کثرت‌گرایی

مرگ خاموش فیلسوف کثرت‌انگار

Tue, 03 Apr 2012 20:52:38 +0000

یاسر میردامادی، پژوهشگر دین و فلسفه

یاسر میردامادی − بیستم بهمن ماه ۱۳۹۰ خورشیدی (نهم فوریه‌‌ ۲۰۱۲ میلادی) جان هیک (John Hick)، فیلسوف دین و الاهی‌دان برجسته‌ انگلیسی در سن نود سالگی در گذشت. طی بیش از پنجاه سال گذشته، آرای دین‌شناسانه‌ او بحث‌های فراوانی در میان محافل فکری سراسر جهان برانگیخته بود و بدین سان به عنوان اثرگذارترین فیلسوف دین نیمه‌ دوم قرن بیستم (در سنّت فلسفه‌ تحلیلی) شناخته شده بود.

جان هیک در ایران نیز فیلسوف نام‌آشنایی بود. علاوه بر این‌که یک بار به ایران سفر کرد، بسیاری از آثار او به فارسی ترجمه و منتشر گردید و مقالات بسیار و کتاب‌هایی چند در نقد آثار او به چاپ رسید.

هیک در اسفند سال ۸۳ خورشیدی طی سفری به ایران ایده‌های کثرت‌انگارانه خود را در قالب مصاحبه و سخنرانی با محققان ایرانی در میان گذاشت و به نقدهای آن‌ها پاسخ داد. سفر هیک به ایران، که چهار ماه پس از سفر جان کین، نظریه‌پرداز برجسته‌ی دموکراسی، به ایران صورت گرفته بود، از سوی برخی از رسانه‌های محافظه‌کار، طرح توطئه‌ جهانی برای استحاله‌ انقلاب اسلامی خوانده شد. پیام فضلی‌نژاد، روزنامه‌نگار نزدیک به حاکمیت، «ساخت قرائت کثرت‌گرا از اسلام» را از «الزامات طرح خاورمیانه بزرگ» برای تغییر رژیم سیاسی ایران ارزیابی کرد. با وجود شهرت و اثرگذاری بین‌المللی هیک، او در سکوتی نسبی جهان را وداع گفت و در گذشت او بازتاب چندانی در مطبوعات انگلیسی و فارسی زبان نیافت.

زندگی و آثار عمده جان هیک

جان هاروود هیک، بیستم ژانویه‌ ۱۹۲۲ میلادی در شهر اسکاربرو در ایالت یورکشایر، واقع در شمال انگلستان، به دنیا آمد. تحصیلات دانشگاهی خود را ابتدا در رشته‌ حقوق آغاز کرد اما تحت تأثیر یکی از اساتید خود و نیز بر اثر تحوّلی روحی، که روزی در اتوبوسی دو طبقه به او دست داد و طی‌ّ آن حضور خداوند را تجربه کرده بود، به مسیحیت انجیلی، شاخه‌ای محافظه‌کار از آیین پروتستان، گروید و رشته‌ تحصیلی خود را به الاهیات مسیحی و فلسفه تغییر داد. او به دلایل اخلاقی از جنگیدن به عنوان سرباز در جنگ جهانی دوم سرپیچی کرد و خدمت سربازی خود را در واحد خدمات آمبولانس در مصر، ایتالیا و یونان گذراند.

هیک که به فلسفه‌ کانت علاقه‌ی بسیاری پیدا کرده بود، در سال ۱۹۴۸ فوق لیسانس خود را با درجه‌ ممتاز از دانشگاه ادینبرا در موضوع نسبت ایمان و معرفت، دریافت کرد. با استفاده از بورسی که دانشگاه آکسفورد به او اعطا کرد، موضوع تز فوق لیسانس خود را در تز دکتری نیز پی گرفت. پس از اخذ دکترا با گذراندن دوره‌ای سه ساله در کمبریج، به مقام کشیشی رسید و در اوت ۱۹۵۳ کشیش کلیسای مشایخی پروتستان در شهر کوچک بلفورد شد و یک ماه بعد در صحن همان کلیسا ازدواج کرد.

تز دکترای هیک به سال ۱۹۵۷ با عنوان «ایمان و معرفت» منتشر شد. این اولین کتاب منتشر شده‌ از هیک بود و اثر ماندگاری بر معرفت‌شناسی دین نهاد به طوری که ویلیام آلستون، دیگرْ فیلسوف دین و معرفت‌شناس برجسته‌ در سنت تحلیلی، در کتاب مهم خود «حسّ کردن خداوند: معرفت‌شناسی تجربه‌ی دینی» به تأثیرپذیری خود از این کتاب، اذعان کرده است.

هیک سپس به ترتیب در دانشگاه‌های کورنل (جایی که جان رالز استاد آن بود و فضای دانشگاه تحت تأثیر فیلسوفان ویتگنشتاینی بود)، دانشگاه کمبریج و حوزه‌ی علمیه‌ی پرینستون، تدریس کرد. او در دوران تدریس در کمبریج کتاب مشهور خود «شر و خدای عشق» را نوشت.

هیک در پرینستون از اقرار صریح به بکرزاده شدن مسیح، تن زد (گرچه آن‌را صریحاً انکار هم نکرد) و این موجب اختلاف با شورای کلیسای نیوجرسی شد، اختلافی که نهایتاً با حکم به ابقای هیک در کرسی تدریس‌اش فیصله یافت.

در پرینستون، هیک کتاب معروف و پرفروش خود «درآمدی به فلسفه‌ی دین» را نوشت که تا کنون بیش از ششصد هزار نسخه از آن به فروش رسیده است. وی آن‌گاه به دانشگاه بیرمنگام رفت و بر کرسی‌ای تکیه زد که پیشتر نینیان اسمارت، دین‌پژوه برجسته‌ی اسکاتلندی، بر آن تکیه زده بود.

