انقلاب

محافظه‌کاری سیاسی و نگرانی از طرح براندازی غرب

politics — Wed, 20 Mar 2013 08:59:42 +0000

علی افشاری

علی افشاری − سخنان اسحاق جهانگیری در برنامه "شناسنامه" صدا وسیما منبع مناسبی برای شناسایی چرایی گرایش بخشی از نیرو‌های سیاسی معترض و اصلاح‌طلبان به سمت محافظه‌کاری سیاسی است.

جهانگیری عضو حزب کارگزاران سازندگی و از فعالان بنیاد باران محمد خاتمی است. دیدگاه‌ سیاسی وی متعلق به بخش محافظه‌کار و تکنوکرات اصلاح‌طلبان است و نمی‌توان آن را نماینده تفکر کلیت اصلاح‌طلبان و حتی گروه کارگزاران سازندگی به شمار آورد.

او متعلق به بخشی از اصلاح‌طلبان است که بر مرزبندی و تمایز با جنبش سبز تاکید زیادی دارد و رهبری و ولایت فقیه را مرکز ثقل نظام می‌داند. بنا بر اعلام جهانگیری، خامنه‌ای در این دیدار «تاکید ویژه» کرده است «کسانی که جمهوری اسلامی را قبول ندارند از خودتان دور کنید».

جهانگیری با تاکید بر ضرورت مرزبندی با نیروهای "ضد انقلاب" و برانداز بیان داشت یکی از اشکالات اصلی اصلاح‌طلبان غفلت از این امر بوده است. او در بخش دیگری از مصاحبه خود از جمله گفت:

- «اصلاح‌طلب‌ها قطعا در کم شدن اعتماد نظام به این جریان سیاسی نقش داشته‌اند».

- « فشار بیرونی زیاد است، باید استحکام داخلی را افزایش داد. مردم از اختلافات داخل حکومت خسته می‌شوند».

-«انتخابات ریاست جمهوری خرداد ۹۲ باید تجلی واقعی از وحدت و انسجام ملت ایران باشد».

- «دشمن وقتی ببیند مردم ایران منسجم هستند، مجبور می‌شود کوتاه بیاید».

عامل نگرانی از تهاجم خارجی

بررسی دقیق حرف‌های اسحاق جهانگیری روشن می‌سازد که گرانی از تهاجم خارجی و یا افزایش فشار‌های غرب یکی از دلایل وی برای ملاقات با خامنه‌ای و پنداشت ضرورت عقب‌نشینی اصلاح‌طلبان برای کسب اعتماد نظام است.

این دیدگاه فقط مختص جهانگیری نیست. بلکه چه بسا کثیری از اصلاح‌طلبان نیز به دلیل هراس از نقشه احتمالی آمریکا برای براندازی حکومت یا رشد گرایش‌های معتقد به ایجاد آلترناتیو در بیرون از مرز‌های کشور و یا تکرار تحولات سوریه و لیبی در ایران، مطالبات خود را کاهش دهند و تضاد اصلی خود را مواجهه با فشار‌های بیرونی تعریف کنند.

چه بسا کثیری از اصلاح‌طلبان نیز به دلیل هراس از نقشه احتمالی آمریکا برای براندازی حکومت، یا رشد گرایش‌های معتقد به ایجاد آلترناتیو در بیرون از مرز‌های کشور و یا تکرار تحولات سوریه و لیبی در ایران، مطالبات خود را کاهش دهند و تضاد اصلی خود را مواجهه با فشار‌های بیرونی تعریف کنند.

حتی ممکن است تغییر گرایش برخی از کنشگران سیاسی که روزگاری مداقع تغییر نظام سیاسی به جمهوری عرفی بودند و امروز با چرخش موضع فاحش به حمایت از کاندیداتوری خاتمی روی اورده‌اند و دیگر مانند گذشته وی را به خاطر سیطره دغدغه حفظ نظام در رفتار سیاسی‌اش سرزنش نمی‌کنند، ریشه در همین نگرانی داشته باشد.

البته دیگران مانند جهانگیری این نگرانی را به صورت علنی بیان نکرده‌اند اما از لابلای مواضع آنان می‌توان دیدگاه مشابهی را شاهد بود.

در عین حال تردید وجود دارد که آیا نگرانی این جمع واقعا تغییر حکومت با محوریت نیرو‌های خارجی است یا اینکه اساسا تغییر نظام سیاسی را به مصلحت خود نمی‌بینند و از این رو با بزرگنمایی خطر خارجی و مخاطرات دوران گذار می‌خواهند اصل دگرگونی بنیادی حکومت را تخطئه کنند.

عامل منفعت در کنار آمدن با قدرت

سوابق افرادی چون جهانگیری نشان می‌دهد که وی متعلق به تکنوکرات‌هایی است که برایشان فعالیت وحضور در صحنه تصمیم‌گیری کشور اصل است و در هر شرایطی ترجیح می‌دهند با قدرت مسلط کنار بیایند.

برای اتها دموکراسی و خواست ملت موضوعیت ندارد. طبیعی است سرنوشت سیاسی این گروه با نظام جمهوری اسلامی پیوند خورده باشد. آنها در فضای پس از تغییر حکومت جایگاهی برای خود متصور نیستند و در نتیجه بین بقای سیاسی آنها و بقای حکومت پیوند استراتژیکی برقرار شده است.

البته این جریان در محدوده خود و تا زمانی که با نظام سیاسی اصطکاک پیدا نکند، در چارچوب رعایت خطوط قرمز حاضر است به خواست‌های مردم نیز توجه نشان دهد.

جریان غالب اصلاح‌طلبان و بخصوص محمد خاتمی نیز تاکنون نشان داده‌اند که متغیر‌های اصلی مورد نظر آنها در تنظیم مواضع سیاسی، حفظ هژمونی در بین نیرو‌های منتقد وضع موجود و تعقیب مطالبات اصلاحی در عین به خطر نیفتادن پایه‌های نظام است.

بنابراین زمانی که تصور کنند فضا به سمت تغییر اساسی ساختار قدرت میل می‌کند، کندروی پیشه کرده و چسبندگی خود به نظام سیاسی را افزایش می‌دهند.

نقد محافظه‌کاری‌ متوسل به ترس از تهاجم خارجی

حال با این مقدمه کوشش می‌شود تا منطق محافظه‌کاری سیاسی به دلیل نگرانی از تهاجم خارجی و یا به بیان قدیمی‌تر، ترجیح استبداد بر استعمار مورد چالش قرار گیرد.

البته پیشاپیش متذکر می‌شود که بر مبنای مستندات و مدارک معتبر، دولت‌های غربی و در راس آنها آمریکا، برنامه و سیاست مشخص تغییر حکومت در ایران را ندارند و کماکان جمهوی اسلامی را یک دولت مشروع محسوب می‌کنند که به زعم آنها باید رفتارش را تصحیح کند.

ادعا‌هایی مانند سوریه‌ای شدن و یا لیبیایی شدن ایران نیز یا یک پلمیک سیاسی است که جریانی با اهداف خاص آن را طرح می‌کند تا دیدگاه جهانی خود در ستیز با غرب را توسعه دهد؛ یا بر اساس غفلت از این واقعیت صورت می‌گیرد که این تحولات ارادی نبوده بلکه محصول شرایط خاص دو کشور لیبی و سوریه هستند.

همچنین ادعا‌هایی مانند سوریه‌ای شدن و یا لیبیایی شدن ایران نیز یا یک پلمیک سیاسی است که جریانی با اهداف خاص آن را طرح می‌کند تا دیدگاه جهانی خود در ستیز با غرب را حفظ کند و توسعه دهد؛ یا بر اساس غفلت از این واقعیت صورت می‌گیرد که این تحولات ارادی نبوده بلکه محصول شرایط خاص دو کشور لیبی و سوریه هستند.

به لحاظ منطقی هیچ دلیلی وجود ندارد که وضعیت لیبی یا سوریه به مثابه یک الگو در ایران تکرار شود.

مسئول اصلی فجایع انسانی رخ داده در این دو کشور، حکومت‌های دیکتاتوری آنهاست. بنابراین جدی بودن طرح تغییر حکومت با محوریت نیرو‌های خارجی در مقطع فعلی امری موهوم و غیر واقعی است.

دیگر ایراد این برخورد، تلقی دشمن از غرب است. این دیدگاه که همسویی آشکاری با پارادایم حکومت دارد، فکر می‌کند که نیرو‌های غربی به رهبری آمریکا مقاصد بدی برای ایران دارند و پشت هر سمت‌گیری آنان توطئه‌ای علیه ایران و ایرانی نهفته است.

این تصور با حقیقت بیگانه است. غرب نه دوست ایران است و نه دشمن ایران. بلکه روابط خود با ایران را بر اساس منافع و ملاحظات امنیتی تنظیم می‌کند. راه‌کار مناسب در عرصه سیاست خارجی ایران نیز تعقیب رویکردی مشابه با محوریت منافع ملی و امنیت کشور است.

این رویکرد امر جدیدی در تاریخ معاصر ایران نیست. به نظر می‌رسد برخورد‌های جدید به نوعی تکرار رویکرد برخی از نیرو‌های انقلابی در سال‌های نخستین پس از فروپاشی نظام شاهنشاهی پهلوی باشد که با هدف قرار دادن امپریالیسم، حاضر به همکاری و همسویی با استبداد دینی شدند.

نتیجه این همکاری تثبیت و گسترش اقتدار گرایی، نقض فاحش حقوق بشر و تضعیف ساختار‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی کشور بود که در مقاطع بعدی به قربانی شدن خونین خود این جریانات منتهی شد.

برخی از صحنه گردانان آن روز ضرورت وحدت خلق علیه وابستگان امپریالیسم حتی تا جایی پیش رفتند که رفقای سابق خود را به مهلکه محافل اطلاعاتی و دادگاه‌های انقلاب بردند و خواستار تقویت و تجهیز نظامی ماشین سرکوب حکومت شدند. اکنون نیز همان منطق غلط را در شکلی دیگر پیش می‌برند و از رویکرد‌های محافظه‌کار در سپهر جنبش اعتراضی حمایت می‌کنند.

اینک گذشت ایام روشن ساخته است که توطئه و طرح امپریالیسم توهمی بیش نبود. استقلال کشور نیز در معرض خطر جدی قرار نداشت، اما به بهانه این خطر‌های فرضی، احزاب و گروه‌های دگراندیش و جنبش‌های اجتماعی از عرصه عمومی حذف شدند.

حتی اگر واقعا خطر جدی تهاجم خارجی وجود داشته باشد و تصور کنیم که دولت آمریکا می‌خواهد مهندسی تحولات سیاسی در ایران را در دست بگیرد و دولتی وابسته بر سر کار بیاورد، آیا باید برای مواجهه با این طرح جانب حکومت مستبد و ناقض حقوق شهروندان را گرفت؟

اگر واقعا خطر جدی تهاجم خارجی وجود داشته باشد و تصور کنیم که دولت آمریکا می‌خواهد مهندسی تحولات سیاسی در ایران را در دست بگیرد و دولتی وابسته بر سر کار بیاورد، آیا باید برای مواجهه با این طرح جانب حکومت مستبد و ناقض حقوق شهروندان را گرفت؟

آیا باید مانند اسحاق جهانگیری، مجید انصاری و سید عبدالواحد موسوی لاری بدون توجه به خون‌های ریخته شده، زندگی‌های تباه گشته و ظلم گسترده‌ای که بر سر بخش‌های مختلف مردم ایران رفته و می‌رود، زندانی بودن صدها نفر به ناحق و حصر خانگی موسوی وکروبی، به ملاقات راس ولایت استبداد رفت و سعی در جلب نظر مثبت وی داشت؟

طبیعی است برونداد نهایی این برخورد، تثبیت و استمرار نظام استبدادی و ساخت مطلقه قدرت خواهد بود که با تداوم سرکوب سازمان یافته، تبعیض و نقض مستمر حقوق بشر، کشور را به سمت انفجار می‌برد.

قطعا در چنین وضعیتی دولت‌های خارجی نیز به مراتب امکان بیشتری برای طرح احتمالی ایجاد نظام سیاسی وابسته به خود پیدا خواهند کرد.

ضرورت پیگیری مطالبات ملت

در هیچ شرایطی نمی‌شود نرمش و مصالحه با نظام استبدادی با هدف بازگشت به قدرت و بدون توجه به برآورده ساختن مطالبات ملت را توجیه کرد. این عقب‌نشینی و کند روی سیاسی نتیجه ماندگاری برای جامعه و نیرو‌های تحول‌خواه ندارد و امتیازات آن عمدتا نصیب اقتدار گرایان می‌شود.

استدلالی که اولویت را با تاکید بر شرایط ویژه کشور و تهدید‌های خارجی، به ثبات و آرامش می‌دهد و استیفای مطالبات ملت را به آینده‌ای نا معلوم موکول می‌‌کند و یا خواهان کاهش مطالبات ملت است، چشم انداز روشنی را برای بهبود وضعیت اجتماع و مردم ارائه نمی‌دهد.

بیشتر به نظر می‌رسد در این نگرش کشور و ملت گروگان خطر‌های خارجی احتمالی شده‌اند که قطعیت آن مشخص نیست و وضعیت نابسامان و نا عادلانه موجود استمرار می‌یابد. رویکرد مناسب، به جریان انداختن راه سوم است که با نفی توامان استبداد و وابستگی، افکار عمومی را بسیج می‌کند تا جنبش اجتماعی نیرومندی با محوریت مردم داخل کشور تشکیل شود.

البته از آنجایی که طرح و برنامه‌ای مبنی بر اشغال نظامی و یا تمایل به براندازی حکومت از سوی غرب مشاهده نمی‌شود، اساسا این نگرانی وجهی از واقعیت ندارد. بنابراین محافظه‌کاری سیاسی ناشی از نگرانی از مخاطرات خارجی یا یک پروژه سیاسی است که اهداف مشخصی را دنبال می‌کند و یا مبتنی بر دغدغه‌ای است که بر مبنای محاسبات و برآورد غلط صورت گرفته است.

تجربه تلخ و خونین سال‌های نخست بعد از انقلاب و بر قراری فضا‌های دو قطبی استقلال – دموکراسی و یا آزادی – امنیت که باید تنها یکی را انتخاب کرد، مدرسه خوبی برای کسب تجربه است تا در فضای کنونی تصمیم درست اتخاذ شده و اشتباهات گذشته تکرار نشود.

استبداد و اقتدار گرایی بزرگ‌ترین مشکل کشور و جامعه هستند. وابستگی نیز بیراهه دیگری است. اما آنچه اینک خطرش به صورت عینی دیده می‌شود و مشکلاتش گریبان کشور و ملت را گرفته است، استبداد دینی است. بنابراین هیچ موضوع دیگری در مقطع کنونی نباید شکاف بین آمریت و مردم سالاری را تحت‌الشعاع قرار دهد.

محمد مصدق و تجربه اصلاح انقلابی

politics — Tue, 19 Mar 2013 09:19:28 +0000

به مناسبت سالگرد ۲۹ اسفند، روز ملی شدن صنعت نفت

مجتبی‌ مهدوی*

مجتبی‌ مهدوی − سفیر وقت فرانسه در تهران مصدق را حاصل جمع گاندی و روسو خوانده بود. مردی که تعهد به عدم خشونت و عشق به آزادی را در خویش جمع کرده بود.ایران امروز به این تجربه محتاج است زیرا نه به اصلاحی رفرمیستی و نه انقلابی خشونت بار, بلکه به اصلاح انقلابی نیازمنداست.

مصدق برای اجرای دو طرح، حضور در خانه قدرت را پذیرفت:

− اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت و تخصیص درآمد حاصله از آن برای اصلاح اقتصاد, و

− اصلاح قانون انتخابات مجلس شورا و شوراهای محلی در جهت نهادینه کردن دموکراسی.

اگرچه هر دو طرح, فرمی اصلاح گرایانه داشتند اما در ماهیت، انقلابی و معطوف به تغییرات ساختاری بودند

اصلاح انقلابی در سیاست داخلی

ناسیونالیسم در خدمت دموکراسی: ناسیونالیسم مصدق ابزاری در خدمت سرکوب و اعمال سیاست‌های تبعیض آمیز قومی بنام وحدت ملی نبود. همچنانکه عذری برای سرپوش نهادن بر تهدید واقعی حکومت اقتدارگرای شاهنشاهی نبود. مبارزه با سلطه خارجی انگلیس، تنها وجهی از مفهوم ناسیونالیسم مصدق را تشکیل میداد. ناسیونالیسم وی، بر دوپایه دموکراسی و استقلال بنا شده بود و پارلمانتاریسم دموکراتیک و دولت ملی ارکان آن را تشکیل می‌داد.

قانون‌گرایی رادیکال: مصدق به ارزش‌های بنیادین دموکراتیک به عنوان ضامن روح قانون‌گرایی معتقد بود. اما در شرایط ویژه‌ای که دربار، مجلس شورا را به ابزار استبداد تبدیل کرده بود، مصدق قانون‌گرا نمی‌توانست به همه فرایندهای قانونی وفادار بماند. وی بارها گفت که رأی مردم نسبت به فرایندهای قانونی موجود اولویت دارد زیرا ایشان روح قانون و جوهره آن هستند. فلسفه سیاسی او این بود:"هرجا که مردم هستند، مجلس همان جاست”. مصدق از پوپولیسم حاکم بر فضای سیاست و فرهنگ سیاسی موجود بهره می‌برد. اما، از قدرت جادوئی خویش به عنوان ابزار سرکوب استفاده نکرد.

سیاست اخلاقی بدون ترویج رسمی اخلاقیات: برخلاف رویکرد سنتی سیاست موعظه اخلاقی، آرمان اصلی مصدق نهادینه کردن ارزش‌های مدنی در دولت و ایجاد دولتی بدون فساد بود تا به مفهوم شهروندی اعتبار بخشد. مصدق, فرهنگ مریدپرور و حامی پرور حاکم بر فرهنگ سیاسی را به چالش کشید. علاقه‌ای به شنیدن تملق از خود نشان نداد. القاب تشریفاتی را منع کرد. استفاده شخصی از امکانات دولتی را ممنوع ساخت. شخصاً دیناری حقوق دولتی به عنوان نخست وزیر نگرفت. بسیاری از هزینه مسئولیت‌های دولتی همچون سفرهای خارجی اش را شخصاً پرداخت می‌کرد. پلیس را از آزارمخالفینش برحذر داشت. با سنت‌های اشرافی سیاسی درافتاد. با تکیه بر کاریزمای دموکراتیک خویش, با مردم ارتباطی بی واسطه داشت زیرا به حقوق ایشان باور داشت.

اصلاحات جامع و ساختاری: برنامه ۹ ماده‌ای مصدق شامل اصلاح قانون انتخابات، نظام قضایی، قانون مطبوعات، قانون کار، مالیات، آموزش، بهداشت, شوراها و اصلاحات ارضی بود. بر اساس این طرح, بیش از ۰۰۰ ۴۰ روستای کشور برخوردار از شوراهای نیمه انتخابی می‌گشتند. وی شاه را مجبور ساخت تازمین‌های دربار را به دولت واگذار نماید تا از آن طریق به کشاورزان منتقل شود. دانشگاه تهران را از نظر مالی مستقل از دولت اعلام نمود. تحصیلات رایگان و اجباری را نهادینه کرد. استقلال کانون وکلا را به رسمیت شناخت. وزارت جنگ را به وزارت دفاع ملی تغییر داد. بودجه ارتش را کاهش داد. مصدق، نخستین نخست وزیری بود که حتی پیش از پاره‌ای از دول غربی فرمان داد تا مذاکرات مجلس شورا بطور مستقیم از رادیو پخش شود. در سال ۱۳۳۱، از مجموع ۲۷۳ نشریه موجود در ایران، هفتاد نشریه برعلیه مصدق آزادانه قلم می‌زدند

بنیادی‌ترین اصلاح ساختاری دولت مصدق در شعار «اقتصاد بدون نفت» تجلی می‌یافت. توفیق نسبی‌ مصدق در بازسازی اقتصاد بدون نفت، صادرات ایران را ۱۳% افزایش و واردات آن را۵۰% برای مدت زمانی محدود کاهش داد. این تراز مثبت تجاری نشانه آشکاری برای یک شروع خوب در جهت تغییرات بنیادی در ساختار اقتصادی بود. از نظر سیاسی، اقتصاد بدون نفت، گامی اساسی در مقابله با دولت رانتیر و استبداد نفتی‌ در ایران بود. ویژگی دولت رانتیر این است که به سهولت، وابستگی خود به منابع داخلی درآمد را کاهش داده و از همین رو، متکی به طبقات اجتماعی نیست. شیوهٔ مدیریت درامد نفت در دولت رانتیر، دولت را از جامعه, مستقل و در برابر شهروندانش غیرپاسخگو می‌سازد.

اصلاح انقلابی در سیاست خارجی

ناسیونالیسم در خدمت استقلال ملی: حسین فاطمی، معمار ملی شدن صنعت نفت، اهمیت مسئله نفت برای ایرانیان را همچون اهمیت استقلال برای اندونزی، هند، سوریه و لبنان دانسته بود. ازدیدگاه مصدق، مسئله ملی شدن نفت، نمادی از یک جنبش ناسیونالیستی در عصر پسا- استعماری بود. مهمترین علت ملی شدن نفت، جنبه سیاسی و نه اقتصادی آن بود. مصدق حاضر بود تا از نظر اقتصادی تقریباً به بهای هر قیمتی نزاع با شرکت نفت ایران و انگلیس را رفع و رجوع کند، اما حاضر نبود به هیچ قیمتی زیربار قرارداد دیگری با پیامدهای منفی سیاسی برود. اصل ملی شدن نفت از نظر وی غیرقابل مذاکره بود. مصدق در مجلس شورا گفت هرکسی بخواهد نبرد مقدس این ملت را از منظر دستاوردهای اقتصادی بسنجد و استقلال یک ملت را با چند میلیون پوند مقایسه کند بی تردید در اشتباهی بزرگ بسر می‌برد.

سیاست موازنه منفی: سیاست موازنه منفی به معنی‌ چرخش در پارادایم سیاست خارجی ایران در جهت کسب استقلال از قدرت‌های بزرگ بود. سیاست موازنه منفی، علاوه بر نفی سلطه دول غربی، سلطه استعماری روسیه را نیز برنمی تابید، چنانچه مصدق با تمدید امتیاز خاویار و حق ماهیگیری در دریای خزر برای روسیه شوروی مخالفت کرد. تأثیر اصل موازنه منفی فراتر از مرزهای ایران نیز قابل مشاهده بود، زیرا نهایتاً به تشکیل بلوک سومی در سال‌های جنگ سرد انجامید که با اتخاذ سیاست بیطرفی فعال، سنگ بنای جنبش عدم تعهد را گذارد.

دیپلماسی اعتراض: مصدق با منطق سیاست قدرت آشنا بود. از همین رو، از میانجی گری آمریکا برای دست یابی به راه حل ملی شدن نفت استقبال کرد. در ۱۳۳۰، مصدق با پیشنهاد جورج مک گی، دستیار وزارت خارجه آمریکا، در خصوص حل معضلات نفت بطور اصولی موافقت کرد. این طرح اما، توسط آنتونی ایدن، وزیر خارجه بریتانیا، پذیرفته نشد. در حالیکه بریتانیا ایران را تحریم اقتصادی کرده بود, مصدق جز با زبان قانون با بریتانیا سخن نمی‌گفت. وی ازحق تعیین سرنوشت و قیام ملی ایرانیان در کادر حقوق بین الملل در سازمان ملل دفاع کرد. وی هوشیارانه جنبش ضدّ استعماری مردم ایران را با جنبش استقلال ۱۷۷۳ آمریکا بر علیه استعمار انگلیس مقایسه کرد. مصدق، همچنین در دادگاه لاهه شخصاً حضوریافت و با ارائه ۱۸۱ مدرک برعلیه دخالت‌های نامشروع بریتانیا، از حقوق ملت ایران دفاع نمود. وی خطاب به دادگاه لاهه می‌گوید دولت وی تحت هیچ شرایطی صلاحیت این دادگاه را نخواهد پذیرفت، زیرا نمی‌تواند خود را در موقعیت خطرناکی قراردهد که ممکن است تصمیم دادگاه برای ملت ایران رقم بزند.

مخالفت با امپریالیسم و نفی ضدیت با غرب: مصدق هیچگاه احساسات ضد انگلیسی مردم را تهییج نکرد. وی پیوسته احترام خویش را نسبت به مردم انگلیس و سنت‌های دموکراتیک آنها نشان می‌داد. مصدق تأکید می‌کرد که ایران نه با مردم انگلیس بلکه با کمپانی نفت انگلیس و ایران در جدال است. از دیدگاه وی، استعمار نه تنها عامل عقب ماندگی سیاسی– اقتصادی و وابستگی است، بلکه موجد تباهی فرهنگی و معنوی یک ملت نیز می‌گردد. با این وجود، ضدیت با امپریالیسم هرگز به مفهوم ضدیت کور با غرب، بیگانه ترسی, نژادپرستی و یا بازگشت به سنت‌های عقب مانده نبود.

میراث دیروز، درس‌های امروز

مصدق تأثیری ماندگار و عمیق بر تاریخ و سیاست ایران گذاشته است. از همین رو، ایران امروز می‌تواند همچنان از میراث سیاسی و معنوی وی بهره برد. بی‌ تردید ایران امروز و دوران مصدق دارای شرایط یکسان نیستند وهر گونه الگو برداری مکانیکی از آن دوره کاری غیر تاریخی‌ است. با این وجود، واکاوی میراث تجربه تاریخی‌ دیروزمیتواند سهمی در مسئله شناسی‌ برخی‌ از مشکلات امروز ما داشته باشد. مصدق توانست به ما نشان دهد که حکومت اقتدارگرا بستر مناسبی برای نقض حاکمیت ملی‌ توسط دول دیگر فراهم می‌کند; می‌توان با مردم بی واسطه سخن گفت؛ به روح قانون‌گرایی وفادار ماند اما در بند واژه‌های قانون نماند؛ سیاست اخلاقی را اجرا کرد اما به طور رسمی ترویج نکرد؛ در برابر فرهنگ حامی پرور و مریدساز سرفرود نیاورد; با امپریالیسم مخالف بود بدون آنکه اسیر احساسات ضدیت با غرب گردید؛ به روند حاکم بر سیاست بین الملل انتقاد داشت اما درچارچوب همین سیستم به احقاق حق ملی پرداخت؛ به تغییرات بنیادین اجتماعی– سیاسی بدور از خشونت کور دست زد؛ و باور کرد که ایران پتانسیل رهایی از عوارض منفی دولت رانتیر و استبداد نفتی، به عنوان ویژگی منفی دولت مدرن ایران، را دارد

واقعیت تلخ تاریخی اما، این است که مصدق نه در ایجاد یک دموکراسی پارلمانی مستقل توفیق یافت ونه در کسب استقلال سیاسی وحل و فصل نهایی قضیه نفت پیروز شد. پاره‌ای از علل این ناکامی محصول شرایطی بود که نه مصدق ونه هیچ رهبرملی دیگری قادر به کنترل آن نبودند. سوای از عامل خارجی‌ و برخی‌ عوامل داخلی‌، پاره‌ای از علل این ناکامی، متأثر از شخصیت و سیاست مصدق بود. در فقدان یک سیاست مؤثر حزبی، پوپولیسم مصدق نقشی بدیل و مؤثر بازی کرد. اما مصدق فاقد چارچوب سازمانی موثر برای تحقق یک نظام پارلمانتاریستی دموکراتیک بود. موفقیت کودتای سهل الوصول ۱۳۳۲، بخشاً مرهون فقدان یک سازمان فراگیر حزبی در حمایت از مصدق بود. دیگر آنکه، علیرغم تلاش برای عبور از موانع قانونی، مصدق همچنان میراث دار برخی منش‌های سنتی لیبرال قانون‌گرا بود که, به همراه ناکامی مکرر کوشش‌های پیشین ایرانیان در تشکیل یک نظام حزبی مؤثر، وی را نسبت به ایجاد یک حزب کارآمد دلسرد کرده بود. با این وجود، در تابستان ۱۳۴۱ در نامه‌ای اعتراف می‌کند که یکی از عوامل عقب ماندگی ایرانیان فقدان سازماندهی‌ اجتماعی– سیاسی است. جنبش دموکراتیک امروز مردم ایران میتواند از این اعتراف تاریخی، درس‌های تازه بیاموزد

مصدق می‌دانست که حکومت مطلقه نه فقط مانع توسعه سیاسی است بلکه به سلطه بیگانگان خواهدانجامید. زیرا در فقدان حضور مردم، تسلط برحاکم مطلقه کار دشواری نیست. وی در دو جبهه مبارزه با حکومت مطلقه و امپریالیسم جنگید. در ایران امروز نیز، اقتدار تمامیت خواهان, تهدیدات خارجی را کاهش نخواهد داد. عزت و حاکمیت ملی ایران در صورتی محافظت می‌شود که سیاست نگاه به مردم جایگزین دل بستن به اقتدارگرایان داخلی‌ و بیگانگان گردد

مصدق اهداف کلان جنبش را، اگر نه در همه جزئیات، تبیین و آن را به مردم منتقل کرد. اما گفتمان رفرمیسم ایران امروز, علاوه بر ضعف رهبری موثر, بخشا از سیاست‌هایی ضربه خورده است که مفاهیمی متضاد همچون دموکراسی مدرن و ولایت فقیه را در خویش جمع کرده و قانون‌گرایی را به ابزاری در دست مفسران رسمی قانون تبدیل کرده است. این در حالی است که مصدق حرمت قانون را در رعایت حرمت حقوق مردم می‌دید

درسی که تجربه مصدق به ما می‌دهد این است که هنگامی که مصدق و مردم با یکدیگر بودند، جنبش دموکراتیک از گزند اقتدار مطلقه شاهی و استعمار در امان بود. آنگاه که مصدق، به هر دلیلی، از مراجعه مستقیم به مردم غافل ماند و به بسیج نیروهای اجتماعی نپرداخت, جنبش دموکراتیک مردمی نیز ناکام ماند. نخبه گرایی آفت جنبشهای دموکراتیک است. دموکراتیزاسیون می‌تواند از هر دو رهیافت«جدال و سازش درخانه قدرت» و «بسیج و مشارک فعال جامعه مدنی» بهره گیرد. جناح بندی درون خانه قدرت می‌تواند به موازات جنبش‌های اجتماعی در گذار به دموکراسی اهمیت داشته باشد. در فقدان تشکل‌های دموکراتیک و ضعف سازماندهی جامعه مدنی، اهمیت حضور فعال و مؤثر در خانه قدرت مهم است. این حضور اما، از سه منظر گفتمانی، سازمانی و رهبری در ایران امروز ناکام مانده است

چنانچه فخرالدین عظیمی استدلال می‌کند، ظهور مصدق محصول مجموعه پیچیده‌ای از شرایط ساختاری ایران سال‌های پس از جنگ دوم جهانی بود. مصدق آزادانه و آگاهانه، حضور در جبهه نبردی را برگزید که صاحبان قدرت بین الملل قواعد این نبرد را تحمیل کرده بودند. هراس از شکست اما، مصدق را از ورود به این نبرد باز نداشت. خانه قدرت برای وی مفهومی جز مسئولیت و امید برای تغییر نداشت. ایران امروز بیش از هرزمان نیازمند چنین رویکردی به سیاست است. رویکردی که درزبان آنتونیوگرامشی به روشنی تبیین شده است و مصدق آنرا تجربه و زندگی کرد: بدبینی‌های ذهنی را با قدرت یک اراده خوش بین از میان برداریم و پای در راه نهیم.

*مجتبی‌ مهدوی

استاد علوم سیاسی و مطالعات خاورمیانه، دانشگاه آلبرتا، کانادا

سازش با حکومت استبدادی؟

politics — Mon, 11 Mar 2013 21:38:26 +0000

اکبر گنجی

اکبر گنجی − تجربه‌ی تغییر رژیم‌های دیکتاتوری ما را با دو مدل متفاوت و متعارض روبرو می‌سازد:

مدل اول, تجربه‌ی یونان, اسپانیا و پرتغال در دهه‌ی ۱۹۷۰ میلادی (و تا حدود کمتری ترکیه با حدود یک دهه تاخیر), بعضی از کشورهای آمریکای لاتین در اواسط و اواخر دهه ۱۹۸۰ از جمله شیلی, برزیل, آرژانتین و.. و نیزافریقای جنوبی و بعضی ازکشورهای اروپای شرقی در اواخر دهه ۱۹۸۰ و دهه ۱۹۹۰ است.

مدل دوم, تجربه‌ی قرن بیست و یکم (۲۰۱۳- ۲۰۰۲) در افغانستان, عراق, لیبی, سوریه و مالی است.

البته مدل انقلاب هم وجود دارد, که خود انقلاب ۱۳۵۷ ایران, شاخص آن است. اما رسم شده است که از "تغییر رژیم" که سخن گویند, نظر به تغییری بدون قیام مردمی باشد. گروهی از جامعه‌شناسان و متفکران (توکویل, کارل پوپر, هانا آرنت, آنتونی گیدنز, و...) انقلاب‌های کل گرایانه‌ را (یعنی انقلاب‌هایی از نوع فرانسه, روسیه, چین, کوبا و ایران را) دموکراسی آفرین و رعایت کننده‌ی حقوق بشر به شمار نمی‌آورند.

پوشیده نیست که مدل دوم در میان اپوزیسیون مقیم خارج طرفدارانی دارد. در میان طیف طرفدار مدل دوم, کمتر در مورد مدل اول سخن گفته می‌شود. اگر این مدعا صادق باشد, این گرایش را چگونه می‌توان تبیین کرد؟

یکم- فرض کنیم که هدف اپوزیسیون سرنگونی جمهوری اسلامی است. فعال سیاسی عاقل براساس دارایی هایش برنامه ریزی می‌کند. اصلاح طلبان با چهره‌های شاخصی چون موسوی, کروبی, خاتمی, نوری, خوئینی‌ها و... پایگاه اجتماعی خود را در داخل ایران جست و جو می‌کنند. آنان حتی اگر می‌خواستند, نمی‌توانستند جمهوری اسلامی را سرنگون سازند, برای این که فاقد امکانات و سازمان براندازی رژیم بوده و هستند. درس‌های تجربه انقلاب ۱۳۵۷ و منازعات سیاسی یک دهه بعد از آن و نیز تجربه‌ی یک دهه سیاست تغییر رژیم در منطقه خاورمیانه را دارند و با جمع بندی این تجربه‌ها باور دارند که هزینه‌ی انسانی, کینه و نفرت عمیقی که کشتار سیاسی بر جای می‌گذارد, و نیز هزینه تخریب زیربناهای اقتصادی کشور در این روش تغییر نظام سیاسی آنقدر عظیم است که نه توجیه اخلاقی و سیاسی دارد و نه ارثیه آن (لااقل برای مدتی طولانی) جایی برای رشد نهادها و نیروهای دمکرات باقی می‌گذارد. با توجه به این واقعیت ستبر, و دلایل دیگر- از جمله توجه به پیامدهای زیانبار "انقلاب‌های کل گرایانه‌ی کلاسیک" یا دلبستگی به بخشی از خاطره‌های جمعی دوره‌ی پس از انقلاب (بخصوص هشت سال جنگ) و تجربه‌ی زندگی مشترک و همبستگی گروهی در عمر ۳۴ ساله جمهوری اسلامی- اصلاح طلب اند, نه برانداز. به دنبال اصلاح نظام براساس پایگاه اجتماعی شان هستند. پیامدهای تجربه‌های مدل دوم نیز آنان را در اعتقاد خود راسخ تر کرده است.

عبدالله نوری در گفت و گوی با هفته‌ی آسمان ۲۷/۸/۹۱ گفته است که اصلاح طلبان مخالف سوریه‌ای کردن ایران هستند. در ۱۵/۱۲/۹۱ نیز در دیدار با خانواده‌ی مهندس موسوی گفت:

"مسلما آقایان موسوی و کروبی همان طور که بار‌ها گفته‌اند و تاکید کرده‌اند, از این که ایران از سوی قدرتهای جهانی مورد انواع تهدید‌ها و تحریم‌ها قرار گیرد نگران هستند. آن‌ها از هرگونه حرکت براندازانه و یا تجزیه طلبانه رنج می‌برند و نیروهای دلسوز کشور را به مرزبندی با چنین حرکاتی دعوت می‌کنند و همچنین مطلقا با سیاست‌های تهاجمی, افراطی, مقابله جویانه و مداخله گرانه‌ی قدرتهای جهانی و کشورهای منطقه در امور ایران مخالف هستند".

اما بخشی از اپوزیسیون خارج از کشور نگاهش معطوف به داخل نیست, برای این که ارتباط فعالی با داخل ندارد و به همین دلیل فاقد پایگاه اجتماعی داخلی است. مخاطب این افراد و گروه ها, معمولا نیروهای خارجی هستند. اگر به گفتار و رفتار این بخش از اپوزیسیون نگریسته می‌شود, مشاهده می‌شود که کار آنها غلو در بیان پدیده‌هایی منفی ایران است تا اجرای پروژه‌هایی چون افغانستان, عراق, لیبی, سوریه و مالی را در ایران امکان پذیر سازند. از جمله می‌گویند: حکومت ایران به طور مشخصی در حال ساختن بمب اتمی است و همین فردا است که با سلاح خود صلح و ثبات جهانی را به خطر افکند (البته در بیانیه‌های سیاسی نوشته‌اند که جمهوری اسلامی صلح و امنیت جهانی را به خطر انداخته است).

به تعبیر دیگر, از این نظر این دسته بدون اقدامات عملی دولت‌های خارجی نمی‌توان به قدرت دست یافت.

دوم- فرهنگ سیاسی انقلابی ما, گفت و گو و سازش با رژیم استبدادی را "ننگ" به شمار می‌آورد. در حالی که اساس مدل اول, گفت و گو و سازش با زمامدارانی خودکامه بود. گفت و گوی مخالفان با جانشینانان فرانکو در اسپانیا, اپوزیسیون با پینوشه در شیلی, ماندلا با دکلرک در افریقای جنوبی, لخ والسا با یاروزلسکی در لهستان موید این مدعاست. همه‌ی این گفت و گوها و سازش ها, مصادیق "بازی برد- برد" بودند. امتیازهای زیادی- از جمله عدم مجازات- به زمامداران خودکامه (به عنوان مثال پینوشه) داده شد تا انتخابات آزاد برگزار شود و گذار مسالمت آمیز به دموکراسی صورت گیرد. این هم نوعی تغییر رژیم بود؛ اما تغییری که مجموعه‌ی مهمی از مخالفان و بخش مهمی از رژیم‌های موجود بر سر آن توافق کردند و با هم سوار قطار تغییر سیاسی شدند. مذاکرات مخالفان با دیکتاتورهای حاکم به برگزاری انتخابات آزاد و پیروزی مخالفان منتهی شد. در گام بعد, قانون اساسی به سود دموکراسی و حقوق بشر اصلاح گردید. حتی در بعضی از این کشورها در دوره‌های بعد از مرحله‌ی اول گذار به دمکراسی همان احزاب حاکم دوره‌ی دیکتاتوری یا نسخه‌های بازسازی شده‌ی آنها از طریق انتخابات آزاد در مراحلی مجددا به قدرت رسیدند.

در حالی که "فرهنگ سیاسی" همچنان مسلط ما, گفت و گو و سازش با دیکتاتور را "خیانت" و "ننگ" قلمداد می‌کند. زمامدار خودکامه‌ی جنایتکار را فقط و فقط باید سرنگون کرد. اما به دلیل فقدان توانایی سرنگونی رژیم, کمک دولت‌های خارجی موجه می‌شود. موجه سازی به نحو زیر صورت گرفته و می‌گیرد:

الف- امکان سرنگونی رژیم از داخل وجود ندارد, چرا که مردم فاقد توانایی براندازی رژیم‌اند.

ب- باید دولت‌های خارجی را برای سرنگونی رژیم و کمک به اپوزیسیون متقاعد کرد. تحریم‌های اقتصادی فلج کننده کمک موثری به این امر می‌کند, اما تحریم‌ها به تنهایی برای سرنگونی رژیم کافی نیست.

پ- با جاسوسی و اطلاعات دروغ باید به دولت‌های غربی قبولاند که رژیم در حال ساختن بمب اتمی است. چون این مدعا تنها موضوعی است که حمله‌ی نظامی به ایران را امکان پذیر می‌سازد (رجوع شود به "برتری اخلاقی اپوزیسیون بر جمهوری اسلامی").

ت- تهاجم نظامی دولت‌های خارجی به ایران, "تجاوز" به شمار نمی‌رود.

ث- همکاری با نیروی مهاجم به ایران, "خیانت" به شمار نمی‌رود.

ج- برخی مناطق مرزی ایران باید "منطقه‌ی پرواز ممنوع" اعلام شود.

چ- تجزیه‌ی ایران نه تنها بد نیست, که مفید و ضروری است (رجوع شود به "ایران ستیزی و آمریکاستیزی").

این یعنی تن دادن و تجویز "بازی باخت- باخت". پرسش این است: چرا تجویز حمله‌ی نظامی و همکاری با متجاوزان و تجزیه‌ی ایران "خیانت" و "ننگ" نیست, اما گفت و گوی با زمامداران خودکامه عملی ننگین و خیانت بار است؟ آیا ماندلا, لخ والسا, واسلاو هاول, مخالفان پینوشه, مخالفان رژیم فرانکو؛ همگی خائنانی بودند که مرتکب اعمال ننگین گردیدند؟ یا دموکرات‌هایی بودند که گذار به دموکراسی را محقق کردند؟

سوم- وقتی زمامداران و طرفدارانشان در موقعیت مرگ و زندگی قرار داده می‌شوند, تنها راه ممکن, جنگیدن تا آخرین لحظه به امید زنده ماندن خواهد شد. افغانستان, عراق, لیبی و سوریه شاهد این مدعاست. رژیم تا وقتی "اراده" و "توان" سرکوب داشته باشد, به حیات خود ادامه خواهد داد. اتحاد و یکپارچگی نیروی سرکوب, در بقای رژیم استبدادی نقش کلیدی بازی می‌کند. مقاومت طولانی مدت پائینی‌ها ممکن است اراده‌ی بالایی‌ها را بشکند, اما, اولاً: هزینه‌ی این امر زیاد است. ثانیاً: طول مدت آن قابل پیش بینی نیست.

یک احتمال, بن بست دو ساله‌ی سوریه با پیامدهای زیر است:

جامعه‌ای با یک میلیون پناهنده به کشورهای همسایه, دو و نیم میلیون آواره در داخل کشور, ۷۰ هزار کشته, نابودی نظام خدمات درمانی, کاملاً ویران شده, مخالفانی که به گزارش نهادهای حقوق بشری (شورای حقوق بشر سازمان ملل, عفو بین الملل, دیده بان حقوق بشر) مانند رژیم مرتکب جنایات جنگی و جنایت علیه بشریت شده اند, اعزام گروه‌های تروریست از سراسر جهان به آن کشور و رشد آنان, و کشوری که عملاً به سه بخش در دست کردها, سنی‌ها و علوی تقسیم شده است.

تجربه‌های مدل اول منتهی به نظام‌های دموکراتیک شد, در حالی که تجربه‌های مدل دوم, تاکنون نتوانسته‌اند به نظام‌های دموکراتیک منتهی شوند. خون ریزی‌های گسترده همه روزه ادامه داشته و هیچ کورسوی امیدی وجود ندارد.

