن تفکرند.

در دوره پس از جدایی از حزب توده و پیوستن به «نیروی سوم» آل احمد «سه‌تار» را منتشر کرده و آن را به خلیل ملکی تقدیم کرده است. در همین دوره او به ترجمه آثار نویسندگان اگزیستانسیالیست فرانسوی، نظیر سار‌تر و کامو، مشغول می‌شود. آن‌ها نیز همچون ملکی و او منتقد شوروری هستند. و در دوران ملی شدن صنعت نفت، جلال «سرگذشت کندو‌ها» را می‌ نویسد که مضمون اصلی آن استثمار اقتصادی است.

در اوایل دهه چهل نون و القلم را منتشر می‌کند که درون‌مایه‌ آن ارتباط مذهب با حکومت است و همچنین شکست نیروهای چپ و ملی را منعکس می‌سازد. در همین دوران است که او آشکارا تحت تأثیر احمد فردید مفهوم غرب‌‌زدگی –که از اصطلاحات فردید بود- را محملی برای انتقادات اجتماعی خود قرار می‌دهد. هر چند فردید و شاگردان او اعتقاد داشته‌‌اند جلال فهم درستی از نظرات آن‌ها نداشته است.

رویکرد دوباره به مذهب که در همین دوره از زندگی او و پس از سفر حجی که ثمره آن «خسی در میقات» است رقم می‌خورد به طرز جالب توجهی با بهبود رابطه او با پدرش –که به گفته سیمین دانشور ده سال به طور کامل با جلال قطع رابطه کرده بوده است- همزمان می‌شود. دانشور درباره رویکرد به مذهب او چنین می‌گوید: «اگر به دین رو آورد از روی بینش بود چرا که قبل‌تر مارکسیسم و سوسیالیسم و تا حدی اگزیستانسیالیسم را آزموده بود. بازگشت او به دین و امام زمان راهی بود برای رهایی از شر امپریالیزم و احراز هویت ملی.»

رضا براهنی پخته‌خواری آل احمد را تأثیرپذیری به قصد تأثیرگذاری می‌نامد: «یک نفر می‌تواند تحت‌تأثیر دو هزار کتاب، یک کتاب خوب و درجه یک بنویسد. به نظر من مغتنم است. یک نفر می‌تواند پشت سر هم فلسفه ببافد. قابل‌درک است و بلامانع. ولی قرائت بومی، قرائتی است از نوعی دیگر و در مرکز آن تأثیرپذیری نوعی به قصد و در جهت روایت تأثیرگذاری است. «غربزدگی» و «خدمت و خیانت روشنفکران» هر دو اشکال دارند، اما یک تفکر هم دارند و هر دو روایت آن تفکرند.»

تأثیرگذاری آل احمد

شاید مهم‌ترین خصوصیت آل احمد‌‌ همان باشد که رضا براهنی به اشاره بیانش کرد: تأثیرگذاری. درباره‌ مرکزیت او در محفل‌های روشنفکری دهه‌ چهل بسیار شنیده‌ایم و خوانده‌ایم. یکی از راه‌های تعریف روند روشنفکری دهه‌ چهل ایران، تقسیم آن در دو قطب ابراهیم گلستان و اطرافیانش و جلال آل احمد و اطرافیانش است. بی‌شک تأثیرگذاری آل احمد در این میان به مراتب بیشتر از گلستان بوده است. همین که عده‌ای معتقدند کتاب‌های او از پایه‌های بنیادین انقلاب در ایران است نمود همین نفوذ کاریزماتیک است. تأثیرگذاری آل احمد تنها به جمع‌های روشنفکری و ادبی محدود نمی‌شده است. روایت سیمین دانشور از روز مرگ جلال و تأثیر این مرگ بر بومیان کشاورز و کارگر نشانگر خصوصیات کاریزماتیک روشنفکری است که در شرایط مساعد‌تر با همین میزان از صرف انرژی می‌توانست به یکی از رهبران حوزه عمومی تبدیل شود. او در غیاب حوزه عمومی ناگزیر شد تمام توان خود را در جهت زمینه‌سازی برای شکل‌گیری چنین حوزه‌ای صرف کند.

از روشنفکران مطرح هم‌نسل جلال آل‌احمد کم بودند کسانی که زبان یا قلم تند و تیز او به سمت آن‌ها نشانه نرفته باشد. ابراهیم گلستان یکی از مطرح‌ترین آن‌هاست.

حوزه عمومی عرصه عمل روشنفکران است. جایی که بحث‌های کافه‌ای آن‌ها انتشار عام می‌یابد. روزنامه‌ها و نهادهای مستقل و آزاد ابزاری هستند که روشنفکر از طریق آن‌ها نظرات خود را به جامعه منتقل می‌کند و از دست‌اندازی اجحاف‌گرانه‌ دولت در جامعه جلوگیری و یا پیش‌‌گیری می‌کند. ابزارهای حوزه عمومی در دوران آل احمد و در دوران‌های پس از او هرگز به طور کامل فراهم نبوده‌اند و توجه آل احمد به تأسیس روزنامه و نهاد نشانگر وقوف او به نقش اجتماعی‌اش بوده است. نقشی که بسیار مهم‌تر از داستان‌های شتاب‌زده و حالا کهنه‌شده‌ اوست.

آل احمد با همه محاسن و معایبش پیش از هر چیز روشنفکر حوزه عمومی بود. حوزه‌ای که وجود نداشت و هنوز هم وجود ندارد. سیمین دانشور در خاطره‌ای تمثیلی چنین می‌گوید: «در بین حیوانات محبوب‌ترینشان برای او ماهی قرمز است که زمستان‌های یخ‌بندان از بین می‌رود. دشمن کلاغ و گربه است، این دو رقیب یخ‌بندان زمستان هستند و در کمین ماهی‌هایش می‌نشینند.» این تمثیل که با ثمثیل بزرگ دهه چهل، ماهی سیاه کوچولو، ارتباطی بینامتنی دارد بیانگر تنهایی عظیم آل احمد است. آن ماهی قرمز خودش بود و آنقدر آب به او نرسید که مرد. زود مرد.

ایمیل نویسنده:

abolfathi.ahmad@gmail.com