سال‌های اقامت در شهر چندفرهنگیِ بیرمنگام به هیک این فرصت یگانه را بخشید که بتواند با نژادهای مختلف و متدینان به ادیان دیگر، به خصوص مسلمان، هندو و سیک، ارتباط نزدیک بیابد و در عبادت‌های آن‌ها شرکت کند. این نشست و برخاست‌ها موجب شد که از اواخر دهه هفتاد میلادی، هیک از نگاه سنتی به مسیحیت، که مطابق آن، تنها دینِ بر حقْ مسیحیت است، فاصله بگیرد و به مطالعه‌ ادیان شرقی روی آورد و در این راستا، سفرهایی مطالعاتی به شرق انجام داد. حاصل این مطالعات، کتاب «مرگ و حیات جاودانه» بود که در آن تلقی‌های شرقی و غربی از حیات پس از مرگ را مورد بررسی قرار داد و برداشتی از این موضوع به دست داد که حاوی مؤلفه‌هایی ترکیبی از ادیان شرقی و غربی بود.

در سال ۱۹۷۷ انتشار کتاب «اسطوره‌ی تجسّد خدا»، که هیک ویراستار آن بود، او را با جنجال جدیدی مواجه ساخت. این کتاب تفسیر دگراندیشانه‌ای از یکی از مرکزی‌ترین آموزه‌های مسیحیت، یعنی تجسّد یافتن خداوند در عیسی مسیح، ارائه کرد. مضمون اصلی کتاب این بود که آموزه‌ی تجسد را می‌بایست صرفاً به نحو نمادین، و نه حقیقی، تفسیر کرد، حال آن‌که مسیحیان عموماً آموزه‌ی تجسد را به معنای حقیقی آن می‌گیرند.

مجموعه‌ی آرای دین‌شناسانه‌ی غیر سنتی هیک موجب شد که در طول عمر خود دو بار از سوی کلیسای مشایخی پروتستان امریکا، یعنی جایی که خود زمانی کشیش آن بود، با اتهام کفر (خروج از مسیحیت) مواجه شود.

سال ۱۹۸۹ هیک کتاب دیگر خود در معرفت‌شناسی دین با عنوان «تفسیری از دین: پاسخ‌های بشری به امر متعالی» را منتشر کرد. او در این کتاب کوشید بنیان‌های معرفت‌شناختی دیدگاهی را پی‌ریزی کند که همه‌ی ادیان بزرگ جهان را برخوردار از حقیقت می‌داند. این دیدگاه به کثرت‌انگاری دینی مشهور شد و واکنشی نظری به پدیده‌ی جهانی شدن ادیان بود. او سال‌ها در دانشگاه کلرمونت، واقع در کالیفرنیا به تدریس پرداخت و پس از بازنشستگی از آن‌جا در سال ۱۹۹۲ به بیرمنگام بازگشت و تا هنگام درگذشت‌اش به تحقیق و تدریس و نگارش در این شهر ادامه داد. وی در مجموع نزدیک به سی جلد کتاب تألیف کرد.

توجه به جان هیک در ایران

در ایران، توجه به آرای جان هیک در محافل آکادمیک و روشنفکری ایران، پس از طرح نظریه‌ی «صراط‌های مستقیم» از سوی عبدالکریم سروش، فیلسوف و روشنفکر دینی، جای بیشتری یافت. سروش، هم در نظریه‌ی صراط‌های مستقیم خود اشاراتی به آثار و آرای هیک دارد و هم مقاله‌ای از او در این باب را به فارسی ترجمه کرد.

سروش در گفتگو با جان هیک (منتشر شده در نشریه‌ی مدرسه) به تأثیرپذیری خود از آثار جان هیک، در صورت‌بندی بعدی نظریه‌ی خود اشاره کرده است، گرچه می‌گوید که نظریه‌ی او در ابتدا بیشتر تحت تأثیر مولوی بوده است. در انتهای این گفتگو هیک چنین نتیجه می‌گیرد که هر دو در باب کثرت‌انگاری دینی نظر مشابهی دارند. بر این اساس، نظریه‌های صراط‌های مستقیم سروش را می‌توان بومی‌سازی نظریه‌ی کثرت‌انگاری دینی هیک به حساب آورد. هیک در ده سال آخر عمر خود ارتباط خویش با برخی از روشنفکران ایرانی را حفظ کرده بود، چنان‌چه سروش دباغ، پژوهشگر و روشنفکر دینی، در یادداشتی که به مناسبت درگذشت هیک نوشته است، به دیدارهای مکرری که با وی داشته، اشاره کرده است.

نام هیک این اواخر در جنجالی که بر سر تغییر رییس انجمن حکمت و فلسفه‌ی ایران در گرفت نیز به میان آمد. منتقدان این تغییر، کفایت علمی خسروپناه، رییس جدید این انجمن را زیر سؤال برده بودند و در مقابل، یکی از سایت‌های نزدیک به حاکمیت، برای اثبات کفایت علمی وی، پای نقل قولی منسوب به جان هیک هنگام سفر او به ایران را وسط کشید: «یکی از کسانی که هیک را نقد کرد خسروپناه بود. هیک گفت: «تعجب می‌کنم که چقدر دانشجویان ایران دقیق و پرمطالعه هستند.» او را کنار کشیدند و گفتند: «ایشان استاد ماست و فقط اشکالش این است که چهره‌ای جوان دارد.»

گلشیفته، گینگریج و اخلاق

arezoo — Mon, 23 Jan 2012 16:10:36 +0000

علی افشاری - دو اتفاق "نمایش عکس نیمه‌برهنه گلشیفته فراهانی در مجله مادام فیگارو" و "سخنان همسر نیوت گینگریج درباره درخواست رابطه آزاد"، در هفته گذشته جنجال آفرین شد.

این دو اتفاق ربطی به هم ندارند. موضوع گلشیفته فراهانی، انتخاب یک زن برای چگونگی نمایش تنش است که اقتضای شغلی و حرفه‌ای او نیز محسوب می‌شود، اما ماجرای نامزد مطرح جمهوری‌خواهان برای انتخابات ریاست جمهوری آمریکا فرق می‌کند. وی از سوی همسر سابقش به نقض قرارداد زناشویی متهم شده است، اما این دو موضوع جدا از هم در جامعه سیاست‌زده ایران و از منظر نگاه اخلاقی به هم ارتباط پیدا می‌کنند.