چهارم- هر کس که به دنبال سرنگونی رژیم از راههای انقلابی است باید به صراحت تکلیف خود را با این پرسش روشن سازد که آیا از سوریه‌ای شدن ایران و مدل‌های نوع دوم استقبال می‌کند یا حداقل چنین وضعی را "هزینه‌ای گریز ناپذیر" می‌داند؟ تونی بلر- نخست وزیر سابق بریتانیا- در ۱۰/۱۲/۹۱ در گفت و گوی با بی بی سی ضمن اعلان ناخشنودی از وضعیت کنونی عراق و ابراز همدردی با قربانیان, درباره‌ی تصمیم به حمله‌ی به عراق- متکی بر اطلاعات سراسر دروغ- می‌گوید:

"در نهایت نخست وزیر را انتخاب می‌کنند که درباره‌ی چنین مسائلی تصمیم بگیرد. پرسش اینجاست اگر تصمیمی متضاد می‌گرفتم چه اتفاقی می‌افتاد؟ متاسفانه گاهی در سیاست این مسائل با ادعا و فریب و دروغ و از این قبیل گره می‌خورد. در نهایت گاهی فرد به این نتیجه می‌رسد که هر تصمیمی تبعاتی دشوار خواهد داشت و گزینه‌ی خوبی وجود ندارد. این مورد هم از این دست است. فقط فکر کنید اگر صدام را خلع قدرت نمی‌کردیم چه می‌شد. با انقلاب‌هایی که در کشورهای عربی در حال حاضر جریان است, صدامی که احتمالا ۲۰ بار از بشار اسد بدتر است الان با سرکوبی که علیه مخالفان خود به راه می‌انداخت چه شرایطی به بار می‌آورد؟ به تبعات برسر قدرت ماندن این حکومت فکر کنید".

سیاستمداری که پاسخی قابل قبول به تاریخ و وجدان خود ندارد (اگر بتوان فرض کرد که تونی بلر بهره‌ای از وجدان داشته باشد) با سفسطه و با توسل به وقایعی که هشت سال بعد از حمله به عراق رخ داده (بهار عرب) و هیچ کس هم قادر به پیش بینی آن نبوده است تغییر رژیم از طریق لشکر کشی را توجیه می‌کند و از خود نمی‌پرسد چرا همین منطق در جریان قیام کردها و شیعیان پس از شکست صدام در جنگ کویت (۱۹۹۱) مورد توجه اش قرار نگرفت؟!

بلر از گره خوردن حمله‌ی به عراق با فریب و دروغ سخن گفته است. نول ابزرواتور فرانسه در همین زمینه با کالین پاول- وزیر امورخارجه‌ی وقت آمریکا- گفت و گو کرده است. او به دستور جرج بوش برای سخنرانی سریع در شورای امنیت سازمان ملل اشاره کرده و می گوید:

"از وقتی من دریافتم بسیاری از اطلاعاتی که به من در مورد جنگ عراق داده شده غلط بوده, مدام از خود می‌پرسیدم که برای ترک آنجا چه باید می‌کردم؟ در دفاع از خودم باید بگویم که من سه روز بیشتر فرصت آنالیز و تحلیل اطلاعات داده شده برای آماده کردن سخنرانی‌ام در سازمان ملل را نداشتم...دفتر دیک چینی اصرار داشت که من بر رابطه‌ی صدام حسین و القاعده و پیوندهای این دو تأکید کنم...موضوع سلاح‌های شیمیائی و بیولوژیک, یک دروغ عمدی از سوی من نبود...سازمان سیا من را به اشتباه انداخت".

هانس بلیکس- رئیس بازرسان تسلیحاتی سازمان ملل در عراق- اخیراً خواستار آن شده است که اشتباه عراق درباره‌ی ایران تکرار نشود. اما سیاستمداران گوششان شنوای این سخنان نیست. بلر سوریه و ایران را هم در همان موقعیت دیده و از ضرورت تصمیم گیری در این خصوص سخن می‌گوید:

"در حال حاضر که جهان با مشکلات مشابهی در خصوص ایران و سوریه روبروست درک پیچیدگی‌های کامل این تصمیم گیری حیاتی است. به نوعی در حال حاضر تلاش من این است مردم متوجه‌ی پیچیدگی و دشواری این تصمیم گیری شوند. اگر این موضوع را نفهمیم نمی‌توانیم درباره‌ی رشته مشکلات مشابهی که در چند سال آینده پیش خواهد آمد تصمیم درستی بگیریم. چنین مشکلی را امروز در سوریه داریم و در آینده در ایران. مسئله این است که چگونه می‌توان جهانی امن تر به وجود بیاوریم".

بلر به صراحت می‌گوید که پس از سوریه نوبت ایران است, اما اعتراف می‌کند که جنگی طولانی در پیش است و بریتانیا نمی‌تواند از درگیر شدن در آن پرهیز کند:

"ما در میانه‌ی این درگیری هستیم که یک نسل طول خواهد کشید و دشوار و سخت خواهد بود. اما فکر می‌کنم اگر تصور کنیم می‌توانیم از این درگیری بیرون بمانیم اشتباهی بزرگ مرتکب شده ایم چون خواه نا خواه از تبعاتش متاثر خواهیم شد".

دولت‌های منطقه و دولت‌های غربی تاکنون صدها میلیون دلار به مخالفان کمک کرده‌اند (فقط دولت آمریکا به تنهایی تاکنون ۴۹۵ میلیون دلار به مخالفان کمک کرده است). سلاح‌های خریداری شده‌ی از آمریکا به وسیله‌ی عربستان سعودی و قطر در اختیار مخالفان قرار گرفته و می‌گیرد. حتی گفته شده است که: "مخالفان مسلح سوریه توسط کارشناسان آمریکایی آموزش می‌بینند". وزیر امورخارجه‌ی بریتانیا هم گفته است که کشورش: "خودروهای زرهی و جلیقه‌های ضد گلوله را در اختیار مخالفان مسلح دولت بشار اسد, رئیس‌جمهوری سوریه قرار خواهد داد".

پروژه‌ی "کلنگی کردن کل منطقه", رفته رفته پیامدهای سراسر زیانبار خود را نشان داده است. بلر می‌گوید که این جنگ "یک نسل طول خواهد کشید و دشوار و سخت خواهد بود". اگر قرار است پس از یک دهه کشتار و ویرانی و به قول بلر بعد از یک نسل ویرانی بنشینیم و حتی قادر نباشیم کودکی را هم در مورد صحت استراتژی اتخاذ شده در عراق قانع کنیم, اگر قرار است پس از یک دهه جنگ در افغانستان با طالبان مذاکره کرد و آنان را به قدرت راه داد (به سخنان ۲۰/۱۲/۹۱ حامد کرزی و پاسخ فرمانده‌ی ناتو و سفارت آمریکا در افغانستان بنگرید), اگر..., چرا بدون توسل به جنگ و کشتار و تجزیه کشورها نباید با رژیم‌های دیکتاتوری مذاکره کرد و راه گذر غیر خشونت آمیز به وضعیت دمکراتیک تر را برگزید؟ پرسش مهم این است: چرا باید منطقه را کلنگی کرد؟ آیا کلنگی کردن منطقه موجب دموکراتیزه کردن منطقه و بهبود وضعیت حقوق بشر خواهد شد؟ اگر نمی‌شود- که نشده است- و اگر قرار یک شاهد یک نسل خون ریزی‌های گسترده و جنایات هولناک باشیم, چه گروه‌ها و دولت‌هایی از آن سود خواهند برد؟

پنجم- زمامداران خودکامه نمی‌خواهند با مخالفان مذاکره کرده و قدرت را با آنها تقسیم کنند. منطق آیت الله خامنه ای, منطق حذف کلیه‌ی اصلاح طلبان از نظام و سرکوب جامعه‌ی مدنی به گونه‌ای است که مخالفان و منتقدان فضایی برای تنفس نداشته باشند. اما مخالفان در رژیم‌های استبدادی از طریق سازمان یابی مردم را قدرتمند ساخته و به نوعی میان جامعه و دولت توازن قوا ایجاد می‌کنند تا رژیم مجبور به مذاکره‌ی با آنان شود. چرا دیکتاتوری چون آیت الله خامنه‌ای باید با مخالفان فاقد قدرت مذاکره کنند؟ دموکراسی خواهان وقتی می‌توانند خودکامگان را به پای میز مذاکره بکشانند که قدرت اجتماعی خود را نشان دهند. ماندلا پس از ۲۷ سال زندان موفق به مذاکره‌ی با رژیم آپارتاید دکلرک شد. مخالفان پینوشه نیز پس از دو دهه مبارزه و سرکوب و قدرتمندسازی خود توانستند با او مذاکره کنند.

این مدعا که زمامداران جمهوری اسلامی از فرانکو, پینوشه, یاروزلسکی, رژیم آپارتاید آفریقای جنوبی و رژیم‌های توتالیتر اروپای شرقی سابق سرکوبگرترند, با شواهد و قرائن تاریخی و تجربی تأیید نمی‌گردد و اذعان به این مسئله به هیچ وجه تطهیر رژیم نیست. جنایت, جنایت است و جایی می‌رسد که حد و اندازه آن, در برابر نفس وجود آن, دیگر برای قضاوت اخلاقی چندان مطرح نیست.

نکته این است که در تمامی جوامع مذکور, گذار به دموکراسی به روش‌های مسالمت آمیز صورت گرفت. مخالفان به دنبال نابودی کشور و مردم خود نبودند, به دنبال گذار به نظام دموکراتیک ملتزم به آزادی و حقوق بشر بودند. عقلانیت عملی به معنای تناسب وسایل و روش‌ها با اهداف است. اگر هدف گذار به دموکراسی است, برخی روش‌ها و وسایل نه تنها ما را به آن نمی‌رساند, بلکه به کلی نابود می‌سازد. هدف نابودی ایران و ایرانیان از طریق سوریه‌ای کردن آن نیست, هدف عبور از استبداد دینی جمهوری اسلامی به نظامی دموکراتیک- که سکولار خواهد بود- برای ایران و ایرانیان است.

رفع فرهنگ

politics — Fri, 01 Mar 2013 12:55:04 +0000

باوند بهپور

باوند بهپور − اگر افکار عمومی را معیار بررسی فضای دموکراتیک بگیریم و آن را از خلال تاریخ معاصر بخوانیم دورنمایی هراس‌انگیز از سال‌های پیش رو خواهیم داشت.

شکل‌گیری پدیده‌ای به نام افکار عمومی (public opinion) به عنوان یکی از اقتضائات دولت-ملت‌ جدید در ایران در دوران قاجار آغاز شد و به‌تدریج کارکرد و قدرت‌ خود را شناخت. با این حال این کلمه هنوز هم به فارسی معنای روشنی ندارد. همان تفاوتی که بین «شهروند» و «آحاد مردم» به چشم می‌خورد بین افکار عمومی و «میانگین آراء مردم» هم هست. «ملت» اساساً خودش را از طریق افکار عمومی می‌شناسد؛ افکار عمومی جایی است که «عقیده» شکل می‌گیرد. عقیده‌ لزوماً از منافع و تمایلات شخص پیروی نمی‌کند. بسیار محتمل است که فرد عقیده‌ای را در فضای عمومی به زبان بیاورد که منطبق بر چیزی نباشد که در فضای خصوصی می‌اندیشد، آن هم نه چون تحت فشار نگاه دیگران است یا ریا می‌کند، بلکه چون باید اندیشه‌اش را به زبانی ترجمه کند که افکار عمومی برای خود ساخته‌.

افکار عمومی ترجمه‌ی واقعیت به حقیقت نیست و لزوماً به نتایج صحیح نمی‌رسد بلکه واکنش مردم به تصوری است که از وقایع پیدا می‌کنند. این واکنش را نمی‌توان در حالت خفته مانند پدیده‌ای آماری و ریاضیاتی تخمین‌ زد یا بررسی کرد: صرفاً در فضای عمومی امکان حیات دارد. اشخاص بر‌حسب سواد و محبوبیت و نفوذ کلام خود بر این حیات تأثیر می‌گذارند و مشتاق‌ هم هستند که تأثیر بگذارند چرا که باعث می‌شود به مجموعه‌ای بزرگ‌تر احساس تعلق ‌کنند. مردم به همین دلیل اخبار می‌بینند و روزنامه می‌خوانند: وقت‌ خود را به اطلاع از اموری اختصاص می‌دهند که مستقیماً بر آن‌ها دستی ندارند اما به صرف همین اطلاع و تسلط بر این زبان، احساس می‌کنند بر آن‌ها مسلط‌اند. همین اتصال به افکار عمومی به مثابه سیستم عصبی پیکره‌ای بزرگ‌تر است که در درازمدت نوعی تعلق «ملی» می‌سازد. شخص، داستانی را دنبال می‌کند که منافع شخصی‌اش در آن ادغام شده و با سرنوشت آن گره خورده.

افکار عمومی چون از جنس «زبان» است موقعی معنا دارد که مردم آن را به کار ببرند. باید قابل مشارکت باشد و این امکان را ایجاد کند که شخص بتواند به صورتی غیرشخصی فکر کند. با این حال، افکار عمومی تنها شیوه‌ی سازماندهی حیات ذهنی جامعه نیست همچنان‌که گردن دادن به افکار عمومی تنها راه کسب مشروعیت و سازماندهی قدرت نیست. افکار عمومی در حکم بازار آزاد عقاید است. این بازار را البته می‌شود محدود کرد یا به انحصار درآورد. زمانی که تمام عرصه‌های عمومی همزمان تملک شود می‌توان فضای تولید آن را اساساً از میان برداشت. در این حالت تصور ملت از خود به مرور مبهم می‌شود؛ اشخاص صرفاً «احساس» می‌کنند و نمی‌توانند تصور روشنی از وضعیت خود شکل بدهند. اما این‌ در قالب فرایندی تاریخی قابل انجام است.

"افکار عمومی" در دوره مشروطیت

تاریخ مشروطیت به تاریخچه‌ی مطبوعات و افکار عمومی در دوران قاجار گره خورده است. در پی تغییرات معادلات جهانی و تضعیف جایگاه ایران و کاهش قدرت دولت مرکزی، جامعه‌ی ایرانی به تحولات داخلی و خارجی به‌رغم تمام نابسامانی‌های سیاسی و اداری همچون بدنه‌ا‌ی ارگانیک واکنش نشان ‌داد و این واکنش نشانه‌ای از مفهوم «ملت» داشت.

وقتی که نسیم شمال در ۱۲۸۶ ش. می‌نوشت:

«کو همت و كو غیرت و كو جوش فتوت؟ كو جنبش ملت؟

دردا كه رسید از دو طرف سیل فتن وای! ای وایِ وطن، وای!»

خوب می‌دانست که جملات‌اش چه تأثیری بر مخاطبان‌ دارد.

بحث کرده‌اند (۱) که آیا این تصور را می‌توان بر تلقی امروزی از ملت قابل انطباق دانست یا نه. ماشاءالله آجودانی پیشنهاد می‌کند که این تلقی در ابتدا به مفهوم «امت» نزدیک‌تر بوده تا ملت. روشن است که افکار عمومی در این دوران فضای گفت‌‌و‌شنود است و نه گفت‌و‌گو. منورالفکرها و سیاسیون و علما می‌گویند و دیگران می‌شنوند. برای اولین‌بار «مردم» را به عنوان نیروی محرکه‌ی تغییرات فرامی‌خوانند و صدا می‌زنند اما به عنوان رهبر و راهنمایشان نه یکی از میان ایشان. اگر میرزاده‌ی عشقی مردم را صدا می‌زند و می‌خواهد که «زور بیاورند» خودش در اقلیت است و زورشان را لازم‌ دارد نه عقیده‌شان را (۲):

«بنده قلم دستم است و دست شماها

بيل و کلنگ است ای کلانمدی‌ها!

زور بیارید ای کلانمدی‌ها!

دست برآرید ای کلا نمدی‌ها!» (۳)

توسل به افکار عمومی (یا شاید در این مورد بهتر باشد بگوییم احساسات مردمی) در این دوره خود را در مورد اموری نشان می‌دهد که مستقیماً به منافع ملی و سیاسی مرتبط است. شکایت را از دولت به مردم می‌برند. مردمی بودن «انقلاب» در قالب قدرت مجلس تجسد می‌یابد. مجلس فضای اصلی گفت‌و‌گوست و اراده‌ی مردم را نمایندگی می‌کند. محمدعلی‌شاه ساختمان مجلس را به مثابه کالبد این فضای عمومی به توپ می‌بندد و میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل را به مثابه زبان ملت دار می‌زند.

پیشنهاد جمهوری سردار سپه در این دوره مشروطه‌طلبان را از این بابت وحشت‌زده می‌کند که تحت رضاخان اراده‌ی ملت محلی از اعراب نخواهد داشت. اما کاری که محمدعلی‌شاه نتوانسته بود از عهده برآید توسط رضاشاه به انجام می‌رسد. رضاشاه حکومت را مشروطه تحویل می‌گیرد و قانوناً توسط مجلس به قدرت می‌رسد. به ظاهر اتفاقی نیفتاده جز این‌که پادشاهی ضعیف‌النفس با شخصی مقتدر جایگزین شده. و مشروطه‌طلبان هم نگران همین هستند: که پادشاه مشروطه نباید مقتدر باشد. نگران‌اند که سردار سپه عملاً از نخست‌وزیری مؤثر به پادشاهی تشریفاتی بدل شود یا مشروطه را در پای اقتدار قربانی کند.

"افکار عمومی" در دوران پهلوی

رضاشاه برخلاف شاهان قاجار محبوبیت دارد و با جبران ضعف قدرت مرکزی، به‌تدریج خود را از اراده‌ی ملت بی‌نیاز می‌کند. خواست «ملت» (و در صدر آن استقلال و امنیت) را به آن‌ها می‌دهد اما به‌تدریج دیگر نظرشان را نمی‌پرسد. به سرعت و در عرض چندسال هر آن‌چه در دوران مشروطه به دست آورده بود از دست می‌رود.

در این دوران فضاهای مطبوعاتی و سیاسی باز برای افکار عمومی وجود ندارد اما دولت جدید حس ملی‌گرایی را تقویت می‌کند و سازمان‌هایی پا می‌گیرند که بعداً می‌توانند زبان افکار عمومی را شکل بدهند و به کار ببرند. این از لوازم دولت جدید است و زمینه‌های پیدایش‌اش دارد فراهم می‌شود.

اشغال ایران توسط متفقین ابهت این قدرت متمرکز شده را از هم می‌پاشد و دلیل وجودی این محبوبیت را از آن می‌گیرد و نگرانی از عدم استقلال را (این بار در معنای مدرن‌تر «دست‌نشاندگی» در مقابل تمامیت ارضی) بازمی‌گرداند و به صورت بسیار عمیق‌تری گسترش می‌دهد. اکنون که حکومت مرکزی مانند دوران قاجار مجدداً تضعیف شده و مشروعیت‌اش کاهش یافته می‌توان میراث مشروطیت را دوباره ازسرگرفت. گسترش دانشگاه‌ها، مدارس، صنعت چاپ، بالا رفتن سطح سواد و سپس ورود رادیو و تلویزیون در آغاز دوره‌ی پهلوی دوم رسانه‌های لازم را برای افکار عمومی می‌سازد. ادبیات که از دوران قاجار روند مردمی شدن در پیش گرفته همین روند را ادامه می‌دهد. دولت جدید بسیار مشتاق است دستاوردهای خود را برای مردم توضیح بدهد بلکه محبوبیت دوران رضاشاهی را کسب کند هرچند علاقه‌ای ندارد نظر مردم را جز در قالب انشاءهای ستایش‌‌آمیز بشنود. همه مجدداً به سروقت ملت می‌روند.

مصدق که مردم را به صورت جدیدی صدا می‌زند نخستین سیاست‌مداری است که قدرت «افکار عمومی» و رابطه‌ی آن را با ملی‌گرایی دریافته است و می‌تواند آن را در ساختار سیاسی به کار بگیرد. همان دهخدایی که در دوره‌ی قاجار، میرزا جهانگیرخان را کسی می‌دانست که به گناه «قوم نادان» در حسرت ارض موعود جان سپرده اکنون همه را فرامی‌خواند که از «دل و جان» راه مصدق را در پیش بگیرند:

«ای مردم آزاده! کجایید؟ کجایید؟ / آزادگی افسرد بیایید! بیایید!»

مصدق دموکراسی را صرفاً در تعداد آراء نمی‌بیند و راه دسترسی به افکار عمومی را تنها نطق در مجلس نمی‌داند. از صحن دادگاه تا مطبوعات، از تحصن تا سخنرانی در میان مردم یا پشت تریبون‌های خارجی را به کار می‌‌گیرد و برگ برنده‌ی محبوبیت‌اش را به صورت‌های مختلفی بازی می‌کند. دیگر صرفاً‌ صحبت از بلوا و نافرمانی و تقابل ملت و دولت به شکل قاجاری‌اش در میان نیست بلکه این نیرو به سطح نمادین کانالیزه می‌شود و مصدق هم در داخل خود دولت و هم در صحنه‌ی بین‌المللی از این نیرو برای چانه‌زنی استفاده می‌کند و این نیرو را به رگ‌های ساختار سیاسی سرازیر می‌کند. این استراتژی در دوران قاجار به گونه‌ای دیگر به کار می‌رفت: مردم نه در صحنه‌ی نمادین بلکه در عمل باید «زور می‌آوردند». می‌بایست تفنگ به دست می‌گرفتند و به کسانی چون عباس‌میرزا، میرزا کوچک خان یا ستارخان و باقرخان و دلیران تنگستانی می‌پیوستند. در آن زمان غیرت عشایر نقش پررنگ‌تری بازی می‌کرد از نظر «شهر»وند. مصدق از گشودگی فضایی پدیده آمده بهره می‌برد و خودش هم به گسترش این فضا کمک می‌کند.

با حذف مصدق و سرکوب حزب توده، افکار عمومی هم به‌تدریج رقیق می‌شود و مجبور است به زبان استعاره و اشاره بسنده کند. دیگر مصالح ملی به بحث گذاشته نمی‌شود و صرفاً توافقی سلبی میان گروه‌های مختلف وجود دارد. ملت که دیگر نمی‌تواند در آینه‌ی افکار عمومی خودش را ببیند خود را در تضاد با دولت می‌شناسد. همه‌ی هم و غم بر این است که دیو بیرون رود تا بعداً بتوان در مورد چند و چون حکومت فرشته صحبت کرد. انقلاب دارد زیر پوست جامعه شکل می‌گیرد اما «ملت» تصور منسجمی از خود و آن‌چه گروه‌های مختلف می‌خواهند ندارد. و عجیب هم نیست که تا زمانی که انقلاب همه را غافلگیر ‌کند نمی‌توانند به بیرون هم تصور درستی القا کنند. تمامی مجاری متداول افکار عمومی در این دوران سرشار از ریاست. حکومت نمی‌تواند تشخیص بدهد آن‌چه مردم می‌خواهند «منافع ملی» صرف نیست و کافی نیست به آن‌ها نشان بدهد که کشور در حال پیشرفت است؛ آن‌ها مایل‌اند ببینند که در شکل‌گیری این منافع نقش دارند. از آن‌جایی که جریان ملی شکست داده نمی‌شود بلکه حذف می‌شود، محبوبیت‌اش هم مصادره نمی‌شود. مصدق (نه به مثابه شخص، بلکه به عنوان فرصتی برای ابراز وجود مردم) با کنار گذاشته شدن‌اش، ملیت را هم از دولت-ملت می‌برد. هیچ ناظر بیرونی در آن زمان تصوری از حس حقارتی که مردم از عدم مشارکت در فضای عمومی تجربه می‌کنند ندارد. کینه‌ای از دولت شکل می‌گیرد که اساساً ربط زیادی به خوب و بد اقدامات‌اش ندارد. هر اقدامی برای تحکیم ساختار موجود برعکس شکاف میان دولت و ملت را دامن می‌زند. چون اساساً فضای افکار عمومی وجود ندارد راهی هم برای سنجیدن ابعاد این شکاف نیست. تعویض نخست‌وزیران توسط شاه دل هیچ کس را به دست نمی‌آورد چون ملت‌ مدت‌هاست دیگر برسر میز سیاست بازی نمی‌کند.

"افکار عمومی" و اسلام سیاسی

رابطه‌ی جمهوری اسلامی با دموکراسی را در دوره‌ی بعد معمولاً از زاویه‌ی افکار عمومی ندیده‌اند. برای بسیاری از ناظران بیرونی این سه دهه‌ امتداد یک نظام واحد و منسجم است که ملت ثابتی آن را زیسته است. آن‌ که به نظام انقلابی و مردمی می‌گوید غیردموکراتیک باید توضیح بدهد منظورش از دموکراتیک چیست. نظام ایدئولوژیک اساساً رابطه‌اش با مردم را به گونه‌ای دیگر تنظیم می‌کند، مشروعیت‌اش را از جایی دیگر می‌آورد، محبوبیت را به شیوه‌ای متفاوت کانالیزه می‌کند و عقیده را به صورتی دیگر شکل می‌دهد. جمهوری جدید آغازی مردمی دارد و ساختارها و ایده‌های شکل گرفته در دوران قاجار و پهلوی را که هنوز امکان کاربرد تمام و کمال‌شان پیش نیامده امتحان می‌کند و آن‌ها را به‌تدریج با شرایط جدید مطابقت می‌دهد. مفاهیم اسلام سیاسی از دوران قاجار وجود داشته‌اند و در دوره‌ی پهلوی پابه‌پای تحولات سیاسی تحول یافته‌اند اما برخلاف گزینه‌ی ملی هیچ‌گاه در تمامیت پتانسیل سیاسی خود به کار گرفته نشده‌‌اند. ایده‌ی اداره‌ی کشور بر اساس مصالح «ملی» در دوره‌ی پهلوی نیم‌قرن فرصت داشته که توان خود را بیازماید در حالی که مذهب پیش از شکل‌گیری دولت-ملت جدید عملکردهای افکار عمومی را برعهده داشته و زبان سخن گفتن مردم در مورد سامان جامعه به موازات قدرت بوده است.

بعد از انقلاب، مفهوم تازه و نه‌چندان روشن جمهوری به این مفاهیم اضافه می‌شود. جمهوری قرار است سازوکاری باشد که چرخ‌های نظام مردمی—ولی نه لزوماً دموکراتیک—برآن اساس می‌گردد هرچند سهمی برای افکار عمومی در این میان پیش‌بینی نشده‌ است. ساختار مذهبی شیوه‌های دیگری برای این کار می‌شناسد که در آن مردم همزمان هم عوام قلمداد می‌شوند هم سرمایه‌‌های انقلاب.

زبان جدید فضای عمومی

دوران آغاز انقلاب دوران حذف رقبا در صحنه‌ی نمادین است. صداهای بسیار متضاد یا کشور را ترک کرده‌اند یا اگر هم مانده‌اند تریبونی برای سخن گفتن به آن‌ها داده نمی‌شود. اساساً زبان جدیدی برای فضای عمومی تأسیس می‌شود که واژگان تازه و محدودی دارد.

منافع انقلاب در این سال‌ها عاجل‌تر و اضطراری‌تر از آن است که در فضای عمومی به بحث گذاشته شود. همان‌طور که بعد از انقلاب مشروطیت در دوران رضاشاه اتفاق افتاد (و همان‌طور که بسیاری از انقلاب‌ها تجربه می‌کنند) افکار عمومی به نفع تحکیم ساختار جدید کنار زده می‌شود.

تا پایان جنگ، اساساً‌ کسی نظر مردم را نمی‌پرسد اما مشارکت‌شان واجب شمرده می‌شود. «ملت» با جان و دل برای دفاع از مرزها به جبهه می‌شتابد اما قرار نیست بپرسد جنگیدن تا کی و به چه صورتی بجاست. تکثری جز انقلاب و ضدانقلاب معنا ندارد و ارائه‌ی هر گزینه‌ی دیگری، جبهه‌گرفتن با ضدانقلاب است. از آن‌ جایی که همه‌چیز از طریق رهبری حل می‌شود اساساً ساختار حقوقی جمهوری به چالش کشیده نمی‌شود. هنوز روشن نیست که اگر نظامی که طرح‌ریزی شده چرخ‌دنده‌هایش با نیرویی پایین به بالا به گردش درآید چه اتفاقی خواهد افتاد یا اگر قدرت متکثر شود این ساختار سیاسی چه‌گونه آن را کنار هم نگاه می‌دارد.

هنوز افکار عمومی فضای چانه‌زنی سیاسی نیست. صدا و سیما و روزنامه‌ها همگی انقلابی‌اند. نیروی محرکه‌ی کل ساختار از اینرسی حرکتی انقلاب و جنگ تأمین می‌شود و نیاز ندارد اثبات کند که استقلال و آزادی همچنان برقرارند: اثبات کرده است که حاصل شده‌اند. تعاریف «استقلال» و «آزادی» در این زمان در معنایی جهان‌شمول مطرح نیستند بلکه به «استقلال در مقابل» و «آزادی از» ترجمه شده‌اند و هر دو را «دشمن» معنا می‌دهد: استقلال از استکبار و آزادی از نظام ستم‌شاهی. و به همین خاطر هم گروگان‌گیری ۴۴۴ روز و جنگ هشت سال طول می‌کشند: در ساحت نمادین هر دو برکت‌اند. رهبر انقلاب در اواخر سال ۶۷ گفته بود: «هر روز ما در جنگ برکتی داشتیم که در همه صحنه‌ها از آن بهره جسته‌ایم. ما انقلاب‌مان را در جنگ به جهان صادر کردیم. امروز اگر در جهان اسلام تحولی هست، به برکت این جنگ است.» (۴) افکار عمومی نمی‌تواند در واقعیات عاجلی که حیات‌اش را تهدید می‌کند تشکیک کند. امروزه هنوز هم یکی از بزرگترین دستمایه‌هایی که مسئولان بلندپایه برای تهدید کردن یکدیگر دارند تعریف ناگفته‌هایی از ماجرای تسخیر سفارت یا جنگ است که بنیان‌های مشروعیت نمادین نظام را می‌سازد.

تجربه‌های متفاوت در سال‌های پس از انقلاب

صلبیت ساختار حکومتی در این دوران از آن‌جایی که تبلور خواست اکثریت بوده آن چنان احساس نمی‌شود. دیوار، هنگامی مانع به شمار می‌آید که بر سر راه قرار بگیرد نه وقتی که با آن موازی باشد. در مقابل، روشنفکران و گروه‌هایی که از چارچوب تنگ ایدئولوژیک حکومتی آزار می‌بینند فضایی برای به نمایش گذاشتن رنج خود ندارند. به خاطر همین تفاوتِ فضای بازنمایی است که تجربه‌ی این‌ سال‌ها از زاویه‌ی دید ایرانیان داخل و خارج از کشور این‌همه متفاوت است. برای بسیاری از ایرانیانی که این سال‌ها را داخل ایران زیسته‌اند، با وجود مصایب جنگ، این‌ها سال‌های خوب انقلاب است ولو برای برخی محاق بوده باشد.

نکته‌ای بسیار عجیب است که تاریخ انقلاب حتا از دید افکار عمومی امروزین جمهوری اسلامی تیره جلوه می‌کند در حالی که خاطره‌ی این سال‌ها این‌طور نیست. بسیار روشن است که تصویری که از این سال‌ها در ذهن بسیاری از مردم باقی مانده—تصویری که با آن نفس کشیده و زیسته‌اند—با تصویر تاریخی نمی‌خواند. نسل‌ جدید انقلاب وقتی این تاریخ را می‌خواند از سازوکار ناآشنای آن و به‌ویژه سادگی‌اش در مقایسه با نظام پیچیده‌ی امروزی تعجب می‌کند. پیداست که اکنون زبان دیگری برای حرف زدن از وضعیت به وجود آمده و رضایت مردم به زبانی وابسته است که با آن وضعیت خود را می‌خوانند: ساختار اجتماعی بعد از انقلاب بسیار بازتر از دوران پیش از انقلاب است و شخص در این دوران حتا اگر از فرودست‌ترین طبقات باشد اگر با اصول نظام مشکلی نداشته باشد می‌تواند تا هرجایگاهی در نظام صعود کند. تا وقتی که شخص با دیواره‌های ایدئولوژیک مشکلی نداشته باشد حضورش پذیرفته است و خدمتی هرچه‌قدر کوچک از او پذیرفته می‌شود. همه‌ می‌توانند از کشور خود دفاع یا آن را آباد کنند. این‌ها در نظر مردم چیز کوچکی نیست و ناظر بیرونی نمی‌تواند این را ببیند. در هر حال، مهم نیست که بیگانگان در این دوره چه شأنی برای میهنِ اسلامی‌شده قائل‌اند، احترام تک‌تک آحاد ملت در نزد خود و یکدیگر بالا رفته است. حکومت هم مراقب است که تمایزی میان دولتیان و ملت در سطح نمادین بروز نکند و تفاخر پیشین احیاء نشود. حس برابری دست کم در حیطه‌ی نمادین بسیار بیشتر از قبل است و نظام اقتصادی هم با آن همسوست.

هنگامی که در دوره‌ی سازندگی این توازن به هم می‌خورد باز همانند دوران پیش از انقلاب بهبود وضع اقتصادی آن‌قدر تأثیر نمی‌گذارد که تصور شهروندان از وضعیت خود: تبعیض از اقتصاد بیشتر فشار می‌آورد و با وعده‌های پیشین انقلاب در تضاد است. در مقابل، گروهی که از رفاه بهره‌مند شده‌اند و شعارها را برای خود دست‌وپاگیر می‌یابند خودشان‌اند که تغییر کرده‌اند نه شعارها. اما ساختاری سیاسی که بازتاب خواست ملت باشد، باید بتواند تغییرات این خواست را هم نمایندگی کند و برای آن مکانیسم‌هایی اندیشیده باشد.

"افکار عمومی" در دوران پساخمینی

با پایان جنگ و تغییر رهبری، رده‌های بعدی قدرت رنگ می‌گیرند. مجلس دیگر شباهتی به مجلس دوران قاجار ندارد و قدرت آن رنگ باخته است و در عوض این انتخابات ریاست ‌جمهوری است که بدل به معیار اصلی سنجش افکار عمومی و شاخص دموکراسی می‌شود. در سال‌های پایانی جنگ، شکاف راست و چپ در داخل نظام شکل می‌گیرد اما در همان زمان در افکار عمومی بازتاب گسترده‌ای نمی‌یابد و کمتر کسی در میان مردم عادی این ماجرا را پیگیری می‌کند. در عرض چند سال، این شکاف به سرعت بدل به مهم‌ترین مسئله‌ی نظام می‌شود به طوری که به هنگام انتخابات ۱۳۷۶ بخشی از اطلاعات عمومی شده است و اشخاص تحصیل‌نکرده هم می‌دانند که کدام سیاستمدار راست است و کی چپ.

این ساختاری شایان توجه است: جمهوریت در جمهوری اسلامی نه در مجلس جست‌و‌جو می‌شود (قوه‌ی مقننه)، نه در حکومت قانون (قوه‌ی قضاییه)، و نه در قدرت مطبوعات (به مثابه نماینده‌ی افکار عمومی). بلکه آن را در قوه‌ی مجریه و در شخص رئیس‌جمهور می‌یابند. این در حالی است که انقلاب مشروطه تجربه‌ای کاملاً معکوس داشت. از بین انتخابات گوناگون (خبرگان، مجلس، شورای شهر و ریاست‌جمهوری)، این انتخابات ریاست‌جمهوری است که واقعاً سیاسی به حساب می‌آید. گویی نزدیک‌ترین چیزی که به تصویر رئیس‌جمهور در خاطره‌ی تاریخی وجود دارد تصویر امیرکبیر و مصدق و مفهوم تاریخی «وزیر» است. در نوشته‌هایی که آقای هاشمی رفسنجانی درباره‌ی امیرکبیر و حتا ملی شدن صنعت نفت نوشته است می‌توان حتا نوعی همذات‌پنداری دید. و در واقع هموست که ریاست‌جمهوری را بعد از آیت‌الله خمینی به نهادی قدرتمند تبدیل و «نظام‌سازی»‌ را آغاز می‌کند (نقشی که در انتخاب جانشین رهبر، اصلاح قانون اساسی، تأسیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، خصوصی‌سازی، باز کردن فضای فرهنگی، تلاش برای رابطه با غرب و نهایتاً حمایت از اصلاح‌طلبان دارد). از جایگاهی راست آغاز می‌کند و زمینه‌ را برای چپ‌ها باز می‌کند اما در نهایت توسط همان‌ها بازخواست و به کنار رانده می‌‌شود تا در نهایت زیر فشار جناح راست مجدداً با‌ آن‌ها سنگر بگیرد. تلاش برای «سازندگی» در این دوران مانند دوران محمدرضاشاه نیاز به چشم مردم برای تأیید پیشرفت‌های کشور دارد و همین گشودن صحنه‌ی بازنمایی است که فضا را می‌گشاید.

نکته‌ای که در این‌جا جلب توجه می‌کند نحوه‌ی تفکیک قوا میان چپ و راست و استفاده‌های گوناگون آن‌ها از مکانیسم‌های مختلف قدرت افکار عمومی است و نحوه‌ی بازتاب این امر در فضای سیاسی.

داستان روی آوردن چپ‌ها به افکار عمومی روایتی روشن است: آیت‌الله خامنه‌ای که حتا پیش از انتصاب به رهبری به جناح راست تعلق دارد (نکته‌‌ی روشنی که چپ‌ها تا آخرین مرحله به امید حفظ بی‌طرفی از اشاره‌ی مستقیم به آن پرهیز می‌کنند) اولین کسی است که شکاف را ایجاد می‌کند و با آغاز «نظارت استصوابی» فرایند چیرگی انتصاب بر انتخاب را از مجرایی شروع می‌کند که قانون هست اما عرف نیست. چپ‌هایی که به این ترتیب از سهم خود از نمایندگی اراده‌ی عمومی بازمانده‌اند (مجمع روحانیون مبارز) و حتا نمی‌توانند بیانیه‌ی اعتراضی خود را در هیچ روزنامه‌ای به چاپ برسانند تصمیم به انتشار روزنامه‌ی سلام می‌گیرند که نخستین شماره‌ی آن ۲۰ بهمن ۱۳۶۹ به چاپ می‌رسد.

این به‌وضوح تکرار همان رویکرد تاریخی است: شکایت بردن از دولت به ملت. روزنامه‌ی سلام ضربه‌ی خود را در دو مورد آشکار وارد می‌کند: در باز کردن پرونده‌ی اختلاس ۱۲۳ میلیارد تومانی و قتل‌های زنجیره‌ای، یعنی مشروعیت اقتصادی و سیاسی نظام. چپ‌ها به این ترتیب جایگاهی منحصربه‌فرد در صحنه‌ی سیاسی اشغال می‌کنند: ایشان تنها منتقدان نظام در داخل نظام‌اند.

دوران اصلاح‌طلبان

به صورت تاریخی و حتا پیش از ظهور روشنفکران، بانفوذترین منتقدان قدرت سیاسی در ایران روحانیون بوده‌اند. پس از انقلاب و با به قدرت رسیدن روحانیت، هیچ صدای مخالفی جز «ضدانقلاب» باقی نمی‌ماند. اصلاح‌طلبان (که برایشان نامی بامسماتر از چپ‌ است) به تازگی عقایدشان شاخص نیستند به این شاخص‌اند که می‌توانند از مشروعیت نظام برای تغییر آن خرج کنند. «قتل‌های زنجیره‌ای» پاشنه‌ی آشیل است: اصلاح‌طلبان به حمایت از حق کسانی برمی‌خیزند که حتا لزوماً با آن‌ها اشتراک عقیده ندارند اما پافشاری بر حقوق‌شان تنش مشروعیت را تا عمق نظام می‌فرستد. تعطیلی روزنامه‌ی سلام به واقعه‌ی ۱۸ تیر می‌انجامد. خشونت به گفتمان مذهبی وصل می‌شود، دانشگاه به مطبوعات به افکار عمومی. محمد خاتمی به واسطه‌ی خاطره‌ی خوبی که از زمان تصدی‌اش بر وزارت فرهنگ در خاطره‌ها مانده با حمایت روزنامه‌نگاران و فرهنگیان برنده‌ی رأی افکار عمومی شده است و قدرت مجلس هم به آن علاوه می‌شود. در حالی که به نظر می‌رسد تمامی جایگاه‌های نمادین فتح شده‌اند تمامی آن‌ها یکایک فرومی‌افتند، آن‌هم از مجرای قانون. محاکمه‌ و عزل شهردار، توقیف مطبوعات، بازداشت روزنامه‌نگاران، رد صلاحیت نمایندگان، و نهایتاً غصب قوه‌ی مجریه. مطالبات تئوریک اصلاح‌طلبان (که در سطح روشنفکری شامل تمامی مقتضیات «جامعه‌ی مدنی» نظیر قانون‌روایی، ثبات اقتصادی، عدالت اجتماعی، آزادی بیان و مطبوعات، قوانین عادلانه و ساختار سیاسی پویا و غیره می‌شود) در عمل هیچ ضمانت اجرایی ندارد در حالی که جناح راست از همان ابتدا این ضمانت را در اختیار گرفته و بهترین استفاده را از قدرت قانون و نیروی انتظامی می‌کند. دموکراسی را در انتخابات می‌یابند و نه در قدرت مطبوعات به عنوان رکن چهارم حکومت یا دادگاه به عنوان تریبون دادخواهی یا مجلس به عنوان اراده‌ی ملت. تا زمانی که «وزیر» هست فروریختن باقی ساختارها واکنشی نظیر آن‌چه پس از انتخابات ۱۳۸۸ اتفاق می‌افتد ندارد.

مناصب انتصابی در اختیار جناح راست است و مناصب انتخابی در اختیار جناح چپ. افکار عمومی در معنای مدرن کلمه سهم جناح چپ می‌شود که از همان ابتدا بر روی آن سرمایه‌گذاری کرده‌ است و آرمان‌های انقلابی (و در صدر همه «بیگانه‌ستیزی») تملک جناح راست. از شعارهای دوران انقلاب (استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی) «آزادی» و «جمهوری» سهم جنبش چپ می‌شود و «استقلال» و «اسلام» سهم جناح راست.

دوران اخیر

تحت ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد، تقریباً هیچ‌چیز از دستاوردهای اصلاح‌طلبان باقی نمی‌ماند بلکه باقی‌مانده‌ی سنگ‌های موازنه هم از میان برداشته می‌شود: تضعیف مجلس تا حد یک فرمانبردار دون‌پایه، بازگرداندن قوانین به حالتی محافظه‌کارانه‌تر از قبل، تضعیف عامدانه‌ی بخش خصوصی و طبقه‌ی متوسط، قدرت گرفتن بی‌سابقه‌ی سپاه پاسداران، تأسیس نهادهای اطلاعاتی موازی، امنیتی شدن فضای اجتماعی، حذف نظارت سازمان برنامه‌ و بودجه، شدت بخشیدن به سیاست‌های خارجی خصمانه‌‌ و الخ. همچنان‌که پس از دوران مصدق رخ داده بود این بار هم داشته‌های جناح چپ تملک نمی‌شود بلکه در مقابل، سایر گزینه‌ها تقویت می‌شوند. به عوض آزادی و جمهوریت از دست رفته، تأکید بر اسلام و استقلال پررنگ می‌شود.

