نقاشی ایران

جلیل ضیاءپور، پدر نقاشی مدرن ایران

Sun, 04 Dec 2011 00:58:27 +0000

جلیل ضیاءپور، پدر نقاشی مدرن ایران و از بنیانگذاران انجمن و مجله "خروس جنگی"

نگار نخعی

نگار نخعی - جلیل ضیاءپور که بسیاری او را پدر نقاشی مدرن ایران می‌دانند یکی از مهم‌ترین نظریه‌پردازان هنر مدرن ایران نیز به حساب می‌آید. او به عنوان یکی از اصلی‌ترین بنیانگذاران انجمن و مجله خروس جنگی و نویسنده تعداد زیادی مقاله درباره فرهنگ و هنر ایران در دهه‌های ۲۰ و ۳۰ آغازکننده نقد هنری در ایران بود.

جلیل ضیاءپور در سال ۱۲۹۹ در بندر انزلی متولد شد، او تحصیلات خودش را در رشته موسیقی نیمه‌تمام گذاشت و به عنوان یکی از اولین دانشجویان دانشکده هنرهای زیبا در سال ۱۳۱۹ جذب این دانشگاه شد.

او در سال ۱۳۲۵ به عنوان نفر اول این دانشکده با دریافت مدال طلا فارغ‌التحصیل شد و با بورسیه دولت فرانسه برای ادامه تحصیلاتش به پاریس رفت و در مدرسه "بوزار" زیر نظر استادانی چون آندره لوت، سووربی و نیکلوس در زمینه‌های مختلف تعلیم دید.

جلیل ضیاءپور در سال ۱۳۲۸ با تجربه‌های نوینی که در بوزار کسب کرده بود با ایده‌های فراوان به ایران بازگشت و سعی کرد صدای هنر نو در ایران باشد.

او در سال ۱۳۲۷ به همراه غلامحسین غریب، حسن شیروانی و مرتضی حنانه انجمن و مجله "خروس جنگی" را برای تکامل هنر نو در عرصه‌های مختلف راه‌اندازی کرد و این انجمن سال‌های زیادی پاتوق روشنفکران و هنرمندان نوگرای آن زمان بود.

انجمن "خروس جنگی" که هدفش را "مبارزه در برابر کهنه‌پرستی و سنت‌گرایی به دور از واقعیات زمان" اعلام کرده بود جلساتش را هر هفته در آتلیه جلیل ضیاء‌پور برگزار می‌کرد.

ضیاءپور در‌‌ همان سال‌ها نظریه‌اش را درباره نقاشی با عنوان "لغو نظریه‌های مکاتب گذشته و معاصر از پریمتیف تا سوررئالیسم" منتشر کرد.

جلیل ضیاءپور در سال‌های دهه ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۰ سعی می‌کرد سبک کوبیسم ایرانی را رواج دهد، او معتقد بود میان کوبیسم ایرانی و اروپایی فاصله بینشی و برداشتی وجود دارد و باید هویت ملی را در این سبک ثبت کرد.

از این هنرمند تنها تعداد محدودی تابلو به جا مانده که در آن‌ها هنر سنتی و بومی ایران را به سبک کوبیسم بازآفرینی کرده است.

مهم‌ترین نشان کارهای او طرح‌های ساده چهارگوشه است که کاشی‌های ایرانی را تداعی می‌کنند. او در اولین سری کار‌هایش به شیوه کوبیسم از نقش‌های هندسی استفاده می‌کند و از شعرهای فولکلوریک بهره می‌گیرد و پس از آن زندگی کوچ‌نشینان، پوشاک، ظرف و زیورآلات آنان را دستمایه کار‌هایش قرار می‌دهد.

تابلوی "زینب خاتون" او با پس‌زمینه‌های مشبک با رنگ‌های آبی و زرد در کنار رنگ تیره‌ی بدن برهنه زینب خاتون برگرفته از شعر جمجمک بلگ خزون / مادرم زینب خاتون / گیس داره قد کمون /.... از اولین کارهای جدی و ماندگار اوست که در موزه هنرهای معاصر تهران نگهداری می‌شود.

او در چند تابلوی آخرش با عنوان‌هایی چون "زندگی من"، "پنجره‌ای به دنیای درون من" و "پرواز در ناشناخته‌ها" فیگور را از کار‌هایش حذف می‌کند و تنها با ترکیب اشکال هندسی و رنگ‌های برگرفته از زندگی به وحدتی یک‌پارچه در کار‌هایش می‌رسد و سردمدار هنر نو در ایران می‌شود.

از جلیل ضیاء‌پور که بیشتر عمر خود را صرف تحقیق در هنر و تاریخ ایران کرد، ۲۸ کتاب به جا مانده است. از مطرح‌ترین این کتاب‌ها می‌توان به ۱۱ جلد کتاب در زمینه پوشاک ایران و هنر و تاریخ، پنجاه سال هنر معاصر ایران، تاریخ مختصر هنر ایران و جهان، آشنایی با رنگ‌آمیزی در آثار هنری از کهن‌ترین زمان تا دوران صفویه، ماد‌ها و بنیانگذاری نخستین شاهنشاهی در غرب فلات ایران و هنر پیکرتراشی در ایران‌زمین اشاره کرد.