فروپاشی الگو‌های کهن اخلاقی و نظام روابط جنسی در ایران واقعیتی انکارناپذیر است. عملکرد فاجعه‌بار حکومت، سوء استفاده از ارزش‌های اخلاقی برای پیشبرد پروژه‌های سیاسی و شیوع ریاکاری در صاحب‌منصبان حکومتی، دامنه و عمق بحران اخلاقی را تشدید کرده است.

طولانی شدن دوران گذار به نظام جدید اخلاقی، متناسب با شرایط کنونی جامعه نیز بر بغرنجی فضا افزوده است. در این شرایط خبرسازشدن انتشار عکس نیمه‌برهنه گلشیفته فراهانی، وجهی از بحران و عدم تعادل اخلاقی جامعه را نشان می‌دهد. البته از زاویه دیگر می‌تواند نشانی از درد‌های زایمان نظم جدید اخلاقی باشد.

گلشیفته فراهانی در جایگاه یک هنرمند کاری را انجام داده که در عرف سینمای غرب و جهان امری عادی است. او یک بازیگر سینما است؛ نه ادعای نمایندگی گروه و صنفی را دارد، نه چهره شاخص و صاحب جایگاهی در یک جنبش اجتماعی و سیاسی است. ویژگی‌های شغلی و حرفه‌ای او که دیگر در سینمای جهانی فعالیت می‌کند و از سینمای ایران خارج شده است، ایجاب می‌کند که چنین عکس‌هایی را بگیرد یا در نقش‌هایی ظاهر شود که نیازمند نمایش عریانی بدن است. او دیگر در سینمای ایران فعالیت نمی‌کند تا از چنین رفتاری پرهیز کند.

او اما فراتر از جنبه شغلی و حرفه‌ای به‌عنوان یک زن حق دارد هر نوع تمایل که دارد در چهارچوب قوانین، بدنش را به نمایش بگذارد. این مسئله بخشی از حق تن او است و به مالکیت انحصاری وی بر بدنش ارتباط پیدا می‌کند. کار او نه شایسته ستایش است و نه در خور مذمت. تابوشکنی در اینگونه موضوعات فاقد ویژگی ارزشی است. کسانی که سعی می‌کنند این اقدام وی را عملی قهرمانانه جلوه بدهند، ناخواسته نوعی تک‌صدایی فرهنگی وارونه را ترویج می‌کنند که این بار برهنگی معیار پیشرفت و ترقی می‌شود. درست برعکس مخالفان که این کار را عملی در خور محکومیت و تنزل می‌دانند، در حالی که پوشیدگی و برهنگی هیچکدام به خودی خود ارزش نیستند، بلکه دو انتخاب پیش روی انسان مدرن هستند.

پرداختن به این مسئله از منظر اخلاقی قضاوت را بسیار دشوار و پیچیده می‌کند. ما یک نظام اخلاقی نداریم، بلکه با سبک‌های اخلاقی متفاوت که هریک ارزش‌ها و الگو‌های متمایزی دارند مواجه هستیم. این ویژگی دنیای جدید است که دیگر ابر الگو‌های همسان‌ساز وجود ندارند که یک رفتار واحد اجتماعی و کنش اخلاقی مشابه را برای همگان تجویز کنند. کثرت‌گرایی نظام‌های اخلاقی جزو تفکیک‌ناپذیر از پلورالیسم فرهنگی است. مراعات چندگونگی فرهنگی در یک جامعه آزاد ضروری است. بنابراین از همه کسانی که خواهان دموکراسی و نفی قیم‌مآبی فرهنگی هستند، انتظار می‌رود که الزامات پلورالیسم فرهنگی و تکثر در نظام‌های ارزشی را رعایت کنند.

جوسازی‌های اجتماعی

سبک‌های زندگی متنوع از تفاوت در تعریف نظام‌های اخلاقی برمی‌خیزند. از این‌رو در یک جامعه آزاد هویت‌های فرهنگی متفاوت باید به اصول و ارزش‌های یکدیگر احترام بگذارند و به همزیستی مسالمت‌آمیز روی بیاورند. در این چهارچوب هر نظام اخلاقی می‌تواند خوب و بد خود را داشته باشد، اما این معیار‌ها فقط برای قائلان به آن نظام اعتبار دارد و نمی‌توان بر اساس آنها به قضاوت دیگر هویت‌های اخلاقی پرداخت. نگارنده به عنوان یک فرد مذهبی با برهنگی مخالفم و در کل پوشیدگی را می‌پسندم، اما این مسئله دلیل نمی‌شود که به پرخاشگری و توهین به کسانی بپردازم که به هر دلیل تمایل به نمایش تن برهنه خود دارند. مخالفان و منتقدان گلشیفته فراهانی حق دارند مخالف کار وی باشند و این نوع عکس انداختن را نکوهش کنند و در نفی این کار در جامعه به صورت کلی تبلیغ کنند، اما حق ندارند گریبان وی را بگیرند و با ایجاد کشمکش، حرکت‌های تند و فشارآلود علیه وی راه بیاندازند. این کار، فعلی غیر اخلاقی است. جوسازی اجتماعی از سنخ اجبار است و نفی‌کننده یکی از مهم‌ترین قواعد اخلاقی است.

در ایران فردا که قرار است جامعه‌ای آزاد باشد از اینگونه اتفاق‌ها خواهد افتاد و بخشی از جامعه به سمت پوشیدن لباس باز و عرف‌های متداول در فرهنگ غربی خواهند رفت. نمی‌شود جلوی آنها را مشابه جمهوری اسلامی با اجبار و هیاهو گرفت. در اینجا شایسته است تا گرایش‌های فرهنگی مختلف سعه‌صدر و شکیبایی خودشان را بالا ببرند و وجود دیگری را به رسمیت بشناسند. همانطور که فردی مجاز است لباس باز بپوشد دیگری هم مجاز است چادر و حتی پوشیه بپوشد. نیروهای هدایت‌کننده هویت‌های فرهنگی متفاوت شایسته است ظرفیت درک و تعامل بدنه‌ خود را ارتقاء بدهند نه اینکه تحت تاثیر فضای پوپولیستی و عوام‌زده قرار بگیرند.