معروف است که یکی از مشکلات نظام‌های کمونیستی را این می‌دانستند که هرچه ضعف اقتصاد سوسیالیستی بیشتر آشکار می‌شد سخت‌گیری نظام هم افزایش می‌یافت چرا که نتیجه می‌گرفتند لابد «کمونیسم واقعی» پیاده نشده و اگر رهبرانی پرهیزگارتر و اصول‌گراتر در صدر امور بودند مشکلات از میان برمی‌خاست. نتیجه، نوعی اصول‌گرایی فزاینده بود.

بدین‌ترتیب آن‌چه تبعات هولناک حذف جناح چپ محسوب می‌شود نه شکست‌خوردن آرمان‌های اصلاح‌طلبی بلکه حذف نقش افکار عمومی از چرخه‌ی قدرت است: تقطیر عنصر جمهوری از ساختار سیاسی. اگر در این سو زمزمه‌ی «جمهوری ایرانی» سربلند می‌کند طرف مقابل مسکوت می‌گذارد که چه جایگزینی را در نظر گرفته است. رویه‌ای آغاز می‌شود که ناگزیر به خشونت می‌رسد و به صورت فزاینده‌ای در آن غرق می‌شود؛ کمرنگ شدن مفهوم شهروند و بازگشت به مفهوم رعیت؛ انتقال قانون از حیطه‌ی نمادین به حیطه‌ی زور عریان؛ بی‌معنا شدن ادبیات سیاسی و از میان برخاستن واسطه‌های دیوان‌سالارانه‌ی زور. این جا سویه‌ی خطرناک «باخت‌»‌ اصلاح‌طلبان خود را نشان می‌دهد: افکار عمومی دیگر میز مذاکره، صحنه‌ی نمایش یا دکه‌ی جمع‌آوری طرفدار به شمار نمی‌آید، حربه‌ی کثیف دیگری و فتنه‌ای قلمداد می‌شود که باید خنثا شود، فضای فاسدی است که باید تعطیل شود. و اتفاقاً تا این لحظه هم بی‌دلیل تحمل شده بود و خلاقیت نافرجام هاشمی بود برای «نظام‌سازی»: امت مدرن نیازی به افکار عمومی ندارد، آرمان‌های خودش را دارد و شیوه‌های خودش را برای شیوع آن. مگر انقلاب ۵۷ از طریق روزنامه‌های پیشرو به سرانجام رسیده بود که تداوم‌اش بدان نیاز داشته باشد؟ این بدان معنا نیست که دولت امت را فراموش کرده باشد: رضایت امت مطرح است، دعوایی بزرگتر از شیوه‌ی پرداخت یارانه‌ها وجود ندارد و پرونده‌ی هسته‌ای حیثیت کشور به شمار می‌آید.

بوی خون در فضا موج می‌زند. بر چنین پس‌زمینه‌ای می‌توان حرکات سیاسی‌ای را فهمید که به صورتی دیگر قابل توجیه نیستند: اعدام سارقان در ملأعام در «خانه‌ی هنرمندان» و بریدن انگشتان دست در مرکز «پایتخت فرهنگی» هیچ تفسیر دیگری ندارد جز نوعی تسویه‌حساب مفهومی با افکار عمومی؛ اشغال مکرر سفارت هیچ توجیه عقلانی دیگر ندارد جز تکرار منطق انقلاب و پنبه کردن رشته‌های هاشمی و اصلاح‌طلبان برای نرم کردن سیاست خارجی؛ ترورهای بی‌سابقه علیه سیاستمداران کشورهای مختلف در گستره‌ای از کشورها و کلنجار با غرب برخلاف مصالح ملی منطقی ندارد جز دهن‌کجی به تلاش‌ها در جهت کم‌کردن آتش بیگانه‌ستیزی؛ حمله‌ی مجدد به کوی دانشگاه در ۲۵ خرداد ۸۸ و رها کردن ادعای بیهوده‌ی وحدت «حوزه و دانشگاه» دلیلی ندارد جز پیوستن دانشگاه به جریان رقیب قدرت؛ تعطیلی ناشران، بازداشت گسترده‌ی روزنامه‌نگاران و توقیف روزنامه‌هایی که مشخص است تأثیری در فضای امنیتی ندارند، ورشکست کردن صنعت نشر، اخراج و بازنشستگی اجباری استادان دانشگاهی که مخاطبان بسیار محدودی دارند آن هم از میان خواص‌ همه نشان از تصمیم برای از ریشه درآوردن «فتنه» دارد؛ این‌ها نه دلایل بلکه متعلقات فضای «اغتشاش‌»‌های سال ۱۳۸۸ هستند و به‌خودی‌خود بی‌ضررند اما فضایی را می‌سازند که گزینه‌ی دیگر قدرت بر آن اتکا کرده‌ است. این کینه‌ی «تمدن» و «فرهنگ» و «هنر» و «مطبوعات» و هرآن‌چیزی که ملازم با افکار عمومی است، نتیجه‌ی گرو کشیدن فرهنگ و افکار عمومی از سوی رقیب است: درست به همان شیوه‌ای که در گذشته چشمان اهالی شهر‌هایی که مقاومت می‌کردند از حدقه درآورده و در طبق چیده می‌شد.

برخلاف تصور، این نوعی ارتجاع و بازگشت به قبل نیست، بربریت نیست بلکه به قدرت رسیدن دستگاهی بسیار مدرن است: خشونت کور دستگاهی که با تسمه‌های تکنولوژیک روزگار نو می‌چرخد، دستگاهی که هرچه جسم و روح را سریع‌تر چرخ کند موفق‌تر است. به راه افتادن سازوکاری که هدف‌اش رفع فرهنگ است: تولید موجودات غیرسیاسی از شهروند، رعایایی که چشم‌شان به دست ارباب است، اولویت بخشیدن به حیات در مقابل زندگی، ساختن نوعی زندگی ذهنی که بدون دولت بی‌معناست، ساختن امتی که نمی‌تواند خود را جز از چشم حکومت ببیند و تصوری از تمامیت خود داشته باشد، تبدیل هر تجربه‌ی زیستی به تجربه‌‌ای حکومتی، ساختن دستگاهی که بیرونی ندارد جز دشمن و ضدانقلاب، تأسیس سازوکاری که چون پدری سختگیر هیچ ملجئی جز خود او وجود ندارد و نهایتاً باید شکایت را به خود او برد. در ادبیات سیاسی غرب، چنین فرایندی تنها یک نام دارد: فاشیسم. در مقابله با آن، حدمیانه باقی نمی‌ماند، حد میانه بلعیده می‌شود، اصلاح‌طلبی بی‌معنا و پوک می‌شود و رادیکالیته تا حد اشباع تکثیر می‌شود. برخلاف تصور، این انتخابی عاقلانه از سوی جناح راست است.

پانویس‌ها:

۱. ماشاءالله آجودانی (۱۳۸۳) مشروطه ایرانی (تهران: نشر اختران)

۲. «در چشم عشقي نفوس مملکت به دو بخش توده مردم گوسپندچران و اشراف تقسيم مي‌شوند و بديهي است که گروه اول نادان و نفهم و قرباني و گروه دوم ويرانگر و خائن و شرور است.» (محمد قائد (۱۳۸۰) عشقي: سيماي نجيب يک آنارشيست (تهران: طرح نو) ص ۱۰۳.)

۳. سید محمدرضا میرزازاده (۱۳۵۷) کلیات مصور میرزاده‌ عشقی (تهران: امیرکبیر)، ص ۳۱۷.

۴. روح‌الله خمینی (۱۳۸۵) صحیفه‌ی امام (تهران: مؤسسه‌ی تنظیم و نشر آثار امام خمینی)، ص ۲۸۳.

نفت، تاج و عمامه

politics — Sun, 06 Jan 2013 20:36:44 +0000

نگاهی به عواقب ناگوار مدیریت غیر دمکراتیک ثروت‌های نفتی

بیژن افتخاری

بیژن افتخاری - در این مقاله به یکی از پر اهمیت‌ترین موضوعات سیاسی- اقتصادی قرن اخیر کشورمان خواهیم پرداخت. نخست به نقش کلیدی نفت وگاز، این ثروت عظیم خفته در زیر خاک میهن‌مان در پایان بخشید ن به دوران ۲۵۰۰ ساله سلطنت در ایران و آن‌هم در زمانی که یکی از مقتدرترین شاهان ۱۵۰ سال اخیر درراس قدرت بود؛ می‌پردازیم و سپس نفش پر اهمیت این ماده حیاتی برای جهان را درسرنوشت "جمهوری اسلامی" مورد بررسی قرار خواهیم داد.

زمانی که محمد رضا شاه پهلوی در سال ۱۳۵۲ مست از باده غرور ناشی از در آمدهای سرشار نفت، در مصاحبه‌های مختلف با مطبوعات غربی، آنها و رهبران‌شان را به باد انتقاد می‌گرفت، مردم‌شان را تنبل می نامید و از رهبران غرب دعوت می‌کرد تا راه و روش "مملکت‌داری" را از او فرا گیرند، هرگز تصور نمی‌کرد که تنها ۵ سال بعد، همان "رهبران غربی" در جزیره کوچک گوادلوپ گرد هم جمع شوند و تصمیم به جایگزینی خمینی با شاه بگیرند. تصمیمی که در نتیجه آن، شاه مجبور شد از کشور فرار کند و برای یافتن مکان اقامت، به خواهش و تمنا از همان "رهبران کودن" بیفتد!

ساده‌نگری است اگر تصور کنیم که این تغییر و تحول عظیم در ایران تنها در جواب متلک‌های شاهانه به غربی‌ها بوده است. آنچه که سلطنت پهلوی را با عاقبت شومی مواجه کرد، اشتباه بزرگ شاه در رابطه با موضوع نفت ایران بود. به واقع شاه با تکیه بر ثروت باد آورده نفت و به‌واسطه قدرتی که برای خود در منطقه و حتی جهان متصور بود، تصمیم گرفت از "سلاح نفت" برای کسب درآمد بیشتر از "فروش نفت" استفاده کند. او به "کنسرسیوم نفتی معروف به هفت خواهران نفتی"، (رک به این لینک) پیغام‌های قاطعی مبنی بر "عدم تمدید قرارداد در سال ۱۹۷۹" و حتی "عدم فروش نفت" به غرب فرستاد. این، به نظر نگارنده غرب را متوجه خطر یک شاهِ بلند پرواز در یک ایرانِ پر قدرت و ثروتمند در منطقه خاورمیانه ساخت و تیر خلاصی بود که به شقیقه نظام سلطنتی شلیک شد. (رک به این لینک)

اهمیت نفت برای غرب

اهمیت نفت برای جهان صنعتی غرب را می‌توان به مثابه اهمیت خون در رگ‌های انسان دانست. (رک به این لینک و این لینک) اما باید دقت کرد که" جریان مداوم و بدون وقفه نفت"، حتی بیشتر از بهای آن، برای جهان صنعتی حائز اهمیت است، زیرا در صورت متوقف شدن حتی %۱۰ از تولید روزانه نفت، شاهد افزایش بهای آن تا ۲۲۰ دلار در هر بشکه خواهیم بود که اثرات آن تنها در اقتصاد امریکا باعث افزایش بهای بنزین تا ۶.۵ دلار در هر گالن، بیکاری بیش از ۱.۵ میلیون نفر و ضرر ملی معادل ۴۵۰ میلیارد دلار در سال خواهد شد. (منبع)

اثرات جهانی توقف تنها %۱۰ از تولید نفت را به سختی می توان محاسبه نمود، اما در چنین صورتی، جهان غرب دچار "هرج و مرج اقتصادی و اجتماعی" شدیدی شده و با خطر انقلاب‌های اجتماعی و به هم ریختن نظم موجود- که به نفع سرمایه داری جهانی است- روبرو خواهد گردید. این امری است که سرمایه‌داری جهانی ضمن اطلاع دقیق ازابعادش، به شدت از آن نگران بوده و هر گونه ریسکی در این مورد را بر نمی‌تابد.

برای تاکید به این امر، کافی است نگاهی کنیم به روابط کشورهای "متمدن و صاحب دمکراسی" غربی و به ویژه ایالات متحده آمریکا با کشور اسلامی عربستان سعودی، که با وجود نقض آشکار حقوق بشر در آن و سرکوب وحشیانه مخالفان در کشور، نه تنها هرگزمورد انتقاد غرب قرار نمی‌گیرد؛ بلکه نیروهای اطلاعاتی غرب در خدمت حفظ و نگهداری خاندان آل‌سعود و مقابله با مخالفان آن هستند. چرا که حاکمان عربستان با درک موقعیت حساس خود در امر تولید نفت و تداوم جریان صدور آن به کشورهای صنعتی، نقش خود را در حفظ وضعیت موجود (STATUS QUO)به خوبی بازی می‌کنند.

حجم تولید و مصرف

مصرف روزانه نفت در جهان از تقریبا ۶۰ میلیون بشکه در سال ۱۹۸۰ به ۹۳ میلیون بشکه در سال ۲۰۱۰ افزایش یافته است. در این میان تنها چند کشور صنعتی (آمریکا، اتحادیه اروپا، چین، ژاپن، هند و برزیل) با مصرف روزانه ۵۲ میلیون بشکه حدود %۶۰ از مصرف جهانی را به خود اختصاص می‌دهند که در این میان ایالات متحده با مصرف روزانه ۲۰ میلیون بشکه بالاترین مصرف کننده نفت در جهان است. (رک به این لینک)

تولید روزانه نفت در جهان نیز از ۵۹ میلیون بشکه در سال ۱۹۸۰ به تقریبا ۸۸ میلیون بشکه در سال ۲۰۱۰ رسیده که البته بیانگر پیشی گرفتن روند مصرف بر تولید است.(رک به این لینک) این روند در مقاله هوشمندانه‌ای به قلم دکتر جیمز نورین پیش‌بینی شده که در سال ۱۹۸۱ توسط سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا انتشار یافت. لذا تاکید بر یافتن منابع جدید نفتی و افزایش میزان استخراج نفت در جهت حفظ تعادل در میزان عرصه و تقاضا که باعث پایین ماندن بهای انرژی و در نتیجه کاهش بهای تمام شده کالا و خدمات در غرب می‌‌شود، به عنوان یکی از اهداف دولت آمریکا در دستور کار قرار گرفت.

چکیده مقاله مذکور تاکید بر پائین نگه‌داشتن بهای نفت در حد امکان و زیر ۳۵ دلار در هر بشکه بود تا کشورهای غربی بتوانند با پائین نگه‌داشتن هزینه‌های تولید و حمل و نقل، کالای تولیدی خود را قابل رقابت نگاه دارند و لذا کارخانجات‌شان به امر تولید و فروش مشغول باشند. تاکید این مقاله بر خطر ایجاد «بحران‌های اقتصادی ناشی از افزایش بهای نفت و ایجاد رکود تورمی در جهان که خطر تنش‌های اجتماعی را بدنبال دارد»، قابل توجه است.

پس ملاحظه می‌کنیم که دو فاکتور «وجود و تدوام جریان نفت به میزان کافی و هم‌چنین پائین نگه‌داشتن بهای آن» از اهداف استراتژیک آمریکا و شرکای غربی اوست. اما به مرور زمان و با افزایش میزان مصرف انرژی در جهان و حضور کشورهای صنعتی جدیدی، متل چین هند و برزیل در بازار، مصرف بر تولید پیشی گرفته و در نتیجه بهای نفت ظرف سال‌های اخیر به سه برابر آنچه مد نظر آمریکا بود رسیده است! ضمن آنکه پیش‌بینی دکتر نورین در مورد اثرات خطرناک افزایش بهای انرژی فسیلی بر اقتصاد غرب نیز به وقوع پیوسته و در سال‌های اخیر شاهد بروز انواع بحران‌های اقتصادی در آمریکا و اتحادیه اروپا بوده‌ایم. (رک به این لینک)

چرا شاه باید می رفت؟

همان‌گونه که در مقدمه ذکر شد، بلند پروازی‌های شاه ناشی از ثروت‌های بادآورده نفت و چند پیروزی دیپلماتیک- نظامی در منطقه، باعث شد که او "ناخودآگاه" از خط قرمز جهان غرب در رابطه با تولید و صدور نفت عبور کند. شاه در ۱۹۷۷ و در جلسه‌ای که برای رسیدگی به اختلافات ایران و هفت خواهران نفتی با حضور جیمی کارتر، سایروس ونس، زبیگنیو برژینسکی و ویلیام سولیوان برگزار شد، همان مطالبی را که قبلا و بی محابا در مصاحبه‌هایش اعلام کرده بود، موکدا تکرار کرد و گفت اگر جهان غرب بهای عادلانه‌ای را که او طلب می‌کند نپردازد؛ صدور نفت را متوقف نموده و حتی در این کار از دوستان خود در اوپک هم کمک خواهد گرفت! پس از آن، بنا به دستور کارتر، کمیسیون سه نفره‌ای متشکل از جورج بال ( رئیس گروه بیلدربرگ) سایروس ونس و زبیگنیو برژینسکی مامور بررسی آینده شاه شد و در نهایت بنا به توصیه جورج بال قرار شد که رهبر اپوزیسیون مذهبی یعنی خمینی جایگزین شاه شود! (رک به این لینک)

دقت داشته باشیم که در آن زمان، ایران با تولید روزانه ۶.۵ میلیون بشکه نفت در روز نزدیک به %۱۲ از نفت مورد مصرف جهان را تامین می‌کرد و توقف صدور نفت ایران می‌توانست خطرات جدی و فراوانی برای غرب، به‌جز اتحاد جماهیر شوروی ایجاد کند که خود تولیدکننده و از صادر کنندگان نفت بود.

نفت و جمهوری اسلامی

حاکمان جمهوری اسلامی با اطلاع دقیق از علت حذف شاه و آمدن خمینی، از روز اول استقرار خود، اهتمام فراوانی در حفظ استخراج و تداوم تولید نفت ایران حتی در شرایط جنگی داشته‌اند. تا جایی که معاون وزیر نفت جمهوری اسلامی با افتخار اعلام می‌کند که این کشور در زمان جنگ با رژیم عراق و به بهای جان بیش از ۱۰۰۰ کارگر صنعت نفت، حتی یک روز هم توقف صادرات نفت نداشته است. (رک به این لینک) لذا طی ۳۰ سال اخیر و علی‌رغم تنش‌های گوناگونی که رژیم به‌وجود آورنده آن بوده است؛ و حتی علی‌رغم سرکوب و کشتارهای بی‌رحمانه رژیم در رابطه با مخالفان داخل و خارج از کشور، هرگز شاهد برخورد عملی جهان صنعتی غرب با رژیم نبودیم.

پس از خاتمه جنگ و روی کار آمدن دولت‌های رفسنجانی و خاتمی شاهد استقبال بی‌نظیر غربی‌ها از توسعه روابط با نظام بوده‌ایم که تا حد عذرخواهی وزیر امور خارجه آمریکا (مادلین آلبرایت) از بابت کمک آمریکا در کودتا علیه دولت قانونی دکتر مصدق و لغو بسیاری از تحریم‌های گذشته، نامه‌نگاری و انتظار ۲۰ دقیقه‌ای بیل کلینتون رئیس جمهور وقت آمریکا برای ملاقات با محمد خاتمی در دستشویی سازمان ملل متحد و یا پذیرایی شاهانه از محمد خاتمی در کاخ ورسای پیش رفت و همگی در راستای کمک به بقای رژیم و ورود هر چه بیشتر این موجود ماقبل تاریخی به جهان "متمدن" بودند. (رک به این لینک، این لینک و این لینک)

البته رژیم هم می‌دانست که چگونه پاسخ مناسب به این استقبال را بدهد و لذا، از اوایل ده هفتاد شمسی شاهد سیل قراردادهای اکتشاف و استخراج نفت ایران به سوی کمپانی‌های نفتی غرب و بعد شرق هستیم که در این میان، کمپانی‌های کوچک غربی مانند "استات اویل نروژ" با پرداخت رشوه به پسر رفسنجانی، لقمه کوچکی از این خوان گسترده را نصیب خود کرد. از حجم این قراردادها اطلاع دقیقی در اختیار نیست اما به طور مثال می‌توان از قرار داد ۳۲ میلیارد یورویی با توتال فرانسه یا قرارداد ۱۰۰ میلیارد دلاری با کمپانی دولتی ژوهای ژنرونگ چین نام برد.

اما کار به اینجا ختم نمی‌شود، بلکه باید دانست که جمهوری اسلامی "به طور ناخواسته" و بیشتر به دلیل عدم سرمایه‌گذاری کافی و به موقع و هم‌چنین ضعف مدیریت در صنعت نفت، با چالش مهمی روبرو شده که می‌تواند سرنوشت‌اش را به مانند محمد رضا شاه دگرگون نماید!

دقت کنیم که صنایع نفت نیز به سان هر صنعت دیگری احتیاج به "تعمیر و نگهداری" به موقع و به‌روز کردن تکنولوژی دارد که به نوبه خود نیازمند هزینه و بودجه مناسب است. هم‌چنین نگهداری فنی از چاه‌های موجود نفت و تزریق به هنگام گاز و آب شور برای آماده استخراج نگه‌داشتن چاه‌ها نیاز به پول و تکنولوژی دارد. به نظر می‌رسد برخورد حاکمان جمهوری اسلامی با این پدیده فنی چندان جدی نبوده و علی‌رغم کسب حدود ۹۸۵ میلیارد دلار درآمد ظرف ۳۳ سال گذشته هزینه کافی در این امر نکرده‌اند. در نتیجه ظرفیت استخراج نفت ایران به صورت چشم‌گیری کاهش یافته است.

همان گونه که گفته شد ظرفیت استخراج نفت در سال ۱۳۵۴ به ۶.۵ میلیون رسید که اوج دوره شاه بود. پس از انقلاب، حداکثر ظرفیت تولید کشور مربوطه به سال ۱۳۸۱ است که به ۴.۳ میلیون بشکه در روز رسید. اگر چه خاتمی و احمدی‌نژاد سعی کردند تا با دعوت از شرق و غرب به سرمایه‌گذاری در صنایع نفت ایران این معضل را حل کنند، اما به دلایل مختلف این قراردادهای سرمایه‌گذاری به نتیجه چندانی نرسید و از اوایل سال ۱۳۸۸ بحران "کاهش ظرفیت تولید نفت ایران" علنی شد.

هادی نژادحسینیان وزیر سابق صنایع سنگین و معاون سابق وزارت نفت در مصاحبه‌ای با نشریات داخلی نگرانی شدید خود را از کاهش روز افزون تولید نفت ایران اعلام داشت و پیش‌بینی کرد در صورت عدم چاره‌جویی فوری، شاهد قطع صدور نفت و احتمال واردات نفت به ایران ظرف ۱۰ سال آینده خواهیم بود! وی گفت که صنعت نفت هر سال نزدیک به ۳۰۰ هزار بشکه از ظرفیت تولیدی خود را از دست می‌دهد.

نگرانی نژادحسینیان از آنجا ناشی می‌شد که تولید نفت ایران از ۴.۳ میلیون بشکه در سال ۱۳۸۱ به ۳.۵ میلیون بشکه در سال ۱۳۸۸ رسیده بود، ضمن آنکه مصرف داخلی از ۱.۲ میلیون بشکه در روز به ۱.۶ میلیون بشکه در روز افزایش یافته بود و لذا میزان صادرات نفت از ۳.۱ میلیون بشکه در روز به ۱.۹ میلیون رسیده بود.(منبع) این موضوع از نگاه تیزبین سرمایه‌داری جهانی (که به شدت نگران کسر تولید روزانه ۵ میلیون بشکه در روز است ) دور نمانده و مسئولان شرکت‌های بزرگ جهانی در مصاحبه با نشریات تخصصی نگرانی خود از این موضوع و تبعات آن بر اقتصاد جهانی را ابراز کرده‌اند. (منبع) توجه داشته باشیم که ایران با دارا بودن ذخایر قابل استخراج به میزان ۱۷۵ میلیارد بشکه (معادل ۱۷ هزار میلیارد دلار به بهای امروزو بیش از کل بدهی‌های دولت آمریکا) سومین ذخایر نفت جهان را داراست و لذا باید نقش مهم‌تری را در عرضه نفت جهان ایفا نماید.(منبع)

امروز این روند با شدت بیشتری ادامه دارد: ضمن آن که ظرفیت تولید نفت ایران به کمتر از ۲.۷ میلیون بشکه در روز رسیده، میزان مصرف داخلی تا ۱.۷ میلیون افزایش و در نتیجه میزان صادرات به کمتر از ۱ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است! این آن خط قرمزی ست که جهان صنعتی به هیچ‌وجه آنرا بر نمی‌تابد! در حال حاضر کمبود تولید ایران را عربستان سعودی جبران می‌کند تا جهان دچار یک شوک نفتی دیگر نشود، آن هم در حالی‌که اقتصاد آمریکا در حال رکود و اقتصاد اروپا با مشکلات فراوانی دست به گریبان است. اما ادامه این وضع مطلوب جهان صنعتی نیست.

نقش ایده‌آل برای نفت ایران

همان گونه که توضیح داده شد، بهای مطلوب نفت برای جهان صنعتی رقمی بین ۳۵ تا ۴۰ دلار در هر بشکه است تا بتواند اقتصاد به اغما رفته خود را احیا نماید. برای رسیدن بهای نفت از حدود ۱۰۰ دلار امروز به زیر ۴۰ دلار باید حداقل ۳ تا ۳.۵ میلیون بشکه اضافه بر مصرف (supply surplus) در بازار به‌وجود آید. یعنی اگر در حال حاضر مصرف جهان حدود ۹۳ میلیون بشکه است، تولید (یا عرضه) باید به ۹۶ تا ۹۷ میلیون بشکه در روز برسد. این در حالی است که حداکثر ظرفیت تولید امروز جهان حدود ۸۷ میلیون بشکه در روز است، لذا جهان برای رساندن بهای نفت به نقطه مورد نظر سرمایه‌داری باید هر چه زودتر ۱۰ میلیون بشکه به ظرفیت تولید خود بیافزاید. اما چگونه؟

به‌نظر می رسید دو کشور عراق و لیبی، علی‌رغم دارا بودن ذخایر نفتی و ظرفیت تولید بالا، به دلیل عدم توجه کافی صدام حسین و معمر قذافی در حفظ و نگهداری این ذخایر، دیگر قادر به ایفای نقش مهمی در تامین نفت جهان نیستند و مانند حکام عربستان سعودی عمل نمی‌کنند. این دو دیکتاتور هم به نوعی دچار بلندپروازی‌های از نوع شاه سابق ایران شدند و دست به اقدامات نامتعارفی از دید سرمایه‌داری جهانی می زدند که در نتیجه، نه تنها باعث کاهش میزان تولید نفت در جهان می‌شد، بلکه دردسرهای دیگری را هم به جهان تحمیل می‌کرد. اشغال کویت توسط صدام حسین و تلاش در جهت ساخت بمب اتمی توسط قذافی را می توان به عنوان نمونه‌های این دردسرها نام برد. به همین دلیل هم این دو نفر و رژیم‌شان باید با رژیم‌های تابع غرب جابجا می‌شدند. امروز عراق با تولید بیش از ۳ میلیون بشکه در روز جای ایران را در اوپک گرفته است، ضمن آن که چشم‌انداز تولید ۵.۵ میلیون بشکه در روز تا سال ۲۰۱۵ را به مدد سرمایه‌گذاری آمریکایی‌ها در پیش رو دارد. لیبی نیز از تولید تنها ۴۰۰ هزار بشکه در سال ۲۰۰۹ به ۸۵۰ هزار بشکه رسیده و به تازگی اعلام شد که تولیدش تا سال ۲۰۱۵ و به مدد سرمایه‌گذاری فرانسوی‌ها به ۱.۴ میلیون بشکه در روز خواهد رسید.

ایران هم باید ظرفیت تولید خود را به حدود هفت میلیون برساند تا نقش مطلوب غرب در بازار مکاره نفت را ایفا نماید. این در حالی است که ایران تنها برای حفظ ظرفیت موجود (۲.۷ میلیون بشکه در روز) و جلوگیری از سقوط بیشتر ظرفیت تولید، به حداقل ۲۰۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری خارجی ظرف ۵ سال آتی نیاز دارد.(منبع) در صورتی که ایران قصد کند (یا مجبور باشد) بر حسب نیاز غرب عمل نموده و ظرفیت تولید خود را از ۲.۷ میلیون بشکه در روز به ۷ میلیون بشکه برساند، در آن صورت نیاز به ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری خارجی دارد! مسلم است که خود ایران چنین سرمایه عظیمی را ندارد و باید دست به سوی غرب ( یا شرق) دراز کند اما آیا غرب (یا حتی شرق) حاضر می‌شود چنین سرمایه‌گذاری حجیمی را در نظامی این چنین آشفته، نامطمئن، غیرقابل پیش‌بینی و ضعیف انجام دهد؟ یا ترجیح می‌دهد ابتدا رژیم مورد اعتماد خود را مستقر نموده و سپس اقدام به سرمایه‌گذاری هنگفت کند؟

به نظر می‌رسد طلسم «ثروتمند شدن از طریق نفت، سپس پی افکار بلندپروازانه رفتن و در نتیجه دست به اقدامات نامتعارف زدن" گریبان حاکمان امروز جمهوری اسلامی را نیز گرفته باشد! غنی سازی اورانیوم با احتمال استفاده تسلیحاتی از آن، دومین خط قرمزی است که جمهوری اسلامی آن را پس از غفلت در حفظ ظرفیت تولید نفت، رد کرده است.

نتیجه‌گیری

چنان‌چه آمد، نفت ثروتی است که مدیریت آن نیاز به دانش و دمکراسی دارد. صرف دانش سبب افزایش استخراج و صادرات این محصول می شود و این نیز درآمد هنگفتی را با خود به دنبال می آورد، اما این مدیریت درآمد است که در نظام‌های استبدادی به بن‌بست می انجامد؛ نظام‌هایی که از بهره‌بری از خرد جمعی محرومند و به همین دلیل هر گونه تصمیم‌گیری نادرست حاکمان خودکامه می‌تواند سرنوشت یک ملت را از این رو به آن رو کند.

کافی‌ است نگاهی به تفاوت سرنوشت نروژ، به عنوان یک کشور صاحب نفت، با استبدادهای نفتی خاورمیانه بیاندازیم. این کشور از ۲۲ سال پیش به استخراج نفت مشغول بوده و صندوق ذخیره ارزی آن در حال حاضر بالغ بر ۶۵۰ میلیارد دلار موجودی دارد. حال آن که ایران با نزدیک هشت دهه صنعت و درآمد نفت و دارا بودن یکی از بزرگ‌ترین ذخایر نفتی جهان، تقریبا چیزی در صندوق ذخیره ارزی خود ندارد. این تفاوت ما را متوجه ضرورت استقرار دمکراسی برای بهره‌وری از این ثروت طبیعی می‌‌کند.

بدون دمکراسی، رژیم بعدی نیز می‌تواند سومین قربانی درآمدهای نفتی در یک بستر غیردمکراتیک باشد. تولید و استفاده از ثروت نفت آری، اما با دمکراسی.

خیزش‌های عربی در آستانه سومین سال

politics — Tue, 01 Jan 2013 00:12:04 +0000

معین ربانی

برگردان:

صدیقه رستمی

معین ربانی - دو سال پس از آن که محمد بوعزیزی خود را به آتش کشید و جرقه قیام در جهان عرب شد، این منطقه هم‌چنان در آشوب و پریشانی به سر می‌برد. در این فرآیند دور و دراز تحولات بنیادین، اندک نشانه‌ای می توان دید که روشن سازد کی، چگونه و بر چه مبنایی دوباره ثبات در منطقه برقرار خواهد شد.

با در نظر داشتن ماهیت انتقالی تحولات تا به امروز، می‌باید در برابر وسوسه‌ی تعیین برندگان و بازندگان مقاومت کرد. سال ۲۰۱۲ بر این تصور ابتدایی مهر باطل زد که جنبش‌های جوانان، ریشه نخبگان را درو می‌کند و بی‌درنگ بر مسند قدرت خواهد نشست. با این همه چه‌بسا در سال ۲۰۱۳ شاهد آن باشیم که باور نوظهور گسترش سیطره اخوان‌المسلمین از مراکش تا یمن، با واقعیت به چالش کشیده شود.

اکنون هرچند زمان آن رسیده است که بتوان تحلیل‌هایی صائب از علل قیام‌های عربی به دست داد، اما پیش‌بینی در خصوص نتایج و برآیندهای امور جاری، عمدتاً نیازمند حدس و گمانی مبتنی بر آگاهی است. با قید این احتیاط، مطالبی که در ذیل می‌آید کوششی است برای فهم آنچه اخیراً در منطقه به وقوع پیوسته یا در آینده شاهد آن خواهیم بود.

نخست آن‌که انتخابات انجام شده، به تقویت پلورالیسم و دموکراسی یاری نرسانده؛ بلکه برعکس به کار تضعیف آنها آمده است. با هجوم به صندوق رأی به مثابه‌ی یک اکسیر برای جوامعی که از دل حکومت‌های مطلقه و دیکتاتوری سر بر آورده‌اند، سودای دست‌یابی به هژمونی‌های جدید، به جای آنکه کمرنگ شود، بال و پر گرفته است. این انتخابات و حتی آن دسته که آزاد و منصفانه بوده‌اند، فرصتی برای "سخن گفتن" مردم یا انتخاب آینده از سر آگاهی فراهم نکرده‌اند. برعکس، این انتخابات‌ به آن جریان‌هایی که از بهترین تشکل و بیشترین منابع برخوردار بوده‌اند، صدایی بیش از حد و بی‌تناسب با وزن و عیارشان داده‌اند.

مصر بار دیگر دماسنج و بادنمای منطقه شده است. اگر تونس حکم جرقه را داشت، این قیام مصر بود که موجب انفجار شد. سرنوشت انقلاب آن، اخوان‌المسلمین آن، ارتش آن و بسیاری چیزهای دیگر مصر، تأثیری عمیق در سراسر منطقه خواهد داشت. اخوان‌المسلمین شاید بهترین مثال باشد؛ همانطور که پیروزی‌ آنها در مصر، دیگر بخش‌های این جنبش اسلامی در منطقه را قدرت می‌بخشد، شکست آنها در قاهره نیز رقیبان و مدعیان را از مراکش تا مسقط جانی دوباره می‌دهد.

این مکانیزم به گونه‌ای مؤثر به این قبیل تشکیلات امکان می‌دهد که مهار آینده را به دست بگیرند، آن هم درست پیش از آن‌که نیروهای رقیب مدعی تغییر – همان‌ها که در ابتدای قیام نقشی هم‌سنگ یا بزرگ‌تر را بازی کردند – فرصت آن را داشته باشند که با هم متحد شوند و به قامت رقیبانی جدی درآیند.

انتخاباتی که چارچوب‌ قانون‌های اساسی‌ جدید را رقم می‌زنند حتی به مراتب خطرناک‌تر‌ند. آنچنان که در مصر شاهدیم، این انتخابات‌ می‌توانند بدل به حربه‌ای در دست یک جناح شوند تا پروسه‌ی تدوین قانون اساسی را به تملک خود در آورند و دستگاه قضایی را که در خدمت حراست از قانون اساسی است به حاشیه برانند. در عمل، کارکرد چنین آرایی ‌ چیزی نیست جز سرپوشی برای حفظ آبرو که کارش مشروعیت بخشیدن به شکل‌هایی از رهبری است که درست نقطه‌ مقابل گسستی قطعی با گذشته هستند.

هم‌چنین، کارکرد انتخابات‌ آن شده است که به جای تغییری انقلابی و ساختاری در نظام‌های سیاسی، آن‌ها را در مسیر اصلاحی محدود و تدریجی بیاندازد. رژیم‌های پیشین هرگز با رأی از دایره‌ی قدرت بیرون گذاشته نشده‌اند. این رژیم‌ها، همچون دندان‌های خراب، باید با تیغ جراحی از جا کنده و دور انداخته شوند. دولت‌های موازی در تونس و مصر که مرگ و نابودی‌شان تا تکمیل فرآیند انتقال به تعویق افتاد – در واقع با موفقیت از پروسه‌ی انتخابات بهره بردند تا جایگاه خود را حفظ کنند و حتی گاهی در نقش مرجع نهایی انتقال قدرت عمل کنند.

وقتی حاکمی خودکامه به دست ائتلافی از نیروها، به جای جنبشی انقلابی از مسند قدرت به زیر کشیده شود، انتقال موفقیت‌آمیز قدرت مستلزم آن است که این نیروها در مورد چگونگی از کار انداختن ساختار قدرت پیشین اتفاق نظر داشته باشند. آنها می‌بایست بر سر اصول تغییر رژیم و چگونگی اجرای آن به توافق برسند و مشارکت جمعی این نیروها در این تلاش، شاید بهترین تضمین پلورالیسم و مانعی بر سر ظهور شکل‌های جدید دیکتاتوری باشد. تنها پس از رسیدن به چنین هدفی است که بحث و گفتگو در خصوص سیستم رأی‌گیری و رقابت سیاسی در قالب انتخابات معنادار و منطقی است. رأی دادن، فی‌نفسه و به تنهایی، شالوده و زیربنای دموکراسی را تقویت نخواهد کرد. نخست ‌باید این شالوده و زیربنا فرصت و امکان سربرآوردن پیدا کنند و توسعه یابند وگرنه صندوق رأی، حکم قابله‌ای را برای زایش هژمونی جدید پیدا خواهد کرد.

دوم آن‌که، مصر بار دیگر دماسنج و بادنمای منطقه شده است. اگر تونس حکم جرقه را داشت، این قیام مصر بود که موجب انفجار شد. سرنوشت انقلاب آن، اخوان‌المسلمین آن، ارتش آن و بسیاری چیزهای دیگر مصر، تأثیری عمیق بر همتایان و همقطارانش در سراسر منطقه خواهد داشت. اخوان‌المسلمین شاید بهترین مثال در این خصوص باشد؛ همانطور که پیروزی‌ آنها در مصر، دیگر بخش‌های این جنبش اسلامی در منطقه را قدرت می‌بخشد، شکست آنها در قاهره نیز رقیبان و مدعیان را از مراکش تا مسقط جانی دوباره می‌دهد. اما به سختی می‌توان برای همتایان اخوان‌المسلمین در دیگر نقاط، چنین وزن و نقشی را قائل شد.

مشارکت جمعی نیروها، شاید بهترین تضمین پلورالیسم و مانعی بر سر ظهور شکل‌های جدید دیکتاتوری باشد. تنها پس از رسیدن به چنین هدفی است که بحث و گفتگو در خصوص سیستم رأی‌گیری و رقابت سیاسی در قالب انتخابات معنادار و منطقی است. رأی دادن، فی‌نفسه و به تنهایی، شالوده و زیربنای دموکراسی را تقویت نخواهد کرد. نخست ‌باید این شالوده فرصت و امکان سربرآوردن پیدا کند و توسعه یاند وگرنه صندوق رأی، حکم قابله‌ای را برای زایش هژمونی جدید پیدا خواهد کرد.

به همین نحو، سیاست‌های مصر در قبال بازیگران خارجی، همچون صندوق بین‌المللی پول، اسرائیل و ایالات متحده، تأثیراتی منطقه‌ای برجای خواهد گذاشت. این امر، خصوصاً در جریان حمله‌ی اسرائیل به نوار غزه در نوامبر ۲۰۱۲ مشهود بود. امروزه، موضع کاملاً متفاوت قاهره در قبال اسرائیل و فلسطینیان – مخصوصاً وقتی آن را با همدستی فعالانه‌ی مبارک در سال ۲۰۰۸- ۲۰۰۹ مقایسه می‌کنیم – در مواضع تغییریافته‌ی اتحادیه‌ی عرب و دیگر دولت‌های عربی بازتاب یافته؛ همان دولت‌هایی که برخی از آنها تا همین چند سال پیش، لاف بی‌طرفی در قبال مسائل اسرائیل و فلسطینیان می‌زدند.

مصر که گاهی تنها دولت- ملت راستین جهان عرب توصیف می‌شود و پایتخت آن، قاهره هم غالباً پایتخت منطقه خوانده می‌شود، این ظرفیت را دارد که - بی آن‌که حتی بخواهد و بکوشد – نغمه‌ی ساز منطقه را کوک کند. نزاع سوریه چه‌بسا به کشورهای همسایه نیز سرریز کند، اما هیچ کس حتی ادعا یا وانمود نمی‌کند که از دمشق سرنخ می‌گیرد. تونس که در این خصوص به مراتب کم‌اهمیت‌تر است.

سوم آن‌که، هرچند ممکن است اخوان‌المسلمین پیروز میدان در مصر شود، اما مخالفت و مقابله‌ی گسترده و رو به افزایش با آن، بیش از آن‌که نشانه‌ای از سرخوردگی از اسلام‌گرایی باشد، نشانگر تنفر نسبت به هر گونه تلاشی است که سودای اعمال قدرتی بی‌مهار را در سر می‌پروراند. این قیام‌ها پیش و بیش از هر چیز نشان از بنیانگذاری حقوق و آداب شهروندی دارد؛ حقوق و آدابی که سلب‌ناشدنی و تخطی‌ناپذیر‌ند. هر گونه تلاشی که بخواهد شهروندان را، به جای صاحبان دولت، دیگر بار بدل به خادمان دولت کند؛ نیازمند خدعه و قدرتی قاهر است تا به مراد خود برسد. این سخن حتی در خصوص آن جنبشی هم صدق می‌کند که به باور بسیاری کسان، نقشی مهم در موفقیت اولیه‌ی قیام داشت. این بدین معنا نیست که چنین تلاش‌هایی برای تبدیل شهروندان به خادمان دولت یکسر محتوم به شکست هستند، اما این تلاش‌ها چنان پرهزینه و تفرقه‌براندازانه از کار در می‌آیند که مشروعیت و طول عمر چنین قدرتی احتمالاً دست آخر قربانی می‌شود.

چهارم آن‌که به نظر می‌رسد دلیلی در میان است که برخی دولت‌های عربی تا حد زیادی انتقال مسالمت‌آمیز قدرت را تجربه می‌کنند و برخی دیگر غرق در گرداب خشونت می‌شوند. عامل عمده در اینجا یا دستکم عامل مستقیم، سبعیت و وحشیگری رژیم دیکتاتوری نیست، بلکه به نظر می‌آید جوامعی که از سنت جامعه‌ی مدنی برخوردار‌ند (منظور NGOهایی نیست که از خارج از مرزها تأمین مالی می‌شوند، بلکه منظور تشکل‌های سیاسی، کارگری و غیره‌ای است که مستقل از دولت هستند) در حفظ و تقویت اعتراض همگانی در موقعیت بهتری هستند. این جوامع عموماً جنبش‌هایی را به وجود می‌آورند که به جای تشتت و چندپارگی، رشد کرده و استراتژی‌هایی خلق می‌کنند که عوض تغییر و تحول، خود را با شرایط جدید وفق می‌دهند.

هرچند ممکن است اخوان‌المسلمین پیروز میدان در مصر شود، اما مخالفت و مقابله‌ی گسترده و رو به افزایش با آن، بیش از آنکه نشانه‌ سرخوردگی از اسلام‌گرایی باشد، نشانگر تنفر نسبت به هر گونه تلاشی است که سودای اعمال قدرتی بی‌مهار را در سر می‌پروراند. این قیام‌ها پیش و بیش از هر چیز نشان از بنیانگذاری حقوق و آداب شهروندی دارند؛ حقوق و آدابی که سلب‌ناشدنی و تخطی‌ناپذیر‌ند.