جلیل ضیا‌ءپور در سی‌ام آذر ماه ۱۳۷۹ بر اثر نارسایی قلبی بعد از یک دوره طولانی بیماری در تهران درگذشت.

لینک: جلیل ضیاءپور شعر "از شهر صبح" نیما را می‌خواند. نیما این شعر را برای انتشار در نخستین شماره "خروس جنگی" به این نشریه داده بود. (یوتیوب)

در همین زمینه:

::شکوه ریاضی، نوگراترین زن نقاش ایرانی، نگار نخعی::

::نقاشی مدرن ایران، از آغاز تاکنون به روایت نگار نخعی در رادیو زمانه::

عکس‌ها و تابلوهایی از جلیل ضیاءپور (یوتیوب)

شکوه ریاضی، نوگراترین زن نقاش ایرانی

Sun, 27 Nov 2011 13:31:45 +0000

نقاشی و مجسمه سازی مدرن ایران، مروری بر آثار و زندگی هنرمندان معاصر، بخش نخست: شکوه ریاضی

نگار نخعی

نگار نخعی - در این سلسله نوشتار‌ها، تلاش می‌شود که با نگاهی به تاریخ هنر معاصر ایران در کنار معرفی آثار و زندگی هنرمندان پیشکسوت و جوان این حوزه، از تجربه‌ها و گرایش‌های متفاوت، حرکت‌های نوین، تنش‌ها، بیراهه‌ها، تأثیرگذاری‌ها و تقلید‌ها و تداوم این هنر سخن گفته شود؛ هنری که در سال‌های اخیر تمنایش حضور در بینال‌های جهانی با قیمت‌های نجومی و باورنکردنی بوده است.

برای بررسی هنر معاصر ایران می‌توان تقسیم‌بندی‌های متفاوتی را انجام داد و بر اساس معیار‌ها و موازین مختلفی مثل موضوع یا سبک و شیوه کار و یا دوره زمانی مشترک، دسته بندی‎های گوناگونی ارایه کرد؛ اما در اینجا با مبنا قرار دادن دوره‌های زمانی، نمونه‌های موفق نقاشی و مجسمه سازی معاصر ایران از دهه ۱۳۲۰ خورشیدی به این سو، معرفی و بررسی خواهد شد.

دهه ۲۰: نخستین گام‌ها

با مرگ کمال‌الملک و بسته شدن مدرسه‌اش در سال ۱۳۱۹ عملاً فضایی گشوده‌تر در اختیار نقاشانی قرار گرفت که در پی درانداختن طرحی تازه بودند و با آشنایی با هنر غرب، سودای هنر مدرن در سر می‌پروراندند.

تأسیس هنرکده هنرهای زیبا، اعزام دانشجویان ایرانی به خارج از کشور، برپایی نمایشگاه‌های جنجالی در سفارتخانه‌ها و گالری‌های دولتی و خصوصی، و چند سال بعد‌تر راه‌اندازی انجمن و مجله خروس جنگی به همت شماری از نقاشان نوگرای آن دوره و مطرح شدن آثار هنرمندانی چون شکوه ریاضی، جلیل ضیاء‌پور، جواد حمیدی، حسین کاظمی، عبدالله عامرالحسینی، احمد اسفندیاری، محمود جوادی‌پور و... جریانی پرشور در هنر معاصر ایران پدید آورد و زمینه‌ساز شکل‌گیری جریان‌های مختلفی شد که چه در تداوم و چه در تقابل این جریان، ظاهر شدند.

شکوه ریاضی، نوگراترین زن نقاش ایرانی

شکوه ریاضی نوگرا‌ترین زن نقاش ایرانی است و تردیدی نیست که بدون او جریان نقاشی مدرن ایران مسیر دیگری را طی می‌کرد. او به عنوان یکی از بهترین مدرسان هنرستان عالی هنرستان تزئینی و منتقدان نقاشی سنتی راهگشای بسیاری از شاگردان و هنرجویان خود بود، شاگردانی که امروز جزو مطرح‌ترین هنرمندان نقاشی معاصر ایران به شمار می‌آیند.

شکوه ریاضی متولد سال ۱۳۰۰ در تهران در یک خانواده سر‌شناس و مرفه به‌دنیا آمد. او تا چهارده‌سالگی به‌خاطر شغل پدرش، سرلشگر ریاضی در پاریس زندگی کرد و بعد از قطع روابط ایران و فرانسه و برگشت خانواده‌اش به ایران ساکن شیراز شد و خود را برای ورود به دانشکده پزشکی آماده کرد، اما بعد از چند سال این رشته را نیمه‌تمام‌‌ رها کرد.

شکوه ریاضی جزو اولین شاگردان هنرکده تازه تأسیس هنرهای زیبا، در سال ۱۳۲۵ از این دانشکده فارغ‌التحصیل شد و برای اتمام تحصیلات خود دوباره به پاریس برگشت و توانست از مدرسه بوزار با کسب رتبه عالی و مدال طلا دانشنامه بگیرد.

او پس از آن بیشتر از هر چیز خود را وقف تدریس و آموختن به شاگردانش کرد، نحوه تدریس و شیوه نگاه کردن به جهان پیرامونش مشخصه اصلی کارهای اوست.

شکوه ریاضی به شاگردانش یاد داد که از تقلید محض طبیعت دست بکشند و از نگاه‌ها و خطوط قراردادی و محافظه‌کارانه در کار بپرهیزند.