دولت و فعالان اجتماعی بر مبنای منطق جامعه باز مجاز نیستند که عرصه را بر آنها تنگ کنند و باعث خودسانسوری افراد به دلیل هراس از ریختن آبرو شوند. در یک جامعه باز برایند تعامل و رقابت هویت‌های فرهنگی متفاوت سیمای متکثر فرهنگی جامعه را مشخص می‌سازد و درهم‌تنیدگی آنها مرز‌های کلان اعمال مجاز و دایره تحمل افعال مربوط به حوزه جنسی را تعیین می‌کند. هر کشور و جامعه‌ای قوانین و آئینی برای سبک پوشش دارد. منتها این قوانین موقعی اعتبار دارند که با مشارکت و دخالت طیف‌های گوناگون شکل گرفته باشند. همچنین این قواعد اصولی تغییرناپذیر نیستند و در گذر زمان و موقعیت‌های گوناگون تحول می‌یابند.

اگر از مکاتب اخلاقی و نظام‌های ارزشی فاصله بگیریم و بخواهیم از نظر فلسفی به کنه مسئله بپردازیم که نسبت اخلاقی برهنگی چیست، آنگاه وارد بحث پیچیده‌ای می‌شویم که نمی‌توان جواب صریحی به آن داد. فقط می‌توان گفت نفس برهنگی معادل فعل غیر اخلاقی نیست، بلکه چگونگی عریانی و از همه مهم‌تر سیاق و زمینه وقوع، نسبت اخلاقی را تعیین می‌کند. به عنوان مثال در برخی از ادیان از تصاویر عریان در مناظر معنوی استفاده شده و به نوعی برهنگی نماد رهایی و پاکی توصیف شده است. در بسیاری از کلیساهای شاخص جهان تصاویر برهنه وجود دارد.

دیگر زمینه‌ای که برهنگی مورد توجه است، هنر است. در نقاشی و پیکرتراشی، برهنگی و نمایش اندام ارزشمند و مطلوب تلقی می‌شود. همچنین در جوامعی که هنوز به صورت بدوی و مشابه دوران اولیه حیات بشر زندگی می‌کنند، افراد لخت هستند و این امر عادی محسوب می‌شود. البته پورنوگرافی و تبلیغات با استفاده از جاذبه‌های جنسی و بدنی زنان سویه منفی عریانی را نمایش می‌دهد.

تبعیض بین برهنه شدن مرد و زن

دیگر تعارضی که نوعی استاندارد دوگانه را نشان می‌دهد تبعیض بین برهنه شدن مرد و زن است. حساسیت نسبت به برهنگی زنان بسیار بیشتر از مردان بخصوص در جوامع شرقی است. این امر که محصول فرهنگ مردسالاری است بر پیچیدگی داوری پپرامون عریانی زنان می‌افزاید. بنابراین نمی‌توان به صورت مطلق در خصوص برهنگی تن داوری کرد، بلکه باید مسئله را به صورت نسبی دید. این نسبیت هم متاثر از تنوع در سبک‌های زندگی و نظام‌های ارزشی است و هم به تفاوت در نقش‌ها و موقعیت‌ها ارتباط دارد.

موضوع گینگریج اما مرتبط با بعد موقعیت است. در یک جامعه آزاد همه اقشار و بخش‌های جامعه به لحاظ حدود مجاز اعمال فردی و اجتماعی در یک سطح نیستند. سیاستمداران، رهبران جنبش‌های اجتماعی و در کل همه کسانی که در زندگی سیاسی و اجتماعی جامعه موثر هستند باید قواعد سخت‌گیرانه‌تر اخلاقی را رعایت کنند. این الزام مبنای دینی و ایدئولوژیک ندارد و به صورت پیشینی نیز تعیین نشده است، بلکه انتخاب خود مردم جوامع مختلف است که با حساسیت ورزیدن از ارزش‌های اخلاقی مورد نظرشان در میدان سیاست و عرصه عمومی دفاع می‌کنند. نمونه‌های زیادی را در آمریکا و اروپا می‌توان نشان داد که چگونه سیاستمداران و چهره‌های معروف قربانی رسوایی‌های اخلاقی شده‌اند.

یک شهروند ساده آمریکایی می‌تواند روابط آزاد داشته باشد و این نوع رابطه را به هرکس پیشنهاد بدهد، اما از یک سیاستمدار چنین سبک زندگی‌ای پذیرفتنی نیست و با ارزش‌های خانوادگی تعارض پیدا می‌کند. البته قضیه گینگریج با توجه به ادعای همسر سابقش فقط به تقاضا برای رابطه آزاد و عدم مخالفت همسرش با ارتباط با دیگر شرکای جنسی محدود نمی‌شود. همسرش مدعی خیانت نیز هست. خیانت متفاوت از رابطه موازی است. خیانت به معنی تقلب و دروغ گفتن و سوء استفاده از اعتماد یک شریک است و در هر حالتی فعلی غیر اخلاقی است، چون همگرایی بین عمل و حرف فرد وجود ندارد.

علی‌رغم اینکه مردم آمریکا به این مسائل حساس هستند و اروپا با درجاتی کمتر و بخشی از جامعه ایران و بخصوص نخبگان نیز نسبت به این حساسیت دچار کرختگی شده‌اند، علت این امر را در وهله نخست باید در شکست گفتمان حکومت و بهره‌برداری سیاسی از اخلاق جست‌وجو کرد. وقتی یکی از ابزار‌های اصلی حکومت استفاده از مسائل خصوصی و اخلاقی برای خراب کردن چهره مخالفان می‌شود و با انواع و اقسام روش‌های شکنجه افراد را وادار به بیان فساد اخلاقی می‌کند یا مسائل مربوط به زندگی خصوصی آنها را برملا می‌سازد، طبیعی است در این شرایط جامعه نسبت به مسئله اخلاق بی‌اهمیت می‌شود و هنجارگرایی اخلاقی رنگ می‌بازد. یا جهت‌گیری برخلاف هنجار‌های رسمی اخلاق جنسی را ارزش قلمداد می‌کند.