بخشی از دلایل این امر چه‌بسا این باشد که رهبران این جوامع یا تشکل‌ها در ساختن سازمان‌ها، تشکیل ائتلاف‌ها و استفاده از آنها در به چالش کشیدن و مبارزه با قدرت دولتی، از تجربه‌ی بیشتری برخوردار‌ند. فعالان جوامعی که سرکوب بیشتر را تجربه می‌کنند، بر عکس، تجربه‌ی خود را تا حد زیادی در هسته‌های زیرزمینی، زندان‌ها و تبعید به دست می‌آورند. اگرچه بی‌گمان این نوع تجربیات هم مزایای خاص خود را دارد، اما فرهنگ سیاسی کاملاً متفاوتی ایجاد می‌کند.

از همین رو بود که اپوزیسیون یمن توانست به گونه‌ای مؤثرتر از اپوزیسیون سوریه یا لیبی از چالش خشونت دولتی جان به در ببرد و بر آن چیره شود. اگر توضیح امور بدین نحو صائب و درست باشد، این امر برای کشورهایی چون مراکش و اردن خبری مبارک است و برای کشورهایی چون عربستان خبری نامیمون.

پنجم آن‌که مداخله‌ خارجی یک فاجعه‌ی تمام‌عیار است. سوری‌هایی که در نومیدی و درماندگی در صدد پایان دادن به رژیمی هستند که با قتل و ضرب و جرح سرپا ایستاده است، چه‌بسا به گونه‌ای قابل درک، در جستجوی رهایی و نجاتی برآیند که از سوی قدرت‌های خارجی تدارک دیده می‌شود. اما خوب است که آنها نگاهی دوباره و چندباره به لیبی و عراق بیاندازند. حال که به گذشت یک سده از جنگ جهانی اول نزدیک می‌شویم، زمان خوبی است که در مقابل دولت‌هایی که مدعی و مبلغ معادل‌های قرن بیست و یکمی استقلال و تعیین سرنوشت و خودمختاری هستند، حزم و احتیاط به خرج دهیم. خصوصاً وقتی که دفاع و طرفداری از حقوق بشر و دموکراسی در واقع دستاویزی برای حمله‌ سرمایه به سرزمین آنها یا مراقبتی مادرانه از رژیم‌های دست‌نشانده و تحت‌الحمایه باشد.

حتی گاه به نظر می‌رسد که خلاص شدن از مداخله‌ نظامی خارجی، از چاله درآمدن و در چاه افتادن است. تأثیرات منفی و مخرب ارمغانی نیست که فقط از جانب قدرت‌های امپریالیستی در آن سوی قاره‌ها فراهم آید. مسلماً، همسایگان نزدیک‌تر حتی گاه بیشتر، مهیا و حاضر یراق هستند تا سیستم سیاسی جدید و روابط اجتماعی را به هیأت مطلوب خود درآورند.

ششم آن‌که، کشش ما در به تماشا نشستن نمایش مبارزات سیاسی در کل منطقه، بر این واقعیت سایه می‌افکند که مهم‌ترین چالش‌های پیش روی رهبری جدید، چالش‌های اقتصادی و اجتماعی هستند. کاملاً قابل تصور است که رئیس جمهور مصر، محمد مرسی، قانون اساسی مطلوب خود را داشته باشد و قدرت خود را نحکیم کند، اما متعاقب آن، شکست و ناتوانی در رفع مؤثر نیازهای اولیه‌ی جامعه‌ی مصر است که این همه را بی‌اثر کرده و او را به شکست می‌رساند.

مسئله، فقط آزادی نیست؛ نان و مسکن هم در میان است. درست است که انقلاب و بحران اقتصادی همزادهای طبیعی یکدیگرند، اما تغییر، انتظارات بالاتری را به وجود می‌آورد. اگر رژیم‌های جدید دست به کار نشوند که برنامه‌هایی قابل اجرا را به منظور کاهش فقر، ایجاد اشتغال و تأمین خدمات ضروری تدوین و اجرا کنند، مطمئناً جمیعتی که یک بار به بهایی سنگین شماری از حاکمان را به زیر کشید، باز به خیابان‌ها سرازیر خواهد شد.

مهم‌ترین چالش‌های پیش روی رهبری جدید، چالش‌های اقتصادی و اجتماعی هستند. مسئله، فقط آزادی نیست؛ نان و مسکن هم در میان است. درست است که انقلاب و بحران اقتصادی همزادهای طبیعی یکدیگرند، اما تغییر، انتظارات بالاتری را به وجود می‌آورد. اگر رژیم‌های جدید دست به کار نشوند که برنامه‌هایی قابل اجرا را به منظور کاهش فقر، ایجاد اشتغال و تأمین خدمات ضروری تدوین و اجرا کنند، مطمئناً جمیعتی که یک بار به بهایی سنگین شماری از حاکمان را به زیر کشید، باز به خیابان‌ها سرازیر خواهد شد.

به علاوه، منابع مالی مورد نیاز برای چنین برنامه‌هایی قرار نیست که از سوی بانک جهانی، واشنگتن، اتحادیه‌ی اروپا یا حتی قطر تأمین شود. در این خصوص، دولت‌هایی که تمام هم و غم خود را روی این می‌گذارند که اعتماد را به بازار ارز بازگردانند و فضایی مشوق سرمایه‌گذاری خارجی تدارک ببینند، شاید دست آخر موفق شوند که در اینجا [مصر] حباب بیافرینند و در آن سوی مرزها جمعیت رأی‌دهندگانی حامی یک حزب.

اما این دولت‌ها، اگر از کنار چالش‌های اساسی‌تر بگذرند و آنها را به حال خود رها کنند، دیر یا زود از خواب مستی بیدار می‌شوند و حساب کار دست‌شان می‌آید. مصر بهترین (اگرچه نه تنها) مثالی است که نشان می‌دهد این دو دستور کار، بنا به قاعده، نه مکمل یکدیگر که در تناقض با یکدیگر‌ند. علی‌رغم دهه‌ها کمک سخاوتمندانه‌ی آمریکا و اروپا و رفتار و برخورد مطلوب و مناسب سازمان‌های بین‌المللی، امروزه اوضاع بهتر از سال‌های دهه‌ی ۷۰ نیست. برعکس، به علت همین روابط است که امروزه اوضاع در مصر بدتر است. مصر در جستجوی برقراری و حفظ حمایت خارجی، سیاست‌هایی را پیاده کرد که این کشور را به کشوری تک- محصولی با جمعیتی فقیر بدل کرد. خلاصه آن‌که، حاکمان مصر چنان از مردم خویش بیگانه شدند که سرانجام از قدرت به زیر کشیده شدند.

دست آخر آن‌که، گذار از دیکتاتوری به پلورالیسم در جهان عرب تا حد زیادی بسته به آن است که دولت امنیتی ملی با حاکمیت مدنی جایگزین شود. تشکیلات امنیتی و نهادهای هزارتوی آن، ابزارهایی صرف در دستان حاکمان مطلق‌العنان نیستند که با سرنگونی حاکمان فرو بریزند، بلکه در نوع خود مراکز مهیب قدرت هستند. این تشکیلات و نهادها آنچنان قدرت دارند که نه تنها گزینه‌های سیاستگذاری حاکمان ضعیف یا متصلب را محدود می‌کنند، بلکه پس از آنها نیز می‌پایند و برقرار‌ند.

آنها در صدد برمی‌آیند که نقش خود را تکرار کنند و حاکمیت خود را به عنوان بخشی لاینفک از هرگونه گذار و انتقال نهادینه سازند. مهم‌تر آنکه، این تشکیلات و نهادها را نمی‌توان با اصلاح کنار نهاد، بلکه می‌باید برای در هم شکستن‌شان با آنها مقابله کرد؛ می‌باید عوض آنکه عهده‌دار مرجعیت نهایی زندگی سیاسی شوند، در خدمت دولت درآیند و در برابر نهادهای آن پاسخگو شوند. اما آن‌جا که تغییر رژیم فرآیندی عمدتاً صلح‌آمیز است و تشکیلات امنیتی، عوض آنکه سرتاپا در سوءرفتارهای واپسین روزهای رژیم پیشین آلوده شود، موضعی بی‌طرفانه اختیار می‌کند، چالش‌هایی این چنینی حاد و بحرانی می‌شوند.

حال که قیام‌های عربی وارد سومین سال خود می‌شوند، منطقه نیز همچنان شاهد تغییری عمده است؛ تغییری که شاید بخشی از آن فاجعه‌بار باشد. چنین فرایندهای تغییری را نمی‌توان منحصراً رو به بهبود دانست؛ وقتی که پای رقابت‌های منطقه‌ای، تحریک فرقه‌ای، ستیزهای طبقاتی و دستیابی به اقتدار در میان باشد، نزاع‌های بر سر قدرت می‌توانند زشت و زننده از آب دربیایند. با این حال، در نگاهی فراتر و بالاتر به امور، می‌توان گفت که از زمان پایان استعمار، این فرایند تغییر، بهترین چیزی خواهد بود که مردمان عرب این روزها از سر می‌گذرانند.

منبع: جدلیــّـة

ستایش خشونت در اندیشه اسلاوُی ژیژک

politics — Wed, 28 Nov 2012 10:26:17 +0000

جان گری

برگردان:

بهنام امینی

جان گری - کار ژیژک در بسیاری از موضوعات در نقطه مقابل مارکس قرار می‌گیرد. با وجود تمام دین مارکس به متافیزیک هگلی، او متفکری تجربی نیز بود که به ارائه تئوری‌هایی درباره خط سیر واقعی تکامل تاریخی می‌اندیشید. آنچه در درجه اول برای او اهمیت داشت، نه ایده انتزاعی انقلاب، بلکه پروژه‌ای انقلابی بود که شامل ایجاد دگرگونی‌هایی مشخص و رادیکال در نهادهای اقتصادی و روابط قدرت می‌شد.

ژیژک علاقه کمی به این جنبه‌های اندیشه مارکس نشان می‌دهد. وی با هدف «تکرار نقد اقتصاد سیاسی به شیوه‌ای مارکسیستی، اما بدون تصوری اتوپیایی – ایدئولوژیکی از کمونیسم به مثابه معیار ذاتی و درونی این نقد»، بر این باور است که «پروژه کمونیستی قرن بیستم دقیقاً تا آنجا که به اندازه کافی رادیکال نبوده، اتوپیایی بوده است". به نظر ژیژک، درک مارکس از کمونیسم تا حدودی مسئول این ناکامی است: تصور مارکس از جامعه کمونیستی، خود تخیل ذاتی سرمایهداری است؛ یعنی سناریویی تخیل‌آمیز برای حل تضادهای سرمایه‌داری که او به درستی به توصیف آنها پرداخت.

ژیژک درک مارکس از کمونیسم را رد می‌کند، اما هیچ برگی از کتاب بیش از هزار صفحه‌ای خود با عنوان "کمتر از هیچ" را به مشخص کردن آن نظام اقتصادی یا نهادهای حکومتی اختصاص نمی‌دهد که نمایانگر جامعه کمونیستی مورد علاقه او هستند. در میان مجموعه‌ آثاری که تاکنون از ژیژک منتشر شده، تنها در یکی از بخش‌های کتاب «کمتر از هیچ» با عنوان «مارکس به مثابه خواننده هگل، هگل به مثابه خواننده مارکس» به شیوه‌ای هگلی و با فرمول‌بندی دوباره فلسفه او به تفسیر مارکس می‌پردازد و برای این‌کار به اندیشه‌های روانکاو فرانسوی ژاک لکان رجوع می‌کند.

لکان همانند پساساختارگرایانی که منکر محصور کردن واقعیت توسط زبان هستند، تفسیر متداول از ایده هگلی «نیرنگ عقل» را نیز رد کرد، ایده‌ای که مبنای آن، تحقق تاریخ جهان با دخالت فریبکارانه و غیر مستقیم خرد در زندگی بشری است. از نظر لکان، آن‌چنان‌ که ژیژک خلاصه‌ای از آن را به دست می‌دهد، «نیرنگ عقل به هیچ وجه اعتقاد به یک دست هدایتگر پنهان نیست. اگر صحبت از نیرنگ عقل باشد، این امر در واقع متضمن باور به ناعقلانیت است.» دراین خوانش لکانی، «پیام فلسفه هگل، نه آشکاری پیش رونده عقلانیت در تاریخ، بلکه ناتوانی عقل است.»

هگلی که در نوشته‌های ژیژک حضور دارد، کمترین شباهتی با آن فیلسوف ایده‌آلیستی ندارد که در کتاب‌های تاریخ اندیشه می‌یابیم. هگل عموماً با این ایده شناخته می‌شود که تاریخ، منطقی ذاتی و درونی دارد که ایده‌ها در عمل تجسم یافته و در فرایندی دیالکتیکی پشت سر گذاشته می‌شوند؛ فرایندی که در آن اضداد ایده‌ها، از ایده‌ها فراتر می‌روند.

ژیژک، با استفاده از آرای آلن بدیو، فیلسوف معاصر فرانسوی، ایده دیالکتیک را با هدف رد اصل منطقی عدم تناقض رادیکالیزه می‌کند. آنچه در هگل به طور ضمنی وجود دارد - به باور ژیژک - گونه جدیدی از «منطق فراسازگار» است که بر اساس آن یک گزاره «واقعا با امر نفی کننده‌اش از بین نمی‌رود.»

به نظر ژیژک، این منطق جدید برای فهم سرمایه‌داری بسیار مناسب است. او با لفاظی خاص خود می‌پرسد: «آیا سرمایه‌داری پست مدرن سیستمی نیست که به گونهای فزاینده فراسازگار است؟ سیستمی که در آن نظم، همان انحراف و تخطی از نظم است و سرمایه‌داری می‌تواند تحت حاکمیت کمونیستی نیز رشد کند؟»

ژیژک کتاب «زندگی در آخر الزمان» را هم با با دغدغه همین موقعیت نوشته است. او در خلاصه‌ای از موضوع محوری کتاب می‌نویسد: «فرض بنیادین این کتاب ساده است: نظام سرمایه‌داری جهانی در حال نزدیک شدن به نقطه صفر آخرالزمانی است. چهار سوار آخرالزمان اش هم بحران زیست‌محیطی، پیامدهای انقلاب بیوژنتیک، ناهماهنگی‌های درون سیستم (مشکلاتی همچون مالکیت فکری، درگیری‌های قریب الوقوع بر سر مواد خام، آب و غذا) و رشد انفجاری شکاف‌ها و محرومیت‌های اجتماعی هستند.»

این قطعه از متن، با لفاظی پر آب وتاب و ادعاهای کلی‌، نمونه‌ای‌ گویا از بسیاری از آثار ژیژک است. او در مدعاهای خود، از واقعیت‌های تاریخی سرسری می‌گذرد. با خواندن این کتاب، هیچکس تردیدی به خود راه نمی‌دهد که جدا از کشتار میلیون‌ها نفر به دلایل ایدئولوژیک، بعضی از بدترین فجایع زیست محیطی قرن اخیر - به طور مثال تخریب طبیعت در اتحاد جماهیر شوروی سابق و انهدام مناطق ییلاقی در دوران انقلاب فرهنگی مائو- در نظام‌های اقتصادی متمرکز رخ داده‌اند.

تخریب محیط زیست صرفا نتیجه نظام اقتصادی‌ موجود در بسیاری از نقاط جهان نیست، با وجود این می‌توان پذیرفت که نسخه موجود و مسلط سرمایه‌داری از نظر زیست محیطی ناپایدار است. هیچ نشانه‌ای در تاریخ قرن گذشته وجود ندارد که در صورت استقرار یک نظام سوسیالیستی، محیط زیست به شکل بهتری حفاظت می‌شد.

با این حال، انتقاد از ژیژک به خاطر نادیده گرفتن این واقعیت‌ها، نشانگر نفهمیدن هدف اوست زیرا او

بخلاف مارکس در پی آن نیست که نظریه‌پردازی خود را بر پایه خوانشی تاریخی بنیان گذارد که مبتنی بر واقعیت‌ها باشد. او می‌نویسد: «مقطع تاریخی کنونی، ما را به وانهادن ایده پرولتاریا یا موقعیت پرولتاریا مجبور نمی‌کند. برعکس، وادارمان می‌کند که آن را تا سطحی اگزیستنسیال و حتی فراتر از تخیل مارکس رادیکالیزه کنیم».

ژیژک می‌نویسد: «ما به درکی رادیکال‌تر از سوژه پرولتاریا (یعنی انسانی متفکر و پراتیک) نیازمندیم، سوژه‌ای تقلیل یافته به موضع ناپایدار کوگیتوی دکارتی و تهی از محتوای ذاتی‌اش». در دست ژیژک، ایده‌های مارکس، بدل به تجلیات سوبژکتیو تعهد انقلابی می‌شوند. این‌که چنین ایده‌هایی با چیزی در این جهان مطابقت کند یا نکند، محلی از اعراب ندارد.

اما در اینجا مشکلی پیش می‌آید. چرا باید کسی به جای رجوع به اندیشمند دیگری، ایده‌های ژیژک را قبول کند؟ پاسخ نمی‌تواند این باشد که آراء ژیژک، به معنای سنتی کلمه صحیح هستند. ژیژک می‌نویسد: «حقیقتی که ما اینجا با آن سر و کار داریم حقیقتی عینی نیست، بلکه حقیقتی است خود ارجاع درباره موقعیت سوبژکتیو آدمی؛ حقیقتی است درگیر و متعهد که نه با صحت و سقم خود در ارتباط با واقعیت، بلکه با نحوه تأثیرگذاری بر موقعیت سوبژکتیو بیان ارزیابی می‌شود.»

اگر این حرف معنایی داشته باشد، آن است که حقیقت با رجوع به سازگاری یک ایده با پروژه‌ای مشخص می‌شود که گوینده به آن متعهد است. در مورد ژیژک، این پروژه، پروژه انقلاب است. اما چرا باید پروژه ژیژک را قبول کرد؟ آن هم در حالی که چندان روشن نیست پروژه انقلابی او چیست. ژیژک هیچ تردیدی به خود راه نمی‌دهد که جامعه‌ کمونیستی بهتر از هر جامعه‌ دیگری است که تا به حال وجود داشته، اما از به تصویر کشیدن شرایط تحقق کمونیسم نیز ناتوان است. سرمایه‌داری صرفاً دوره‌ای تاریخی در میان دیگر دوره‌ها نیست. فرانسیس فوکویاما حق داشت: «سرمایه‌داری جهانی، "پایان تاریخ" است.» ‌[1]‌

در نظر ژیژک، کمونیسم وضعیتی قابل تحقق نیست – آنچنان که برای مارکس بود - بلکه آن چیزی است که بدیو "فرضیه" می‌خواند؛ ایده‌ای با اندک محتوای مثبت اما با قابلیت ممکن ساخت مقاومتی رادیکال در مقابل نهادهای مسلط. ژیژک اصرار دارد که چنین مقاومتی باید شامل استفاده از ترور هم باشد. «ایده برانگیزاننده بدیو که کسی باید دوباره ترور رهایی‌بخش را ابداع کند، یکی از عمیق‌ترین دیدگاه‌های اوست ... دفاع جانانه بدیو از ترور در انقلاب فرانسه را به یاد بیاورید که در توجیه گردن زدن لاوازیه با گیوتین می‌گوید:«جمهوری نیازی به دانشمندان ندارد». ‌[2]‌

ژیژک، همراه با بدیو، از انقلاب فرهنگی مائو به مثابه «آخرین انفجار انقلابی واقعاً عظیم قرن بیستم» تجلیل می‌کند. او در عین حال نتیجه‌گیری بدیو را می‌پذیرد که «انقلاب فرهنگی شاهدی است عام و حقیقی بر ناممکنی رهایی سیاست از چارچوب دولت-حزب»‌[3]‌ و به انقلاب فرهنگی به مثابه شکست می‌نگرد. علاوه بر این، ژیژک خمرهای سرخ را نیز برای تلاش در راستای گسست کامل از گذشته می‌ستاید. این تلاش، شامل کشتار جمعی و شکنجه در مقیاسی عظیم بود، اما از نظر ژیژک اینها دلیل شکست آنها نیست: «خمرهای سرخ، به اندازه کافی رادیکال نبودند. در حالی که نفی انتزاعی گذشته را تا نهایت آن در پیش گرفته بودند، اما هیچ شکل جدیدی از باهم بودگی را ابداع نکردند». یک انقلاب حقیقی یا هر چیز قابل تصور دیگر، در شرایط فعلی احتمالاً ناممکن است. با این حال، خشونت انقلابی باید به مثابه خشونتی «رستگاری‌بخش»، و حتی «الهی»، پاس داشته شود.

ژیژک خود را لنینیست می‌داند ‌[4]‌، اما بدون تردید از نظر رهبر بلشویک‌ها چنین موضعی منفور و مردود است. لنین هیچ نگرانی و تردیدی در استفاده از ترور برای پیشبرد آرمان کمونیسم نداشت. خشونت که همواره به عنوان بخشی از استراتژی سیاسی به کار گرفته می‌شد، در ذات خویش جنبه‌ای ابزاری داشت. در مقابل، ژیژک با اینکه می‌پذیرد که خشونت در دستیابی به اهداف کمونیستی‌اش شکست خورده و چشم انداز روشنی هم برای موفقیت آن در آینده نیست، اما تأکید می‌کند که خشونت انقلابی، به مثابه بیان نمادین عصیان، از ارزشی ذاتی برخوردار است؛ موضعی که در مارکس و لنین سراغ نداریم. نمونه‌ای از این نگاه را می‌توان در آثار روانپزشک فرانسوی فرانس فانون دید. کسی که از استفاده از خشونت در مقابل استعمار به مثابه اعلان هویت قربانیان قدرت استعماری دفاع می‌کرد. با این حال، فانون این خشونت را بخشی از مبارزه برای کسب استقلال ملی می‌دید؛ هدفی که در واقع جامه عمل پوشید.

نمونه متقدم گویاتری هم می‌توان در اوایل قرن بیستم در آثار نظریه پرداز سندیکالیسم، یعنی ژرژ سورل یافت. سورل، در تأملاتی درباره خشونت (۱۹۰۸) بر این نظر بود که کمونیسم اسطوره‌ای اوتوپیایی است؛ اما اسطوره‌ای که ارزش آن در برانگیختن طغیانی علیه فساد جامعه بورژوایی است. شباهت میان این نگاه و برداشت ژیژک از "خشونت رستگاری‌بخش" که ملهم از "فرضیه کمونیستی" است کاملا گویاست.

ستایش خشونت یکی از برجسته‌ترین موضوعات در آثار ژیژک است. او به مارکس ایراد می‌گیرد که فکر می‌کند توجیه خشونت را می‌توان بخشی از نزاع میان طبقات اجتماعی به لحاظ عینی تعریف شده دانست. جنگ طبقاتی نباید به مثابه «نزاعی میان عاملان مشخص درون واقعیت اجتماعی فهم شود؛ این تفاوت نیست، بلکه تضاد است که عاملان را بر می‌سازد.»

ژیژک، هنگام بحث بر سر حمله استالین به دهقانان، با کاربست این دیدگاه به توصیف این می‌پردازد که چگونه تمایز میان کولاک‌ها (دهقانان ثروتمند) و دیگران بی‌معنا و بی‌مصرف شد: «در وضعیت فقر عمومی، معیارهای روشن و مشخص کاربردی نداشتند و دو طبقه دیگر دهقانان، در مقاومت در برابر سیاست اشتراکی کردن اجباری، اغلب به کولاک‌ها می‌پیوستند». در پاسخ به چنین وضعیتی زمام‌داران شوروی مقوله جدیدی را معرفی کردند: خرده کولاک، یعنی دهقانی که چنان فقیر بود که به سختی می‌شد او را در زمره‌ی کولاک به شمار آورد، اما در ارزش‌ها و منافع کولاک سهیم بود.

بنابراین، هنر شناخت و تشخیص یک کولاک، دیگر مصداق تحلیل اجتماعی عینی نبود. بلکه تبدیل به نوعی "هرمنوتیک سوء‌ظن" پیچیده شده بود، نوعی شناخت و تشخیص "رویکردهای سیاسی حقیقی" یک فرد که زیر ادعاهای عمومی فریبنده پنهان شده است. توصیف کشتار دسته‌جمعی با چنین شیوه‌ای، به مثابه کاربرد و اعمال نوعی هرمنوتیک، نفرت‌انگیز و عجیب و غریب است و در عین حال ویژگی شاخص کارهای ژیژک.

او سیاست "اشتراکی سازی" استالین را به نقد می‌کشد، اما نه به خاطر میلیون‌ها انسانی که در جریان آن به شکل خشنی لت و پار و ناقص شدند. بلکه انتقاد ژیژک متوجه دلبستگی دور و دراز (و هرچند ناسازگار یا ریاکارانه) استالین به "اصطلاحات مارکسیستی علمی" است. اتکا به "تحلیل اجتماعی عینی" برای پیدا کردن مسیر در وضعیت‌های انقلابی خطا است. «بعضی مواقع این فرایند باید با مداخله گسترده و بی‌رحمانه سوبژکتیویته کوتاه شود: تعلق طبقاتی هرگز یک واقعیت اجتماعی کاملاً عینی نیست، بلکه همواره نتیجه نزاع و درگیری اجتماعی است». آنچه ژیژک تقبیح می‌کند استفاده بی‌رحمانه استالین از شکنجه و قدرت کشنده نیست، بلکه تلاش استالین در توجیه استفاده سیستماتیک از خشونت با ارجاع به نظریه مارکس است.

ژیژک رد و انکار هر آنچه را که ممکن است به مثابه واقعیت اجتماعی توصیف شود، با تحسین خشونت در تفسیر خویش از نازیسم همراه می‌کند. ژیژک هنگام اظهارنظر درباره ارتباط مارتین هایدگر، فیلسوف آلمانی، با رژیم نازی می‌نویسد: «ارتباط او با نازی‌ها اشتباهی ساده نبود، بلکه گامی درست در جهتی اشتباه بود».

بر خلاف بسیاری از تفاسیر، هایدگر مرتجعی رادیکال نبود. «آدمی با خوانش هایدگر به سیاقی خلاف معمول، متفکری را کشف می‌کند که بعضی جاها به طرزی عجیب به کمونیسم نزدیک بود» - واقعا در سال‌های میانی دهه سی، چه بسا بتوان هایدگر را "کمونیست آینده" توصیف کرد. اگر هایدگر به اشتباه از هیتلر پشتیبانی کرد، اشتباه او در دست‌کم گرفتن خشونتی نبود که هیتلر از خود نشان داد.

مشکل هیتلر این بود که "به اندازه‌ی کافی خشن نبود" و خشونت او به اندازه کافی "ذاتی" نبود. در واقع، از هیتلر کنش سر نزد؛ تمامی کنش‌هایش از اساس واکنش بودند، چرا که در پی کنش‌های او هیچ چیز در واقع تغییرنکرد. او مناظری عظیم از یک شبه-انقلاب را به نمایش گذاشت اما به نحوی که در نهایت نظم سرمایه‌دارانه سر سلامت به در برد... مشکل واقعی نازیسم این نبود که با غرور سوبژکتیویستی- نهیلیستی خود در اعمال قدرت تامه، "زیادی پیش رفت"؛ بلکه مشکلش این بود که به اندازه کافی پیش نرفت. مشکلش این بود که خشونتش فورانی بی‌ثمر بود که در نهایت، در خدمت همان نظمی قرار گرفت که از آن نفرت داشت.

به نظر می‌رسد مشکل نازیسم این بود که - همچون تجربه بعدی انقلاب تام وتمام خمرهای سرخ- در خلق نوع جدیدی از زندگی جمعی شکست خورد. ژیژک در این خصوص چیزی نمی‌گوید که اگر آلمان با "رژیمی کمتر واکنشی و ضعیف‌تر از رژیم هیتلر" اداره می‌شد، چه شکلی به خود می‌گرفت. او فقط این نکته را آشکار می‌سازد که در این زندگی جدید، جایی برای فقط یک شکل خاص از هویت انسانی نیست.

جایگاه یهودستیزی به وضوح در گفته‌ای منتسب به هیتلر افشا شده است: «ما باید یهودیان درون خود را بکشیم.» گفته هیتلر بیش از آنچه به نظر می‌رسد حرف برای گفتن دارد. این سخن در تقابل با نیات هیتلر، مؤید این نکته است که غیر یهودیان به فیگوری ضد یهودی از یهودیان نیاز دارند تا هویتشان را حفظ کنند. از این رو، این فقط «یهودیان نیستند که در درون ما هستند» - آنچه هیتلر سرانجام فراموش کرد اضافه کند این بود که خود او -یعنی یهودستیز- هم در درون یهودیان است. این در هم تنیدگی پارادوکسیکال حاوی چه معنایی برای سرنوشت یهودستیزی در بر دارد؟»

ژیژک در «سرزنش عناصرمشخصی از چپ رادیکال» به سبب «دستپاچگی و تعلل در محکومیت بی‌قید و شرط یهودستیزی» صریح است. اما درک این ادعا دشوار است که هویت‌ یهودیان و یهودستیزان به نحوی تقویت کننده یکدیگرست. این سخن کلمه به کلمه در کتاب"کمتر از هیچ" تکرار می‌شود ؛ جز با اشاره به این نکته که فقط در دنیایی که در آن هیچ یهودی نباشد یهودستیزی هم نخواهد بود.

تفسیر نظرات ژیژک درباره این موضوع یا هر موضوع دیگری، دشواری‌های خاص خود را دارد. از طرفی شاهد روده درازی مفرط او و موجی از متون هستیم که کسی قادر به خواندن تمامی آنان نیست؛ زیرا این سیل هیچگاه از جریان باز نمی‌ایستد. از طرف دیگر، شاهد استفاده ژیژک از نوعی زبان خاص (جارگون) آکادمیک هستیم که حاوی ارجاعات اشاره‌وار به دیگر متفکران است؛ امری که او را قادر می‌سازد که از زبان به شیوه‌ای صنعت‌گرانه و سحرآمیز استفاده کند. ژیژک – همچنان‌ که خودش هم اذعان می‌کند- اصطلاح "خشونت الهی" را از کتاب نقد خشونت والتر بنیامین وام گرفته است. اما این موضوع محل تردید است که آیا بنیامین - اندیشمندی که پیوندهای مهمی با مکتب فرانکفورت متعهد به مارکسیسم انسانگرایانه داشت- دیوانگی ویرانگر انقلاب فرهنگی مائو یا خمرهای سرخ را هم الهی می‌دانست یا خیر.

نکته اصلی اینجاست که ژیژک با استفاده از نظرات بنیامین قادر است که خشونت را بستاید و در همان حال ادعا کند که از خشونت به معنایی خاص و پیچیده حرف می‌زند؛ به همان معنایی که گاندی می‌تواند بسیار خشن‌تر از هیتلر باشد. ‌[5]‌ هم‌چنین می‌توان شاهد توسل معمول و مرتب ژیژک به نوعی پر زحمت از بازی دلقک‌وار با کلمات بود: «ساختار مجازی سرمایه‌داری در نهایت کاملا شبیه ساختار مجازی الکترون در فیزیک ذرات است. جرم هر ذره بنیادین ترکیبی است از جرم آن در حالت سکون به اضافه مازادی که با شتاب حرکتش فراهم می‌شود. جرم یک الکترون در حالت سکون صفر است، با این حال جرم آن صرفا شامل مازادی است که از شتاب حاصل می‌شود، گویی با یک هیچ سروکار داریم که جوهری فریب‌دهنده را صرفا با چرخاندن اعجازگونه خودش در درون مازادی از خودش به دست می‌آورد.»

خواندن چنین متنی بدون یادآوری رسوایی سوکال غیرممکن است؛ همان آلن سوکال، پروفسور فیزیک که مقاله‌ای بی‌معنا را در واقع برای دست انداختن پست مدرنیسم با عنوان «تخطی از مرزها: به سوی هرمنوتیک دگرگون کننده مرکز ثقل کوانتوم» در یک نشریه تخصصی مطالعات فرهنگی پست مدرن به چاپ رساند. به همان میزان دشوار است که آدم چنین متنی و نیز بسیاری دیگر از متون ژیژک را بخواند و دچار این سوء‌ظن نشود که او - عمدا یا سهوا- درگیر نوعی بیان مضحک است.

ممکن است کسانی هم وسوسه شوند که ژیژک را به عنوان فیلسوف ناعقلانیت محکوم کنند؛ کسی که ستایش‌اش از خشونت بیشتر یادآور راست افراطی است تا چپ رادیکال. نوشته‌های او غالبا آزاردهنده و بعضی مواقع، مثل وقتی که درباره حضور هیتلر "در درون یهودیان" می‌نویسد، زشت و وقیح هستند. سبکسری تمسخرآمیزی در رجزخوانی‌های ژیژک درباره ترور وجود دارد که بیشتر یادآور گابریل دآنونزیو، آینده‌گرا و ناسیونالیست افراطی ایتالیایی و رهرو فاشیست (بعدها مائوئیست) وی، کرتزیو مالاپارته است تا اندیشمندی در آیین مارکسیستی. اما خوانشی دیگر از ژیژک هم هست که قابل قبول‌تر به نظر می‌رسد؛ و او در آن بیش از آن‌که مقلد راست باشد پیرو مارکس یا لنین است.

تصور و بینش مارکس از کمونیسم، چه "فانتزی ذاتی سرمایه‌داری" باشد و چه نباشد، تصور و بینش ژیژک - که فارغ از رد تفاسیر متقدم، فاقد هرگونه محتوای روشنی است- به خوبی منطبق است با اقتصادی که مبتنی است برتولید مداوم تجربیات و محصولاتی نو که درآن هر کالا باید از قبلی متفاوت باشد. رادیکالیسم بی‌شکل ژیژک، در عین آگاهی از بحران در نظم مسلط سرمایه‌داری و ناتوان از خلق بدیل‌های عملی، به صورتی ایده‌آل متناسب با فرهنگی است که مبهوت و شیدای منظره شکنندگی خود است.

این مسأله که می‌بایست میان اندیشه ژیژک و سرمایه‌داری معاصر، هم‌شکلی باشد چندان هم مایه تعجب نیست. از همه اینها گذشته، تنها اقتصادی از این دست، این قابلیت را دارد که متفکری همچون ژیژک را تولید کند. نقش روشنفکر عمومی جهانی که ژیژک بازی می‌کند به موازات ساز و برگ رسانه‌ها و فرهنگ سلبریتی ظاهر شده که هسته مرکزی الگوی جاری توسعه سرمایه‌داری است.

ژیژک در شاهکاری عظیم از تولیدات فکری بی‌شمار، نقدی تخیل‌آمیز از نظم کنونی ارائه کرده است؛ نقدی که مدعی طرد و انکار هر آن چیزی است که در حال حاضر وجود دارد. او به معنایی واقعاً هم این کار را می‌کند، اما هم‌زمان به بازتولید همان دینامیسم ضروری و بی‌هدفی نیز می‌پردازد که در عملکرد سرمایه‌داری می‌بیند.

آثار ژیژک، از طریق تکرار مداوم و بی‌پایان بینشی ذاتاً پوک و توخالی، به جوهری فریبنده و اغواگر دست می‌یابند. این اثار در عین آن‌که به خوبی توضیح دهنده اصول منطق فراسازگار هستند، در نهایت، برابرند با کمتر از هیچ.

منبع:

John Gray, The Violent Visions of Slavoj Žižek, in: The New York Review of Book

چهار پاراگراف ابتدایی این مقاله که شرحی از زندگی ژیژک هستند، ترجمه نشده‌اند.

پانویس‌ها:

[1] اسلاوی ژیژک، آیا مایکل هارت و آنتونیو نگری مانیفست کمونیست را برای قرن بیست و یکم بازنویسی کرده‌اند؟، بازاندیشی مارکسیسم:مجله اقتصاد،فرهنگ و جامعه، شماره ۳ و ۴، ۲۰۰۱، ص ۱۹۰

[2] اسلاوی ژیژک، نگاه پارالاکس، انتشارات MIT، ۲۰۰۶، ص ۳۲۶

[3] ژیژک، نگاه پارالاکس، ص ۳۲۸

[4] «من لنینیست هستم. لنین از آلوده کردن دستانش نمی‌هراسید. اگر می‌خواهید به قدرت دست پیدا کنید، پس آن را بگیرید.» به نقل از جاناتان دربی شایر، نیو استیتسمن، ۲۹ اکتبر ۲۰۰۹

[5] «بسیار مهم است که خشونت را بمثابه نگاه داشتن چیزها در همان حالتی که هستند، دید. بدین معنا گاندی بسیار خشن‌تر از هیتلر بود.» نگاه کنید به مصاحبه شوبان ساکسنا با ژیژک،" ابتدا مرا لطیفه‌گو خواندند، الان من متفکری خطرناک هستم"، تایمز هند، ۱۰ ژانویه ۲۰۱۰

خاتمی: براندازی و انقلاب

politics — Mon, 01 Oct 2012 15:11:11 +0000

اکبر گنجی

اکبر گنجی − سید محمد خاتمی سیاستمداری اصلاح طلب است. کوشش او این بوده که روایت خود از اصلاح طلبی را بازگو کند، وهمیشه با ساختارشکنان مرزبندی کرده و براندازی را رد کند. سخنان او نشان می‌دهد که مخاطب این نوع سخنان زمامداران حاکم هستند، زیرا به جای توضیح مدعا و استدلالی سخن گفتن، با ساختارشکنان مرززبندی می‌کند تا راهی به سوی ورود اصلاح طلبان به قلمرو دولت یا نظام سیاسی بگشاید.

در طول سه هفته - از ۱۸/۶/۹۱ تا ۸/۷/۹۱- خاتمی چهار سخنرانی انجام داده است. در هر ۴ مورد این موضع تکرار شده است. ابتدأ به اصل مدعا در چهار سخنرانی بنگرید:

● مورد اول: سخنرانی ۱۸/۶/۹۱ :

"همه می‌دانند این جمع جمعی نیست که بخواهد ساختارشکنی بکند و اصول را زیرپا بگذارد چون برای همین اصول قربانیان فراوانی داده و مشکلات زیادی را تحمل کرده است، شما نماینده‌ی نسل‌هایی هستید که بیشترین فداکاری را برای عزت و عظمت کشور و انقلاب و راه امام انجام داده‌اند و امروز نظرات خاص خود را دارید...همه‌ی ما در هر کجا که هستیم باید به فکر دفاع از آرمان‏های انقلاب و امنیت و مصلحت کشور باشیم...ما اصل اسلام و انقلاب را قبول داریم...دفاع از آرمان‏ها و اصول انقلاب و سرنوشت کشور مصلحت ملت برای همه‌ی ما مهم است...به این ترتیب به سمت تحول بنیادی در جامعه پیش خواهیم رفت که جلوی سقوط انقلاب، نظام و ارزش‏ها گرفته می‏شود".

● مورد دوم: سخنرانی ۲۱/۶/۹۱ :

"معتقدم به سادگی نمی‏شود بگوییم این انقلاب را رها کن و سراغ انقلاب دیگر برو. این انقلاب بسیار مهم بود و خون‏های بسیاری برای آن ریخته شده است. اتفاقا در تداوم حرکت ۱۵۰ ساله کشور که به سوی آزادی و استقلال و پیشرفت بوده است انقلاب ما این خواست‌ها را با هویت تاریخی فرهنگی کشور عجین کرده است. دیدگاه خاصی از اسلام را عرضه کرده و بسیار هزینه برای آن پرداخته شده است. این که بگوییم آن را نمی‏خواهیم نه معقول و درست است نه عملی. ما انقلاب و اصول و چارچوب‏ها را قبول داریم و اصل ما این است که همین نظام را با انتقادهایی که به آن داریم قبول داشته باشیم و خواستار از بین رفتن آن نباشیم و توانایی این کار را هم نداریم. کسانی که مدعی براندازی‌اند دچار توهمند. برفرض هم که خدای ناخواسته این اتفاق بیفتد چه خواهد شد؟ و جامعه با چه وضع مصیبت باری مواجه خواهد شد؟"

● مورد سوم: سخنرانی ۲۷/۶/۹۱:

"این انقلاب هزینه زیادی را در برداشته است و در عین حال نباید به عنوان کسانی که انقلاب کرده ایم، از این انقلاب مایوس و دلسرد باشیم؛ انقلاب امر بزرگی بود در مقطع تاریخی حساس که ملت ما بیدار شده بود...در این انقلاب همه‌ی آن مطالبات را در چارچوب اسلام خواست. یعنی اسلامی که طرفدار استقلال، آزادی و پیشرفت بود و لذا دلبستگان انقلاب از انجام آن پشیمان نیستند...ما نمی‌خواهیم که خدای نکرده اوضاع به کلی به هم بخورد. شما آزادگان و همه‌ی ما برای انقلاب هزینه داده ایم و اگر این انقلاب از بین برود مملکت از هم می‌پاشد؛ با این وصف ما هم باید این وضع را حفظ کنیم و هم این که منتقد باشیم...تنها راه موجود اصلاحات است و من راهی دیگر نمی‌شناسم. ما اعلام کرده ایم و نمی‌خواهیم نظام از بین برود زیرا به آن دلبسته ایم؛ حتی بیش از کسانی که امروز ادعای دفاع از نظام را دارند."

● مورد چهارم: سخنرانی ۸/۷/۹۱:

"اتفاقا اگر فضا باز شود و هرچه به این سو برویم، هم انقلاب محفوظ می‌ماند، هم بدبینی‌ها کم می‌شود، هم عقلانیت...در دو، سه سال اخیر بعضی از جوانان از اصلاح طلبان ناامید شده‌اند و می‌گویند چه چیزی اصلاح شود؟ ما هم می‌گوییم راهی جز اصلاح طلبی نداریم و براندازی را نمی‌خواهیم و با کسانی هم که آن را می‌خواهند رابطه نداریم. تازه اگر خدای ناخواسته اوضاع به هم بخورد وضع همه بدتر خواهد شد. باید همین چارچوب حفظ شود."

نکاتی درباره مدعیات خاتمی

در خصوص مدعیات سید محمد خاتمی چند نکته قابل ذکر است:

یکم- پارادوکس اصلاح طلبی و انقلابی: خاتمی به دلیل اصلاح طلب بودن، رفتارهای انقلابی و ساختارشکن را نفی می‌کند. این موضع با اصلاح طلبی او کاملاً سازگار است. اما تعارض از آن جا آغاز می‌شود که دائماً از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ دفاع می‌کند.

اگر گزاره‌ای کلی به قرار زیر برنهاده شود:

"انقلاب به عنوان روشی برای تغییر و تحول سیاسی، با توجه به پیامدهای بسیار زیان بارش، مطرود است"،

در آن صورت، انقلاب اسلامی به عنوان یکی از مصادیق این حکم کلی هم مطرود است و باید به مطرود بودن آن اذعان کرد. مگر آن که گفته شود، انقلاب اسلامی استثنایی بر آن قاعده است. در این صورت دیگران هم می‌توانند مدعی شوند که انقلاب علیه جمهوری اسلامی هم یکی از همان استثناهاست.

دوم- انقلاب و براندازی: خاتمی هرگاه از سرنگونی رژیم شاه سخن می‌گوید، از مفهوم انقلاب استفاده می‌کند، اما وقتی از سرنگونی جمهوری اسلامی سخن می‌گوید، از مفهوم براندازی استفاده می‌کند.