بیشترین تلاش او ساختن فضاهای شخصی هنرجویانش در کار بود، او با رفتار‌ها و نارسایی‌های قدیمی در هنر سنتی رایج در آن سال‌ها مقابله کرد. شکوه ریاضی با شیوه کارش فضای پویایی را در هنر نقاشی ایران ایجاد کرد و نقاشی نو را از انزوا بیرون آورد.

جسارت تجربه کردن

در گفت‌و‌گویی که با عباس مشهدی‌زاده مجسمه ساز و منتقد و یکی از شاگردان خانم ریاضی داشتم او درباره زمان شروع نقاشی نوین ایران و نقش شکوه ریاضی گفت:

"اسماعیل مرات وزیر فرهنگ در سال ۱۳۱۷ از آندره گودار معمار و باستان‌شناس فرانسوی خواست که فضای را همچون بوزار فرانسه در تهران بسازد، آندره گودار وقتی این راه‌اندازی را در سال ۸ ۱۳۱ انجام داد گروهی از استادان فرانسوی را به این هنرکده برای تدریس دعوت کرد، پس از آن خانم ریاضی در این میان هم مترجم شد و هم دانشجوی ویژه این هنرکده که عطش نقاشی داشت."

آقای مشهدی‌زاده در ادامه افزود: "شکوه ریاضی بعد از فارغ‌التحصیل شدن از این هنرکده دوباره به فرانسه رفت و در بوزار زیر نظر آندره لوت تعلیم دید و در سال ۳۶ دوباره به ایران بازگشت و به مدت دو سال در هنرستان عالی هنرهای تزئینی به تدریس پرداخت."

او درباره شاگردان آن روز خانم ریاضی گفت: "ما حدود ۵۰ الی ۶۰ نفر بودیم که تحت تعلیم او جسارت تجربه کردن را پیدا کردیم، تمام هنرمندانی که بعد‌ها تحت عنوان مکتب سقاخانه کار کردند کسانی چون حسین زنده‌رودی، فرامرز پیلارام و مسعود عربشاهی هنرجویان خانم ریاضی بودند."

آقای مشهدی‌زاده گفت: "شکوه ریاضی پدیده‌ای بود دانا و توانا و شاید چون عمر کوتاهی داشت و برای خودش کم کار کرد از جمله کسانی است که خیلی ناگوار فراموش شده است."

شاگرد خانم ریاضی در پایان گفت: "بیشتر کارهایی که از او به جا مانده است کارهایی است که برای ما انجام داده است که ما یاد بگیرم، اما با همین کار‌ها می‌توان قضاوت کرد که چه تسلطی بر کارش داشت، مبانی هنر را می‌شناخت و طراحی قوی دست بود انقدر که خط‌ها در کار‌هایش می‌رقصند."
از شکوه ریاضی تعداد محدودی پرتره، مجسمه، نقاشی منظره با رنگ و طراحی‌های با مرکب و ذغال به جا مانده است که بیشتر آن‌ها در خانه دوستان و اقوام او در پاریس هستند.

یکی از معروف‌ترین کارهای که از او به جامانده پرتره صادق هدایت است که با خطوط خیلی نرم، دلپذیر و روشن کشیده است.

شکوه ریاضی در سن چهل و یک سالگی بر اثر بیماری سرطان درگذشت.

کودک نابغه‌ها در دنیای هنر

Tue, 22 Nov 2011 01:14:28 +0000

گزارشی از فعالیت‌های هنری پژمان عبادی و گفت‌و‌گو با رعنا فدوی

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده - کودک نابغه‌ها یا کودکان اعجوبه و شگفت‌آور به‌ویژه در پهنه‌ هنر در جهان بسیار پیدا شده‌اند. در طول یک‌شب شناخته و مشهور شده‌‌اند، برخی این موفقیت را ادامه داده‌اند، برخی هم خیلی زود چون ستاره‌ای که در آسمان سقوط می‌کند، ناپدید شده‌اند. پژمان عبادی نقاش ایرانی تبار فرانسوی یکی از همین کودک نابغه‌ها است. او در ۲۴ مارس ۱۹۸۲ در تهران متولد شد و در هنگامه‌ جنگ ایران و عراق همراه خانواده‌اش ایران را ترک کرد. پدر و مادرش همراه او به فرانسه پناهنده شدند.

پدر پژمان حمید عبادی شاعر و نقاش آماتور بود. هم او پسرش را به دنیای نقاشی برد. در چهارسالگی پژمان به کشیدن تابلو روی آورد. در شش سالگی نخستین نمایشگاه گروهی‌اش را در پاریس برپا کرد و در هشت سالگی نخستین نمایشگاه انفرادیش را. حالا پژمان ۲۷ سال دارد و یک نقاش و هنرمند شناخته‌شده در فرانسه و دیگر کشورهای جهان است.

فهرست نمایشگاه‌هایش در طول این سال‌ها بسیار طولانی است. از پاریس به لیون، از برلین به کبک، مونترال، تورنتو، از تل‌ آویو به لندن و لس‌آنجلس ادامه داشته‌اند. در سال ۱۹۹۱ که دوربین یک تلویزیون فرانسوی به خانه‌ عبادی‌ها رفت، هنرمند نوجوان همراه پدر و مادرش در یک آپارتمان کوچک در پاریس زندگی می‌کرد. آتلیه نقاشی پژمان در حمام خانه قرار داشت. تابلوهای او که روی کاغذهای مختلف کشیده بود، روی دیوارهای خانه دیده می‌شد.