ضرورت توجه به پسامد‌ واکنش‌ها

سلامت جامعه و حفظ نهاد‌های اجتماعی و بخصوص خانواده اما محتاج آن است تا کسانی که در جایگاه‌های مهم سیاسی و اجتماعی قرار می‌گیرند، نظام اخلاقی سخت‌گیرانه‌ای را رعایت کنند. چنین الزامی برای شهروندان عادی وجود ندارد. در آنجا قاعده تکثر فرهنگی و نظام اخلاقی و رعایت حداقل‌ها است، اما در حوزه سیاست سبک‌های زندگی و نظام‌های اخلاقی محدودتر می‌شوند. تکیه‌گاه این قاعده روی انتخاب مردم است. بعنی نیاز به قانونی الزام‌آور ندارد، بلکه دست رد زدن بر سینه سیاستمدارانی که از محدوده‌های اخلاقی و جنسی مجاز عبور می‌کنند، باید به خود مردم سپرد، نه اینکه آنها را با منع قانونی از مشارکت در سیاست محروم ساخت. در آمریکا قانونی برای استعفای مقاماتی که بی‌بندوباری اخلاقی دارند نیست، اما فشار افکار عمومی آنها را وادار به کناره‌گیری می‌کند.

درست بر عکس جریان گلشیفته فراهانی که شایسته جنجال و گریبان گرفتن نبود، در مواجهه با سیاستمداران و کنشگران برجسته اجتماعی که از عرف اخلاق زناشویی فاصله می‌گیرند باید برخوردی محکم داشت. در برخی موارد جامعه چنین واکنشی نداشته است. این عدم تعادل، وجهی از بحران اخلاقی و سرگشتگی ما را در تبیین سیمای اخلاقی مناسب جامعه، نمایان می‌سازد.

مخالفان عکس گلشیفته فراهانی همچنین باید توجه کنند وقتی پرداختن به این موضوع عرصه سیاسی کشور را به تلاطم وامی‌دارد و این اقدام به معنای ضربه زدن به جنبش سبز یا دین به شمار می‌آید، آنگاه چنین اقداماتی خارج از چارچوب معمول و ذاتی خود ارزشی نمادین برای کنش‌های سیاسی پیدا می‌کنند. آسیب‌های این اقدامات هنگامی بیشتر خواهد بود که از یک انتخاب فردی به عمل سیاسی اعتراضی تبدل یابند. بنابراین ضرورت دارد پسامد‌های واکنش‌ها را در نظر گرفت و شتابزده عمل نکرد. جنبش سبز اگر داعیه دموکراسی‌خواهی دارد، باید فردیت افراد را به رسمیت بشناسد و با طرح مفهوم مبهم مصلحت، آزادی‌های فردی و بیان و بروز را محدود نکند. در فضای جامعه آزاد هویت‌های فرهنگی متفاوت به شرط پذیرش یکدیگر و خودداری از برخورد‌های حذفی و یکسان‌ساز در مجموع شرایط بهتری برای رشد دارند.

تصاویر:

۱ - نقاشی اثر نیکزاد نجومی.
۲ - نقاشی اثر نیکزاد نجومی.
۳ - نقاشی اثر آناهیتا وثوقی.

راز ماندگاری پدر مهربان ملت

arezoo — Sat, 10 Sep 2011 19:33:20 +0000

علی افشاری

سالی دیگر از رحلت نابه‌هنگام و تاثر برانگیز آیت‌الله سیدمحمود طالقانی گذشت، اما علی‌رغم سپری شدن ۳۲ سال از غروب خورشید حیات او، نام و یادش همچنان در حافظه جامعه و عرصه عمومی زنده است. با عبور ارابه زمان نه تنها گرد و غبار فراموشی بر سیمای آموزگار مدارا و دعوت‌کننده به حق ننشسته است بلکه روزبه‌روز بر تلالو و روشنایی فضایل وی افزوده می‌شود. راز این ماندگاری و عاقبت به‌خیری چیست؟

طالقانی از ابعاد شخصیتی ناهمسان برخوردار بود، اما تعارض‌ها و نا هماهنگی‌ها وی را زمین‌گیر نکرد بلکه سنتز این تضاد‌ها شخصیت و کاراکتری به وی بخشید که در آن روز‌های پر تلاطم وطوفانی اول انقلاب کشتی نجات محسوب می‌شد. اگر قائل باشیم که انسان گریزی از تضاد و پارادکس ندارد، آنگاه به قول پست‌مدرنیست‌ها هرگونه تصور «خود متحد» ماهیت خیالی دارد. به بیان لودویگ وینگشتاین واقعیت از لایه‌ها و امر‌های مختلفی شکل می‌گیرد که هرکدام تصویر و نظام معنایی یا بی‌معنایی متفاوتی دارد.

بررسی سیر تحولات طالقانی نشان می‌دهد که مشی کثرت‌گرا و ارتباط حسنه او با هر گروه محصول امتراج و آشتی بین پاره‌های ناهمساز شخصیتش بود. ترکیب شخصیتی او از منظری خاص وحدت اضداد را به نمایش می‌گذاشت. کسی که ویژگی‌های متفاوت و بعضاً ناسازگاری چون شیفتگی به سوسیالیسم و عدالت اجتماعی، باور به علم‌گرایی تجربی، اسلام‌گرایی شریعت بنیاد نواب صفوی، باور به آزادی، اعتقاد به نظام شورایی، استنتاج راه زندگی از قرآن و زمینی کردن کلام آسمانی، همکاری تشکیلاتی با نوگرایان مذهبی لیبرال مسلک در نهضت آزادی، احترام به احیاگری دینی آیت‌الله خمینی، ضدیت آشتی‌ناپذیر با استبداد و اجبار، استعمارستیزی، ضدیت با صهیونیست که ریشه در ناسیونالیسم عربی (ناصریسم) داشت، انسان‌محوری در نظام سیاسی، شیفتگی به مبارزه و ظلم‌ستیزی رادیکال، پشتیبانی از دکتر مصدق و ملی‌گرایی، حضور مستمر در محراب و مسجد و حفظ مناسبات روحانی را در درون خود جا داده بود.