در قوانین کیفری جمهوری اسلامی جرمی به نام انقلاب وجود ندارد، اما جرم براندازی وجود دارد. برای این که زمامداران حاکم

اولاً: انقلاب را خوب به شمار می‌آورند،

ثانیاً: نظام مستقر موجود - یعنی جمهوری اسلامی - را با "انقلاب" مترادف می‌گیرند (گویی نمی‌دانند که انقلاب همان بود که در سال ۱۳۵۷ به وقوع پیوست و رهبرش هم آیت الله خمینی بود. پس از تأسیس نظام و استقرار آن، وارد "جمهوری اسلامی" شده ایم و آیت الله خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی است، نه رهبر انقلاب)،

ثالثاً: ساختارشکنان را نه انقلابی، که ضدانقلابی و برانداز قلمداد می‌کنند.

استفاده‌ی خاتمی از عنوانی مجرمانه- که مجازاتش اعدام است- برای مدل رقیب اصلاح طلبی، نیازمند دلایلی موجه است که تاکنون ارائه نشده است. این نوع مفهوم‌سازی، پیشاپیش رقیبان را در صف محکومان به اعدام قرار می‌دهد.

سوم- دلایل رد ساختارشکنی: در عرصه سیاست و مبارزه، برای جذب فعالان سیاسی و مردم، بدانسان که جذب با تکیه بر آگاهی و خرد باشد، باید مستدل سخن گفت. طرد خط مشی سرنگونی جمهوری اسلامی - یا براندازی و انقلاب - نیازمند دلیل است.

خاتمی چرا با سرنگونی جمهوری اسلامی مخالف است؟ برای این که:

اولاً: برای انقلاب ۵۷ و جمهوری اسلامی هزینه‌های زیادی پرداخت شده است.

ثانیاً: انقلاب ۵۷ آرمان‌های تاریخی آزادی خواهی و استقلال را با هویت تاریخی فرهنگی کشور عجین کرده است.

ثالثاً: نخواستن انقلاب ۵۷ و جمهوری اسلامی نا معقول و نادرست است.

رابعاً: نخواستن انقلاب و جمهوری اسلامی غیرعملی است. توان براندازی وجود ندارد و مدعیان براندازی دچار توهم هستند.

خامساً: سرنگونی جمهوری اسلامی به معنای از هم پاشیدن ایران است.

سادساً: انقلابی شدن شرایط ، وضع همه را بدتر می‌کند.

مدعای اول و دوم نمی‌تواند دلیل رد انقلاب و سرنگونی جمهوری اسلامی به شمار رود.

مدعای سوم، فقط یک مدعاست. به کدام دلایل نخواستن جمهوری اسلامی نامعقول و نادرست است؟ از کجا معلوم که خود این مدعا نامعقول نباشد؟ چرا دفاع از جمهوری اسلامی نامعقول نباشد؟

مدعای چهارم از نظر استراتژیک مهم است، اما دلیلی علیه انقلاب به شمار نمی‌رود. برای این که ممکن است ساختارشکنان بگویند ما به دنبال قدرتمند شدن خواهیم رفت. ممکن است فرد یا گروهی بخواهد با کمک دولت‌های خارجی قدرتمند شده و جمهوری اسلامی را سرنگون سازد (مدل لیبی).

مدعای پنجم بسیار مهم است، اما نیاز به دلایل موجه دارد. چرا سرنگونی جمهوری اسلامی به روش‌های مسالمت آمیز- مانند مدل اروپای شرقی- به تجزیه‌ی ایران منتهی می‌شود؟

مدعای ششم هم باید مدلل شود. به عنوان مثال، اگر از جمهوری اسلامی به نظام دموکراتیک ملتزم به آزادی و حقوق بشر گذار صورت گیرد، آیا وضع همه بدتر خواهد شد؟

چهارم- اصلاح پذیری نظام: اصلاح طلبی خاتمی فاقد تحلیلی موجه از اصلاح پذیری نظام است. در کجا خاتمی روشن ساخته که جمهوری اسلامی رژیمی اصلاح پذیر است؟

در چهار سخنرانی اخیر، خاتمی دائماً از بسته بودن همه‌ی راه ها، سرکوب، تعطیلی احزاب و رسانه‌های مستقل، زندانی بودن خادمان انقلاب و اسلام و نظام سخن می‌گوید. او که همه‌ی راه‌های نظام به روی اصلاح طلبان را بسته می‌بیند، از خیر حکومت گذشته و می‌گوید:

"ما می‌گوییم حضرات معظم! شما بمانید، اما بگذارید انتقاد کنیم و بگذارید روشها اصلاح شود...الان هم ما می‌گوییم انتخابات و حکومت مال شما! بیایید فضا را باز کنید؛ ما می‌خواهیم جریان اصلاحات را نقد کنیم! می‌خواهیم با آزادی و امنیت دور هم بنشینیم! نه این که بگویید در حال توطئه هستند! آزادی تأمین شود، فضای امنیتی برچیده شود، حکومت باشد برای خودتان".

خاتمی در عین اینکه مطالباتی چون آزادی همه‌ی زندانیان سیاسی، آزادی احزاب و رسانه‌ها و برگزاری انتخابات آزاد را مطرح می‌سازد، به دلیل ناامیدی از تن دادن رژیم به این خواست ها، مطالبه‌ی خود را به آزادی نقد کردن اصلاحات تقلیل می‌دهد. این سخنان چه سیمایی از جمهوری اسلامی به تصویر می‌کشد؟ ضمن آن که خاتمی از فساد گسترده، بی اخلاقی گسترده، بی کفایتی و کشور را به خطر انداختن هم سخن می‌گوید.

پنجم- دو روایت از اصلاح طلبی: ممکن است گفته شود، آری رژیم همه‌ی راه‌های اصلاحات مسالمت آمیز را بسته است، اما ما بازهم راهی جز اصلاحات در پیش نداریم. در اینجا اصلاحات به دو معنای متفاوت به کار می‌رود. در "اصلاح طلبی به روایت خاتمی" این امر به معنای پذیرش نظام جمهوری اسلامی است، اما در روایتی دیگر، چنین مقتضایی نداشته و فقط و فقط ، به معنای التزام به روش‌های مسالمت آمیز- نفی توسل به خشونت- است. مبارزه‌ی مسالمت آمیز (قدرتمندساختن مردم از طریق سازمان یابی آنان، بسیج اجتماعی و نافرمانی مدنی و...) در موارد زیادی به گذار از رژیم‌های دیکتاتوری به رژیم‌های دموکراتیک انجامیده است. به تعبیر دیگر، می‌توان هدفی رادیکال داشت، اما با روش‌های اصلاح طلبانه- یعنی غیرخشونت آمیز- به آن دست یافت.

نتیجه

این نکته را محض انصاف بیفزاییم که خاتمی در داخل کشور به سر می‌برد و نمی‌تواند به آزادی و با صراحت همه‌ی نظرات خود را مطرح سازد. اما می‌توانیم فرض را بر این بگذاریم که چهارچوب نظرات او در هر حال شامل همین مختصاتی است که آنها را توضیح دادیم. این چهارچوب می‌تواند و باید در هر حال مستدل باشد.

ممکن است خاتمی در مواضع بنیادی‌اش حق داشته باشد. اما او باید بکوشد به پرسش‌های مهمی به گونه‌ای مستدل پاسخ بگوید. سیاست در دوران مدرن- به تعبیر ماکس وبر- افسون زدایی/اسطوره زدایی شده است. ایمان نامدلل به انقلاب، اصلاحات، جمهوری اسلامی، قانون اساسی و...با مقتضای دوران ما نمی‌خواند. شاید سرنگونی این رژیم و کلاً هر رژیمی بد باشد. اما این مدعا نیازمند دلایل موجه است.

آیا خاتمی از این مدعای کلی دفاع می‌کند؟ نه. او از سرنگونی رژیم‌های استبدادی عربی که در بهار عرب روی داد دفاع کرده است. این هم پارادوکس دیگری در آرای خاتمی است. اگر براندازی نامعقول و نادرست است، براندازی رژیم‌های استبدادی مصر و تونس هم نامعقول و نادرست بود. شاید خاتمی سرنگونی بن علی و حسنی مبارک را سرنگونی رژیم ننامد، در این صورت می‌توان پرسید: آیا تکرار حادثه‌ی سرنگونی بن علی و حسنی مبارک- هر نامی که داشته باشد - در ایران معقول و درست است؟ آیا رفتن به دنبال چنان کاری توهم است؟

جست‌وجوی حقیقت در تاریکی

Babak M — Sun, 27 May 2012 18:35:49 +0000

بهراد رحمانی

بهراد رحمانی ـ پس از ماه‌ها تظاهرات و ایستادگی (و شاید سال‌ها نارضایتی)، سرانجام انقلاب به ثمر نشست.

شب یازدهم فوریه، خیل عظیم مردم مصر در خیابان‌های شهر مشغول پایکوبی بودند: حسنی مبارک، دیکتاتور مصر، سقوط کرده بود. شب بود، اما غریو هلهله‌ها و نورافشانی‌ها آن را روز کرده بود؛ حداقل می‌توان گفت شادی‌ها و پایکوبی‌ها نوید آغاز روز را می‌داد: شب "دیکتاتوری" به سر آمده و روز "ملت" سر رسیده بود.

تجربه‌ای وحشتناک در تاریکی

لارا لوگان، خبرنگار شبکه سی‌بی‌اس، در این رخداد حضور داشت. به همراه گروهی متشکل از هفت نفر تلاش داشت تا این لحظه تاریخی را ثبت کند. مخاطبان برنامه را با خود به درون جمعیت برد، تا شادمانی مردم را در برابر دیدگان‌شان قرار دهد، تا هیجان حضور در میان جمعیت را به تصویر کشد. آنچه اما اهمیت دارد، تصاویری نیست که او (مانند بسیاری دیگر از خبرنگاران حاضر در مصر) توانست نشان دهد، بلکه حوادثی است که نتوانست نشان دهد. آنها را فقط تجربه کرد. در یک لحظه نور دوربین خاموش شد: آن روشنایی که به او اجازه می‌داد تا شادی‌ها را نشان دهد، همان روشنایی بود که به مردم اجازه می‌داد تا سرمستی خود از پیروزی را جاودانه کنند. مگر نه این که "روز ملت" بود، پس چه چیز جز نور می‌توانست آن را به درستی و بدون کاستی ثبت کند؟

با خاموش شدن آن نور، هیجان ناشی از حضور در خیل مردمان سرمست، جای خود را به اضطراب داد. این اضطراب از جنس آن احساس‌هایی است که هنگام مواجهه با حقیقت مجال بروز پیدا می‌کند: هر اندازه سبعیتِ حقیقت بیشتر باشد، اضطراب شدیدتر خواهد بود. مگر نه این که تاریکی شب همیشه جایگاه دیوان بوده است؟ این اضطراب ناشی از حمله آنان بود که از عمق تاریکی، از ژرفای حقیقتِ شب، بر ایشان حمله‌ور شده بودند. جنون انقلاب که در روشنایی روز چهره‌ای خندان داشت، در ظلمت شب، چهره‌ای دهشتناک یافت. کدامیک از این چهره‌ها حقیقی است؟

انقلاب تشدید می‌کند: هیجان‌ها را، روابط را ، امیدها را، نور را. نور شدید، به جای آن که دید را بهتر کند، باعث خیرگی و کوری می‌شود. در روشنایی همین نور بود که مردم هیجان زده بودند و همین نور بود که به دوربین روشن اجازه می‌داد، پیروزی را بر صفحه تلویزیون جاودانه کند، اما با خاموش شدن دوربین، تاریکی سر رسید، تاریکی با نور انقلاب سر سازگاری ندارد.

در تاریکیِ روز پیروزی، تن لارا آماج پنجه‌افکنی‌ها شد، لباس‌هایش را از تن در آوردند و بر او تعرض کردند: بارها و بارها. این حمله نه به مدد نور که به یاری تاریکی صورت می‌گرفت؛ شبیخون بود. انقلاب تشدید می‌کند: هیجان‌ها را، روابط را ، امیدها را، نور را. نور شدید، به جای آن که دید را بهتر کند، باعث خیرگی و کوری می‌شود. در روشنایی همین نور بود که مردم هیجان زده بودند و همین نور بود که به دوربین روشن اجازه می‌داد، پیروزی را بر صفحه تلویزیون جاودانه کند، اما با خاموش شدن دوربین، تاریکی سر رسید، تاریکی با نور انقلاب سر سازگاری ندارد. تاریکی با تامل و طمانینه همراه است و برعکس انقلاب که تشدید می‌کند آرام می‌کند و تخفیف می‌دهد: هیجان‌ها را، روابط را، خیرگی را. این تاریکی، شبکه‌ روابط انسانی و ارزش‌های ریشه دوانده در جامعه را، در واقعی‌ترین صورت خود، آفتابی می‌کند در حالی که آن نور، فقط آن را تیره و تار می‌کند؛ جغد مینروا در شبانگاهان مجال بال و پر گشودن می‌یابد. در این تاریکی نمی‌توان به دنبال جاودانه کردن لحظات بود، نمی‌توان همزمان هم پایان و هم آغاز تاریخ را اعلام کرد. باید به فکر جریان تاریخ بود. این نقیضه‌ تاریکی- روشنایی و ارتباط آن با حقیقتِ بنیادهای اجتماعی، بنیان حرکت‌های اجتماعی و اساس جنبش‌های مدنی را به چالش می‌کشد و تقویت می‌کند؛ اهداف‌شان را تعریف و استراتژی‌ها را ترسیم می‌کند.

زن بودن

درد جامعه، تار و پود بدقواره‌ روابط انسانی و پوسیدگی ارزش‌ها، از اعماق این تاریکی، چونان حقیقتی روشن بیرون می‌جهد و در برابر دیدگان قرار می‌گیرد: زن بودن؛ زن بودن و غریبه بودن؛ زن بودن، غریبه بودن و در حوزه عمومی بودن. تمام روابط و ارزش‌ها در عریان‌ترین و وحشیانه‌ترین شکل خود بازتولید می‌شوند. آیا انقلاب این روابط را نشانه رفته است؟ آیا این روابط و ارزش‌ها قبل و بعد از انقلاب تفاوتی با یکدیگر دارند؟ انقلاب شدید است، اما بنیادین نیست. شدید است، زیرا هر آنچه در برابر چشمان شما است زیر و زبر می‌شود. هر آنکه بالاست به زیر آورده می‌شود، اما جای آنها تنها مدتی اندک خالی می‌ماند، به زودی دیگرانی برکشیده خواهند شد. عامل پویایی نظام عمودی جامعه، در بالاترین سطح خود، در قله، انقلاب است.

نمی‌توان همزمان هم پایان و هم آغاز تاریخ را اعلام کرد. باید به فکر جریان تاریخ بود. این نقیضه‌ تاریکی- روشنایی و ارتباط آن با حقیقتِ بنیادهای اجتماعی، بنیان حرکت‌های اجتماعی و اساس جنبش‌های مدنی را به چالش می‌کشد و تقویت می‌کند؛ اهداف‌شان را تعریف و استراتژی‌ها را ترسیم می‌کند.

اسطوره‌ها و افسانه‌ها نیز بر این گواه هستند: شاهان خورشید تابان هستند. نور خیره‌کننده انقلاب، تنها در خور برکشیدن خورشیدی دیگر است. انقلاب اما بنیادین نیست. این شاه بر همان اریکه تکیه می‌زند که شاه پیشین بر آن حکم رانده بود. البته ممکن است ظاهر آن را تغییر دهند، یا حتی مکانش را و نامش را (حتی نام شاه را)، اما نمی‌توانند بنیادش را قلب کنند؛ زیرا حافظ و نگهبانی بر آن گمارده شده است:

همان که برق نور انقلاب پنهانش ساخته است. تغییر بنیادین تنها با بازساختار دهی و بازنظم دهی روابط میان انسان‌ها میسر خواهد بود، با ترسیم مجدد مرزها؛ با تعریف مجدد روابط سازمان‌ها و انسان‌ها، روابط انسان‌ها و چیزها؛ با درافتادن با ریشه‌های پنهان، ولی تنومند، کهن درخت ساختار جامعه. این کاری است سترگ و زمان بر. پهنه جامعه میدان آن است و نقش‌آفرینانش تک‌تک اعضای جامعه. آبشاری نیست که از فرادست بر سر مردم آوار شود، چشمه‌ای است که در فرو دست می‌جوشد و فوران می‌کند.

تغییرات بنیادین

البته این به آن معنا نیست که انقلاب و تغییرات بنیادین یکدیگر را طرد می‌کنند. هریک ممکن است آن دیگری را فراخواند و فعال کند. در طول تاریخ شاید بتوان برخی موارد را یافت (هرچند بسیار اندک) که این هر دو با یکدیگر عجین بوده‌اند: گاندی و انقلاب بدون خشونت هند (و شاید مثالی دیگر واسلاو هاول و انقلاب مخملی چک‌اسلواکی باشد). آنچه اهمیت دارد اما این است که بدانیم هریک از این دو، انقلاب و تلاش برای تغییرات بنیادین، چه قابلیت‌هایی دارند و چه لوازم و فعالیت‌هایی می‌طلبند؛ در چه بستری روانند و حقیقت‌شان در کجا نمایان است؛ کدامیک در تجربه‌ بلافصل هر روزه‌ هر یک از ما (و حتی نحوه‌ اندیشیدن‌مان) جای دارد و کدامیک در تجربه‌ کوتاه اما شدیدمان. یکی مداومت می‌طلبد و هدفش گردش اطلاعات و آگاهی، ایجاد قابلیت گفت‌وگو میان اقشار و افکار متفاوت (و حتی مخالف) و زدودن موانع ارزشی، اخلاقی و ساختاری جامعه است و نهایتی برای آن متصور نیست، همواره جریان دارد و جهت جریان آن افقی است؛ دیگری به دنبال تشدید احساسات و ارزش‌های موجود، تغییرات سریع و شدید در راس قدرت، برانگیختن هیجان و تقویت مخالفت‌هاست و نهایت آن نیز پیروزی در انقلاب است، روزی که جریان عمودی جامعه تکان‌دهنده‌ترین تغییر را تجربه می‌کند. به‌طور خلاصه، یکی مبتنی بر کنش‌های کوچک است و دیگری مبتنی بر کنشی عظیم؛ یکی نتایج وسیع و دامنه‌دار در بر دارد (حتی می‌تواند تغییرات عمودی را اجتناب‌ناپذیر سازد) و دیگری نتایجی شدید و کوتاه دامنه (حتی می‌تواند یک پسرفت را رقم بزند).

در تغییرات بنیادین، هرکس و با هر بضاعتی، می‌تواند نقش‌آفرینی کند، زیرا آنچه باید تغییر کند تجربه‌ بلافصل است؛ مجموعه‌ای از روابط، امری که همگان بدان دسترسی دارند، یا به عبارتی در آن غوطه‌ورند و هدف آن رسیدن به شکل دیگری از "بودن" است.

دامنه فعالیت‌ها در این حالت بسیار گسترده است، اقدامات می‌توانند سازمان یافته و ساختارمند باشند یا کنش‌هایی باشند که چه بسا در نگاه اول ساده‌لوحانه و پیش پا افتاده به نظر برسند، اما اولین کسی که به آنها عمل کند، در حقیقت اولین تغییر را رقم زده است: یکی از گره‌های شبکه روابط اجتماعی تغییر کرده است. تنها کسانی می‌توانند از مبشرین بر آمدن صبح صادق محسوب شوند که به تاریکی عمق شب هجوم برند، یعنی روشن‌ترین روابط بلافصل خود را نشانه روند و مداومت ورزند و مداومت ورزند و مداومت ورزند.

کدام انقلاب؟ کدام ادبیات؟

Wed, 28 Dec 2011 09:02:54 +0000

تأملی در پیامدهای مخرب انقلاب بر ادبیات خلاق

آریامن احمدی

آریامن احمدی – "ملت‌ها این‌گونه نابود می‌شوند که نخست حافظه‌شان را از آن‌ها می‌دزدند، کتاب‌هایشان را می‌سوزانند، دانششان را نابود می‌کنند، و تاریخشان را هم. و بعد کس دیگری می‌آید و کتاب‌های دیگری می‌نویسد، و دانش و آموزش دیگری به آن‌ها می‌دهد، و تاریخ دیگری را جعل می‌کند."

این سخن میلان کوندرا، نویسنده‌ی بزرگ‌ چک در رمان "کتاب خنده و فراموشی"ست که او نیز زمانی کشورش زیر اشغال پوتین‌های استالینیسم بوده است.

این‌گونه است که تاریخ را همیشه فاتحان می‌نویسند. و این‌گونه بود که مذهب موروثی کلیسا و دیگر انواع کهنه‌پرستی‌ها سبب می‌شد که مردم این چنین بی‌وجدان و نسبت به سرنوشت سیاسی، اجتماعی‌شان منفعل و منفک باشند؛ آن‌ها بار تعهد اخلاقی، اجتماعی و سیاسی خود را به دوش اقرارنیوشان، رهبران مذهبی و سیاسی‌شان می‌انداختند.

میلان کوندرا: برای نابود کردن ملت‌ها اول حافظه آن‌ها را می‌دزدند و در پایان تاریخ دیگری برایشان جعل می‌کنند

به همین سبب نیروی واکنش نسبت به مسایل اخلاقی، اجتماعی و سیاسی و قدرت تمییز همه‌ امور – یعنی به کار بردن وجدان- در آن‌ها رو به نقصان نهاده است. این‌‌ همان بازخوانی‌یی‌ست که من آن را زیر عنوان ایدئولوژی تعریف می‌کنم: باورهایی که تصویری نادرست از جهان در ذهن مردم نقش می‌دهد تا جهانشان را معنا کنند؛ جهانی که هیچ ربطی به واقعیت ندارد. حال آن‌که می‌خواهد جهان را توضیح دهد، دگرگون سازد و مدیریت کند. طرحی آرمانی (و یا دروغین و کاذب)، از جامعه‌یی که پدیدآوردگانش آن را از هوادارانشان می‌خواهد؛ و این‌‌ همان آگاهی دروغینی‌ست که میلان کوندرا در رمانش از آن حرف می‌زند. این مصداق تمامی جوامع توتالیتری‌ست که زمانی زیر سیطره‌ نازیسم، فاشسیم، استالینیسم و... بودند و اکنون هم به شکلی دیگر. اما با این حال این جوامع هنرمندانی را بازآفرید که ضمن مخالفت با نظام حاکم و نهادهای قدرت، به خلق ادبیاتی دست یازیدند که انسان و کرامت انسانی و آزادی‌اش را پاس داشتند.

حتی آ‌نجا که در ادبیات جهان بعد از جنگ جهانی اول و دوم می‌بینیم، شاهد نوشتن داستان‌ها، رمان‌ها و شعرهایی هستیم که تنها در ستایش انسان است و آزادی‌اش، نه جنگ و یا نهادهای قدرت توتالیتر و نظام‌های حاکم مستبد. این‌‌ همان چیزی‌ست که نیکوس کازانتزاکیس نویسنده‌ بزرگ یونانی در رمان "گزارش به خاک یونان"‌‌اش می‌نویسد: "من چهره‌ واقعی خود را می‌شناسم و تنها وظیفه‌یی را که به دوش دارم می‌دانم، ساختن این چهره با حوصله‌ تمام، و با همه‌ عشق و مهارتی که در یدِ قدرت من است؛ و «باز ساختن» آن؟ این چه معنایی دارد؟ معنایش بدل‌کردن این شعله به نور است، تا چیزی از من باقی نماند که «خارون» بتواند با خودش ببرد. چون این بزرگ‌ترین جاه‌طلبی من بوده است: باقی نگه‌داشتن چیزی‌ست که مرگ بتواند با خود ببرد؛ هیچ چیز جز مشتی خاک."

نیکوس کازانتزاکیس: من چهره‌ واقعی خود را می‌شناسم و تنها وظیفه‌‌ای را که به دوش دارم می‌دانم: ساختن این چهره با حوصله‌ تمام.

و این هنر است: خلاقیتی در شرایط آزاد و مستقل که یا ندای درون هنرمند است که برخواسته از ساحت زبان اوست، و یا صدای مردمی که در ساحت بافت فرهنگ و جامعه جریان دارد نه در ساختار نهادهای قدرت و حاکم.

نویسنده یا هنرمند صدای درون (ساحت زبان) و برون (ساحت بافت فرهنگ و جامعه) خود است در خفقان و تفتیش و سانسور. نویسنده یا هنرمند صدای درون و برون خود است در فضای رعب و وحشت. نویسنده و هنرمند صدای درون و برون خود است آنجا که حادثه اخطار می‌کند. نویسند و یا هنرمند صدای درون و برون خود است آنجا که شادی مردم است. و این آزادی اوست در بیان خلاقیت‌های هنری‌اش که بدین‌گونه به جنگ ایدئولوژی می‌رود تا ساختار بیولوژیک خود را آنتی ایدئولوژیک کند؛ نه چون آنان که ذیلِ ظل‌الله، جامه‌ ایدئولوژیک بر تن می‌کنند و خود را هنرمند و نویسنده می‌پندارند.

با این مقدمه می‌خواهم وارد یکی از مفاهیم علوم اجتماعی شوم: انقلاب. که با خود همه چیز را می‌آورد و با خود همه چیز را نابود می‌کند. سخن بارز این را در "شیاطین" داستایوفسکی از زبان شیگالف می‌خوانیم: "از آزادی نامحدود شروع می‌کنم و می‌رسم به استبداد نامحدود."

انقلاب به عنوان یکی از مفاهیم علوم اجتماعی که خود را در ادبیات به شکل قهرمانان بسیاری از آثار مهم جهان نشان داده است، آنگاه که این پدیده‌ اجتماعی زیر عنوان نهادهای قدرت تعریف می‌شود و هنرمندانی برای حفظ انقلابِ به دست‌ آمده، (انقلابی که توده‌ها نقش اول آن را ایفا کرده‌اند) بخواهند هنر و ادبیاتی را به عنوان یک ایدئولوژی به مردم تحمیل ‌کنند که در شرایط آزاد خلق نمی‌شود، دیگر انقلاب مفهوم خود را از دست می‌دهد و جنبه‌ تقدس‌مآبی به خود می‌گیرد که عدول از آن مساوی‌ست با عبور از شاخصی که انقلاب زیر سایه‌ آن شکل گرفته است؛ و این‌‌ همان استبداد نامحدودی‌ست که داستایوفسکی پیش از ظهور استالینیسم از آن سخن رانده بود.

محمود دولت‌آبادی به ما هشدار می‌دهد که ملتی که رهبری‌اش به دست "رئیس‌جمهور فراموشی"‌ست با سر به سوی مرگ می‌تازد.

شرایط آزادی (و نه محیط آزادی) که قوه‌ بصری و زبانی هنرمند با عناصر خلاقه سعی در آفرینش شخصیت‌هایی دارد که همیشه در ناخودآگاه و خودآگاه ما حضور دارند زمینه‌یی‌ست برای ظهور خودِ واقعی هنرمندی که نیکوس کازانتزاکیس از آن حرف می‌زند تا فریاد اعتراضی باشد علیه‌ مرگی که زندگی را از جهان برگرفته است. هم‌ازین‌روی می‌گوییم: "چون می‌آفرینم، پس با مرگ می‌ستیزم." و اگر معنا و ارزش اصالت آفرینندگی را در این بدانیم، پی خواهیم برد که ‌آن‌گاه "گل‌محمد" و "مارال که از ساحت بافت فرهنگ و جامعه‌ ایرانی بر قلم محمود دولت‌آبادی در "کلیدر"ش جاری شدند را بخش عظیمی از فرهنگ و تاریخ ایران بدانیم که در ساحت زبان و ادبیات متبلور شده است. (نمونه‌ بازر آن در ادبیات روس که بخش عظیمی از تاریخ و فرهنگ آن کشور را با خود دارد، و وجدان و حافظه‌ ملی روسیه است، "جنگ و صلح" تولستوی است)؛ دولت‌آبادی که در شرایط آزاد (و نه محیط آزاد) دست به خلق چنین قهرمانانی زده است که بخش عظیمی از وجدان و حافظه‌ ملی ماست، به ما هشدار می‌دهد که: ملتی که رهبری‌اش به دست "رئیس‌جمهور فراموشی" ‌ست با سر به سوی مرگ می‌تازد.

و این‌گونه است که ساختار اسکیزوفرن و پارانویید نهادهای قدرت با خلق اسطوره‌ دشمن، توهم بصری و نوشتاری و گفتاری‌یی ایجاد می‌نمایند تا هنرمندان و نویسندگانی را بدین‌گونه مغلوب ایدئولوژی‌ برساخته‌ خود کنند تا به بازتحریف فرهنگ و تاریخ ملتی دست یازند و وجدان و حافظه‌ ملتی را نابود سازند که فراموشی را که یکی از نشانه‌های مرگ آن ملت (انسان) است برای پایان همه چیز، مُهر سکوت بزنند.

آیا انقلاب دیگری در راه است؟

Babak M — Tue, 13 Sep 2011 13:51:28 +0000

سعید بیانی

«آن‌هایی که خواب آمریکا را می‌بینند خدا بیدارشان کند»، «هر چه فریاد دارید بر سر آمریکا بکشید!»
این‌ها جملاتی برگرفته از سخنان آیت‌الله خمینی است که هرکدام در یک مقطع زمانی بخصوص و بیشتر برای نکوهش نیروهای میانه‌رو و یا به‌قول حکومت اسلامی لیبرال‌ها بر اساس جو انقلاب آمریکاستیز آن دوران مطرح شده بود.

نگارنده این مقاله نه در رویای دیدن سربازان آمریکایی در کوچه پس‌کوچه‌های پایتخت شب‌ها سر بر بالین می‌گذارد و نه سودای دیدن جت‌های اف ۱۶ و میراژ ناتو را بر فراز آسمان غبارگرفته و دودآلود تهران در سر می‌پروراند. البته که با دیدن تصاویر باراک اوباما، دیوید کامرون و نیکلا سارکوزی بر صفحه تلویزیون نیز دندان قروچه نمی‌رود و مرگ و فحش و ناسزا نثار این و آن نمی‌کند و ادبیات حزب توده دهه ۵۰ را هم تکرار نمی‌کند؛ چون آموخته‌ است عرصه سیاست عرصه واقعیت‌هاست با تمامی فراز و فرودهایش؛ برخلاف حوزه تئاتر، سینما و ورزش که در تجسمی واقع‌گرایانه با آرمان‌گرایی و آرمان‌خواهی هم‌ذاتی و ملازمت دارند. به قول مارکس وبر، هیچکس مجبور به درگیر شدن درعالم سیاست نیست، اما وقتی وارد شد باید تمامی قوانین و اتفاق‌های بی‌رحمانه آن را بپذیرد. واقعیتی در سیاست نهفته است که همه بر آن واقفند و آن پیش‌بینی رویداد‌های سیاسی با توجه به داده‌هایی است که در اختیار افراد آشنا با عرصه سیاست قرار دارد. این دادها به تمامی تکه‌هایی از پازل پیچیده صحنه سیاسی است که با در کنار هم گذاشتن این قطعات می‌توان آینده سیاسی را نه کامل ولی تا حدودی پیش‌بینی کرد.

پیش‌بینی پانه‌تا

لئون پانه‌تا، وزیر دفاع آمریکا در مصاحبه‌ای با شبکه تلویزیونی پی‌بی‌اس گفته است: «به نظر می‌رسد انقلاب دیگری در ایران در راه باشد و از الهام گرفتن اصلاح‌طلب‌ها در این کشور از تجربه تونس، مصر، لیبی و سوریه خبر داده است.»

جدای از تفکرات دایی‌جان ناپلئونی که کم و بیش ما ایرانیان به آن گرفتاریم، این سخنان خود زنگ خطر جدی را برای حکومت دینی ایران به صدا درآورد است. وزیر دفاع ۷۰ ساله و ایتالیایی آمریکا که سوابق کاری درخشانی در پرونده خود دارد شخصی دارای نفوذ در سیاست خارجی آمریکا است. وی تا به امروز نشان داده است که فردی تندرو در حوزه سیاست نیست و همواره بر مبنای واقعیت‌های موجود تصمیم و سخن به میان می‌آورد. وی با اعلام حمایت مبنی بر خروج چشمگیر نیروهای آمریکایی از افغانستان چهره‌ای معتدل و میانه‌رو از خود به نمایش گذاشته است.

سال گذشته روزنامه «ساندی‌تایم» در گزارشی از ماموریت مخفیانه آقای پانه‌تا به اسراییل پرده برداشت. جیمز هیدر، نویسنده این گزارش از اورشلیم خبر داد، آقای پانه‌تا برای متقاعد کردن مقامات اسراییل از بنیامین نتانیاهو نخست‌وزیر تا ایهود بارک، وزیر دفاع به این کشور سفر کرد. در این سفر مخفیانه رئیس دستگاه اطلاعاتی آمریکا، CIA، از مقامات اسراییل خواسته است هیچگونه حمله‌ای را بدون اطلاع قبلی و چراغ سبز آمریکا کلید نزنند. این در حالی بود که نخست‌وزیر اسراییل در سفری به واشنگتن مصرانه، از اوباما خواسته بود برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای، حمله‌ای نظامی علیه ایران را سازماندهی کنند. [۱]

آرتص، روزنامه اسراییلی نوشت: پانه‌تا اعلام کرده است یگانه راهکار حل بحران اتمی ایران را همکاری اسراییل با جامعه جهانی می‌داند. این روزنامه می‌افزاید : لئون پانه‌تا «رئیس سازمان سیا اعلام کرد که حمله یک‌جانبه اسراییل به ایران به یک ناامنی گسترده در منطقه خاورمیانه خواهد انجامید». این خود نشان از دید وسیع این مقام ارشد اطلاعاتی آمریکا دارد که براندازی و حمله محدود به حکومت ایران را به هر قیمتی نمی‌پذیرد.

آقای پانه‌تا از سال ۱۹۸۹ تا همین اواخر مسئولیت‌های بسیاری در دولت بوش و اوباما برعهده داشته است: رئیس کمیته بودجه مجلس نمایندگان، مدیر دفتر مدیریت و بودجه در دولت کلینتون (۱۹۹۷- ۱۹۹۴)، رئیس کارکنان رئیس‌جمهور بیل کلینتون، مدیر موسسه تحقیقاتی‌ای که در پیوند با پیشبرد سیاستگذاری‌های عمومی فعالیت می‌کند، عضو هیئت مدیره بورس نیویورک تا سال ۱۹۹۷ به مدت شش سال و سرپرستی سازمان‌های اجتماعی و سیاستگذاری‌های بی‌شمار در سرتاسر حرفه کاری خود. همچنین حضور برای کار در گروه مطالعه عراق در سال ۲۰۰۶ به عنوان یکی از اعضای کمیته دوحزبی که با خواست و اصرار کنگره ایجاد شد و توسط موسسه صلح ایالات متحده، مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی، مرکز مطالعه رئیس‌جمهوری و موسسه جیمز.ای.بیکر سوم، سازماندهی شده بود، انتخاب شد.

آقای پانه‌تا در هر دو حزب جمهوری‌خواه و دمکرات از جایگاه برجسته‌ای برخوردار است. جورج بوش، رئیس‌جمهور سابق آمریکا، او را در سال ۲۰۰۶ در پست مدیریت سازمان سیا منصوب کرده بود. نقش وی در تعقیب و شناسایی محل اختفای اسامه بن لادن، رهبر القاعده در زمان فعالیتش در سازمان سیا بسیار چشمگیر بوده است. او در دوران زمامداری اوباما در پست خود ابقا شد و بعد هدایت وزارت دفاع آمریکا را برعهده گرفت.

در پاسخ به ادعای آقای پانه‌تا، اولین واکنش از جانب محمود احمدی‌نژاد بود که به شبکه تلویزیونی RTP پرتغال گفت: «احتمال بروز حرکت‌های اعتراضی مشابه کشورهای منطقه در ایران وجود ندارد.»

با این حال گفتار این شخص مطلع و آگاه بر اساس هر اطلاعات و اساسی که باشد، برای ما مخفی و غیر روشن است. ما تنها بر اساس داده‌های خود صحنه سیاسی ایران را در آینده ترسیم می‌کنیم و به نظر می‌رسد با مشکلاتی که در زمینه اقتصادی، سیاسی و اجتماعی وجود دارد، ایران به مانند انباری باروت است که تنها با یک جرقه نه از تاک اثری خواهد ماند و نه از تاکستان.

جیمز دیویس، جامعه‌شناس آمریکایی، در نظریه خود باعنوان «توقعات فزاینده» به شکاف بین توقعات مردم با واقعیت‌های عینی جامعه می‌پردازد و منشا اعتراض را رشد سریع‌تر انتظارات نسبت به فرصت‌های واقعی می‌داند. وی تحت تاثیر توکویل و سوروکین، سرخوردگی‌های انسان‌ها در ارضا نیازهای‌شان را عامل اصلی اعتراض می‌داند. به عقیده وی، میان انتظارها و واقعیت‌ها همیشه شکاف اندکی هست، اما وقتی به‌طور ناگهانی به دلایلی روند رشد واقعیت نه تنها متوقف که معکوس شود و انتظارها همچنان به روند صعودی خود ادامه دهند، فاصله میان این دو به حدی می‌رسد که امکان وقوع جنبش اجتماعی و انقلاب فراهم می‌شود.[۲] عوامل اساسی در بروز خیزش در ایران به‌طور کامل این‌هایند:

۱. مشکلات اقتصاد

پایه صادرات ایران عمدتاً بر پایه صادرات نفت و گاز بنا نهاده شده و در سال ۲۰۱۰ این صادرات ۸۰درصد و در حدود ۶۰درصد درآمد دولت را فراهم آورده است. اقتصاد ایران را می‌توان اقتصادی در حال گذار و درعین حال بیمار دانست. با این وجود در ایران سهم بنیاد‌های مذهبی از بودجه دولت مرکزی شامل در حدود ۳۰درصد این مبلغ می‌شود. مجله فوربز در رده‌بندی سال ۲۰۱۱ خود ایران را در جایگاه دهم بدترین اقتصادهای دنیا قرار داده است.[۳] مشکلات اقتصادی که نتیجه ترکیبی از کنترل قیمت‌ها و یارانه‌ها به ویژه در بخش مواد غذایی و انرژِی است، باعث ادامه فشار و سنگینی مشکلات اقتصاد بر گرده بخش محروم و بخصوص متوسط جامعه شده است. همچنین قاچاق، کنترل اداری و فساد گسترده اداری و مالی و دیگر موانع باعث تضعیف پتانسیل رشد بخش خصوصی در ایران شده است. مشکلات مالی و اقتصادی یکی از مهم‌ترین عوامل نارضایتی گسترده ایرانیان در داخل کشور است. طبقه متوسط و متوسط به پایین جامعه یکی از آسیب‌پذیر‌ترین بخش‌های جامعه است که فشار بسیاری را از جانب مشکلات اقتصادی متحمل می‌شود.

قیمت بالای نفت در سال‌های اخیر به ایران این امکان را داده تا ۹۷ میلیارد دلار ارز به کشور سرازیر شود، اما نرخ دو رقمی بی‌کاری و تورم همچنان باقی مانده است. جمعیت قابل توجه تحصیل‌کرده در ایران، ناکارآمدی اقتصادی و سرمایه‌گذاری ناکافی داخلی و خارجی باعث رشد فزاینده ایرانیانی شده است که به خاطر پیدا کردن شغلی مناسب راهی آن‌سوی آب‌ها می‌شوند و اگر در ایران ماندگار شوند به‌طور معمول دست و پنجه نرم کردن با مشکلات اقتصادی از جمله دلمشغولی عمده آن‌هاست. طبقه متوسط جامعه بیشتر تغییر و تحولات در ایران را دنبال می‌کند و از بخت بد حکومت این بخش بالاترین آمار تحصیلکرده دانشگاهی را داراست.

جامعه‌شناسان یکی از بزرگ‌ترین مشکلات جامعه جوان ایران را آمار بالای ناامیدی از آینده می‌دانند. نداشتن چشم‌انداز مناسب و روشن شغلی و کاری در جامعه و حتی ناامیدی از رسیدن به جامعه‌ای آباد و آزاد از جمله مهم‌ترین عوامل این نوع ناامیدی است.

۲. بی‌کاری

نزدیک به یک چهارم از نیروی کار ایران فاقد اشتغال و بی‌کار هستند. جمعیت ایران از جمعیتی جوان تشکیل شده است. حدود ۷۰ درصد جمعیت ایران زیر ۳۵ سال سن دارند. بی‌کاری یکی از عوامل خیزش‌های مردمی در مصر و تونس و دیگر کشورهای عربی ارزیابی شد. مرکز آمار ایران میزان بی‌کاری جوانان را ۲۱/۸ درصد اعلام کرده که تقریبا دو برابر میزان متوسط بی‌کاری در ایران است. میزان بی‌کاری در استان‌های مختلف ایران متفاوت است، اما میزان بی‌کاری در شهرستان‌ها و بخصوص در استان‌های مرزنشین ایران از میزانی بالاتر برخوردار است.

روزنامه مردم‌سالاری در گزارشی در این مورد می‌نویسد: ترکیب جمعیتی نشانگر آن است که تعداد افراد ۱۱ تا ۱۴ سال ۵/۵ میلیون نفر، ۱۵ تا ۲۴ سال ۷/۱۷ میلیون نفر، ۲۵ تا ۶۴ سال ۴/۳۱ میلیون نفر بوده که ۵/۲۰ میلیون نفر شاغل و نزدیک به سه میلیون نفر بی‌کار و جویای کار گزارش شده بود.

با توجه به تعریفی که در سرشماری سال ۱۳۸۵ و آمارگیری‌های دیگر در مورد بی‌کاری استفاده شده‌است، در این آمارگیری میزان بی‌کاری جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله ۶/۲۱ درصد اعلام شده و بی‌کاری جوانان ۱۵ تا ۲۹ ساله ۱/۱۹ درصد اعلام شده است و همین دو شاخص بیانگر آن است که بازار کار ایران به علت رشد جمعیت بالا‌ی چهاردرصد دهه ۶۰ هنوز در حال گذار از دوره نخست بی‌کاری است و هنوز ضرورت دارد که هرسال بیش از یک میلیون و دویست هزار شغل جدید ایجاد شود تا بحران بی‌کاری جوانان ۱۷ تا ۳۰ ساله حل شود.

همچنین اکونومیست در گزارش ماه ژوئن خود وضعیت بازار کار ایران تا سال ۱۳۹۱ را مورد بررسی قرار داده است و پیش‌بینی کرد که نیروی کار کشور از ۲۳ میلیون و ۷۰۰ هزارنفر در سال گذشته به ۲۴ میلیون و ۳۰۰ هزار نفر در سال جاری خواهد رسید که افزایش ۸/۲ درصدی این میزان را در سال آینده به ۲۵ میلیون نفر خواهد رساند.

انتظار می‌رود در سال جاری نرخ بی‌کاری ایران از ۱۲ به ۵/۱۲ درصد و در سال آینده به ۹/۱۲ درصد افزایش یابد. طی سال ۸۹ شمار افراد شاغل در ایران معادل ۲۵ میلیون و ۷۰۰ هزار نفر و نرخ بی‌کاری برابر با ۲/۱۳ درصد بوده است که این شاخص‌ها در سال ۱۳۹۰ به ترتیب به ۲۶ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر و ۱/۱۴ درصد خواهد رسید.

سال ۱۳۹۱ سالی است که نیروی کار ۲۷ میلیون نفری برای کشور به ثبت خواهد رسید. همچنین در این سال نرخ بی‌کاری ۱۵ درصدی گریبان دولت را خواهد گرفت. لازم به توضیح است، تمامی این آمارها براساس اعلام رسمی دولتی است و بی‌شک آمار واقعی بیش از این آمار ثبت شده خواهد بود.