وان حمام خانه را برای آمیختن رنگ‌های خود انتخاب کرده بود. در همان زمان روزنامه‌های هنری فرانسه از پژمان به‌عنوان "موتسارت نقاشی فرانسه" نام بردند. موتسارت آهنگساز نابغه‌ اتریشی در سه سالگی نخستین آهنگ خود را نوشت. کانال‌های تلویزیونی آلمان، فرانسه، ژاپن و تلویزیون "RFO"، آن‌سوی دریاها، گزارش‌های تصویری جالبی از پژمان داشتند.

طی نزدیک به ۲۰ سال پژمان عبادی نزدیک به ۱۵۰۰ تابلو به‌وجود آورده است. تصاویر او گاه پرخاشگر و خشن به نظر می‌رسند، گاهی هم اما با آرامش و زیبایی توأم‌اند. آنچه مسلم است پژمان استفاده‌ ظریف از رنگ‌ها و ترکیب آن‌ها را به‌خوبی می‌شناسد. تابلوهای نقاشی این کودک نابغه‌ ایرانی‌‌تبار فرانسوی، نشانی از همه‌‌ی سبک‌ها و جنبش‌های هنری قرن بیستم را در خود گردآورده است.
برخی از کارشناسان هنری برخی تابلوهای او را شبیه به آثار "خوان میرو"، "پیکاسو" یا "کاندینسکی" توصیف کرده‌اند. اما ممکن است به نوشته‌ هنری‌‌نویسان فرانسوی او پیکاسوی قرن بیست و یکم باشد.

در پاریس که به "بهشت نقاشان جهان" معروف است، با یک نقاش نوجوان ایرانی "رعنا فدوی" آشنا شدم. پدرش عکاس حرفه‌ای است و استاد دانشگاه در رشته هنرهای تصویری در پاریس. او از کودکی نقاشی می‌کرده و حالا در ۱۸ سالگی برای ادامه‌ کار نقاشی‌هایش به دانشگاه هنرهای زیبای استراسبورگ پیوسته است.

چندی پیش انجمن "توسعه و تجدد در پاریس" برای نخستین‌بار رعنا فدوی و کارهای نقاشی او را معرفی کرد. در پایان همین جلسه با این هنرمند نوجوان گفت‌وگویی کرد‌م. ابتدا از او پرسیدم که از کجا کار نقاشی‌اش را آغاز کرده است:

رعنا فدوی - اسم من رعنا فدوی است. از بچگی نقاشی می‌کنم. ولی الان دو سال است که به طور جدی همیشه نقاشی می‌کنم. یعنی دائم نقاشی می‌کنم. فقط رفتم در پی این هنر. همیشه از بچگی می‌رفتم موزه. از نقاشی و از دیدن تابلو خیلی لذت می‌بردم. برای همین بود که تصمیم گرفتم در رشته هنر تحصیل کنم. بعد از این که دیپلم ادبیاتم را گرفتم البته با ادامه زبان فارسی، در یک دوره پیش‌د‌انشگاهی هنر در شهر فونتنه سوربوار شرکت کردم، با این امید که کنکورهای هنر را با موفقیت از سر بگذرانم. در این کنکورها شرکت کردم و هنرهای تزئینی دانشگاه استراسبورگ را انتخاب کردم .

شیوه‌ نقاشی‌تان چیست؟

فکر نمی‌کنم بتوانم بگویم شیوه‌ام چیست. فقط می‌دانم نوعی جست‌وجوست که دارم پیش می‌برم و کار می‌کنم.

شما بیشتر از روی مدل کار می‌کنید؟

از چیزهایی که فقط می‌بینم نقاشی می کنم. هیچ‌وقت از روی عکس کار نمی‌کنم.

دیدم که شما بدن انسان را به شکل‌های مختلف کشیده‌اید. بدن انسان را چطور می‌بینید؟

به شکل‌های مختلف روی حالت‌های بدن کار می‌کنم. بدن را آن‌طور که در برابر چشمانم هست نمی‌بینم. به لحاظ تکنیکی، یعنی از نظر حجم و رنگ و همه این‌ها برایم چندان مهم نیست. احساس می‌کنم بدنم را طور دیگری می‌بینم. ممکن است مثل یک حیوان باشد، یا شاید به طبیعت ربطش دهم. گاهی هم به آناتومی بدن نگاه می‌کنم.

چرا این نگاه را دارید؟

نمی‌دانم. برایم جالب است. یعنی از بدن می‌خواهم که یک حالت بگیرد و این موضوع برایم خیلی جالب است. اصلاً حالت‌های بدن زمینه‌ای نامحدود است. یعنی زمینه‌ جست‌وجویی نامحدود است؛ بی‌مرز است.

خیلی کم دیدم در کارهایی که نشان دادید، رنگ به‌کار برده باشید . چرا؟

الان بیشتر بدن را به طور کلی می‌بینم و روی حرکات کار می‌کنم و بعضی وقت‌ها هم آبرنگ به‌کار می‌برم. ولی دوست دارم فقط یک خط باشد و خوب دیده شود. خط برایم خیلی مهم است.