آیت‌الله طالقانی، آیت‌الله بهشتی، حجت‌الاسلام هاشمی رفسنجانی و ابوالحسن بنی صدر در کنار علمای اهل سنت خراسان و بلوچستان

برآمد این تعلقات و خصایل پویایی خاصی به وی داده بود که همواره در حرکت بود و دریای وجودش جوشش و خروشی نامیرا داشت . این جان شیفته در تمام دوران پربرکت حیاتش دمی از تکاپو نایستاد. اگرچه آیت‌الله طالقانی دانش‌آموخته فقه جعفری بود و از دست مرجع تراز اولی چون شیخ عبدالکریم حائری اجازه اجتهاد خود را دریافت کرد، ولی هیچ‌گاه روی خوش و التفاتی نسبت به آموزش‌های حوزوی نشان نداد. او خیلی زود در نگرشی انتقادی از چارچوب متعارف روحانیت بیرون آمد. به جای پرداختن به ابواب فقهی و استخراج احکام بر اساس قواعد و اصول سنتی، به قران و نهج‌البلاغه روی آورد. او حوزه علمیه قم و نجف را ترک کرد و مسجد، مدرسه و دانشگاه را برای فعالیت برگزید. در تمام عمرش کوشید که با مطالعه قران و فهم جوهره آیات و خواست شارع پرتو‌هایی از قران را باز بتاباند تا یاری‌رسان زندگی مسلمانان در دنیای معاصر شود. از دید او قران کتاب زندگی بود نه صرفاً وسیله مغفرت یا کتابی تزئینی و یا به حاشیه رفته توسط احکام اولیه و ثانویه و احادیث. او سرچشمه را انتخاب کرد تا هدایت‌گر نسل جوان بر مبنای قرآن و کلام امیرالمومنین باشد.

او سنت‌گرا نبود

اما او یک نوگرای دینی نیز بود. سلسله مراتب روحانیت را قبول نداشت. فقه‌محور، سنتی و سنت‌گرا نبود و اساساً به اصلاح انقلابی ساختار و محتوای آمورشی حوزه‌های علمیه اعتقاد داشت. او یک روحانی ارتدوکس نبود اگرچه لباس و مسلک روحانیت برای وی ارزشمند بود ولی روحانیت را واسطه رسمی خدا و پیامبر و مفسر رسمی دین نمی‌دانست. او همچنین با روشنفکران و دانشگاهیان رابطه حسنه‌ای داشت و به باور مسلط در حوزه‌های علمیه و نهاد روحانیت وقعی نمی‌گذاشت که مرتبه روحانی را بالاتر از کلاهی و غیر روحانی می‌داند وبا ادعای خودخوانده «نیابت عامه امام زمان»، امتیاز و شان ویژه‌ای برای خود قائل است. او نه تنها هویت روحانی را دروازه ورود به حقیقت و رستگاری نمی‌دانست بلکه نسبت به کل مذهب نیز چنین دید نداشت و افراد غیر مذهبی را نیز مقیم راه‌های دیگر به‌سوی حقیقت می‌دانست.

او از پیشگامان نوگرایی دینی بود و انسان و ویژگی‌های عام بشری را در کانون توجه قرار داد. وی بر مبنای آموزه‌های قرانی انسان را فی‌نفسه دارای کرامت می‌دانست و ارزش و حق انتخاب افراد را مشروط به عقیده خاصی نمی‌کرد. از دید خطیب پر شور مسجد هدایت که به قول دکتر شریعتی مناره‌ای در کویر بود، آفرینش بر اساس رحمت صورت گرفته بود. بنابراین الهی بودن و معنویت می‌بایست شامل رحمت و شفقت باشد.

صاحب کتاب «پرتوی از قران» عمیقاً تعلق به دین داشت و اسلام‌گرا بود. جایگاه دین و باور‌های مذهبی را هم در حوزه خصوصی و هم در عرصه عمومی تعریف می‌کرد. ولی اسلام‌گرایی او مردم‌سالار بود. از قرائتی انسانی از دین حمایت می‌کرد و مزیتی برای دینداران قائل نبود.

برای آیت‌الله طالقانی فعالیت سیاسی جنبه محوری داشت. او در شرایطی که آخوند سیاسی مترادف با آخوند بی‌سواد بود، حضور آگاهانه و مسئولانه‌ای در صحنه‌های سیاسی داشت و دور از محافظه‌کاری و تقیه، خروش علیه ظلم و ستم را واجب می‌دانست. به بیان دقیق‌تر او یک آخوند مبارز سیاسی بود. اهل زحمت و رنج کشیدن و تحمل شکنجه بود؛ امری که در متوسط روحانیون آن زمان متاعی کمیاب بود.

در واقع باید گفت آیت‌الله طالقانی نمونه‌ای کاملا متقاوت و نادر از برون‌داد متعارف نظام حوزه‌های علمیه قم بود و چهره جدید و نوینی از روحانیت را نمایان ساخت.

وی در عین حال گوشه‌چشمی به احیاگری دینی داشت. از عقب‌ماندگی جهان اسلام و گسترش خرافات و منفعت‌طلبی‌ در لباس دین در رنج بود و آرزوی سربلند کردن عزت و جلال دین و اصلاح آن از پیرایه‌ها داشت. از این منظر عظمت اسلام به عنوان یک آئین برای وی یک هدف بود. آیت‌الله طالقانی به وحدت مسلمین و بخصوص تقریب مذاهب اسلامی بهای بسیار می‌داد و فعالیت‌های زیادی در نزدیک شدن فرقه‌های مختلف اسلامی داشت.

بنابراین پویش دینی او فقط نوگرایانه نبود تا از طریق بازخوانی متون مقدس در چهارچوب حقیقت‌جویی، سازگاری با عدالت، آزادی و نفی اجبار و برطرف کردن تعارض‌ها با زیست جدید قرائتی نوین ارائه بدهد.

مجموعه این خصوصیات باعث می‌شد که به عمل توجه بیشتر از نظر بدهد. او بر اساس مصحف شریف اسلام، مجاهدین را بر اسلام قاعدین که تنها به زهد و معرفت دینی می‌پردازد ترجیح می‌داد، اما در این زمینه جانب افراط را نپیمود بلکه ترکیب متوازنی از هر دو داشت. او می‌کوشید در سایه رشد معارف بشری، فهم دینی را نیز رشد دهد. اشتیاق پایان‌ناپذیر وی به سوسیالیسم را در آثار وی به روشنی می‌توان مشاهده کرد.