۳. تورم

تورم یکی دیگر از نشانه‌های مهم در نارضایتی گسترده مردم ارزیابی شده است. ممکن نیست که شما به بازار یا میدان میوه و تره‌بار بروید و با ناراحتی، اعتراض، نگرانی و حتی پرخاشگری مردم نسبت به قیمت بالای اقلام اساسی مردم روبه‌رو نشوید. اقشار مختلف جامعه تورم و گرانی را با پوست و گوشت خود احساس می‌کنند و گرانی کالاها‌ی اساسی کارد را به استخوان آن‌ها رسانده است. تورم در اقتصاد به افزایش سطح عمومی قیمت‌ها در مقایسه با مقداری پایه‌ای از قدرت خرید گفته می‌شود. بنابر گزارش‌های رسمی، میانگین افزایش نرخ تورم در ۳۰ سال گذشته در ایران، سالانه بیش از ۱۵ درصد بوده است.

براساس آخرین بررسی‌ها تورم نقطه به نقطه ایران در حدود۱۴/۷ و تورم میانگینی ایران ۲۳/۲درصد است. به استناد ارقام مندرج در جدول‌های کتاب خلاصه تحولات اقتصادی کشور- بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران متوسط رشد نقدینگی در طی اجرای برنامه سوم توسعه (۸۲-۱۳۷۹) معادل ۶/۲۸ درصد بوده است که بالاتر از متوسط نرخ رشد تولید ناخالص داخلی(GDP) معادل ۶/۵ درصد بود و همین امر باعث عدم تعادل بین عرضه و تقاضا و در نتیجه منجر به افزایش سطح عمومی قیمت‌ها شده است.

یکی از ریشه‌های تورم نبود تعادل میان درآمدها و هزینه‌های دولت است. به این ترتیب که وقتی هزینه‌های دولت از درآمدهای آن در بودجه سالانه بیشتر باشد، دولت با کسری بودجه مواجه می‌شود. اگر دولت برای حل مشکل کسری بودجه اقدام به استقراض از بانک مرکزی یا فروش درآمدهای ارزی (مثلاً حاصل از فروش نفت) به بانک مرکزی کند، پایه پولی و به دنبال آن نقدینگی کل در اقتصاد افزایش می‌یابد که این افزایش نقدینگی آثار تورمی به دنبال خواهد داشت.

۴. ناامیدی جوانان از وضعیت فعلی

جامعه‌شناسان یکی از بزرگ‌ترین مشکلات جامعه جوان ایران را آمار بالای ناامیدی از آینده می‌دانند. نداشتن چشم‌انداز مناسب و روشن شغلی و کاری در جامعه و حتی ناامیدی از رسیدن به جامعه‌ای آباد و آزاد از جمله مهم‌ترین عوامل این نوع ناامیدی است. بزرگ‌ترین آمار ناامیدی را می‌توان در جوانان شهرنشین دید. خودکشی جوان، یعنی برای او زندگی مشکل‌تر از مرگ جلوه کرده است، یعنی بن‌بست کامل در تمامی ابعاد زندگی. چندی پیش، رئیس سازمان پزشکی قانونی در نشستی مطبوعاتی اعلام کرد در سه ماهه نخست سال جاری ۹۵۲نفر در کشور به دلیل خودکشی جان خود را از دست داده‌اند. از این میان ۲۷۴ نفر زن بودند و ۶۷۸ نفر نیز فوت کرده‌‌اند. این یعنی به‌طور متوسط روزانه ۱۱ خودکشی در کشور رخ می‌دهد. این‌ها جوانانی هستند که بعد از فارغ‌التحصیل شدن نه آینده کاری پیش رو خود می‌بینند و نه امیدی به زندگی بهتر دارند. یا باید راه غربت و مهاجرت را برگزینند یا با انواع بیماری‌ها و مشکلات روحی و روانی و استرس یقه به یقه شوند. این جوانان از آینده کاری و زندگی‌شان و حتی شرایط تحصیلی خود بیمناکند.

تصمیم‌گیری‌های غلط، فضای پراسترس و پرفشار، ‌محدودیت‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی و مقایسه‌ای که جوانان بین کشور خود با دیگر ممالک پیشرفته و یا در حال پیشرفت انجام می‌دهند، آن‌ها را بیشتر ناامید می‌کند. در واقع این ناامیدی از آینده، ناامیدی از وضعیت توسعه‌ای و سیاسی کشور است. اتفاق‌ها بعد از انتخابات ۱۳۸۸ تا حدودی گروه بسیاری را امیدوار کرد. این امیدواری مسلماً امید به بهبود شرایط کشور نبود بلکه تغییری بنیانی است که اغلب جوانان آن به «یا همه‌چیز یا هیچ‌چیز» معنا می‌کنند. جوانان بخصوص در طبقه متوسط و تحصیلکرده، بیشتر تغییر و دگرگونی شرایط سیاسی و اقتصادی را با تغییر ساختار سیاسی در ایران در یک رابطه تنگاتنگ می‌بینند.

بحران‌های مختلف اقتصادی، فرهنگی و سیاسی دامنگیر جامعه ایران است: ازجمله «گسترش و افزایش شهرنشینی در ایران و تأثیر آن بر افراد که منجر به فردیت بیش از پیش و قطع روابط افراد با خانواده‌ها شده است»، «نابرابری‌های مختلف بین زن و مرد در جامعه که دولت با قوانین خود آن را تشدید می‌کند» و همچنین «ستم‌های زیادی که بر زنان می‌رود». این‌ها خود احساس بروز طغیان در جوانان را به اوج خود رسانده است و افراد جامعه را بیش از پیش به سوی رو در رویی با حکومت دینی سوق می‌دهد.

عواملی که به آن اشاره شد باعث بالارفتن نارضایتی در مردم شده است، اما این نارضایتی‌ها برای تبدیل شدن به یک خیزش و کنش سیاسی به تنهایی کافی نیست. سازماندهی نیروهای معترض در داخل کشور در قالب زمان نقش بسیار مهمی را در این بین بازی می‌کند.

زمان، تعیین‌کننده است

لئون پانه‌تا، در سخنان اخیر خود به عنصر«زمان» اشاره کرده است و می‌گوید: «ما به‌طور مستند در انتخابات قبلی ایران دیدیم که جنبشی در ایران دقیقا ً همین مطالباتی را که ما در کشورهای دیگر منطقه شاهدش هستیم، مطرح کرد و من اعتقاد دارم که وقوع تغییر، اصلاحات و انقلاب در ایران قطعی است و تنها به زمان نیاز دارد.» زمان خود، پارامتری تعیین‌کننده‌ در مسیر فراهم شدن تغییر و تحولات در ایران است. گسترش کمی و کیفی رسانه‌های آزاد و مستقل برای بالا بردن آگاهی مردم (ازجمله اینترنت که در سایه می‌تواند یکی از ابزارها در مسیر گسترش آگاهی‌رسانی باشد)، بسیج منابع، متشکل کردن نیروهای اپوزیسیون و اتحاد بین داخل و خارج روی یک هدف مشترک، قطع ارتباط جمهوی اسلامی با گروه‌های تروریستی منطقه (حزب‌الله لبنان و عراق، حماس، جهاد اسلامی)، تحریم‌های کارساز تجاری و نفتی به دلیل دنبال کردن سیاست‌های غلط هسته‌ای و یا نقض فاحش حقوق بشر، تشکیل شورای متشکل از نیروهای اپوزیسیون همانند شورای انتقالی سوریه و لیبی شاید ازجمله کارهایی باشد که نیاز به زمان دارد.

پایان و کم شدن تظاهرات خیابانی در ایران، خود به معنی پایان اعتراض‌ها نیست. بیداری حرکت‌های اعتراضی تا زمانی که انگیزه اعتراض در بطن جامعه باشد، وجود دارد و تظاهرات خیابانی قابل احیا خواهد بود. در این زمان، سکوت بیشتر اعتراض‌کنندگان قابل تامل و تعمق است. آن‌ها شرایط منطقه‌ای بخصوص بهار عرب را به‌خوبی رصد می‌کنند یا به مطالعه و تحقیق در مورد تجربیات حرکت‌های اعتراضی در دیگر کشورها می‌پردازند که دارای شرایط مشابه بوده‌اند.

سیدنی تارو، جامعه‌شناس می‌گوید: «چرخه‌های اعتراض با برهه‌های شدت عمل جمعی همزمان هستند، اما باید توجه داشت که پایان هرچرخه اعتراض به معنی پایان کار جنبش نیست، بلکه در دوره زوال چرخه‌های اعتراض، سازمان‌های جنبش رویکردی معتدل‌تر و بلندمدتی را اتخاذ می‌کنند که منجر به قدرتمند شدن آن‌ها برای آغاز چرخه اعتراضی جدیدی در آینده می‌شود.»[۴]

مشروعیت، شرایط سیاسی ایران، بن‌بست کامل

مشروعیت، مولفه‌ای مهم در بقای هر حکومتی است. مشروعیت یک حکومت، از اجرای حکومت به وظایف خود ناشی می‌شود. این وظایف شامل حفاظت و صیانت از جان و مال مردم، پاسخگو بودن در برابر مردم، احترام به رای مردم و نمایندگان منتخب آن‌ها، اجرای بی‌کم و کاست قانون اساسی، اعطای حق نظارت مردم بر حاکمیت سیاسی، فراهم کردن شرایط برای مردم برای مشارکت در امور خود (از طریق وجود احزاب، سندیکاها، مجلس، نهاد‌های مدنی ...). هرچند در جمهوری اسلامی، به گفته زمامداران آن حکومت مشروعیت خود را از جانب خدا کسب می‌کند و رای و اراده مردم در درجه دوم اعتبار قرار دارد، ولی به‌هر روی ایرانیان بعد از انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸ به‌خوبی پرده از رخ حکومت نامشروع برکشیدند. حکومت مشروعیت خود را در زندان مخوف کهریزک و بعد از تظاهرات خونین ۳۰ خرداد و روز عاشورای سال ۱۳۸۸ به طور کلی از دست داد.

امید به بهبود شرایط سیاسی کشور، بخصوص بعد از انتخابات پرمناقشه سال ۱۳۸۸ برای فعالان سیاسی اصلاح‌طلب بیشتر به یک سراب می‌ماند؛ سرابی که با گذشت زمان در حال بدل شدن به یک رویا است. آزادی شماری از زندانیان سیاسی در آستانه عید فطر که حکم شماری از آن‌ها تمام شده بود باعث شور و شعف برخی از اصلاح‌طلب‌های حکومتی شد و امید به گشایش فضای سیاسی در آستانه انتخابات مجلس جان دوباره گرفت، اما سخنان رهبر جمهوری اسلامی، در نماز عید فطر و سخنان وی در مورد این‌که نباید اجازه داد انتخابات به چالشی برای امنیت ملی تبدیل شود، خود حاکی از امنیتی کردن انتخابات و تنگ‌تر کردن فیلتر شورای نگهبان است. این امرامید اصلاح‌طلب‌ها را به یاس بدل کرد. تاریخ هموار بخصوص در هشت‌ماه گذشته از بهار عرب این موضوع را به روشنی نشان داده است: حکومت‌هایی که خود تن به اصلاحات سیاسی و اقتصادی نداده‌اند و در جهت ریشه‌کن کردن فساد اقتصادی و سیاسی در بالاترین سطوح خود دست نزده‌اند محکوم به سقوط خواهند بود و این کار با مداخله کشورهای بیگانه و خارجی تسریع خواهد شد.

پانویس‌ها:

۱. Leon Panetta's mission to stop Israel bombing Iranian nuclear plant

۲. مشیرزاده، حمیرا. (1381) «درآمدی نظری بر جنبش‌های اجتماعی»، تهران: پژوهشکده امام خمینی.. ص 120

The World’s Worst Economies - Daniel Fisher - Full Disclosure – Forbes .۳ .

۴. کیت نش، جامعه شناسی سیاسی معاصر: جهانی شدن، سیاست و قدرت، محمدتقی دلفروز (مترجم) نشرکویر. ص 152

لیبی, شعله‌های جنگ, دموکراسی و تاثیرات منطقه ای

Sat, 03 Sep 2011 11:00:20 +0000

علی افشاری

سقوط کامل قریب القوع قذافی نوار فروپاشی دیکتاتور‌های خاورمیانه را تداوم بخشید. این موج توفنده از تونس برخاست، در مصر ارتفاع پیدا کرد و کل منطقه را به تلاطم وا داشت . اینک بهار اعراب نوید بخش استقرار دموکراسی در یکی از بحران خیز‌ترین نقاط دنیا است که تا کنون مناسبات کهن دوران ما قبل مدرن، اتفاقات عصر استعمار و سیطره چند دهه‌ای اشکال گوناگون نظام‌های دیکتاتوری اجازه نداده است تا از مزایای آزادی، برابری، مردم سالاری و چند صدایی در عرصه اجتماع برخوردار شوند.

البته کشور‌هایی که مرحله پایین کشیدن دیکتاتور از مسند قدرت را پشت سر گذاشته‌اند هنوز در آغاز راه هستند و چالش‌های متعددی پیرامون دموکراتیزاسیون را پیش رو دارند. کشور‌های دیگر نیز یا هنوز جنبش اجتماعی قدرتمندی ندارند یا در حال کشمکش با حکومت‌های خودکامه هستند.

تاثیر تحولات مصر
پس از استعفای مبارک، اعتراضات در بحرین، اردن، لیبی، ایران، الجزایر و یمن اوج گرفت اما شرایط در کل باعث فروکش کردن شعله مبارزه در اردن، بحرین، ایران و الجزایر شد. تنها در یمن و لیبی اعتراضات شدت گرفت و ادامه یافت .خشونت لجام گسیخته حکومت لیبی مسیر اعتراضات را از حالت مسالمت آمیز به یک جنگ داخلی تمام عیار تبدیل کرد.
روزی که سیف الاسلام پسر قذافی در مقابل دوربین‌های تلوزیونی رسما اعلام کرد که حتی اگر نیمی از مردم لیبی کشته شوند ما اجازه تغیییر حکومت را نمی‌دهیم، فاجعه انسانی در لیبی پایه گذاشته شد. قذافی اعلام کرد هر کس در لیبی عاشق او نباشد، سزاوار زنده ماندن نیست. اما مخالفان با این تهدید عقب ننشستند.

اعتراضات در لیبی بر بستر نارضایتی از وضعیت اقتصادی شروع شد. هزاران نفر در ماه ژانویه در اعتراض به مشکلات مسکن و فساد سیاسی درشهر‌های بن غازی، البیدا، دارنا و بنی ولید به خیابان‌ها آمدند و ساختمان‌های در حال ساخت دولتی را اشغال کردند.

نقش یک روزنامه نگار پیشرو
دولت قذافی در واکنش، خبر از سرمایه گذاری بیست میلیارد یورویی در ساخت مسکن وتوسعه داد. اما فراخوان جمال الحاجی نویسنده معروف لیبیایی برای آزادی‌های بزگتر فضای اعتراضات را به سمت سیاسی سوق داد. او با الهام از مبارزات تونس و مصر، از مردم لیبی خواست تا حرکتی مشابه را سازمان دهند. دستگیری وی مبارزه را وارد مرحله جدیدی ساخت .

روزی که سیف الاسلام پسر قذافی در مقابل دوربین‌های تلوزیونی رسما اعلام کرد که حتی اگر نیمی از مردم لیبی کشته شوند ما اجازه تغیییر حکومت را نمی‌دهیم، فاجعه انسانی در لیبی پایه گذاشته شد. قذافی اعلام کرد هر کس در لیبی عاشق او نباشد، سزاوار زنده ماندن نیست. اما مخالفان با این تهدید عقب ننشستند

تهدید روزنامه نگاران، نویسندگان و روشنفکران توسط قذافی نتیجه نداد و شعله اعتراضات افروخته تر شد. اما قذافی پس از ناکامی پلیس در توقف تظاهرات، نیروهای نظامی را به میدان گسیل کرد و از ادوات سنگین نظامی در سرکوب خونین مردم معترض استفاده کرد.

حرکت اعتراضی مردم لیبی ابتدا مسالمت آمیز بود اما پس از خشونت لجام گسیخته و نفرت انگیز نیروهای قذافی به واکنش نظامی پرداختند. پیوستن برخی از نیروهای نظامی و امنیتی و دولتی نیز در این تغییر روش مبارزاتی موثر بود.
شدت یافتن ابعاد فاجعه انسانی که تنها بیش از ۶۰۰ نفر در راهپیمایی" روز خشم "در بیستم فوریه کشته شدند و گسترش یافتن دامنه جنگ بین یک دیکتاتور و مردم کشورش منجر به دخالت نظامی جامعه جهانی برای نجات جان غیر نظامیان شد.

دنیای بیرون از لیبی
سیاست ممنوعیت پرواز توسط شورای امنیت سازمان ملل تصویب و توسط نیروهای نظامی غرب و برخی از متحدان آسیایی آنها اجرا شد. پیشتر نیز اتحادیه اعراب موافقت خود را با چنین اقدامی اعلام داشت . همچنین تشکیل شورای ملی انتقال قدرت از سوی نیروهای اپوزیسیون و توافق آنها در خصوص فعالیت مشترک و هماهنگ نیز نقش مهمی در تصمیم جامعه جهانی داشت.

دولت فرانسه نخستین کشوری بود که این شورا را به عنوان دولت مشروع پذیرفت. قذافی بلافاصله به صورت تاکتیکی اعلام آتش بست کرد ولی به شیوه‌های پچیده به سرکوب ادامه داد. شکست آتس بس، برخورد نیروهای ناتو و امریکا را شدید تر کرد. البته آنها در مواردی از قطعنامه سازمان ملل عدول کردند ولی در کل رویکرد حمایتی داشتند و در غیاب آنها، چه بسا سیاست حمام خون قذافی کارساز می‌افتاد.

مقاومت و رویارویی نیروهای انقلابی و شقاوت نادر قذافی منجر به کشته شدن هزاران نفر شد تا در نهایت نیروهای انقلابی به کمک ناتو و کمک‌های کشور‌های عربی و آفریقایی چون تونس که نقاطی از مرزش را به گذرگاه انتقال سلاح از قطر، کویت و امارات متحده عربی به بن غازی بدل نمود، توانستند طرابلس را فتح کنند. البته موج رو به گسترش استعفا‌ها و ریزش در مقامات حکومتی لیبی و پیوستن برخی از انها به صفوف انقلابیون نیز در این راستا نقش مهمی داشت.

کابینه، روبروی دولت
مصطفی عبدالجلیل رئیس شورای ملی انتقال قدرت وزیر سابق دادگستری کابینه قذافی است. پناهنده شدن وزیر خارجه به انگلستان پشت دولت قذافی را شکست. همچنین پیوستن سفیر لیبی در سازمان ملل و قعالیت‌های گسترده وی برای تشویق آمریکا به حمایت موثر از انقلابیون لیبی نیز بسان عاملی شتاب بخش عمل نمود.

حال نیروهای انقلابی در تدارک آخرین یورش‌ها برای تصرف شهر سیرت و بنی ولید هستند. بنی ولید محل سکونت بزرگترین قبیله لیبی است. در میان ۱۴۰ قبیله متکثر لیبی، وارفلاح حمایت گسترده‌ای از قذافی داشته است. البته در حال حاضر صحبت از بروز دو دستگی در آنها بگوش می‌رسد. نظامیان انقلابی لیبی قصد آزادی سازی بنی ولید را ندارند و در تلاش هستند تا به مصالحه سیاسی با آنها دست یابند. اما در تصرف شهر سیرت جدی هستند.

بروز اختلاف بین ائتلاف نیروهای انقلابی دیگر تهدید است که معمولا از آفات پیروزی ناشی از کار جبهه‌ای است. وجود برخی گروه‌های اسلام گرا که قبلا سابقه همکاری با القاعده داشته‌اند دیگر عامل نگرانی است

هنوز بخش‌های مهمی از جنوب کشور در دست نیروهای وفادار به قذافی است. تثبیت نظم سیاسی جدید در لیبی نیازمند خارج ساختن تمام نواحی لیبی از کنترل وابستگان به نظام سیاسی گذشته است.

قذافی کجاست؟
در این میان دستگیری و خارج کردن قذافی از معادلات لیبی نیز موقعیتی استراتژیک دارد. اخبار ضد و نقیضی پیرامون محل اختفای وی وجود دارد. برخی معتقدند او در صحرا نزدیک به شهر طرابلس است و همراه با پسرش سیف الاسلام و عبدالله سن سوری رئیس اطلاعات سابق لیبی به هدایت و رهبری نیروهایش مشغول است.

برخی می‌گویند وی در جنوب لیبی است تا به کمک دولت الجزایر بتواند عملیات ایذایی علیه شورای ملی انتقالی قدرت دست بزند. استراتژی قذافی راه انداختن جنگ نا منظم پارتیزانی و دراز مدت است تا قدرت نیرو‌های انقلابی لیبی فرسوده شود. مانند کاری که طالبان در افغانستان می‌کند.

به هر حال سرنوشت کارزار‌های بعدی و موقعیت لرزان قذافی تعیین می‌نماید که فرجام نهایی کنترل لیبی چه خواهد شد. البته چالش‌های پیرامون تحقق دموکراسی در لیبی فقط محدود به کارشکنی‌های قذافی نیست. مشکلات مالی، تخریب زیر ساخت‌ها و منابع انرژی و بویژه کمبود آب آشامیدنی بزگترین معضل پیش روی بازسازی و جلوگیری از گسترش فقر در لیبی است.

بروز اختلاف بین ائتلاف نیروهای انقلابی دیگر تهدید است که معمولا از آفات پیروزی ناشی از کار جبهه‌ای است. وجود برخی گروه‌های اسلام گرا که قبلا سابقه همکاری با القاعده داشته‌اند دیگر عامل نگرانی است. عبدالکریم بل حاجی از شخصیت های مهم نظامی انقلابی که خود را "پل طرابلس" می‌نامد و نقش مهمی در عفب راندن نیروهای وفادار به قذافی ایفا کرده است، فرمانده سابق گروه جهاد اسلامی لیبی است که سابقه همکاری با القاعده را دارد.

وی در سال ۲۰۰۴ در افغانستان توسط سیا بازداشت شد. این گروه در سودان، پاکستان و افعانستان با القاعده کار مشترک می‌کرد. برخی از نیروهای نظامی انقلابی لیبی کسانی هستند که در عراق و افغانستان با دولت‌های جدید و سربازان امریکایی جنگیده‌اند. الته بل حاجی و گروه جهاد اسلامی لیبی همواره ارتباط تشکیلاتی با القاعده را رد کرده‌اند و اکنون اعلام می‌کنند که انتخابات آزاد و دموکراسی برای لیبی می‌خواهند و هرگز اجازه نمی‌دهند لیبی صحنه پیکار برای تروریست‌ها شود. عملکرد آینده آنها صحت این ادعا را روشن می‌سازد.

همکاری و همبستگی نیروهای انقلابی لیبی که از طیف‌ها وتبار‌های مختلفی هستند این امید را به وجود آورده است که ظرفیت کار سیاسی و فرهنگ دموکراسی در آنها به حد مناسبی وجود دارد تا بتوانند مرحله حساس گذار را با موفقت طی کنند و نهاد‌های جدید را مستقر سازند.

شورای انتقالی
نوع برخورد با نیرو‌های وابسته به قذافی، پرهیز از انتقام گیری و اعمال خشونت، پذیرش تکثر در باز سازی قدرت و نهاد‌های عمومی و پرهیز از دادن امتیازات ویژه به یک گروه سیاسی، قبیله و ایدئولوژی ملاک‌های تعیین کننده موفقیت شورای ملی انتقال قدرت است. اکثر افراد تصمیم گیر این شورا عرفی مسلک و سکولار هستند. اما در بدنه نیروهای انقلابی مذهبی‌ها و اسلام گرا‌ها وزن بیشتری دارند.

در پیش نویس شورا برای قانون اساسی جدید، شرع به عنوان مبنای قانونگزاری معرفی شده است. در اصل آنها تداوم این ویژگی از دوران قذافی را پذیرفته‌اند و در عین حال تاکید کرده‌اند که حقوق نیرو‌های غیر مذهبی را برسمیت خواهند شناخت. هنوز متن کامل قانون اساسی جدید منتشر نشده است تا درر مورد تعارض "امتزاج دین و دولت" و "دموکراسی" قضاوت کرد.

البته نسبت مذهب با حکومت در کشور‌های عربی تفاوت‌هایی دارد که معمولا دامنه جدایی دین از دولت در آنها کمتر است و در استفاده از قوانین شریعت و احکام اسلامی نیز شدت عمل مانند ایران وجود ندارد. برخی از احکام اسلامی در مردم کشور‌های عربی درونی شده وتبدیل به فرهنگ گشته است.

پایان لیبی دیروز
روز‌های پیش رو نشان خواهد داد پایان انقلاب لیبی چه می‌شود. وضعیت کنونی آغاز راه دشوار پیاده سازی دموکراسی، عدالت و توسعه در لیبی است. این کشور از همگنی نژادی - قومیتی و مذهبی بالایی برخوردار است . پیوند‌های ملی در آنها قوی است. آنگونه که مشاهدات تجربی و پژوهش‌ها گواهی می‌دهند ملت سازی موفق، شرطی لازم برای تکوین دموکراسی پایدار است.

نهال مردم سالاری بر بستر ملت و پیوند‌های ملی استوار و ریشه دار تنومند می شود. از این لحاظ کشور لیبی شرایط مساعدی دارد. علی رغم اینکه ۹۰ درصد کشور لیبی صحرا است. اما ۷۸ درصد از جمعیت ۶.۵ ملیونی آن شهر نشین هستند. درصد با سوادی۸۳ درصد است. این شاخص‌ها تقویت کننده شکل گیری دموکراسی هستند. منتها فقدان نظام متکثر حزبی، خلع سلاح گروه‌های انقلابی مسلح و چیره دستی ایدئولوزی گرایی تهدید‌های جدی هستند .

تاثیرات انقلاب لیبی فقط محدود به مرز‌های داخلی این کشور نیست. سقوط قذافی تحرکی مجدد به منطقه می‌بخشد و نیروهای خواهان تغییر را تشویق می‌کند. پیش از فتح طرابلس، آهنگ تحولات در منطقه کند شده بود. اما اینک دوباره فضای اعتراضات در بحرین دارد گرم می‌شود. همچنین مردم سوریه نیز روحیه بیشتری گرفته‌اند و علی رغم شرایط مرگ بار فضای سیاسی سوریه، به اعتراضات خود ادامه می‌دهند. در کل پسامد رویداد‌های لیبی منجر به رادیکال تر شدن فضای سیاسی خاور میانه و کارزار برای تغییر حکومت‌های خودکامه شده است.

اراده تعیین کننده مردم
نیرو‌های دگرگونی طلب منطقه بستگی به موقعیت سیاسی و مزیت‌های خود استراتژی‌های سیاسی را انتخاب می‌کنند. معمولا همه در تغییر حاکمیت‌ها موافق هستند. اما در خصوص دامنه تغییرات و شدت رویکرد انقلابی و دو گانه اصلاح و انقلاب بین آنها اختلاف نظر وجود دارد.

نوع برخورد با نیرو‌های وابسته به قذافی، پرهیز از انتقام گیری و اعمال خشونت، پذیرش تکثر در باز سازی قدرت و نهاد‌های عمومی و پرهیز از دادن امتیازات ویژه به یک گروه سیاسی، قبیله و ایدئولوژی ملاک‌های تعیین کننده موفقیت شورای ملی انتقال قدرت است

برایند رویکرد نیروهای خارجی در منطقه نیز از آهنگ کند و کنترل شده تحولات استقبال می‌کند. اما در کل نیروهای خارجی برخورد منفعلانه داشته‌اند و دنباله روی حوادث و رویداد‌ها در منطقه بوده‌اند. ابتکار عمل در دست نیرو‌های داخلی است. نیرو‌های خارجی مانند امریکا، اتحادیه اروپا، شورای همکاری خلیج فارس و اتحادیه عرب در گام اول تغییرات آرام و اصلاحات سیاسی را توصیه کرده‌اند. اما وقتی اعتراضات شدت یافته است و تقاضا برای دگرگونی‌های عمیق بالا گرفته آنها نیز خود را بر مبنای واقع گرایی سیاسی و پراگماتیسم تطبیق داده‌اند ولی در فاز بعد دوباره از روند آرام حمایت کرده‌اند. البته این روند به صورت کلی است و در مورد همه کشورها به عنوان مثال لیبی صدق نمی‌کند.
در حال حاضر ترکیبی از نیرو‌های داخلی و خارجی در هر کدام از کشور‌ها میزان سرعت تغییرات و سطح دگرگونی نهاد‌های حکومتی را تعیین می‌کنند. وضعتیت کنونی مصر مثال جالبی در این خصوص است.

چینش و چالش نیروها در مصر
در مصر ارتش و بقایای باقی مانده از حکومت مبارک و به اصطلاح ناصریست‌ها به همراه اخوان المسلمین خواهان حفظ نهاد‌های موجود و تغییر اشخاص هستند. به عبارد دیگر رویکرد آنها انقلابی نیست. در مقابل جوانان، روسنفکران لائیک و ائتلاف ۶ آوریل که آغاز گر اعتراضات در مصر بود، خواهان تغییرات زیر بنایی هستند. اخوان المسلیمن و اسلام گرا‌ها به دلیل تجربه بیشتر و تمایل به خصلت محافظه کاری سیاسی، از تغییرات زیاد حمایت نمی‌کنند و به دنبال تقسیم قدرت با ارتش هستند. آنها برنامه دراز مدت دارند . اما جوانان و نیرو‌های سکولار تحقق خواسته‌های شان را مستلزم دگرگونی‌های گسترده می‌دانند تا حاکمیت انحصاری ارتش بر سیاست و اقتصاد مصر پایان یابد و همچنین اسلام گرا‌های غیر دموکرات فضا را در دست نگیرند.

تقریبا اکثر قریب به اتفاق نیروهای خارجی علی رغم اختلافات ورقابت‌هایی که دارند از استراتژی ائتلاف ارتش واسلام گرا‌ها در مصر حمایت می‌کنند. همسویی آنها به صورت غیر هماهنگ و بدون برنامه حاصل شده است. به باور امریکا و غرب سرعت گرفتن تحولات ریسک وضعیت نا معلوم را بالا می‌برد.

تبعات منفی این اتقاق برای سیاست‌های منطقه‌ای و ملاحظات امنیتی امریکا و اتحادیه اروپا بالا است . آنها ترجیح می‌دهند در وضعیت کنونی ثبات در مصر بر قرار شود و سپس در روندی آرام و تدریجی پایه‌های دموکراسی تقویت گردد . نظامیان در مصر شریک و نیروی همسوی آمریکا درترتیبات امنیتی منطقه هستند و ارتباط نزدیکی بین آنها وجود دارد. شورای همکاری خلیج فارس و در راس آنها عربستان گسترش یافتن تغییرات را تهدیدی امنیتی برای خود محسوب می‌کنند لذا رویکردی محافظه کارانه دارند .

جمهوری اسلامی نیز چون منافعش را در قدرت یافتن نیرو‌های اسلام گرا می‌بیند و نگرش غالب در صف نیروهای رادیکال در مصر لائیک است، لذا از روند کند تحولات پشتیبانی می‌کند. بدینترتیب در مقطع فعلی تضاد استراتژیک جمهوری اسلامی با غرب و حکام عربی متحدش به وحدتی تاکتیکی و گذرا در خصوص سیر کلی تحولات منطقه تغییر وضع داده است. البته حکومت ایران در سوریه از تداوم وضع موجود با اصلاحاتی رو بنایی و در بحرین از رویکرد انقلابی دفاع می‌کند ولی در سطح کل منطقه از شعله ور شدن آتش تحولات بیمناک است و آن را تهدیدی جدی برای بقا بشمار می‌آورد.

با پیروزی نیرو‌های انقلابی لیبی، طرفداران تغییرات رادیکال در مصر نیز روحیه و جانی دوباره گرفته‌اند. باید دید شروع دوباره تجمعات روز جمعه در میدان التحریر قاهره پس از پایان ماه رمضان چه سمت و سویی پیدا خواهد کرد.

تحولات شش ماهه لیبی فصل مهمی را در تاریخ معاصر جهان و همچنین دخالت بشر دوستانه گشود . برای بسیاری از مردم و ناظران خارجی قابل تصور نبود ۵ ماه پس از روزی که زنی جوان سراسیمه و گریان به محل استقرار خبرنگاران خارجی آمد و گفت که نیورهای امنیتی قذافی به او تجاوز کرده اند، خود قذافی آواره بیابان‌ها شود. انگار شگفتی‌های سال ۲۰۱۱ تمام شدنی نیست!

یمن روایت پیروزی فرودستان

arezoo — Fri, 01 Jul 2011 09:42:17 +0000

بهداد بردبار

بلندگو‌ها با صدای بلند موسیقی پخش می‌کنند. جوان‌ها در میدان تغییر می‌رقصند و شادی می‌کنند. پرچم‌های یمن برافراشته شده است و همه صحبت از یمن جدید می‌کنند.

رسانه‌های غربی اما چندان علاقه ندارند تا این پیروزی را اعلام کنند. بیشتر مقالاتی که از نویسنده‌های غربی می‌خوانم از خیزش مردمی یمن با عنوان بحران یاد می‌کنند.

یمن کشور جوانی است که تنها بیست‌سال از اتحاد دو بخش شمالی و جنوبی آن می‌گذرد. یمن کشور فقیر و توسعه نیافته‌ای است که 50 درصد جمعیت آن را جوانان زیر 25 سال تشکیل می‌دهند و همینطور ۲۵ درصد جمعیت زیر ۲۵ سال این کشور بی‌کار هستند.

پس از ۳۳ سال تکیه بر مسند ریاست جمهوری علی عبدالله صالح، یمن را به قصد درمان در عربستان سعودی ترک کرد. او چند هفته قبل در اقدام تلافی‌جویانه حملات راکتی قبایل ناراضی به شدت مجروح و مجبور به ترک کشور شد.

تمرکز رسانه‌ها بر میزان جراحت‌های آقای صالح و طول درمان او بود، اما نکته اینجاست که رئیس‌جمهوری که نتواند با مهاجمانی که کاخ ریاست جمهوری را مورد حمله قرار داده‌اند مقابله کند امکان بازگشت را ندارد.

علی عبدالله صالح چندین‌بار نتایج مذاکرات با مخالفان را نپذیرفته و حاضر به استعفا نشده بود و تنها پس از انفجار مسجد کاخ ریاست جمهوری و کشته و زخمی شدن کارمندان مجبور به ترک کشور شد. انقلابیون اما معتقدند جنبش مخالفان حکومت، مسالمت‌جویانه و مخالف خشونت بوده است.

خروج او از کشور موجب شادی مخالفان شده است. دیپلمات‌های آمریکایی با دولت این کشور وارد مذاکره شده‌اند و رئیس‌جمهور این کشور را تشویق به کناره‌گیری از قدرت کرده‌اند و خواستار انتقال قدرت از حزب حاکم به دولت انتقالی شدند.

از نظر تحلیل‌گران غربی، وجود قبایل مسلح در این کشور فقیر و امکان سوء استفاده القاعده از خلاء قدرت و نبود نهادهای مدنی، احتمال دستیابی به ثبات سیاسی و دمکراسی را نامحتمل می‌کند.

علی عبدالله صالح در طی حکومت ۳۳ ساله خود بخش‌هایی از جامعه و برخی از قبایل را به دولت وابسته کرده بود. نزدیکان او از ثروت‌های کلانی بهره‌مند بودند، اما اکثریت جامعه فقیر بوده و هست.

فعالان این کشور اصرار دارند که خواستار یک تحول جامع (سرنگون کردن رژیم مستقر) از طریق مسالمت‌جویانه هستند. به این ترتیب، میلیون‌ها شهروند یمنی به درخواست فعالان مدنی برای تظاهرات در برابر دیکتاتوری پاسخ مثبت دادند.

قبایل بخش قابل توجهی از جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند و سلاح همچون نقل و نبات در دسترس آن‌ها است. تحلیل‌گران یمنی معتقدند شانس دعوت از قبایل یمن برای مشارکت در انقلابی مسالمت‌جویانه زیاد است.

یک شهروند یمنی در مصاحبه با نشریه گاردین می‌گوید: «وقتی قبایل یمنی در میدان‌های شهر‌ها چادرهای خود را مستقر کردند و سلاح‌ها را کنار گذاشتند می‌توان از خواست عمومی برای استقرار یک حکومت دمکراتیک و مدرن سخن گفت.»

نیروهای ناسیونالیست یا طرفدار رئیس‌جمهور مدعی هستند برکناری هیئت حاکمه منجر به جنگ داخلی و ایجاد تنش در کشور خواهد شد.

در سه‌ماه گذشته نیروهای وفادار به رئیس‌جمهور هم در میدان تحریر شهر صنعا جمع می‌شدند اما وزن سیاسی مخالفان بیشتر بود.

واصم القرشی، یکی از مخالفان دولت می‌گوید: «ما ۱۲۰ روز را بدون وقفه در اعتراض گذراندیم. در میادین شهر‌ها مستقر شدیم و در برابر خشونتی که از جانب دولت بر مخالفان وارد شد، جامعه جهانی حمایت از معترضان را مضایقه کرد. امروز دیگر کسی مشروعیت اخلاقی انتقاد از ما را ندارد.»

معترضان می گویند: هنوز انقلاب به ثمر نرسیده؛ ما نمی‌خواهیم رئیس‌جمهور را بکشیم ما فقط از او می‌خواهیم تا از قدرت کناره‌گیری کند. ما نباید از یاد ببریم که او در سال‌های گذشته کارهای بزرگی برای یمن انجام داده است. بزرگ‌ترین اشتباه او گسترش فساد مالی در دولت بود. انقلاب جوان‌های یمن تازه آغاز شده است. ما میادین شهر را ترک نخواهیم کرد. ما در میادین شهر ایستادگی می‌کنیم تا تمام خواسته‌های‌مان برآورده شود.

... اما چرا باید به نتیجه خیزش عمومی یمن خوش بین بود؟

انقلاب‌های شمال آفریقا و خاورمیانه همچون آتشی است که بر خرمن کاه افتاده است و به سرعت از کشوری به کشور دیگر شیوع پیدا می‌کند. این جوامع عموماً از گسترش فقر، بی‌کاری جوانان، افزایش قیمت مواد غذایی و فساد مالی رهبران رنج می‌بردند.

در تعریف‌های متعارف علوم اجتماعی انقلاب‌ها اولاً در جوامعی رخ می‌دهد که طبقه متوسط گسترده‌ای وجود دارد. معترضان به دلیل شرایط مالی خود وقت و فرصت شرکت در اعتراض را دارند. انقلاب یمن شاهدی بر ابطال این مدعاست. توده‌های فقیر به پاخاسته‌اند تا حقوق خود را طلب کنند.

رسانه‌ها تلاش کردند تا انقلاب‌های منطقه را انقلاب فیس‌بوک و توییتر بنامند؛ انقلاب‌هایی که با موبایل‌ها لحظه به لحظه ضبط شد، اما بر‌خلاف این ادعا‌ها یمن انقلاب پابرهنه‌ها و جوانان بی‌کار بود.

در شرایطی که بیشتر تحلیل‌ها متوجه خطرات پیش روی یمن پس از کناره‌گیری رئیس‌جمهور است، من سعی می‌کنم تا خوش‌بینی خود را حفظ کنم. اعتقاد دارم عصر حاضر را باید عصر دمکرات شدن دولت‌ها نامید. نیروهایی در جهان مدرن وجود دارند که جوامع بشری را سکولار و دولت‌ها را دمکراتیک می‌کنند.

دمکراسی احتمالاً جذاب‌ترین و قوی‌ترین ایده قرن بیستم بوده که با سر بلندی وارد قرن جدید شده است. آنگونه که آنتونی گیدنز، جامعه‌شناس انگلیسی می‌گوید: «تعداد کمی از دولت‌های جهان از صفت دمکراتیک برای توصیف خود استفاده نمی‌کنند. دولت‌های شوروی سابق و دولت‌های اروپای شرقی حکومت‌های خود را دمکراتیک خلق می‌نامیدند. حتی رژیم‌های غیر دمکراتیک علاقه دارند تا چهره‌ای دمکراتیک از خود به جهان نشان دهند.»

دمکراسی‌ها در کشورهای مختلف متفاوت است و می‌توان آن‌ها را درجه‌بندی کرد.

انتخابات سالم، آزاد و رقابتی بین احزاب در شرایطی که تمام اعضای جامعه حق شرکت در آن را داشته باشند و از سوی دیگر آزادی‌های مدنی از جمله آزادی نشر و بیان، آزادی تشکیل گروه‌های صنفی و حق تجمع، نیازهای حداقلی یک دمکراسی است.

به‌نظر می‌رسد نیروهای مخالف در یمن خود را متعهد به رعایت این اصول بدانند. در قیام یمن زن‌ها حضور دارند. تلویزیون الجزیره از نقش یک فعال سیاسی زن می‌گوید که در کار سازماندهی مخالفان است. به‌نظر می‌رسد زنان زیادی در گردهمایی‌ها حاضر می‌شوند. انقلاب امکان مشارکت سیاسی توده‌ها را مهیا کرده است.

اگر دولت کشور توافق کند که قدرت را به آرامی واگذار و امنیت را در مناطق دورافتاده تامین کند می‌توان از آغاز یمن جدید سخن گفت.

یمن با مشکلات متعددی دست و پنجه نرم می‌کند اما جنبش اعتراضی اخیر نسلی ازشهروندان سیاسی را تربیت خواهد کرد که به قدرت مردم باور دارند.

شهروندان به این نتیجه رسیده‌اند که حضور یک دولت فاسد که به نظر مردم اهمیت نمی‌دهد خود دلیل بروز خشونت است. دولت علی عبدالله صالح تاکنون هم تنها به کمک قدرت نظامی توانسته آرامش را حفظ کند، اما به جای سرکوب قبایل مخالف می‌توان به راه‌های دمکراتیک فکر کرد که بدون سرکوب امنیت کشور حفظ شود.

آن‌چه مرا خوش‌بین می‌کند گسترش دمکراسی است. امروز بیش از هر زمانی شهروندان به حقوق خود واقفند. بیش از هر زمانی مردم جهان به این نتیجه رسیده‌اند که دمکراسی بهترین راه حل اختلاف‌ها است.

مبارزه با دولت‌های فاسد که حجم قابل توجهی از درآمد ملی را حیف و میل می‌کنند شاید اولین راه حل مبارزه با فقر باشد که به ذهن هرکسی خطور می‌کند. شفافیت دولت‌ها و حضور احزاب رقیب و قوای مستقل می‌تواند جلوی فساد مالی را بگیرد.

منابع:

1. اینجا
2. اینجا
3. اینجا

تحلیل وضعیت و تبیین وظیفه

nikfar — Tue, 03 May 2011 05:26:44 +0000

عوام‌سالاری و چگونگی مقابله با آن (۲)

مهرداد. ف. صمدزاده

مهرداد. ف. صمدزاده − وجه تمایز عوام سالاری با مردم سالاری در رفتار غیر عقلانی و فراقانونی عوام و ضدیت آنها با روشنگران و برگزیدگان نهفته است. در بخش نخست این نوشته این نکته تبیین شد و بر این نیز تاکید شد که رفتار عصیانگر عوام بیانی است از خودشیفتگی جمعی محرومان اجتماعی که موجودیت خود را با مردود شمردن از خود بهتران ثابت می‌کنند.