شما از نقاشی شناخته‌شده تقلید نمی‌کنید؟

نه، هیچوقت.

استادی ندارید، یا کسی نیست که از کارش الهام بگیرید؟

چرا، کارهای انگر - ingere- را خیلی دوست دارم. کارهایش هم خیلی ساده است. مخصوصاً خط‌هایی که می‌کشد. بیشتر وقت‌ها فقط یک خط است؛ تابلوهای مشهورش هم خطوط بدن را نشان می‌دهند: بدن‌های لخت. در موزه‌ لوور هم همیشه می‌توانم ساعت‌ها بمانم و la grand baigneuse را تماشا کنم. از بس که این اثر زیباست.

از نقاشان ایرانی که در اینجا هستند یا قبلاً بوده‌اند، چه کسانی را می‌شناسید؟

خیلی نمی‌شناسم. هیچ‌وقت نمایشگاه یک نقاش ایرانی نرفتم. در ایران به چند نمایشگاه رفتم، ولی خوشم نیامد. یعنی از نقاشی‌های ایرانی خیلی لذت نبردم. شاید هم نمایشگاه جالب نبود. خیلی نقاشان ایرانی را نمی‌شناسم.

چند وقت ایران بودید؟

من تابستان‌ها به ایران می‌روم. سال پیش رفتم. پنج سال بود که نرفته بودم.

آنجا می‌روید، کار هم می‌کنید؟

بله، خیلی کار می‌کنم. همین تابستان پیش که رفتم، رفتم اصفهان و کلی طرح کشیدم. در تهران هم طرح کشیدم. می‌رفتم موزه‌ هنرهای معاصر که خیلی خوشم آمد.

یک طرح هم دارید از یک بالرین که رفتید به اپرای پاریس و آن را کشیدید. چه‌طور نگاه کردید و این طرح را کشیدید؟

تاریک بود و من تنها چیزی را می‌کشیدم که احساسش می‌کردم. فقط با یک خط. برایم رقص خیلی جالب است. حرکات بدن برای من یک زمینه‌ بی‌مرز است.

به‌هرحال شما هنوز خیلی جوان هستید و شروع کرده‌اید و الان هم می‌خواهید در دانشگاه استراسبورگ کار را به طور آکادمیک ادامه دهید.

بله، می‌خواهم نقاشی را ادامه دهم. رقص هم برایم خیلی جالب است و می‌خواهم باز هم رقص را ادامه دهم. شاید طرح‌هایم را ادامه دهم .

رقص برایتان جالب است، یعنی کشیدن از روی رقص؟

هر دو. هم از حرکت بدن خودم در فضا و طرح رقص.

یعنی خودتان هم می‌رقصید!

بله، رقص معاصر.

رقص چه تأثیری در نقاشی شما می‌گذارد؟

همان پرسش‌هایی که به دنبالش هستم؛ وقتی ‌می‌رقصم، ادامه‌اش در همان نقاشی‌ها و طرح‌هایم هست.

در واقع رقص کامل‌کننده‌ کار نقاشی‌تان است!

بله، همین‌طور است.

خیلی متشکرم. اگر چیزی خودتان می‌خواهید بگوید.

آدرس سایتم را می‌دهم: www.ranafadavi.overblog.com

سپاس.

نوشتن با رنگ

Sun, 20 Nov 2011 06:04:58 +0000

به مناسبت ششمین سالگرد درگذشت مکرمه قنبری، بانوی نقاشی نائیو ایران

گندم عمادیان - نه خواندن می‌دانست/نه نوشتن/اما چیزی می‌گفت/که نه خوانده بودم/نه کس نوشته بود
این شعر عباس کیارستمی را می‌توان ترجمان زندگی مکرمه قنبری دانست که ۷۷سال زندگیش در روستای درینکده بابل به کشاورزی گذشت.

مکرمه دوست داشت شعر بگوید ولی چون سواد خواندن و نوشتن نداشت نقاشی می‌کرد. او نقاشی را در شصت و چهار سالگی و به صورت خود آموخته شروع کرده بود.

عکس اول

مکرمه گاو محبوبی داشت که برای چراندن آن مجبور بود روزانه مسافتی طولانی را بپیماید. پس از چندی بیمار می‌شود و فرزندانش که نگران سلامتی مادر بودند بدون اطلاع او حیوان را می‌فروشند. مکرمه متأثر از این اتفاق به سکوت و انزوای خود پناه می‌برد. اولین نقاشی او گاوی بود که با گل و خاک روی سنگ نقاشی کرد. پسر مکرمه که به شوق مادر پی برده بود ۵۰ کاغذ و مقداری رنگ برای او می‌گذارد. بعد از چند هفته که به درینکده بازمی‌گردد مکرمه پشت و روی کاغذ‌ها را نقاشی کرده بود و کارش به نقاشی روی دیوار هم کشیده بود.