نتها سوسالیسم وی مبتنی بر ماتریالسم و کمونیسم نبود. وی با سرمایه‌داری لجام‌گسیخته مخالفت، اما از آزادی مالکیت مشروع دفاع می‌کرد. تفسیر او از قران متاثر از بینش چپ و در عین حال اصول علمی است. او می‌کوشید اثبات کند که حقایق دینی با یافته‌های علمی در تعارض نیست. این ویژگی او را به مهندس بازرگان و دکتر سحابی نزدیک کرد و این همسویی سیاسی باعث شد تا تشکیلاتی سیاسی را با هم تاسیس کنند. این اشتراکات منجر به این شد که تمایز رویکرد سوسیال وی با مشی لیبرال مهندس بازرگان نادیده گرفته شود و همکاری و همراهی تنگاتنگی بین آن‌ها شکل بگیرد.

بی‌توجه به جاه و جلال

آیت الله طالقانی در مجلس خبرگان قانون اساسی، تابستان ۵۸

آیت‌الله طالقانی در تمام طول زندگی‌اش از اشرافیت، تشریفات، مقام و جاه و جلال پرهیز کرد. زندگی ساده و تواضعش زبانزد همگان بود. او اهل انعطاف و سازش در دگرپذیری بود اما بر سر اصول اهل هیچگونه عقب‌نشینی نبود. روحیه مقاوم او مثال‌زدنی بود. در بیان عقایدش محکم بود و اقتداری باشکوه داشت. او به نحو عجیبی به مبارزه اشتیاق داشت و نفس مبارزه برای او ارزش تلقی می‌شد. از این منظر با تمامی گرایش‌هایی که پیش از انقلاب مبارزه می‌کردند، روابط نیکویی داشت و زحمات آن‌ها را پاس می‌داشت. از این منظر بود که هم با فدائیان اسلام، روحانیت مبارز و موتلفه می‌جوشید، هم با مجاهیدن خلق و فدائیان خلق و با سران حزب توده در زندان معاشرت می‌کرد. شاید نزدیکی نیروهای مذهبی در پیش از انقلاب و فعال نبودن شکاف‌ها در این قضیه بی‌تاثیر نبوده است اما رویداد‌های پس از انقلاب نشان داد آیت‌الله طالقانی به وحدت نیرو‌ها و اجتناب از خودی و غیر خودی در عرصه مشارکت سیاسی معتقد بود. برخلاف قول مشهور که آیت‌الله طالقانی را مدافع عدم ارتباط با مارکسیست‌ها در زندان معرفی می‌کنند وی آن‌ها را نجس نمی‌دانست و اظهار می‌داشت: «اولاً در قرآن نجِس نیامده نَجَس آمده که به معنای پلید نیست که اگر دستزده شود نجس شود بلکه یک مسئله سیاسی بوده که یعنی با مشرکان آنقدر ارتباطنداشته باشید که از نظر فکری و علایق شبیه آن‌ها شوید. مجبور نیستید که بپرسید خدارا قبول دارید یا نه تا آن‌ها جواب دهند. این‌ها برادران ما هستند.»

پس از اعلامیه تغییر مشی سازمان مجاهدین خلق، فضای خاصی در زندان ایجاد شده بود و موضع‌گیری آیت‌الله طالقانی نیز در همین چهارچوب قابل فهم است. او می‌خواست تمایز خودش با مارکسیست‌ها را نشان بدهد. وی در همه احوال روابط دوستانه‌ای با نیروهای کمونیست داشت.

حجاب، اجباری نیست

آیت‌الله دشمن سازش‌ناپذیری و خودکامگی بود و با استبداد در هر لباسی مخالفت می‌کرد. او با هوشیاری دریافته بود که استبداد دینی از مخوف‌ترین و تباه‌کننده‌ترین اشکال حکومت فردی است. از این رو با ترجمه کتاب میرزا حسین نائینی کوشید تا خطرات آن را روشن سازد. آزادی و نفی اجبار آن‌چنان در وی نهادینه شده بود که در کسوت یک روحانی از عدم اجبار حجاب برای زنان سخن به‌میان آورد.

او به حکومت دینی باور نداشت و بر مبنای سنت حاکم بر حوزه‌ها و بخصوص آرای میرزای نائینی حکومت اسلامی را فقط در صلاحیت امام معصوم می‌دانست. او بر مبنای امر به معروف و نهای از منکر برای روحانیت نقش نظارتی و ارشادی قائل بود. آیت‌الله طالقانی قسط را به معنای برابری و شایستگی تعریف می‌کرد و تاکید داشت که افراد باید تخصص لازم برای انجام کارشان را داشته باشند. می‌گفت اگر کسی متصدی کاری باشد و از عهده‌ آن بر نیاید، لازم است خودش از آن کناره بگیرد. وی حکومت صالحان را تجویز می‌کرد که لزومی نداشت حتماً حاکمان آن مذهبی باشند. در قرائت وی از حکومت صالحان، حکومت نباید برخلاف عقاید مردم کاری انجام دهد و لزومی ندارد که بخواهد قوانین مذهبی رااجرا بکند.

این روحانی آزاده پیشنهاد نامزدی برای ریاست جمهوری را رد کرد و در مخالفت با ریاست جمهوری روحانیت گفت: «ما باید به کار ارشاد و نظارت برگردیم. کار را باید به کاردان سپرد. رئیس‌جمهور باید مدیریت بلد باشد. هرکس مقام و زوری دارد نمی‌تواند رئیس‌جمهور باشد. این یک کار تخصصی است. همانطور که وزیر و استاد باید متخصص باشند، رئیس‌جمهور نیزباید تخصص داشته باشد.»