از اینرو، عوام سالاری نوعی روان نژندی اجتماعی و نوع سازمان یافته خودشیفتگی است با نمودهای سیاسی-ایدئولوژیک مختلف.

ظهور سازمان فداییان اسلام به سرکردگی نواب صفوی درایران نمونه‌ای بود از تلاش خودشیفتگان حقیر برای کسب قدرت سیاسی. ولی به علت حضور فعال نیروهای سکولاردر این مرحله از تاریخ ایران این سازمان راه شکست را پیمود.

در مقطع انقلاب اسلامی واقعیت اما گونه دیگری بود. نبود یک آلترناتیو سکولار و رشد اسلام سیاسی راه گشای عوام به پا خاسته شد که در پیوند با روحانیت قدرت را بدست گرفته و ارگانهای فاشیستی را در جامعه نهادینه کردند.

"صدای پای فاشیسم"

انقلاب اسلامی سال ۵۷ ایران گرچه محصول اتحادهمه طبقات و اقشار اجتماعی برای رسیدن به یک ایران مستقل و آزاد بود، ولی در بطن خود گرایشی را پرورش می‌داد که در یک گسست و جهش تاریخی همچون سیلابی خروشان همه و همه چیز را از سر راه خود زدود. این گرایش از روزهای نخست پس از انقلاب قابل رؤیت بود، گرایشی که در غرب ستیزی، عقل ستیزی، و زن‌ستیزی تجلی و در حضور خیابانی "آق کرامت"‌های تازه به اسلام گرویده، مادیت می‌یافت. آنها مردم همیشه در صحنه حاضر و بازوی نظامی تئوکراسی بودند که هم خود‌انگیخته و هم با ندای رهبر به اجتماع زنان، کارگران، دانشجویان و روشنفکران حمله ور شده و فرا رسیدن بهار سرکوب و اختناق را به مردم اعلام می‌داشتند.

این جماعت خودشیفته که ناکامی‌ها و محرومیت‌های گذشته‌شان اینک دراعمال خشونت‌آمیز و تهاجم فراقانونی‌شان نسبت به اجتماع مخالفین ظاهر شده بود، مؤسس نهادها و ارگان‌های فاشیستی درایران پس ازانقلاب بودند.

انقلاب اسلامی سال ۵۷ ایران گرچه محصول اتحادهمه طبقات و اقشار اجتماعی برای رسیدن به یک ایران مستقل و آزاد بود، ولی در بطن خود گرایشی را پرورش می‌داد که در یک گسست و جهش تاریخی همچون سیلابی خروشان همه و همه چیز را از سر راه خود زدود. این گرایش از روزهای نخست پس از انقلاب قابل رؤیت بود، گرایشی که در غرب ستیزی، عقل ستیزی، و زن‌ستیزی تجلی و در حضور خیابانی "آق کرامت"‌های تازه به اسلام گرویده، مادیت می‌یافت.

مقاله "صدای پای فاشیسم" به قلم علی اصغر حاج سید جوادی که در تاریخ دوم اردیبهشت ماه ۱۳۵۸ در نشریه "جنبش" انتشار یافت، هشدار هوشمندانه‌ای بود در مورد شکل گیری یک رژیم فاشیستی در ایران. این مقاله به دنبال دستگیری فرزندان آیت الله طالقانی و خروج اعتراضی وی از تهران نوشته شده است. در بخش‌هایی از آن چنین آمده است:

«فرزندان آقای طالقانی را روز روشن بدون کوچک‌ترین دلیل قانونی بازداشت می‌کنند و سپس همه زعما و شیوخ دین و دولت به وساطت می‌افتند، اما موفق به آزادی آن‌ها نمی‌شوند، فشار آن چنان زیاد و پشتیبانی دست‌های نا مرئی آن چنان شدید است که حتا حضور زعمای دولت و ریش سفیدی آن‌ها هم قادر به آزادی فرزندان آقای طالقانی نمی‌شوند.... و این چنین است که جمهوری اسلامی در درون بی‌خبری مردم از حوادث شکل می‌گیرد.... فرزندان آقای طالقانی به حکم رسمی یکی از مسئولین قضایی دادسرای اسلامی توقیف می‌شوند، اما این دادسرا اطلاع خود را از حادثه تکذیب می‌کند.»

حاج سید جوادی در ادامه مقاله چنین نتیجه گیری می‌کند: «مسئله دستگیری فرزندان آقای طالقانی یک نمود است. آغاز یک حرکت فاشیستی است که جای پای آن را به خوبی در حوادث گنبد کاووس می‌بینیم.»

رخداد فوق حائز اهمیت تاریخی است و نمی‌باید آن را سر سری انگاشت. این رخداد خصوصیات ماهوی رژیم بر آمده از انقلاب و خط و خطوط سیاسی و ایدئولوژیک آن راکه درشرف تکوین بود، یکجا در بر داشت. تهاجم به حریم منزل آیتالله طالقانی توسط به‌پاخاستگان حقیری چون "خسرو پررو"ها، "ممد تیغی‌"ها، و "تقی بچه خور"ها و با هدایت حجج الاسلام پیرو راه فداییان اسلام که با سرعت هر چه تمامتر کنترل کمیته‌ها را دردست می‌گرفتند، معرف عملی بود که با یک تیر دو نشان را هدف قرار می‌داد. آنان با نشان گرفتن فرزندان چپ‌گرای این چهره ملی ومردمی، خود او را هدف قرار دادند.

این حرکت نه تنها آغازگر موجی از حملات فاشیستی علیه نیروهای چپ و سکولار بود، بلکه این پیام را نیز به همراه داشت که در رژیم خداسالار و عوام‌سالار ایران جایی برای روحانیون متمایل به جدایی دین از دولت نیست.[۱۳] آنان یک فرصت تاریخی یافته بودند تا ابراز وجود کنند و از این رو چپی‌های به قول خوشان "خدانشناس"، بورژوا لیبرال‌ها، و روحانیون میانه‌رو را مخل و سد راه خویش می‌دیدند.

رجعت به الگوهای پیشا‌مدرن

آیت الله خمینی راه گشای به پا خاستگان حقیر بود. این امام نو ظهوط قدرت آن را داشت تا قلم روشنفکران را شکسته، بی دینان و "منافقین" را به جوخه اعدام سپرده، روحانیون معاند را خانه نشین، و آمریکا را به زانو در آورد. او حامی مستضعفین اسلام گرا و دشمن قسم خورده روشنفکران و برگزیدگان سکولاربود.هم در پناه او بود که گلچینی از خودشیفتگان حقیر و معتقدین به راهش در یک جهش مکتبی-سیاسی تداوم سیستم برگزیدگان نظام پهلوی را در هم گسیخته و خود در لباس فرماندهان سپاه پاسداران و مقامات ارشد قضایی و دولتی به اریکه قدرت رسیدند.

چنین جهشی بُعد اجتماعی انقلاب اسلامی ایران را مدلل میسازد که با توجه به سرشت متناقض آن با مختصات ناسیونالیسم عصر مدرن نشانگر رجعتی است به الگوهای پیشا‌مدرن.

حذف دو مقوله همنهشت ملت و دولت از فرهنگ سیاسی ایران که از وجوه مشخصه دولت‌های ملی و لازمه دموکراسی است، و جایگزینی آنها با مفاهیم دینی چون امت و امامت (ولی فقیه) نمونه نمادین این واپس‌گرایی است. سخنان آیت الله خمینی در روز ۲۵ خرداد ۱۳۶۰ تاکیدی بر این واقعیت بود : "کسانی که می خواهند ملیت را احیاء کنند در مقابل اسلام ایستاده اند ؛ اسلام آمده است که این حرفهای نا مربوط را از بین ببرد ... افراد ملی بدرد ما نمی خورد ... اسلام با ملیت مخالف است." حاصل اینکه مردم ایران بار دیگر، هم در عمل و هم در مفهوم تکنیکی کلمه، به عنوان رعایا تلقی شدند، ولی این بار در رابطه با رژیم سلطانی ولایت فقیه.

پوشش زن نه تنها نمادی بود سمبلیک برای خاموش کردن صدای او، بلکه تلاشی بود واقعی برای محصور نگه داشتن جامعه از نفوذ فرهنگ و تمدن بیگانه. زن بی حجاب نشانی بود از آزادی، دگر اندیشی، و حضورغرب. پس در چنین رژیمی زن آزاد و خواهان حقوق برابر با جنس مرد مظهر تمام آلودگی‌ها بود که با او می‌باید به ستیز برخاست.

زن‌ستیزی

این در حالی بود که حرکات اعتراضی مردم به حاشیه رانده شده در مقابل اعتلای چنین سیستمی با حملات تهاجمی امت بپا خاسته درهم می‌شکست. این امت، پایگاه اجتماعی ولی فقیه، و نقش آن پاسداری از نظامی بود که کنترل بر جامعه را با کنترل بر اندام زن اعمال می‌کرد. و بدین سان، وسواس نسبت به زن و اختفای جنسیت او در حجاب اسلامی موضوع رسمی رژیم تئوکرات و عوام سالار ایران گردید. پوشش زن نه تنها نمادی بود سمبلیک برای خاموش کردن صدای او، بلکه تلاشی بود واقعی برای محصور نگه داشتن جامعه از نفوذ فرهنگ و تمدن بیگانه. زن بی حجاب نشانی بود از آزادی، دگر اندیشی، و حضورغرب. پس در چنین رژیمی زن آزاد و خواهان حقوق برابر با جنس مرد مظهر تمام آلودگی‌ها بود که با او می‌باید به ستیز برخاست.

در اینجا است که در ذهنیت مردسالار سنت‌گرا زن‌ستیزی و غرب‌ستیزی هر یک دیگری را تداعی می‌کند، به ویژه از آن رو که زن ملوث به فرهنگ غرب و غرب تجسم یافته در بی بند و باری زن کمبودها و حس حقارت اجتماعی محرومین خودشیفته را در"رژیم طاغوت" یادآور می‌شود. بی جهت نبود که محرومان برای مقابله با اقتدار زن، بر کنار از نگرش سیاسی و جهان بینی وی، می‌باید جنسیت گناه‌آلود او را برجسته کنند. یکی از نمونه‌های چنین ذهنیتی خبر یا شایعه‌ای بود که درروزهای پس از انقلاب در رابطه با خانم اشرف پهلوی در میان برخی از مردم انتشار یافت، و آن اینکه در میان اشیای به جا مانده از وی"دو هزار تا شورت زنانه" یافت شده. ترسیم ذهنی چنین تصوری از سوی شایعه پراکنان قبل از هر چیز باز تابی بود از امیال سرکوب شده آنان در جامعه‌ای که عصر تحولات مدرن حاصل چندانی برای آنها نداشت.

خیال رسیدن به جایگاه اجتماعی والاتر، تجسم یافته در فانتزی جنسی نسبت به زن برتر، آن آرزویی بود که پس از ناکامی درحسد اجتماعی و ضدیت با آن زن ظاهرمی گشت. مروجین این شایعه، که گویا تعداد خصوصی‌ترین اشیای متعلق به خانم اشرف پهلوی را بهتر از خود ایشان شمارش کرده بودند، در واقع ناکامی‌ها و سرکوب‌های جنسی خود را با کشف نشان از زندگی پر ناز و نعمت و گویا هوس‌بار این زن مقتدر خاندان پهلوی ابراز می‌داشتند. چنین زنی را می‌باید فقط و فقط با شهوانی جلوه دادنش خُرد کرد، و دیگر زنان و دختران محارب را با ضرب و شتم خیابانی، شکنجه، و سر انجام تجاوز و فتل در زندان‌های ولی فقیه.

لشگر حزب‌الله

اگر آیت الله خمینی پناهی بود برای به پا خاستگان حقیر، آنان نیز یار و یاور او در حساس‌ترین مراحل تکوین و تثبیت حکومت مطلقه ولایت فقیه بودند. تنها با مشارکت این عناصر سازمان‌یافته در لشگر حزب الله بود که ولی فقیه این توانایی را در خود یافت تا بازرگان و همراهان او را کنار زده، بنی صدررا از مقام ریاست جمهوری پایین کشیده، "بی‌دینان" و "منافقین" را قتل عام، معاندین روحانی را خلع ید، و سر انجام پایان جنگ هشت ساله با عراق را با نوشیدن جام زهر اعلام کند.

حضور خیابانی برادران وخواهران حزب اللهی در گروههای ضربتی و گشتی همچنین این قدرت را به آیت الله خمینی عطا نمود تا با به خاک و خون کشیدن فضای دانشگاه‌ها، پروژه انقلاب فرهنگی اسلامی را به اجراگذاشته و الگوی تمامیت‌خواه دینی خود را بر کل جامعه ایران اعمال کند. این تشریک مساعی بین امت و امامت را می‌باید در انطباق خودشیفتگی جمعی "مستضعفین" بپا خاسته با خودشیفتگی رهبر انقلاب توضیح داد. هم این بود که رهبر را در یک اتحاد مقدس با پیروانش به عصیان بر انگیخته بود تا آنچه را که از دست رفته بود از نو بر قرار کند.

روح الله خمینی

مارکس در تصحیح گفته هگل از ظهور مجدد شخصیت‌های تاریخی بر این تاکید داشت که "شخصیتها دو بار در تاریخ ظاهر می‌شوند: بار اول به صورت تراژدی، و بار دوم به صورت کمدی".

این تکرار شخصیت‌ها را به این گونه نیز می‌توان بیان کرد: شخصیت‌ها گاه اشباحی از گذشتگان‌اند که در زمان، مکان، و کالبدی دیگر حلول می‌کنند. اگراین قیاس را بپذیریم، پس می‌توان چنین گفت که آیت الله خمینی کسی جز شبح خشمگین شیخ فضل الله نوری نبود که اینک در جامه رادیکال ظاهر شده بود. او دیگر آن شیخ مشروعه‌خواه طرفدار محمدعلی‌شاه نبود. این شیخ نو ظهور متعلق به عصر انقلابات بود که می‌خواست جامعه را از بیخ و بن دگرگون کند. دیگر چیزی هم برای حفظ کردن باقی نمانده بود؛ شاه ملعون همه چیز را عوض کرده بود. اواکنون ایران را مکان عجیب و غریبی می‌دید که به آن کوچکترین احساسی نداشت، حتی بعد از پانزده سال دوری. پس می‌باید با عزمی استوار ودر چرخشی رادیکال ایران شاهنشاهی را واژگون و طرحی نو در افکند. این طرح هم به گذشته و هم به حال نظر داشت. همین تردد راه بود که این شبح انقلابی را از یکسو از راه نیاک خود منحرف می‌کرد، و از سوی دیگر به آغوش او باز می‌گرداند. از این رو آیت الله خمینی نمودی بود از گرایش راست رادیکال تا یک مرتجع سنتی. او نمی‌خواست همانند شیخ فضل الله مشروعه‌خواه مورد لعن و تمسخر تاریخ قرار گیرد. اوبرای پیش‌برد اهدافش به حمایت یک ملت نیاز داشت.

اقبال هم با او بود. مردم عوض شده بودند و خسته وسرخورده از نظام موجود، به تغییرات بنیادی می‌اندیشیدند، روشنفکران نیز همین‌طور. آنان راه خود را از میرزا‌ملکم‌ها، طالبوف‌ها، و میرزا آقاخان کرمانی‌ها جدا کرده بودند. آنان ازغرب رنجیده و به اسلام شیعه پناه آورده بودند، چنانکه روشنفکران و فعالین مارکسیست هم خود را مدیون سنت مبارزاتی امامان شیعه می‌دانستند.

دیکتاتوری شاه، نفوذ فرهنگ استعماری غرب و احساس بی هویتی منتج از آن، گسترش اختلافات طبقاتی و رویارویی سنت با مظاهر مدرن، همه و همه جامعه ایران را دراین جهت سوق می‌داد. در این میان رادیکالیسم آیت الله خمینی همه را به خود مجذوب کرد، به خصوص از آن جهت که حرف‌های او در بسیاری موارد با مواضع ادامه دهندگان راه مصدق و ملی- مذهبی‌ها وحتی چپی‌هاهمسویی داشت. او به زمان خود و درد و رنج مردم واقف بود، و به خوبی می‌دانست که دیگر نمی‌توان مدارس دخترانه را تخته و "طایفه نسوان" را خانه نشین کرد.

خمینی بر خلاف گذشتگان محافظه کارش که آزادی و برابری انسانها را بدعت دینی می‌خواندند، به کار گیری این واژه‌ها را همجون گفتمان انقلاب درمیان مردم رایج نمود. کوتاه سخن، رادیکالیسم آیت الله خمینی وعزم وجزم او برای واژگون کردن نظام کهن، ملت و همه نیروهای سیاسی پیشرو را به تعظیم واداشت. او نجات و رهایی ملت را از یوغ استثمار، استعمار، و استکبار جهانی با خود به ارمغان می‌آورد.

آیت الله خمینی همچنین ازمساوات و برادری گفت تا حضور خیابانی "پا برهنه ها" و برادران پاسدار وبسیجی را فراهم نموده و، همانند پیامبرش، با تکیه به این نیروی گریز از مرکز، مخالفین خودرا به خضوع وادارد. فصد او استفاده ابزاری ازهمه و همه چیز، از تکنیک تا هنر، در جهت استقرار ولایت مطلقه فقیه و تسلیم ملت در برابر آن بود.

با تغییر چهره رهبر انقلاب به ولی فقیه و آغاز جو ترور و سرکوب این تصور در هم شکست. از نظرمنتقدین، مواضع سیاسی او در تبعید چیزی جز فریب ونیرنگ ملت را در بر نداشت. اما این نیرنگ و فریب جدا از تلفیق سنت و تجدد در جهان‌بینی دینی او نبود. او سنت تقیه را با پراگماتیسم مدرن ادغام نمود تا از ملت به امت، و از دموکراسی به تئوکراسی برسد. آیت الله خمینی همچنین ازمساوات و برادری گفت تا حضور خیابانی "پا برهنه ها" و برادران پاسدار وبسیجی را فراهم نموده و، همانند پیامبرش، با تکیه به این نیروی گریز از مرکز، مخالفین خودرا به خضوع وادارد. فصد او استفاده ابزاری ازهمه و همه چیز، از تکنیک تا هنر، در جهت استقرار ولایت مطلقه فقیه و تسلیم ملت در برابر آن بود. موضوع زنان از آن جمله بود. او زنان را در کنار پرده قرار داد تا آن را پس زده و بیرون را نگاه کنند، ولی او می‌خواست که آنان در کنار پرده همچنان کور و کَر باقی بمانند.

پس از انقلاب، ولی فقیه با تکنیک و مهارت خاص خود قهر و ایمان را به هم پیوند و آنها را با تکنیک مدرن در آمیخت[۱۴]، و بدین طریق رژیم تئوکرات، عوام‌سالار، و نظامی-امنیتی ایران را پی ریزی کرد. او بیان قهر آمیز خودشیفتگان به ‌پا خاسته بود که می‌باید خودشیفتگی عصیانگر خود را با خشونت آنها منطبق کند. چنین نیز کرد. او اینک مظهر خشونت و ماشین کشتار شده بود که اگر از حرکت باز می‌ایستاد دیگر ولی فقیه نبود. ولی فقیه می‌باید تعریف از خود را با صدور فتوای قتل عام بی‌دینان و منافقین به جانشین بر حق خود تفهیم می‌کرد. صحت این قضیه را می‌توان به وضوح در برکناری آیت‌الله منتظری ازمقام جانشینی ولی فقیه مشاهده کرد.

رحمانیت آیت الله منتظری بدون شک یکی از خصوصیات فردی ایشان به شمار می‌رفت که مورد توافق همه نیروهای اپوزیسیون است. این خصوصیت اما چیزی جزعدم صلاحیت وی را برای رسیدن به جایگاه ولی فقیه به همراه نداشت. مخالفت وی با صدور فتوای اعدام‌های دسته جمعی سال ۱۳۶۷ از سوی شخص آیت الله خمینی هم رحمانیت وهم عدم شایستگی او را برای احراز چنین مقامی به نمایش گذاشت.

اعتلای عوام‌سالاری

رژیم تئوکرات و عوام‌سالار ایران پس از آیت الله خمینی تنها ولی فقیهی چون حجت السلام سیدعلی خامنه‌ای را می‌طلبید، همان‌طور که روسیه پس از لنین شخصیتی چون استالین را.

سید علی خامنه‌ای با کمک ومساعدت یار دیرینه اش حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی سنت و رسالت امام راحل‌اش رابه بهترین وجهی به پیش برد. او با زنده نگه داشتن گفتمان ضد امپریالیستی و غرب ستیز رهبر انقلاب برای حفظ پایگاه اجتماعی خود، و با نهادینه کردن قدرت نظامی، سیاسی و اقتصادی برادران پاسدار و بسیجی ماهیت عوام‌سالار رژیم را تا سطح نظامی-امنیتی آن ارتقا داد. سلطان فقیه و رایزنش اما غافل از این بودند که اینان سرانجام خود به اریکه قدرت سوار شده و آنان را به حاشیه می‌رانند.

ظهور محمود احمدی نژاد درصحنه سیاسی ایران به دنبال انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۴ نشانگر اعتلای عوام سالاری و تفوق آن بر ماهیت تئوکراتیک رژیم جمهوری اسلامی است. این جریان با همسو کردن بخشی ازروحانیت با سیاست‌های تهاجمی خود و کنار زدن بخش دیگری از آن نه تنها اشتقاق میان روحانیت را موجب شد، بلکه تضعیف تئوکراسی را نیز به همراه داشت.

رژیم تئوکرات و عوام‌سالار ایران پس از آیت الله خمینی تنها ولی فقیهی چون حجت السلام سیدعلی خامنه‌ای را می‌طلبید، همان‌طور که روسیه پس از لنین شخصیتی چون استالین را.

اقتدار نسبی اصلاح‌طلبان حکومتی دردو دوره ریاست جمهوری سید محمد خانمی زنگ خطری بود برای رقبای عوام‌سالار، خاصه ازآن جهت که سیاست کلی مصلحین مذهبی دراین ایام معطوف به خواسته‌های قشرهای متوسط جامعه بود. تداوم چنین سیاستی که درگفت‌وگوی تمدن‌ها تجسم می‌یافت، تهدید بزرگی علیه عوام‌سالاران و حامیان عوام‌فریب آن‌ها به شمار می‌رفت. این تهدید عکس العمل تهاجمی جناح رقیب را به همراه داشت که با بر گماری احمدی‌نژاد به عنوان ریس جمهور منتخب، قدرت تضعیف شده خود رابا توان بیشتر بدست آورد.

تقلب انتخاباتی سال ۱۳۸۸ و برگماری مجدد احمدی نژاد و سرکوب اعتراضات مردمی اوج عوام سالاری یا به عبارت دیگر حکومت اراذل و اوباش را به نمایش گذاشت. احمدی نژاد موفق‌ترین کاندیدا برای پیشبرد سیاستهای عوام سالار و نظامی-امنیتی رژیم بود که هم از نظر شخصیتی وهم از نظر فرهنگی، اجتماعی، وسیاسی بهترین نقش را ایفا می‌کرد. او مظهر خودشیفتگی جمعی و نماینده بر حق عوام‌سالاری است که دروغ پردازی‌ها و بلف زدن‌های بیمارگونه اش تنها برای خودشیفتگان حقیر جذابیت دارد. دروغ‌پردازی‌ها و قمپزدرکردن‌های او به آنها اعتماد به نفس و سیاست‌های عوام‌فریبانه‌اش به آنها امید می‌بخشد. او با ظاهر محقر و سخنان عامیانه اش، خود را با آنها پیوند داده و این بی بهرگان از مال و مقام را در رؤیای رسیدن به چنین آرزویی نگه می‌دارد.

مهدویت

در اینجا لازم است تا دروغ پردازی‌ها و یاوه گویی‌های احمدی نژاد را همچون خواب تعبیر کرد. یکی از نمونه‌های بالینی این یاوه گویی‌ها ادعای او مبنی بر داشتن رابطه مستقیم با امام زمان و الهام گرفتن از اوست. او با گزافه گویی‌های فراوان در این مورد هدف معینی را دنبال می‌کند، و آن اینکه ریس جمهور منتخب ایران دستورات خود را نه از ولی فقیه که از امام زمان می‌گیرد.

تأکید احمدی‌نژاد بر مهدویت علت دیگری هم دارد. او هنگام صحبت از هدفمند کردن یارانه‌ها پولهای نفت را از آن امام زمان می‌داند، پولهای پاکی که تنها او به نمایندگی از چنین مرجع غیبی در میان تهی دستان توزیع و قسمت می‌کند. همه این دروغ پردازی ها، یاوه گویی ها، و گرافه گویی‌ها در انطباق با روندی است که پیآمد آن را می باید درمحو تدریجی تئوکراسی تصور نمود. چنین روندی تعبیر دیگری از باورهای دینی را در بر دارد که چشم انداز آن پایان بخشیدن به ارتدوکسی مذهبی و سرانجام واژگون نمودن فقیه سالاری است. گفتار اسفندیار رحیم مشایی در ۱۸ مرداد ۱۳۸۸ موید این واقعیت است:

" معتقدم برای آمدن حضرت حجت، لازم نیست در كره زمین همه مسلمان باشند. ما به این نتیجه رسیده ایم كه برای آماده كردن جهان برای ظهور حضرت، نمی‌توانیم از ادبیات دینی استفاده كنیم، چون همزبانی ایجاد نمی‌كند. باید سراغ ادبیات مشترك انسانی برویم و به این دلیل باید از ادبیاتی همه فهم مانند عدالت، ظلم ستیزی، مهرورزی و یگانه پرستی استفاده كنیم."[۱۵]

ناسیونالیسم ایرانی

کمرنگ شدن مکتب اسلام در جهان بینی سیاسی احمدی نژاد-مشایی و گرایش روزافزون آنها به گذشته تاریخی و فرهنگی ایران پیش از اسلام وجه دیگری است از کارزار ایدئولوژیک این جناح از حاکمیت در جهت تسریع روند فوق. این گرایش نیزهمچون قرائت یاد شده از مهدویت ترفندی است برای پیشبرد سیاست‌های اقتدارجویانه مافیای نظامی-امنیتی و اقتصادی حاکم بر جامعه که مشروعیت خود را اینک با توسل به هویت ایرانی اش مطالبه می کند. چنین بود که حمید بقایی در مقام ریاست سازمان میراث فرهنگی کشور احمدی نژاد را بخاطر مواضع‌اش در قبال امریکا "کورش زمان" نامید. [۱۶] پیشترهم احمدی نژاد کورش را "شاه جهان" و مشایی مرام و ادبیات او را از "جنس پیامبران" خوانده بود.[۱۷]

نیاز به تاکید نیست که ترویج تفکر سیاسی و فرهنگی ایرانیت از سوی اقتدار گرایان عوام سالار می باید همانند گفتمان اسلام سیاسی اساس کار را عدالت‌خواهی قرار داده تا از این طریق الیگارشی روحانی را ازاریکه قدرت به زیر بکشد. این نکته در سخنان احمدی نژاد بوضوح نمایان است:

"آنچه در این منشورکورش آمده است همه دلها، اندیشه‌های پاک پاک و الهی و انسانی رابه هم گره می زند. منشور کورش، منشور مبارزه با ظلم وستم است."[۱۸]

اگر تکریم احمدی نژاد از اصل عدالت خواهی کورش را نمود جدیدی از سیاست پوپولیستی او برای جلب محرومین اجتماعی بدانیم، تجلیل او از سنت باستانی نوروز را می باید کوششی دانست در راستای جذب اقشار مرفه و متوسط اجتماعی که با تایید هویت ملی آنها صورت می پذیرد. ژستهای ظاهرا روشنفکرانه احمدی نژاد در مخالفت با برخی تمهیدات دینی حاکم بر زندگی فردی این اقشار مبین این سیاست مصالحه فرهنگی است.

اینکه آیا اتخاذ یک چنین سیاستی توسط این ناسیونال‌سوسیالیست‌های ایرانی منجر به نوعی اتحاد ضمنی بین آنها و مخالفین نظام ولایت فقیه خواهد شد موضوعی است که می باید به آن با دیده شک نگریست. خیزش سیاسی بخش عظیمی از مردم ایران در دو سال گذشته در تعارض با انتصاب مجدد احمدی نژاد و در جهت تحقق بخشیدن به خواسته‌های شهروندی و دموکراتیک خود نشان از این واقعیت است.

در مورد وضعیت اقشارحاشیه‌ای جامعه قضیه اما گونه دیگری است. احمدی نژاد و مشاورانش با استفاده ابزاری از مظاهر سمبلیک ناسیونالیسم ایرانی و تعبیر و تغییرآنها به اقتدار نظامی، غرب ستیزی، و ظلم‌ستیزی این توفیق را یافتند تا همچنان پایگاه اجتماعی خود را در میان این قشرها حفظ کنند. تطمیع این عناصر رانده شده از اجتماع و بسیج آنها در گروه‌های سازمان یافته لباس شخصی ها و حامیان رژیم به سرکردگی سودجویان غائله جمهوری اسلامی همچون گذشته بخشی از تدابیر سیاسی دولتی به منظور تهدید و سرکوب مخالفین است. تنها فرق موجود در این است که اکنون الیگارشی نظامی و متحدین عوام‌سالار آن خود ابتکار عمل را بدست گرفته تا با شعار امنیت ملی و عدالت اجتماعی هم معترضین خیابانی را قلع و قمع نموده و هم صاحب منصبان روحانی را از قدرت سیاسی خلع کنند.

حملات احمدی نژاد به مهدی کروبی و هاشمی رفسنجانی در مناظرات انتخابی سال۱۳۸۸ با متهم کردن این دو روحانی متنفذ به فساد مالی آغازگر چنین روندی بود که تداوم آن را می توان در به انزوا کشانیدن هاشمی رفسنجانی و سرانجام خلع وی از مقامات تصمیم گیرنده مملکتی مشاهده کرد. ماجرای استعفای اجباری حیدر مصلحی از مقام وزارت اطلاعات کشور، علی رغم مخالفت ولی فقیه، نشانگر فاز نوینی از این روند است که حذف روحانیون اصولگرا و سرانجام تضعیف نهاد ولایت فقیه را در نظر دارد.

تحذیرمصباح یزدی، حامی و مرشد احمدی نژاد، نسبت به تحولات اخیر، حتی اگر عاری از خلوص نیت باشد، چنانکه برخی از ناظران سیاسی بر این باورند [۱۹]، بازتابی است از نگرانی مشترک روحانیون حکومتی مبنی بر محو فقیه سالاری. او همانند علیرضا زاکانی نماینده مردم تهران از فتنه جدیدی سخن گفت:

"اگر تنبلی کنیم زمانی از خواب غفلت بیدار می‌شویم که تیرگی فتنه همه جا را فراگرفته است و می‌بینیم همان کسانی فتنه را آغاز کرده‌اند که خود پرورش داده‌ایم. این عزل و نصب‌ها از کجا در می‌آید؟ این حرف‌های ملی‌گرایانه و مکتب ایرانی، آن هم در زمانی که نهضت اسلامی در جهان اسلام در حال شکل‌گیری است، برای چیست؟"

مصباح در مقام رئیس مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی همچنین تاکید نمود:

"پس جای تعجب نیست اگر برخی از یاران امام، روزی علیه اسلام و انقلاب به پا خیزند (همانگونه که سران فتنه گذشته این چنین کردند)، و جای تعجب نخواهد بود اگر برخی از کسانی که امروز دم از رهبری می‌زنند و از یاران رهبری هستند، فردا فتنه بزرگ‌تری را به وجود آورند....خطری که من احساس می‌کنم شدیدترین خطری است که تا کنون اسلام را تهدید کرده است و آن هم از سوی نفوذی‌هایی است که در بین خودی‌ها در حال رشد هستند."[۲۰]

در اینجاست که تلاش برخی از متفکرین دینی چون عبدالکریم سروش برای جایگزینی سبعیت رژیم جمهوری اسلامی با چهره رحمانی آن همانند آب در هاون کوبدین است. آنان هنوز به عمق مسئله پی نبرده و قضایا را وارونه می‌بینند.

انتقاد از روشنفکران و فعالان سیاسی

اما این رژیم نظامی-امنیتی عوام سالار را چگونه می‌توان خلع سلاح کرد؟ پاسخ به این سؤال را می‌باید از روشنفکران و فعالان سیاسی ایران آغاز کرد، وآن اینکه اکثر آنان به تأثر از رژیم حاکم عوام‌زدگی را پیشه کرده و توجه‌شان را صرفا معطوف به مسائل و مشکلات طیف خود و طبقه متوسط نموده‌اند. چنین حالتی به وضوح در تفکر سیاسی و برنامه عمل آنها دیده می‌شود تا آنجا که مفاهیمی چون برابری و عدالت اجتماعی را به فراموشی سپرده‌اند. این در حالی است که موضوعاتی چون حقوق بشر، آزادی زنان، و سکولاریسم موضوع‌های غالب را در میان روشنگران سیاسی تشکیل می‌دهند. بدون شک طرح و پیش‌برد این موضوعات برای رسیدن به یک ایران آزاد و دموکراتیک نه فقط لازم بلکه حیاتی است، ولی آیا برای نیل به چنین هدفی تنها حضور فعال اقشار متوسط اجتماعی در صحنه سیاسی کافی است؟ تجربه تاریخی ایران در یک قرن گذشته خلاف این را نشان می‌دهد. هم انقلاب مشروطیت و هم انقلاب ۵۷، قطع نظر از ماهیت و پیامدهای متفاوت اشان، دو نمونه موفقیت آمیز جنبشهای ملی در ایران اند که وجه مشترک هر دوی آنها مشارکت و اتحاد همه اقشار و طبقات اجتماعی در براندازی هیئت و یا طبقه حاکمه بود. حال آنکه یکی از علل عمده شکست دیگر جنبشها را می‌باید در بی تفاوتی یا عدم شرکت برخی از نیروهای اجتماعی و نیز شکنندگی ائتلاف نیروهای سیاسی جستجو کرد.

این اتحاد ملی را نمی‌توان بطور تصنعی و صرفا با توافق به اتحاد عمل گروه‌ها و سازمانهای سیاسی به وجود آورد. چنین اتحادی را می‌باید قبل از هر چیز در میان مردم ایجاد کرد. رسالت تاریخی روشنفکر و فعال سیاسی امروز ایران چیزی غیر از این نیست، و این رسالت را می‌باید با پذیرفتن نقش مددکار و روانکاو اجتماعی به انجام رساند.

رویارویی مردم معترض با رژیم حاکم و بیت رهبری به دنبال تقلب انتخاباتی سال ۱۳۸۸ نمایشی بود از یک زورآزمایی فرسایشی که نتیجه آن سرکوب وحشیانه مردم و پراکندگی تدریجی آنها شد. کشتار وشکنجه و تجاوز جوانان در زندان‌های رژیم ولایت فقیه بدون شک در افت و تنزل جنبش سبز نقش بسزایی داشته که نمی‌توان آن را انکار کرد. اما تأکید جنبش بر مطالبات قانونی، مدنی، وسیاسی مردم به پا خاسته که عمدتا در برگیرنده امیال و خواسته‌های اقشار مرفه و متوسط جامعه است محدودیت این حرکت اعتراضی را به عرضه گذاشت. عدم حضور سازمان یافته کارگران در جنبش سبز و بی‌تفاوتی اقشار اجتماعی تحتانی نسبت به آن مبین این واقعیت است.

اتحاد ملی را نمی‌توان بطور تصنعی و صرفا با توافق به اتحاد عمل گروه‌ها و سازمانهای سیاسی به وجود آورد. چنین اتحادی را می‌باید قبل از هر چیز در میان مردم ایجاد کرد. رسالت تاریخی روشنفکر و فعال سیاسی امروز ایران چیزی غیر از این نیست، و این رسالت را می‌باید با پذیرفتن نقش مددکار و روانکاو اجتماعی به انجام رساند.

نمونه بارز این بی تفاوتی نامه‌ای بود که در سه شنبه ۱۹ خرداد ۱۳۸۸ تحت عنوان "من با آنها می‌رقصم ولی رای نمی‌دهم" در سایت اخبار روز درج شد. این نامه از سوی زن جوان، ولی تهی دستی است که شبهای انتخابات با جمعی از دوستانش با ناخنهای لاک زده سبز رنگ و روبان سبز به میان طرفداران موج سبز رفته تا با آنها به رقص و پایکوبی بپردازد. این شبها، چنانکه خود این زن نقل می‌کند، " تنها شبهاییه که ما به خاطر فقرمون مسخره نمیشیم، این شبها تنها زمانیه که کسی از ما نمیپرسه که از کدوم محله ایم، کسی براش مهم نیست کفشمون قیمتش چنده فقط براشون کافیه که ما سبز باشیم..."

او سپس به تشریح احساسات خود پرداخته و می‌گوید:

"این شبها آخرین شبهای استفاده از فرصت طلایی یکرنگ بودنه اما صبح شنبه دیگه هیچ خبری از این اتحاد نیست، از صبح شنبه مهم نیست رئیس جمهور کیه من باز میشم دختر فقیر یک کارگر و صاحب مادری که از دید اونها کلفتی می‌کنه، و اونها دوباره پشت ماشینهای چند میلیونی غذایی رو به سگهاشون میدن که من شاید هرگز نخورده باشم. کدوم یکی از این کاندیداها میخوان این فاصله طبقاتی رو از بین ببرند؟... این شبها تنها زمانی است که من رو تا حدودی و فقط کمی به آرزوها و رویاهای چندین ساله‌ام نزدیک می‌کنه، اینکه کسی من رو ببینه و به روی من لبخند بزنه بدون اینکه بخواد ازم سو استفاده کنه، بدون اینکه ته نگاهش تحقیر باشه، بدون اینکه پیفی بگه و رد بشه، بدون اینکه توقع داشته باشه چون از چنین خانواده‌ای هستم با ۲۰ هزار تومن پول باید تا صبح در خدمت خودش و رفیقاش باشم، این شبها قیطریه نشینان بی تعصب لبخند میزنند اما از شنبه قصه غصه‌ها تکرار میشه.".

این زن در فسمت دیگر نامه می‌نویسد: " خیلی دوست دارم از این جماعت که فریاد میزنند اگر کارگری یا کارمند یا سرمایه دار، الان زمان اتحاده، بپرسم ، از این اتحاد چی به من میرسه؟ کدوم آدمی تونست تو ۴ سال نه ۸ سال حتی درد ما رو دوا کنه؟" او در پایان چنین نتیجه میگیرد: حاصل گله‌های دل من از خدا چندین و چند دفتره، نمیخوام همه اینها رو بنویسم اما از این چند روز باقیمانده استفاده میکنم و هم پای موج سبز فریاد میزنم و میرقصم و لمس میشم و لمس می‌کنم با شعار من رای نمیدهم."

وظیفه روشنفکر ایرانی در این مرحله از زمان ایجاد هماهنگی بین طبقات اجتماعی برای رسیدن به یک اتحاد ملی است. این امر با بیان و طرح خواسته‌های ملموس آنها به انجام می‌رسد. چنین اتحادی را نه می‌توان با تلاش برای رسیدن به یک ائتلاف سیاسی بین نیروهای اپوزیسیون ایجاد کرد و نه می‌توان به آن تقلیل داد.

وظیفه روشنفکر متعهد

نامه فوق شاید ساختگی و یا حتی تبلیغی باشد از طرف مقامات حکومتی در جهت بی اعتبار کردن موج سبز. اما احساس انعکاس یافته در آن احساسی است واقعی که بازتابی است از نگاه دو فرهنگ طبقاتی متفاوت به یکدیگر. اکنون پرسش این است که اتحاد عمل این دو فرهنگ ودو طبقه متفاوت، اگر نه متضاد، را چه کسی و چگونه باید فراهم کرد؟

پاسخ به این سوال، برجسته کردن رسالت روشنفکر متعهد است. وظیفه روشنفکر ایرانی در این مرحله از زمان ایجاد هماهنگی بین طبقات اجتماعی برای رسیدن به یک اتحاد ملی است. این امر با بیان و طرح خواسته‌های ملموس آنها به انجام می‌رسد. چنین اتحادی را نه می‌توان با تلاش برای رسیدن به یک ائتلاف سیاسی بین نیروهای اپوزیسیون ایجاد کرد و نه می‌توان به آن تقلیل داد.

مثال این هماهنگی این گونه است: اگر شکستن قیود دینی و سیاسی موجود درایران راهگشای زن مرفه برای رسیدن به حقوق برابر با جنس مذکر است، برای زن طبقه محروم اولویت شکستن سدهای اقتصادی و فراهم کردن امنیت اجتماعی است. این خواسته‌های ظاهرا ناهمگون زنان، تا آنجایی که به زن به عنوان یک مفهوم ساخته شده اجتماعی مربوط می‌شود، نه متضاد که مکمل یکدیگرند.

سکولاریسم

روشنفکر متعهد ایرانی همچنین می‌تواند نگرش سکولاریسم را در میان طیف وسیعی از مردم ترویج کند بدون آنکه عکس العمل منفی انها را برانگیزد. در اینجا منظور حساسیت‌های مذهبی نیست، بلکه سخن از نحوه پیش برد عملی و پذیرش آن توسط مردم است.

بسیاری از روشنگران سیاسی ایران بر این اصل تاکید دارند که رهایی از استبداد دینی و گذار به دموکراسی تنها از طریق سکولاریسم امکان پذیر است. دکتر اسماعیل نوری علا یکی ازپرانرژی‌ترین شارحان چنین نظریه‌ای است که در صحت آن البته تردیدی نیست. ولی آنچه جای تردید دارد این است که سکولاریسم به عنوان یک شعار و استراتژی وحدت بخش تا چه حد توانایی جذب اقشار تحتانی جامعه را دارد. به دیگر سخن، این افشار با پذیرش سکولاریسم چه چیز خاصی را بدست آورده که در گذشته از آن محروم بوده‌اند؟ این سؤالی است که پاسخ آن در نوشته‌های دکتر نوری علا غایب است، زیرا از دید او تاکتیک همان استراتژی است. این نوع نگرش یعنی بسیج ایدئولوژیک که سازمانهای چپ ایران در روزهای پس از انقلاب در پی آن بودند. فعالین این سازمان‌ها می‌خواستند تا با متقاعد ساختن مردم به "تقدم ماده بر روح" آنان را به خواسته‌های "سوسیالیستی"‌شان برسانند. چنین نشد، و چنین نیز نخواهد شد که تنها با طرح شعار سکولاریسم بی تفاوتان به این واژه را به سوی خود جلب کرد. این کار یک پروسه عملی است که ضامن اجرایی آن فقط و فقط پرداختن به مشکلات روزمره و واقعی آنان است. به عبارت دیگر، سکولاریسم در این مقطع از تاریخ ایران یعنی تلاش در جهت دموکراتیزه نمودن جامعه با طرح برنامه عمل مشخصی که در بر گیرنده خواسته‌های تمام طبقات و قشرهای اجتماعی باشد. تنها از این طریق است که غرق شدگان در رویای ظهور مهدی موعود را می‌توان به ساحل واقعیت‌های این دنیا کشانید.

حقوق بشر و عدالت اجتماعی

این موضوع در مورد دیگر مسایلی چون حقوق بشر نیز مصداق دارد. اگر چه مبارزه با نفض حقوق بشر از سوی فعالین سیاسی و حقوق دانان ایران یکی از مهمترین اقدام برای رسیدن به خواسته‌های دمکراتیک جهان شمول است، ولی بی توجهی به مسایل محرومین اجتماعی و رنجش حاصله از آن می‌تواند منجر به محدودیت‌هایی برای جنبش دمکراسی در ایران شود.