نقاشی دوم

زنان، مردان، دیوان و فرشتگان و موجودات خیال‌انگیزی که از ذهن او تراوش می‌کنند اجاق‌گاز و یخچال، در‌ها، پنجره‌ها و حتی کدوهای حلواییش را می‌پوشانند. با کشیدن نقاشی‌ها مکرمه به کلی خوب می‌شود. دیوارهای خانه کوچک مکرمه مملو از طرح‌ها و رنگ هایی‌ست که چهره مکرمه را همراه با کودکانش در طبیعت و میان درختان میوه با گل‌ها و پرندگان و حیوانات خانگی محبوبش می‌سازند. در میان تصاویری که زندگی روزمره مکرمه در مزارع برنج و گندم را نشان می‌دهند، قصه ازدواج اجباریش در دوره ارباب رعیتی، زندگی در کنار هوو‌ها و رؤیا‌هایش بار‌ها تکرار و روایت می‌شوند.

مکرمه در چهارده سالگی ازدواج کرد. ازدواجی که به خواسته‌اش نبود. او دل در گروی جوانی ۲۱ ساله و با سواد داشت که از طرف دولت برای کارهای اداری به روستا سر می‌کشید. آن دو به یکدیگر علاقه داشتند اما چون برادر ارباب برای مکرمه پا پیش گذاشته بود، پدر مکرمه پنهانی به جوان بله داد. سرانجام کدخدا توانست به زور کتک و شلاق مکرمه و پدرش، بعد از ۱۵ روز از آن‌ها بله بگیرد و پس از مراسم عروسی با شلاق دختر را سوار الاغی کند و به ده بیاورد. پسر جوان دیگر هیچ‌وقت پیدایش نشد بی‌آن‌که مکرمه بفهمد فراریش دادند یا او را کشتند.

"ممد آقا" کدخدای ۵۷ ساله ده و پدر ۱۲ فرزند بود، مکرمه سومین زنی بود که او به خانه‌اش می‌برد. او مردی خشن بود که عادت داشت زنانش را به بهانه‌های مختلف به درخت ببندد و با یراق اسب و شلاق به باد کتک بگیرد. قصه ممد آقا که بعد از سال‌ها زندگی و تولد ۹ فرزند هم به او علاقه‌ای نداشت و انتقاد از نظام ارباب رعیتی همیشه در نقاشی‌های مکرمه حضور دارد. یکی از تابلوهای زیبای مکرمه قصه پررنگ و آب مردی است که با شلاقی سیاه دختری را گرفته، بر خروسی می‌برد. عده‌ای دور آن‌ها جمع شده‌اند تا با چوب دوشاخ جلوی مرد را بگیرند، اما هرچه می‌کنند موفق نمی‌شوند. همگی دور تا دور تابلو ایستاده‌اند و رفتن مرد و دختر را تماشا می‌کنند.

نقاشی سوم

زنان سوژه محوری نقاشی‌های مکرمه هستند. زنان مکرمه زیبا و با رنگ‌هایی روشن و شاد تصویر می‌شوند: زن زحمت‌کش روستایی، دخترانی که به زور ارباب عروس شده‌اند و زنان عاشق در کنار مردان دیوصفت شاخدار که نمونه بارز پلیدی و زورگویی‌اند. در نقاشی‌های مکرمه چهره مردان اغلب کریه و ناخوشایند است. یکی از دلایل ترسیم مردان با چشمانی خشن و در هیبت ماران و موجودات اهریمنی فرازمینی ازدواج نا‌خواسته مکرمه و سختی‌ها و خاطرات ناخوشایند زندگی اوست.

مکرمه درباره زندگی روزمره‌اش می‌گوید: "من همیشه کاری برای انجام دادن دارم. در خانه هم کار می‌کنم، هم نقاشی. هیچ‌گاه بیکار و بیهوده زندگی نکردم. حتی مانند سایر خانم‌ها، عادتی به خواب ظهر ندارم." مکرمه سال‌ها عروس‌های ده را آرایش می‌کرد و مدتی هم به خیاطی می‌پرداخت. ۱۲ سال قابله روستا بود و بیش از ۲۵ نوزاد را به دنیا آورد و حتی در به دنیا آوردن بره‌ها و گوساله‌های کدخدا هم کمک می‌کرد.

شوهر مکرمه داستان‌های زیادی از شخصیت‌های شاهنامه، لیلی و مجنون و همچنین قصه‌هایی از قرآن مانند ابراهیم و اسماعیل، یوسف و زلیخا و حضرت مریم و عیسی را از برمی‌خواند. نقاشی‌های مکرمه مملو از این داستان‌ها و همچنین متل‌ها و قصه‌های بومی و عاشقانه مازندران است. وقتی پای صحبتش می‌نشستند تمام زیر و بم تابلویش را توضیح می‌داد، منظومه‌هایی چون رعنا و نجما، امیر و گوهر و منظومه طالبا. برای بعضی از تابلو‌ها هم خودش داستان‌سرایی می‌کرد. هنر مکرمه بدوی است. بی‌پیرایگی کودکانه و سادگی فرم‌ها در کنار ترکیب بندی محکم آثار او را در کارهای پل کله، هنری ماتیس و مارک شاگال نیز می‌توان یافت.

نقاشی چهارم

رنگ در نقاشی‌های قنبری تند و فوتوریستی است. تمام این رنگ‌ها را می‌توان در محیط روستا یافت. می‌شود آن‌ها را در چهل‌تکه‌هایی که پیرزن‌ها می‌دوزند و در بافته‌های تزئینی پیدا کرد. اما استفاده از بوم و قلم‌مو اتفاقی است که برای کمتر روستایی‌یی می‌افتد. جان‌بخشی به این رنگ‌های درخشان و ترکیب متنوع آن‌ها روی بوم نمی‌تواند یکسر اتفاقی باشد.