رابطه با آیت‌الله خمینی

روابط آیت‌الله طالقانی با آیت‌الله خمینی پارادوکسیکال بود. از یک طرف پیوندی عاطفی با وی داشت و اقتدار و تلاش وی برای تجدید عظمت اسلام را قدر می‌نهاد و از روحیه مبارزاتی‌اش در جایگاه یک مرجع تقلید تجلیل می‌کرد، اما از سوی دیگر با مشی سیاسی اقتدارگرای او مخالف بود. او برخلاف آیت‌الله که برای وحدت همه در زیر عبای خود تلاش می‌کرد، نظر به مشارکت همه گروه‌ها داشت و امتیازی برای روحانیت و خط امام قائل نبود. او بی‌خبر از آن‌که آقای خمینی شورای مخفی برای هدایت انقلاب تشکیل داده است، شورایی در تهران مرکب از نمایندگان همه گروه‌های انقلابی تشکیل داد، اما این شورا با نوع نگاه رهبر انقلاب مجال فعالیت پیدا نکرد. آیت‌الله خمینی نیز با علم به تفاوت بینش عمیق و همچنین حساسیت آیت‌الله مطهری و آیت‌الله بهشتی وی را در جمع اولیه شورای انقلاب به بهانه عضویت در شورای مرکزی جبهه ملی برنگزید. سرانجام با وساطت ابراهیم یزدی و عزت‌الله سحابی و انحلال شورای انقلاب آیت‌الله طالقانی، حضور وی پذیرفته شد که البته هیچوقت جنبه موثری پیدا نکرد. در مجلس خبرگان نیز حواریون آیت‌الله اجازه ندادند وی بر مسند ریاست مجلس خبرگان تکیه بزند و در فاصله‌ای نزدیک، انتخابات ریاست مجلس خبرگان را به آیت‌الله منتظری باخت. اگر موازنه قوا به گونه‌ای دیگر بود محتملاً انقلاب سرنوشت دیگری می‌یافت. آیت‌الله به مرور متوجه مشکلات و سر بر آوردن دوباره استبداد در قامت دینی شد و در مجموع تصمیم گرفت که به جای تقابل علنی و در عین حفظ رابطه خوب با آیت‌الله خمینی، توازنی ایجاد کند و سنگری برای محافظت از آزادی‌ها و حقظ حقوق برقرار کند. نگرش انتقادی او به روند انحراف از انقلاب از اعتراض به بازداشت پسرش مجتبی اوج گرفت که با استفاده از روش مبارزه منفی قهر کرد و به زادگاهش در طالقان رفت. دلیل اقدام اعتراضی‌اش بازداشت پسرش نبود بلکه اطلاع از بدرفتاری‌ها، خودسری‌ها و برنتافتن آزادی‌ها بود. او پس از گفت‌وگو با سیداحمد خمینی و تاکید بر اصلاح کج‌روی‌ها به صحنه سیاسی بازگشت. این‌بار اما در مجلس خبرگان با نشستن روی زمین و احتراز از تکیه زدن بر صندلی در اقدامی نمادین اعتراضش را نشان داد و هم به تلویح اعلام کرد که تغییری در کشور ایجاد نشده است و مناسبات طاغوتی در حال بازسازی است.

دست سرنوشت به وی مهلت نداد تا در هنگام تصویب اصل ولایت فقیه مخالفتش را به طور علنی اعلام کند. اگر او زنده می‌ماند ممکن بود سدی در برابر استبداد دینی و گسترش مشی فاشیستی تحت پوشش اسلام ناب ایجاد کند. این روند رویارویی با آیت‌الله خمینی را گریز ناپذیر می‌ساخت.

مشی مستقل

شواهد آن سال‌ها نشان می‌دهد اگرچه پشتوانه مردمی آیت‌الله طالقانی چشمگیر بود ولی جای تردید جدی وجود دارد که می‌توانست به تنهایی آیت‌الله خمینی و نیرو‌های خط امام را متوقف کند. بسیار محتمل بود او نیز وضعی مشابه مهندس بازرگان و آیت‌الله منتظری پیدا می‌کرد.

آیت‌الله طالقانی مشی مستقل داشت. برخلاف برخی پندار‌ها او موافق سازمان مجاهدین خلق نبود و با آن‌ها مرزبندی داشت. با پیشنهاد ورود مسعود رجوی به شورای انقلاب مخالفت کرد، اما معتقد بود که باید از آن‌ها استفاده کرد و حضورشان در خانواده انقلاب را به رسمیت شناخت. مخالف برخورد حذفی با آنان بود. متاسفانه آن دسته از نیرو‌های انقلابی صادق که پس از راهپیمایی خودجوش دفاع از آیت‌الله طالقانی، راهپیمایی دیگری را در دفاع از خط امام و محوریت آیت‌الله خمینی سازماندهی کردند و آشکارا ضرب شصتی به آیت‌الله طالقانی نشان دادند خطایی استراتژیک مرتکب شدند که در فضای انقلاب رهبری مطلق را بر دوش آیت‌الله خمینی قرار دادند و مشارکت هر شخصیت انقلابی دیگر در رهبری را برنتافتند. اگر شخصیت‌هایی چون آیت‌الله طالقانی به عنوان وزنه اجتماعی مهم مورد توجه قرار می‌گرفتند آنگاه توازنی تعادل‌بخش در برابر اقتدارگرایی آیت‌الله خمینی ایجاد می‌شد و چه بسا انقلاب از مسیر آزادی منحرف نمی‌شد.

به‌هر حال نهیب ققنوس آزادی در آخرین نماز جمعه گویای نارضایتی عمیق او از روند امور و بر باد رفتن امید و آرزوهایش پس از سرنگونی رژیم پهلوی بود. آیت‌الله طالقانی در آن خطبه تاریخی گفتند: «ایشان در آن سخنرانی گفتند امام بارها گفته، من هم تاکید کردم، اما نمی‌دانمچرا قانون شورا‌ها اجرا نمی‌شود و می‌گویند اگر شورا تعیین کنیم ماچه کاره‌ایم؟ شما هیچ‌کاره‌اید. بروید دنبال کارتان. می‌گویید مردم اشتباه می‌کنند. خب بگذارید اشتباه بکنند. این موضوع باید عملی شود. مانند کودکی که بارها زمین می‌خورد تا راه رفتن بیاموزد. مردم هنوز باور نمی‌کنندکه سرنوشتشان را خودشان به دست گرفته‌اند.»

در مجموع همانطور که آیت‌الله طالقانی بر حسن توازن بین تاریخ، طبیعت، اجتماع، آفرینش و تاریخ تاکید داشت، شخصیت وی نیز توازن نیکویی از دل ویژگی‌های متفاوت و متعارض پیدا کرده بود.