در این مورد مشخص نیز درست آن است که روشنفکران و فعالین سیاسی مفهوم حقوق بشر را گسترش داده تا مسایلی چون فقر اقتصادی را نیز در بر گیرد. وجود فقر هم شکل دیگری از نفض حقوق بشر است. این نکته هم از نظر اخلاقی و هم از نظر استراتژی جنبش حائز اهمیت است. تنها از این طریق است که می‌توان ابتکار عمل را بدست گرفت و عوام‌سالاران عوام‌فریب را خلع سلاح کرد.این امر شدنی است، اما برای انجام آن می‌باید مفهوم عدالت اجتماعی را در مرکز برنامه عمل سیاسی قرار داد.

سکولاریسم در این مقطع از تاریخ ایران یعنی تلاش در جهت دموکراتیزه نمودن جامعه با طرح برنامه عمل مشخصی که در بر گیرنده خواسته‌های تمام طبقات و قشرهای اجتماعی باشد. تنها از این طریق است که غرق شدگان در رویای ظهور مهدی موعود را می‌توان به ساحل واقعیت‌های این دنیا کشانید.

در عصر انقلاب مشروطیت، پیش از به توپ بستن مجلس، مشروعه خواهان برای پیش برد مقاصد سیاسی خود جمعی از قمه کشان و لات‌های تهران را بسیج کرده و این شعار را سر می‌دادند: "ما مشروطه نمی‌خواهیم، ما دیگ پلو خواهیم". جای هیچ تردیدی نیست که سرایندگان این شعار خود در زمره کسانی بودند که دیگ پلو را از گرسنگان دریغ می‌کردند. ولی آنان به روانشناسی این عناصر رانده شده از جامعه، یعنی بغض وکین آنها نسبت به برترین مشروطه خواه خود و نا ملموس بودن ایده مشروطیت با شیوه زندگی اشان، وقوف کامل داشتند. در این شعار عنصری از حقیقت نهفته بود، و آن اینکه انقلاب مشروطیت، لااقل در فاز نخست آن، با فقر و بدبختی اقشار حاشیه‌ای جامعه بیگانه بود. درست به همین علت، یعنی بی توجهی به اصل عدالت اجتماعی از سوی فعالین جنبش، امروز هم یک چنین شعار مشابهی توسط عوامسالاران عوام فریب در میان محرومین رواج داده می‌شود. اینک زمان آن رسیده که این شعار را به گونه دیگری سرود: "ما هم مشروطه می‌خواهیم، هم دیگ پلو خواهیم".

صف‌آرایی جدید و ضرورت خلع سلاح رژیم

درک مسئله فوق و اقدام در این جهت رسالت روشنفکرمتعهد و فعال سیاسی ایرانی دراین مرحله از تاریخ کشور است. ایران امروز با گذشت بیش از سه دهه از پیدایش رژیم سلطانی ولایت فقیه رخداد‌ها و تحولات بسیاری را شاهد بوده که برآیند آنها را می‌توان در تضعیف پایگاه اجتماعی رژیم حاکم دید.

ائتلاف بیت رهبری با جناح احمدی نژاد و حذف کامل اصلاح طلبان حکومتی از قدرت سیاسی صف آرایی جدیدی را در عرصه سیاست ملی به وجود آورد که یکی از نتایج مهم آن رویارویی مستقیم قشرهای میانی جامعه با حاکمین فقیه سالار و عوام سالار است. نمونه نمادین این واقعیت بروز تظاهرات خیابانی پس از کودتای انتخاباتی بود که مشروعیت نظام را به چالش کشید. از طرف دیگر عملکرد دولت اسلامی به شکل مجموعه‌ای از شبکه‌های مافیایی و کنترل آنها بر زندگی سیاسی و اقتصادی کشور توهم بسیاری از حامیان اولیه انقلاب را در هم شکسته. آنان با آزردگی خاطر عرصه را ترک نموده و عوام سالاران حاکم را از حمایت خود برانگیخته امت مسلمان بی بهره گذاشته‌اند. تطمیع و تجهیز سازمان یافته جیره خواران رژیم از جمله تدابیری است که رژیم ولایت فقیه برای جلب حامیان فعال دولتی به آنها متوسل میگردد.

در این میان غرب ستیزی و ضدیت با بنیان فکری و فرهنگی، و مظاهر آن همچنان گفتمان رایج است که قصدی جز باز تولید اساس اجتماعی رژیم و هویت ملی خودشیفتگان حقیرندارد . این گفتمان بیش از آنکه نمایشی باشد از سیاستهای به اصطلاح ضد امپریالیستی رژیم عمل کردهای اجتماعی و سیاسی خاص خود را دارد.

در هر دو مورد هدف اصولا تضعیف و تخریب طبقه متوسط خواهان تحول سیاسی است، نخست با بر انگیختن حسد اجتماعی اقشار تحتانی سنت‌گرا برعلیه این طبقه ، و سپس با ارتباط دادن فعالان سیاسی آن با قدرتهای امپریالیستی. این گونه سیاستهای تهاجمی با تحریک احساسات محرومین جامعه را می‌باید تولید سلاح‌های انسانی در زرادخانه جمهوری اسلامی نامید که استفاده از آن فقط در خدمت سرکوب انسانهای آزاده صورت می‌گیرد. این زرادخانه سلاح‌های انسانی را باید هر چه زودتر متوقف و رژیم را خلع سلاح کرد.

تورنتو، بهار ۱۳۹۰

پانویس‌ها

[۱۳] آیت الله طالقانی درموارد متعددی پیش ازاین بر عدم شرکت روحانیت در ارگانهای دولتی تاکید نموده بود.

[۱۴] برای درک بیشتر این مطلب رجوع شود به محمد رضا نیکفر، "ایمان و تکنیک"، منتشر شده در سایت نیلگون.

[۱۵] به نقل از هفته نامه پنجره شماره 18 مرداد 1388.

[۱۶] رجوع شود به سایت تابناک 27 شهریور 1389.

[۱۷] رجوع شود به سایت البرز 22 شهریور 1389.

[۱۸] بر گرفته از رجا نیوز یکشنبه، 21 شهريور .1389

[۱۹] به عنوان مثال در بخش سوم مقاله "از حجتیه تا مصباحیه"، منتشر شده درسایت وطن به تاریخ 9 سپتامبر 2009 ، آمده است:

"ساختار شكنی زوج احمدی نژاد – مشایی و حلقه یاران اطراف آنها، چه در سیاست داخلی و چه در سیاست خارجی، اگرچه كشور را در تلاطمات سیاسی داخلی و بین المللی گرفتار كرده است اما بدون شك گام مؤثری است در جهت نیل كشور به مدل مطلوب مورد نظر تشكیلات مصباحیه چرا كه برای هر تغییر بنیادینی نیاز به درهم شكستن ساختار فعلی احساس می شود. در این بین آنچه نباید فراموش كرد این است كه دولت احمدی نژاد از نظر آیت الله مصباح یزدی دولت دوران گذار است نه دولت شرایط مطلوب و عملكرد این دولت نیز به همین ترتیب در بسیاری از موارد تاكتیكی است نه اعتقادی."

اعتقاد به تاکتیکی بودن موضع مصباح یزدی بر اساس نظریه غیر ارتدوکس او از مهدویت است، چنانکه او در سخنرانی اختتامیه در دومین همایش مهدویت چنین اظهار نمود:

اگر برخي از خصوصياتي كه ما به آن اعتقاد داريم راحذف كنيم مفهوم مهدويت گسترش پيدا مي كند و ديگر اختصاص به شيعه اثني عشري نخواهد داشت بلكه آن را مي توان توسعه داد و در تمام دين ها مفهوم آن را اشاعه داشته باشيم. "

[۲۰] بر گرفته از جنوب نیوز 25 فروردین 1390

بخش پیشین:

عوام‌سالاری

nikfar — Thu, 28 Apr 2011 04:46:17 +0000

عوام‌سالاری و چگونگی مقابله با آن (۱)

مهرداد. ف. صمدزاده

مهرداد ف. صمدزاده − در تلاطم انقلابی واپسین روزهای رژیم شاه، امانوئل لی روی لدوری، از بزرگان مکتب تاریخ "آنالز" کتابی را به نام "کارناوال رومیان" انتشار داد که موضوع آن همنهشت شدن ارتجاع و روح انقلابی در فرانسه سال ۱۵۸۰ است.

در پیش‌گفتار این کتاب، لدوری برای روشن‌تر شدن مسئله، از جنبش میلیونی مردم ایران مثال آورده و می گوید: "شاید، در پرتو همین رخدادهای اخیر [ایران]، بهتر بتوان دریافت که چگونه چهار قرن پیش، در فرانسه ۱۵۸۰، ارتجاع کاتولیسم و روح انقلابی زوج غریبی را تشکیل دادند."[۱]

برداشت لدوری از تحولات ایران درست بود. انقلاب اسلامی ایران آمیزه‌ای بود از دو تفکر متضاد که هم به گذشته و هم به حال نظر داشت. و همین ماهیت دوگانه بود که این انقلاب را به یکی از بغرنج‌ترین پدیده‌های سیاسی و تاریخی قرن اخیرمبدل ساخت، تا آنجا که شمار زیادی از روشنفکران و تحلیل‌گران سیاسی در ارزیابی از آن دچار سردرگمی شدند. آنان با برجسته نمودن یک وجه مفرد از خیزش انقلابی مردم به نتایجی رسیدند غیر از آنچه معرف این انقلاب بود. برخی، با تفکیک رهبری انقلاب ازبدنه آن و نگرش یکجانبه به مواضع واپس‌گرایانه روحانیت پیش‌تاز، پیروزی انقلاب را غلبه ارتجاع دانسته که با آن می باید، به یاری "خلق قهرمان"، به رزم بر خاست. برخی دیگر، مسرور از قدرت حماسه‌آفرین توده به‌پاخاسته، انقلاب اسلامی را تبینی از کارزار ایدئولوژیک طبقات محروم علیه استثمار و استعمار جهانی با ویژگی‌های فرهنگی مختص ایران پنداشتند. آنچه اما از دید بسیاری پنهان قرار گرفت ماهیت عصیانگر عوام به پا خاسته بود که وجه عوام سالار رژیم بر آمده از انقلاب را تعیین کرد.

نوشته حاضر کوششی است در جهت شرح عوام سالاری رژیم حاکم بر ایران و چگونگی مقابله با آن.

این نوشته در دو بخش عرضه می‌شود:

− بخش نخست را به اختصار از پیشینه تاریخی حضور سیاسی عوام آغاز می‌کنیم، و سپس به توصیف علل روانی و اجتماعی این حضور پرداخته و ظهور قهر آمیز عوام را در حیات سیاسی ایران پی گیری کنیم. از جمله عللی که در این بخش مورد تاکید قرارداده شده عدم وجود سیاست حزبی و گسست پیوند بین فعالین سیاسی و افشار تحتانی جامعه در دوره پیش از انقلاب است.

− بخش دوم معطوف به بررسی زمینه‌های فرهنگی، اجتماعی، و سیاسی گرایش غالب در انقلاب اسلامی است که در گفتمان غرب‌ستیز و زن ستیز رهبر انقلاب و عوام انعکاس و در رژیم تئوکراتیک و عوام‌سالار حاکم بر ایران مادیت یافت. این گرایش و ماهیت دوگانه رژیم رابطه ارگانیک روحانیت و عوام را مددل میسازد که در اشتراک با یکدیگر اساس اجتماعی وسیاسی-عقیدتی نظام موجود را تولید و باز تولید می‌کنند. از همین روست که رژیم، علی رغم بحرانهای دامنگیر، همچنان پا بر جا باقی مانده و به موجودیت خود ادامه می دهد.

اگر چه تحولات سیاسی چند ساله اخیر ایران حاکی از تفوق عوام سالاران حکومتی بر حاکمین روحانی است، ولی حضور سازمان یافته عوام در صحنه سیاسی و در جهت سرکوب شهروندان معترض کماکان واقعیتی است که نشان از تسلط دولت بر ذهنیت عوام دارد.

در این میان رسالت روشنفکر متعهد و فعال سیاسی چیست، و چگونه می‌توان با عوام سالاری به مقابله پرداخت ؟ پاسخ به این سوال موضوع پایانی این نوشته است که به توجه به عدالت اجتماعی فرا می‌خواند.

انقلاب اسلامی ایران آمیزه‌ای بود از دو تفکر متضاد که هم به گذشته و هم به حال نظر داشت. و همین ماهیت دوگانه بود که این انقلاب را به یکی از بغرنج‌ترین پدیده‌های سیاسی و تاریخی قرن اخیرمبدل ساخت، تا آنجا که شمار زیادی از روشنفکران و تحلیل‌گران سیاسی در ارزیابی از آن دچار سردرگمی شدند.

خودشیفتگی

پالیبیوس، مورخ یونان باستان ( ۲۰۰-۱۱۸ ق.م) در جلد ششم از مجمع التواریخ [۲] خود به حکومتی اشاره می‌کند که در قیاس با هر نظام جبار دیگر به مراتب بد‌تر و خطرناک‌تراست. آکلاکراسی(Ochlocracy) [۳] یا موبوکراسیMobocracy)) [۴]حکومت مد نظر پالیبیوس است که در آن بخشی از طبقه عوام سلطه خود را بر کل جامعه اعمال می‌کند. وجه مشخصه چنین حکومتی جنبه فراقانونی آن است که از نظر پالیبیوس در تعارض مستقیم با دموکراسی قرار می‌گیرد، چرا که در نظام بر خاسته از تسلط عوام، این ذهنیت عاصی و سرگردان آنها است که جایگزین قانون می‌شود، ذهنیتی که در ستیز با عقلانیت و انزجار از روشنگری تجلی می‌یابد.

پالیبیوس اگر چه با طرح مسئله عوام سالاری اخطار مهمی را به جهانیان اعلام داشت، ولی وظیفه بررسی علل اجتماعی و روانشناختی آن را به آیندگان موکول نمود. بیش از دو هزار سال پس از وی، اریش فروم با الهام از مفهوم "خودشیفتگی"[۵] زیگموند فروید و با بسط و گسترش آن به خودشیفتگیِ گروهی، درک جامعی از انگیزه‌های روانی و اجتماعی این پدیده ارائه نمود.[۶]

اگر خودشیفتگی فردی نشانگر طبیعت روان‌پریش فرد ظاهراً بالغی باشد که همچون طفلی در زندان نیازهای خود محبوس گشته و دریافت خود را از جهان با عزم و جزم ناشی از نا امنی به دنیای خارج تحمیل می‌کند، خودشیفتگی گروهی بیان جمعی این روان‌نژندی است.

اریش فروم علل این مفهوم ثانوی را در کمبودها، محرومیت‌ها، سر خوردگی‌ها، عقده‌ها و اساسا احساس حقارت اجتماعی دانسته و نوعی مکانیسم گریز از این ناملایمات را در تلاش جمعی در جهت مردود شمردن دیگران می‌بیند. این تلاش را می‌توان واکنشی به بحران هویت نامید که طبق آن فرد تنها با ضدیت با آنچه او و در او نیست موجودیت خود را دراشتراک با جمیع همسانانش به اثبات می‌رساند.

از اینرو خودشیفتگی گروهی ابراز وجودی جمع حقیر درپهنه اجتماعی است که با تمایل به خشونت، عاری از هر گونه تبعیض و تشخیص، به ستیز با برگزیدگان سیاسی، اجتماعی، و فرهنگی بر می‌خیزد.

فروم نیز همچون پالیبیوس پیامدهای مخرب این گرایش را در بُعد جمعی آن می‌بیند. ابراز وجود فرد حقیردر برابر از-خود-بهتران چیزی جز تمسخر همگان را به همراه ندارد. حال آنکه پیوست و تشکل طیف وسیعی از این عناصر در بستر اجتماعی با توجه به ماهیت عصیان‌گر خود دیگر نه تمسخر آمیز که خوف انگیز است، به‌ویژه اینکه این گونه ابراز موجودیت جمعی اغلب ظهور و یا خلق شخصیت خداگونه‌ای را به همراه دارد، شخصیتی که وحدت بخش توده به پا خاسته و بیان طغیان جمعی آنها است.

نمونه‌ یهودآزاری

رشد و اعتلای نازیسم درآلمان نیمه اول قرن گذشته را می‌توان به عبارتی تسلط سیاسی و ایدئولوژیک خودشیفتگان خرد و درشت و حامیان عوام سالاری دانست. چنانکه ویلهلم رایش در روانشناسی توده‌ای فاشیسم [۷] متذکر می‌شود، فاشیسم اصولا ایدئولوژی فرد حقیر است که از یکسو متأثر از احساسات انقلابی است، و از سوی دیگر نظر به گذشته دارد. برآیند این دو تمایل متناقض، نسخ ماهیت مازوخیستی مذهب درد و رنج است به آنچه رایش آن را مذهب سادیستی می‌نامد، مذهبی که دیگر ویژگی‌های سنتی خود را از کف داده است.

در اینجاست که ناکامی‌ها، محرومیت‌ها، و سرکوب‌های جنسی فردِ منزوی و به حاشیه رانده شده، در خشونتِ لجام گسیخته ظاهر می‌شوند. دیگر نکته‌ای را که می‌توان از روانشناسی سیاسی رایش برگرفت، نقش حسد اجتماعی درپیدایش جنبش‌های توده ای/فاشیستی است، انگیزه‌ای که در وجه فرا‌طبقاتی اش، نژاد، قوم، و یا فرهنگ خاصی را آماج حمله قرار می‌دهد.

ابراز وجود فرد حقیردر برابر از-خود-بهتران چیزی جز تمسخر همگان را به همراه ندارد. حال آنکه پیوست و تشکل طیف وسیعی از این عناصر در بستر اجتماعی با توجه به ماهیت عصیان‌گر خود دیگر نه تمسخر آمیز که خوف انگیز است، به‌ویژه اینکه این گونه ابراز موجودیت جمعی اغلب ظهور و یا خلق شخصیت خداگونه‌ای را به همراه دارد، شخصیتی که وحدت بخش توده به پا خاسته و بیان طغیان جمعی آنها است

هولوکاست بارزترین و شنیع‌ترین نمود جنایی خودشیفتگی نوع آلمانی آن است که یکی از انگیزه‌های آن، به گفته هانا آرنت، در حسد اجتماعی بود. این تنها مال اندوزان و شخصیتهای برجسته یهود نبودند که حسد و خشم عموم را بر انگیخته بودند؛ بیچارگان آنها نیز در معرض مرگ و نابودی قرار گرفتند.[۸] پیشینه‌های تاریخی این گونه قساوات اعمال شده نسبت به یهودیان با همین انگیزه بی‌شمارند. سوزاندن جمعی یهودیان در مناطق تحت فرمانروایی امپراتوری رم مقدس (آلمان فعلی ) در زمان شیوع عالم‌گیر بیماری طاعون بین سالهای ۱۳۴۸-۱۳۵۱ میلادی یکی از نمونه‌های قساوت در مورد یهودیان است. عاملان آن، واخوردگان خود انگیخته‌ای بودند که دریک حرکت فراقانونی ودر سکوت کامل یا تایید ضمنی مقامات کلیسا و حکومتی چنین جنایاتی را مرتکب شدند. در اینجا نیز حسد اجتماعی انگیزه‌ای بود که با اختفای خود در یک سوء ظن خرافی، تهاجم گسترده علیه یهودیان را، از فقیر تا غنی، به بار آورد. از دید مهاجمین، یهودیان ناقلان اصلی طاعون بودند که با آلوده کردن چاه‌های آب این بیماری کشنده را به همه جا سرایت می‌دادند.[۹]

آزار دگراندیشان در ایران

اگر آلمان نازی قتلگاه یهویان سامی نژاد بود، ایران اسلامی پس از انقلاب ورطه‌ای شد برای نابودی ایرانیان سکولار. آنان نیز چون قربانیان نسل کشی، با ترجیح مقابله بر مسامحه، مشمول قتل عام، شکنجه، تجاوز، زندان، و خود تبعیدی شدند.

ارتکاب چنین جنایاتی از سوی رژیم بر آمده از انقلاب را، که با اتهاماتی چون مفسد فی الارض و محاربه با خدا صورت گرفتند، بی تردید می‌باید در ارتباط با ماهیت تئوکراتیک آن دید. نامه سرگشاده مصطفی رحیمی خطاب به آیت الله خمینی دردی‌ماه ۱۳۵۷ وابراز نگرانی وی از مداخله دین درسیاست پیش بینی آگاهانه‌ای بود از عواقب چنین حکومتی که در شعار خیابانی "آزادی، استقلال، جمهوری اسلامی" رسمیت می‌یافت. و چنین نیز شد، چنانکه پیروزی انقلاب آغاز پروسه‌ای بود برای تصفیه همه شخصیت‌ها و نیروهای سکولار و دگر اندیش.

حذف سیاسی و فیزیکی نیروهای سکولار از صحنه سیاسی همراه با کشتارهای قومی/مذهبی، پروژه دهه اول انقلاب بود، پروژه‌ای که حکمِ اساس تثبیت و استحکام دولت تئوکراتیک را داشت. کنار‌گذاری آیت‌الله منتظری از حاکمیت و به انزوا کشانیدن وی و دیگر روحانیون منتقد، بخش تکمیلی این پروژه بود.

فقیه‌سالاری و عوام‌‌سالاری

اما ابعاد فرا قانونی و جنایی این موج از ترور و سر کوب را نمی‌توان تنها با توسل به جنبه فقیه سالار ماهیت رژیم توضیح داد.

تداوم و گسترش دامنه سرکوب در دو دهه بعد به بازماندگان سکولار و حامیان دگر‌اندیش رژیم از قتل‌های زنجیره‌ای تا کشتار دانشجویان در کوی دانشگاه تهران، و سپس اتخاذ سیاست‌های تهاجمی درجهت خلع کارگزاران و اصلاح‌طلبان حکومتی از قدرت و سر انجام سرکوب سیستماتیک آنها که اینک به موسوی‌ها و کروبی ها، نیز تعمیم داده شده، نشانگر جنبه دیگر ماهیت رژیم اسلامی است. عوام سالاری، این جنبه دیگر ماهیتِ رژیم است که سیر صعودی آن را می‌توان در حکومت اراذل و اوباش از خیابان تا مجلس شورای اسلامی دنبال کرد.

استثمار، استعمار، و اصولا نفوذ فرهنگ و تمدن غرب در ایران همواره مستمسکی بوده برای رشد و قدرت گیری جناح‌های راست مذهبی. این امر بدون یاری و مساعدت بازاریان محافظه‌کار ومشارکت اراذل واوباش در صحنه سیاسی امکان پذیر نبوده است.

لومپنیسم

رابطه تنگاتنگ بازار با روحانیت و نقش چنین رابطه‌ای در پیدایش جنبش‌های مذهبی، مبحثی است که بسیاری از مورخین و نظریه پردازان به آن پرداخته‌اند که در اینجا نیاز به تأکید بر اهمیت آن نیست. ولی آنچه کمتر به آن توجه شده و علت آن را شاید بتوان در تقدیس استالینیستی از مفهوم "خلق" جستجو کرد، نقش مؤثر لومپنیسم در پیشبرد این گونه جنبشها است. آقا نجفی اصفهانی، شیخ فضل الله مشروعه‌خواه، آیت اله سید ابولقاسم کاشانی و نواب صفوی همه و همه برای سرکوب زندیقان و منتقدان و بدعت‌گذاران دینی از قمه‌کشان و گردنگشان شهر کمک و یاری می‌جستند. آنچه این دو گروه را به یکدیگر پیوند می‌داد، ترس مشترک آنها از دگرگونی جامعه و پی‌آمدهای ناشی از آن بود که موجودیت هر دورا تهدید می‌کرد.

ظهور سازمان فداییان اسلام به سرکردگی نواب صفوی (مجتبی میرلوحی) درسالهای پس از شهریور ۱۳۲۰ اولین نمونه سازمان یافته جنبش خودشیفتگان حقیر در ایران بود که به مدت یک دهه سایه رعب و وحشت بر جامعه افکند.

اگر مدرنیسم درهر دوشکل بومی و با واسطه غربی اش پایه‌های قدرت فرهنگی، اجتماعی، و اقتصادی روحانیت را متزلزل می‌ساخت، این امر همچنین حقارت اجتماعی اقشار تحتانی و سنتی جامعه راهر چه بیشتر نمایان میساخت. چاره آن بود تا در یک اتحاد مقدس برای حفط وضع موجود به ضدیت با روشنگری و دیگر مظاهر فرهنگ و تمدن مدرن به پا خاست. در این راه استفاده ابزاری از گفتمان و تکنیک مدرن برای مقابله باروح مدرنیسم از واجبات بود.

نمونه نواب صفوی و فداییان اسلام

ظهور سازمان فداییان اسلام به سرکردگی نواب صفوی (مجتبی میرلوحی) درسالهای پس از شهریور ۱۳۲۰ اولین نمونه سازمان یافته جنبش خودشیفتگان حقیر در ایران بود که به مدت یک دهه سایه رعب و وحشت بر جامعه افکند.

نواب صفوی مظهر خودشیفتگی بود و توانست در یک هنرنمایی تاریخی این خصلت را تا سطح جمعی‌اش ارتقا دهد و به آن ابعادی سیاسی و ایدئولوژیک بخشد. او در آغاز، جوانی بود سرگردان که در جامعه آن زمان جایی برای خود نمی‌یافت. او درعین حال جوانی بود مستعد و بلند‌پرواز، و همین ویژگی‌ها او را به سوی ماجراجویی سیاسی سوق می‌داد. او می‌خواست قهرمان باشد تا یک شخص بی نام و نشان. روی آوردن نواب صفوی به طلبگی قدم اول در جهت تحقق بخشیدن به امیالش بود. اما از طلبگی تا مرجعیت راهی بود بس دراز. او راه کوتاه تلفیق ایمان با عمل سیاسی را پیشه کرد و با گام برداشتن در این راه معرف اسلام سیاسی درایران گردید.

نواب صفوی با کمر بستن به قتل احمد کسروی و سوءقصد به جان این چهره روشنگر و ملی ایران، جایگاه ویژه‌ای در میان برخی روحانیون بلندمرتبه شیعه برای خود دست و پا کرد.۱۰] او اینک در چشم عده‌ای قهرمان و نمونه‌ایده‌آل جوان مسلمان محسوب می‌شد و از حمایت جریان ستیزه‌جو در میان روحانیون بر خورداربود. حالا دیگر خود را هم طراز روحانیون بلندمرتبه می‌دید، و از این موضع می‌توانست برداشت شخصی خود را از الهیات دینی به آنها دیکته کند.

اسلام نواب صفوی پیوند روحانیت محافظه‌کار با عناصر رانده شده از اجتماع را، یا به دیگر سخن، الهیات با خشونت را، هر چه بیشتر مستحکم می‌کرد. این نکته در ترکیب اجتماعی اعضا و کادر سازمانی فداییان اسلام کاملا نمودار بود. در میان آنها هم لات‌ها و گردنکشان حضور داشتند و هم مؤمنین خرد و ریز. نواب و یارانش خود سمبل چنین پیوندی بودند. درد مشترک همه آنها عقده خودکم‌بینی بود که برای رفع آن نقاب خودبرتربینی به چهره زده و با شیوه قهرآمیز و انتقام‌جویانه ابراز وجود می‌کردند. آنان برای رسیدن به اقتدار جمعی می‌بایست دیگرانی را که عاملان تحول و دگرگونی اجتماعی بودند، چه وابستگان قدرت‌های استعماری و چه سکولارهای ملی‌گرا، نابود کنند. [۱۱]

سلسله ترورهای سیاسی سازمان فداییان اسلام که با قتل احمد کسروی در ۲۰ اسفند ۱۳۲۴ آغاز و با سوءقصد به جان حسین علا، وزیر در بار وقت محمد رضا شاه در ۲۵ آبان ۱۳۳۴ پایان یافت، نشان از بغض و کین این سازمان نسبت به برگزیدگان سکولار دارد.

نواب و یارانش در عین حال کوشیدند جهان‌بینی واپسگرایانه خود را که قبل از هر چیز در ضدیت با روشنگری نمایان بود، با گفتمان انقلابی و ضد استعماری عصر معاصر تلفیق و توجیه کنند.[۱۲]تلاش پیگیر، ولی بیهوده فداییان اسلام و روحانیت برای جلوه دادن احمد کسروی به‌عنوان عامل نفوذی فرهنگ استعماری حاکی از این حقیقت است. لزوم چنین گفتمانی درتوجیه تروریسم خود مبین نحوه تفکر ومنطق این سازمان است که هدفی جز تحمیل هویت خودشیفتگان مسلمان به هویت ملی ایران درپیش نداشت.

روح مدرنیسم

اما اگر اسلام سیاسی در این مرحله از تاریخ ایران قابلیت جذب توده وسیعی از مردم را نداشت و راه شکست پیمود، علل آن را می‌باید در جو سیاسی حاکم بر جامعه و نگرش عمومی آن زمان جستجو کرد. قطع نظراز انتقادات وارده به حزب توده، حضور فعال اعضای این حزب در نهادها و سازمان‌های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و مهمتر از همه اتحادیه‌ها و سندیکاهای کارگری توازن قوا را به طرزچشمگیری به نفع نیروهای سکولار بر قرار کرده بود. طیف وسیعی از قشرهای تحتانی جامعه که بنا بر زمینه فرهنگی و اجتماعی وهمچنین ماهیت شغلی‌شان با سنت و مذهب در آمیزش بودند، با ابتکار کادرهای محلی حزب از تأثیرات ایدئولوژیک فداییان اسلام مصون ماندند. در میان آنها می‌توان به شاگرد قهوه‌چی‌ها و دلاکان تهران اشاره کرد که در میان آنان نیز عده‌ای از اعضا یا هواداران حزب توده بودند. تأکید بر بسیج توده‌ای حول و حوش خواسته‌های صنفی قشرهای مذکور و عدم درگیری با اعتقادات مذهبی‌شان از سوی رهبری حزب، نقش مؤثری در جذب آنها داشت.

مشارکت گسترده اقشار و طبقات اجتماعی در نهاد‌ها و سازمانهای سکولار در این دوره را که با عصر مشروطیت آغاز شده بود می‌توان به عبارتی باز تابی از ذهنیت فلسفی رایج دانست. طرفداران ایرانی مارتین هایگر وهانری کُوربن هنوز خود را بازنیافته بودند، و مردم نیز علی‌رغم مضایقات تحمیل شده وتجارب تلخ حاصله از نظام رضا‌شاهی هنوز به نیروهایی چون جبهه ملی و حزب توده چشم امید دوخته بودند. میدان بهارستان محل عمده تجمع آنها برای پیش‌برد خواسته هایشان بود، و مساجد مکانی برای راز و نیاز با خدایشان. شاید تنها عده قلیلی از مردم در انتظار یک منجی اسب‌سوار و مجهز به شمشیر زمردنگار بودند. کوتاه سخن، در این مقطع از تاریح روح مدرنیسم هنوز در صحنه فرهنگی، اجتماعی، وسیاسی ایران یکه تازبود.

نقد فلسفی مدرنیسم و ظهورمجدد اسلام سیاسی با قدرت هر چه تمامتر چشم براه فصلی دیگر از تاریخ ایران بود که در واپسین سالهای حکومت شاه آغاز شد. پیشگفتار این فصل را متفکرین اسلامی پیرو مارتین هایدگر و هانری کُربن با طرح مفهوم معنویت شرقی فلم زدند. انگاره فلسفی هایدگر با تأکید برالگوی پیشا مدرن برای آغازی نو، وسنتآلمانی کُربن به الهام از ناسیونالیسم فولکلوریک قرن نوزدهم، هویت‌اندیشان ایرانی را چون سید احمد فردید و سید حسین نصر بر آن داشت تا آنها نیز هویت ملی گمشدۀ‌شان را در گذشته اسلامی جست‌وجو کنند. دراین خودیابی فرهنگی آنان این توفیق را یافتند تا خودشیفتگی جمعی‌شان را که باز تاب نوعی حقارت روشنفکری در برابر متفکرین غرب بود، تاسطح فلسفی آن ارتقاع دهند.

نمونه فردید

تسلط مکتب مدرنیسم بر فرهنگ، هنر، و علوم و فلسفه، و به حاشیه رانده شدن دیگر مکاتب فکری از دیر باز چنین احساسی را در میان بسیاری از روشنفکران مشرق زمین ایجاد کرده بود. پاسخ‌ها به اقتضای شرایط زمانی و مکانی متفاوت بودند. برخی چون متفکرین مصلح هند متأثر از عقلانیت عصر مدرن شیوه دفاع فرهنگی را بر گزیدند. آنان با تاکید بر وجود چنین عقلانیتی در گذشته تاریخی خود که می‌توان آن را به گونه‌ای تفسیر تطبیقی جهان شرق با غرب نامید، سعی بر خارج کردن تفکر مدرنیسم از حوزه انحصار غرب نمودند. برخی دیگر اما راه ازمیان برداشتن این انحصار را در تخطئه کامل تفکر و فلسفه مدرن دیدند. گرایش غالب بر محفل هویت اندیشان ایرانی چنین پاسخی بود که قبل از هر چیز نمایانگر خودشیفتگی روشنفکرانه آنان بود. فردید نمونه بارز این خودشیفتگی بود که نوع فردی آن در خودمحوربینی، و نوع جمعی اش در رد تفکر فلسفی غرب دیده می‌شد. اقامت بی‌حاصل وی در کشورهای اروپایی این احساس حقارت روشنفکری را که خود حاکی از رکود فکری و فلسفی جامعه ایران بود، هر چه بیشتر شدت بخشید. او برای پوشش و جبران این کمبود می‌یابد به گونه‌ای برتری معنوی تفکر شرقی خویش را با به رخ کشیدن حکمت اسلامی ودر ضدیت با فلسفه غرب به اثبات رساند.

تمایل مذهبی ‌وارِ فردید به هایدگر و کُربن هم کوششی بود تا در پناه آنان پروژه ستیز با تفکر و فلسفه غرب را به پیش برد. اگر نگرش فلسفی هایدگر نقد بنیادی مدرنیته را در خود داشت، جهان بینی تلفیقی کُربن راه رسیدن به معنویت شرقی را به ارمغان داشت. انتخاب وتاکید مطلق بر نظرات این دو فلاسفه از سوی فردید نه تنها مبین گرایش غرب ستیزانه بلکه نگرانی‌های احتمالی او از آلوده شدن این پروژه فلسفی/عرفانی است. این نکات در مخالفت و ضدیت او با عبد الکریم سروش نمود دارد. او پس از انقلاب در پیام "کوچکی به امام خمینی" چنین گفته بود: "این انقلاب را عبدالکریم سروش خراب می‌کند،... من پوپر را می‌شناسم و به ریش او می‌خندم... من دارم به جمهوری اسلامی مدد می‌رسانم." فردید به حق درست میگفت. عبد الکریم سروش، این ایدئولوگ انقلاب فرهنگی، راه خلافی را در پیش داشت. او با غور در سنت دینداران و فلاسفه اسلامی برای اثبات رحمانیت و عقلانیت اسلام ازیکسو، و توسل به برهان پوپری از سوی دیگر، حیثیت جمهوری اسلامی را که همسو با جهت فکری هایدگر به روایت فردید بود، خدشه دار کرد. مسئله سروش نه ضدیت بابنیان فلسفی غرب، بلکه جایگزینی یک بینش از آن با بینش دیگری بود.

اگر چه اسلام مورد نظر شریعتی با اسلام غالب روحانیت منافات داشت، ولی او با قلم زدن در مورد این تصور که مبارزه اسلام شیعه با حاکمیت امری است فی نفسه انقلابی و مترقی، پیشاپیش مهر تایید خود را به رهبری آیت الله خمینی زد.

این‌گونه بود که فردید با تکیه بر مرجعیت هایدگر، به صورت تقلیدی نمایشی، اما بسیار بی‌مایه، خود را به زعم خویش تا رتبه یکی از با نفوذ‌ترین فلاسفه ارتقا داد، چنانکه پیش از وی نیز نواب صفوی با قد بر افراشتن به دفاع از اسلام یک چنین جایگاه والایی را برای خود دست وپا کرد. در اینجا هم بخت واقبال با فردید بود. او بینش نوینی را ترویج می‌داد که هم برای دولتمردان و هم برای بخش خاصی از روشنفکر ایرانی آن زمان جذابیت داشت. خلأ ایدئولوژیک رژیم شاهنشاهی در کشورشیعه‌ مذهب ایران، و نگرانی دستگاه دولتی از نفوذ افکار و ایدئولوژی‌های متخاصم، چون مارکسیسم، پروژه فلسفی و دینی/عرفانی او را به نهادی نیمه رسمی تبدیل می‌کرد، خاصه اینکه خود یابی فرهنگی نشان از "فره ایزدی" داشت. اما تاثیر این گرایش فکری بر روشنفکر ایرانی را می‌باید در همگرایی آن با گفتمان انقلابی و ضد امپریالیستی حاکم در دهه پیش از انقلاب دید. تأکید بر معنویت شرقی/اسلامی وتلاش در جهت احیای آن، که در تقابل با استیلای فرهنگ و تمدن غرب بود، اگر چه درآغاز رنگ و بوی اسلام سیاسی را در خود نداشت، ولی تعبیرعمومی از این مفاهیم به غرب‌زدگی و مبارزه ضد امپریالیستی رهروی شد برای رسیدن به اسلام سیاسی.

اسلام سیاسی و حزب توده ایران

تشویق و ترویج اسلام سیاسی به عنوان فریضه دینی و مبارزاتی، پروژه مستقلی بود که انجام آن را علی شریعتی عهده دار شد. او با تکریم از سنت تشیع علوی در تقابل با حاکمیت غاصب و جبار، و ستایش و تقدیس مفاهیمی چون از خود گذشتگی، شجاعت، و شهادت، زمینه‌ساز اسلام سیاسی در میان جوانان گردید. انعکاس آن را می توان در شعاری دید که در روزهای پر تلاطم انقلابی به گوش می رسید: "سکوت هرمسلمان خیانت است به قرآن." اگر چه اسلام مورد نظر شریعتی با اسلام غالب روحانیت منافات داشت، ولی او با قلم زدن در مورد این تصور که مبارزه اسلام شیعه با حاکمیت امری است فی نفسه انقلابی و مترقی، پیشاپیش مهر تایید خود را به رهبری آیت الله خمینی زد.

و سر انجام حزب توده با تجلیل و تقدیر از خصلت ضد امپریالیستی اسلام سیاسی توجیه‌گر تمامی خشونت‌های آن گردید، خشونتی که نه چندان دیر گریبان‌گیر رهبرانش نیز شد. توده‌ای‌ها پس از پیروزی انقلاب کوشیدند بقای سیاسی و تشکیلاتی خود را در تجانس با همرزمان مسلمانشان و با ورود به جبهه "خط امام" تضمین کنند. آنها قاعده را استثنا و استثنا‌ها را قاعده می‌دیدند. حزب توده از سالها پیش ابتکار عمل را از دست داده بود و این امر معرف ورشکستگی سیاسی و تئوریک آن بود. رهبران این حزب در عصر "دوران‌ها" به سر می‌بردند و با چشمان خیره به معجزه قریب الوقوعی دل بسته بودند به نام "راه رشد غیر سرمایه داری"، راهی که توفیقش را منوط به همت "خرده بورژواهایی" چون هاشمی رفسنجانی می‌دیدند. حزب توده، این با تجربه‌ترین و تنها حزب سیاسی ایران، به هذیان گویی دچار شده بود.

سازمان‌های چپ‌گرا

نگرش و مواضع سازمان‌های چپ گرا درسالهای پیش و پس از انقلاب نه بهتر که مضحک بود. آنان موجودیت خود را با توپ و تفنگ اعلام کردند، آن هم در زمانی که بخشی از مردم به خاطر اضافه حقوق و مستمری باز نشستگی به جان شاه دعا می‌کردند. آنان، آواره در جنگل‌های شمال، در رؤیای شورش‌های دهقانی، ومحصور در خانه‌های تیمی ومخفی گاههای شهری در سودای انقلاب کارگری بودند. آنان نیز همانند حزب توده برای رسیدن به اهداف سوسیالیستی‌شان دولت را هدف و مردم را فراموش کرده بودند. اگر حزب توده پس از سرکوب و تبعید راه رسیدن به مقصد را در رهنمود‌های سیاسی و نفوذ درارگان‌های دولتی می‌دید، سازمان‌های نو پا خاسته مارکسیستی تنها به سرنگونی قهرآمیز دولت می‌اندیشیدند.

رهبران جوان این سازمان‌ها قبضه قدرت سیاسی را معادل با سوسیالیسم و دهنیت خود را ذهنیت مردم می‌‌پنداشتند. آنان غرق در دنیای اوهامات خویش و بیگانه با واقعیتهای جهان خارج بودند. شاید اگر این مارکسیست‌های جوان به جای تغذیه از منابع تبلیغاتی رایج در شوروی و الگو برداری از جنبشهای کشورهای آمریکای لاتین، برگی از آثار آنتونی گرامشی را درست خوانده بودند، اسلحه را زمین گذاشته و به میان مردم می‌رفتند. اما افسوس که آنها نیز همانند شاه به خود نیامدند، و همانند او به ارتش خلقی ساخته ذهن خویش متکی بودند. آنان اراده گرایی و آرمان گرایی قهرمانانه را پیشه کرده و پس از انقلاب باآغوش باز به استقبال مرگ رفتند. شاید آنها هم به گونه‌ای دیگر از بیماری خودشیفتگی جمعی رنج می‌بردند. وشد آنچه نباید می‌شد.

ادامه دارد

پانویس‌ها

[۱]

Emmanuel Le roy Ladurie, Carnival in Romans, Translated from the French by Mary Feeney, New York: George Braziller, Inc, 1979

[۲]

Polybius, The Histories, Vol. VI, Books 28-29, Greek text with English translation by W. R. Paton (Leob Classical Library, No.161), 1927, pp. 257-277

[۳]

Ochlocracy درتعریف پالیبیوس به معنای حکومت توده عام متعصب و عصبانی است.

[۴] Mobocracy از عبارت mobile vulgus مشتق شده و معنای آن توده بی ثبات است.

[۵] Narcissim (خودشیفتگی)، مشتق ازنام یونانی Narcissus است که در اسطوره شناسی یونان باستان مرد جوانی بود که با مشاهده تصویر خود در آب شیفته خویش گردید. واژه Narcissism برای اولین بار توسط فروید به کار برده شد.

[۶]

Erich Fromm, The Anatomy of Human Destructiveness, New York Holt, Rinehart and Winston, 1st edition, 1973

[۷]

Wilhelm Reich, The Mass Psychology of Fascism, A new Translation From the German by Vincent R. Carfagno, Penguin Book, New York, 1983

[۸]

Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism, New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1973

[۹]

Samuel K. Cohn Jr, “The Black Death and the Burning of the Jews”, Past & Present, n.196 (August 2007)

[۱۰] برای اطلاع بیشتر رجوع شود به ناصر پاکدامن، فتل کسروی،چاپ اول، انتشارات فروغ، پاییز 1383.

[۱۱] شایان ذکر است که همان تفکر بیمارگونه که قتل جان لنون را موجب گردید، رونالد ریگان را نیز هدف حمله قرار داد.

[۱۲] این نیز قابل توجه هم است که هم Mark David Chapman قاتل جان لنون و هم John Warnock Hinckley سوء قصد کننده به رونالد ریگان در دفاعیات از حود از کتاب انتفادی "ناطور دشت" اثر دیویو جی سالینجر نام بردند.