مکرمه تا سال‌های آخر عمرش در کنار کار در مزرعه نقاشی می‌کرد و علاقه داشت نقاشی‌هایش را به دیگران هدیه کند. او تابلوی بزرگی از حرم امام رضا کشیده و آن را به مسجد روستا هدیه کرده بود. اولین نمایشگاه مکرمه در سال ۷۴ به همت پسرش و خانم سیحون برگزار شد. در هشت سال نقاشی بی‌وقفه او، هشت نمایشگاه انفرادی و ۱۵ نمایشگاه گروهی از آثارش برگزار شد.

مکرمه قنبری درباره سال‌ها نقاشی کشیدن در روستا می‌گوید: "چهار سال تنها شب‌ها نقاشی می‌کردم. هرگاه مهمان ناخوانده‌ای سر می‌رسید به‌سرعت همه وسایلم را پنهان می‌کردم. آن‌ها فکر می‌کردند کاغذ و رنگ و قلم به چه درد یک کشاورز می‌خورد؟"

نقاشی کشیدن مکرمه به راحتی در میان اهالی روستا و حتی در خانواده‌اش پذیرفته نمی‌شد. یکی از پسران مکرمه چون مادرش تصویری برهنه از آدم و حوا کشیده بود از او دلگیر بود و سال‌ها با او صحبت نمی‌کرد.

نقاشی پنجم

مکرمه در سیر خلق آثارش مسحور دنیای درونی، خواب‌ها و رؤیا‌هایش می‌شود. او برخلاف هووی صدساله‌اش که کدخدا، نظام ارباب رعیتی و سختی زمانه را قسمت و سرنوشت خود می‌داند، با نقاشی‌هایش یکسر علیه سرنوشت خود عصیان می‌کند. زیبا‌ترین آثار مکرمه متعلق به دورانی‌ست که او با به تصویر کشیدن زنان و مردان عاشق به ترمیم خاطرات و بازسازی گذشته خود دست می‌زند. نقاشی‌های او بازتاب زخمی هستند که سال‌ها قبل با ازدواجی اجباری بر دختری جوان زده شده. زخمی که با از دست دادن گاو محبوب در میانسالی سر باز‌می‌کند و در نقاشی‌ها التیام می‌یابد.

نقاشی ششم با زیرنویس لیلی و مجنون

در این آثار، مکرمه شاعر، جوان محبوبش را با گل‌هایی در دست در فضایی شاد و رنگین کمانی بالای سر، رو در روی خود نقاشی می‌کند. یا همراه او سوار بر مرغی بال گسترده به سوی آسمان می‌رود.
مکرمه قنبری در آبان سال ۸۴ در روستای زادگاهش چشم از جهان فروبست و در باغچه خانه‌اش به خاک سپرده شد. پیش از مرگ مکرمه نمایشگاه‌هایی از آثار او در کشورهای مختلف برگزار شده و در سال ۲۰۰۱ توسط بنیاد پژوهش‌های زنان سوئد به عنوان زن سال برگزیده شده بود. خانه مکرمه قنبری در روستای درینکده بابل با ثبت در فهرست آثار ملی به موزه تبدیل شده که هر ساله همزمان با سالگرد وفات او کارگاه‌هایی از نقاشان خودآموخته در آن برگزار می‌شود.

پنجره‌ای به طبیعت

Sat, 01 Oct 2011 10:01:47 +0000

گفت‌و‌گو با مینا حمیدی درباره نقاشی انتزاعی و چگونگی رویارویی او به عنوان یک هنرمند مهاجر با واقعیت

پانته‌آ بهرامی

پانته‌آ بهرامی - آثار اخیر مینا حمیدی، نقاش ایرانی مقیم تورنتو، با آبستره درآمیخته است. او که فارغ‌التحصیل کار‌شناسی در رشته ادبیات از دانشگاه فردوسی‌ست، از دو دهه پیش نقاشی را به طور جدی شروع کرده است.

حمیدی در خانواده‌ای هنرمند، با پدری پیانونواز و خواهری نقاش پرورش پیدا کرد. آثار مینا حمیدی روندی از واقع‌گرایی (رئالیسم) به نقاشی انتزاعی (آبستره) را طی کرده و رنگ‌های انتزاعی آثارش از شادی و عشق به زندگی لبریز است.

مینا حمیدی یک دهه پیش به کانادا مهاجرت کرد و پنجره‌ای در آپارتمانش در تورنتو که به سوی طبیعت باز می‌شد، به رابطه این هنرمند با دنیای بیرونی نقاشی‌هایش شکل داد. او از گذشته‌های دور و از آغاز کارش می‌گوید:

از واقع‌گرایی تا انتزاع در گستره یک دهه

مینا حمیدی- حدوداً ۲۰ سال پیش به‌طور پیگیر به دنبال هنر رفتم. اول نقاشی را آغاز و در کنار آن آواز را شروع کردم. با اساتید خوبی که در مشهد نقاشی مدرن درس می‌دادند، کار کردم. من با طراحی و نقاشی شروع کردم، ولی با نگاه کاملاً مدرن به نقاشی؛ و من همه این سال‌ها دوست داشتم به انتزاع (آبستره) برسم که البته خیلی طول کشید. حدود ۱۰ سال من نمی‌توانستم از قید موضوع بیرون بیایم.

از قید موضوع خارج شدن برای مینا حمیدی چه مفهومی دارد، نقطه آغازین کار او رئالیسم بود، کشیدن پرتره، اشیاء و طبیعت آنگونه که وجود دارند، هنرمند ایرانی مقیم تورنتو دغدغه‌های نقاشی خود در آن دوره را اینگونه ترسیم می‌کند:

نگاهم کاملاً مدرن بود، ولی همیشه موضوع داشتم. یعنی باید فکر می‌کردم که مثلاً اینجا یک میز باشد، اینجا یک پرتره باشد، یا یک درخت باشد. به هر حال موضوعی داشته باشد. حالا یا موضوع‌هایی از درونم، مثل‌‌ همان زن‌های بی‌چهره‌ام که در واقع حسی بود که نسبت به زن در جامعه خودم در آن زمان داشتم: زن‌های بی‌صورت. بیشتر آثار زنهای بی‌صورت که یک جورایی میان زمین و آسمان بودند، یعنی حتی پایشان هم روی زمین نبود، متعلق به این دوره هستند.

نمی‌دانستم این‌ها واقعی هستند یا اصلاً حضور دارند یا نه. زن‌ها آن شکلی بودند. زنانگییی که نمی‌دانی خوب است یا دردناک است یا این زنانگی را باید نشان داد یا باید پنهانش کرد. بنا بر شرایطی که در ایران داشتم این مسائل موضوع ذهنی من در آن دوران بود. اما بعد‌ها آرام آرام بعد از اینکه مهاجرت کردم، ۱۱ سال پیش آمدم کانادا، پنجره‌ی بزرگی داشتم که آسمان‌های عجیب تورنتو را در قاب آن می‌توانستم ببینم و آن رنگ‌های بی‌نظیری که در آن آسمان می‌دیدم. رنگ‌های پاییز تورنتو آنقدر در من تأثیر گذاشت که آرام آرام دیدم که می‌توانم آبستره کار کنم. و اینکه می‌گویید رنگ‌هایت این قدر زیاد و شاد و یک‌جورایی خام است، در واقع توانستم از آن خاکستری‌های خیلی خاکستری بیایم بیرون و برسم به رنگ‌های خام‌- پخته‌ای که بیشتر در طبیعت می‌بینی، بیشتر به‌خصوص در آسمان بعد از باران.

و بعد هم که زندگیم آبستره شد. حرکت، مهاجرت و حل شدن در جامعه و مثل بقیه رفتن در جامعه. آبستره شد، اتفاق افتاد و نقاشی‌هایم خوشبختانه همانی شد که بیشتر خودم راضی‌ام و دوستش دارم. یعنی شد‌‌ همان عناصری در تصویر که حرف می‌زند. البته من هر دو سبک را کار کردم، بسیاری فکر می‌کنند مثلاً نقاشی آبستره کاری ندارد، خب یک خطی گذاشته و یک رنگی. نقطه کلیدی آنجاست که بتوانی با همین خطوط و رنگ‌ها ارتباط برقرار کنی، بدون آنکه موضوع معینی داشته باشد که برای بیننده تو شناخته شده باشد. برای مثال وقتی یک زن می‌کشید که حتی صورت هم ندارد، مخاطب می‌تواند با موضوع شما ارتباط برقرار کند. اما در آبستره شما فقط با ابزار خود نقاشی، بدون ادبیاتش که به نظر من موضوع می‌شود، باه‌مان خط، فرم، رنگ، تیره و روشن می‌خواهید احساساتتان را بیان کنید و مخاطب داشته باشید.

مینا حمیدی در روند کارش از رئالیسم به آبستره رسید، برخی از هنرمندان بر این باورند که طی کردن این روند برای یک نقاش الزاماً لازم نیست ولی مینا حمیدی معتقد است رسیدن به آبستره نیاز به گذار از رئالیسم دارد:

به نظر من لازم است که مراحل قدم به قدم انجام شود. یعنی باید من اول بتوانم یک چیزی را عین خودش بسازم که بعد بتوانم از توی آن انتزاع کنم، چیزهایی که می‌خواهم نگه دارم و آن قدر این انتزاع انجام می‌شود تا اینکه دیگر شما از اول می‌توانید آبستره کار کنید. به نظر من محکم‌تر است وقتی شما رئالیسم کار می‌کنید که از آنجا حرکت کرده و آمده رسیده به آبستره. نقاشی محکم‌تری‌ست، تصویر محکم‌تری‌ست و اثر هنری محکم‌تر و ماندنی‌تری‌ست تا اینکه از اول شروع کنید به آبستره کار کردن. در این صورت فضای بازی و تجربی کافی نخواهید داشت.

به‌نظرم این موضوع در رشته‌های دیگر هنری نیز صادق است. مطمئنم که در موسیقی الفبا را باید از‌ همان قدیم، از همان پایه‌ها شروع کنی، تکه تکه بیایی و هی آزاد شوی در حرکت تا برسی به مرحله عالی‌تر. در همه رشته‌های هنری نیز این‌گونه است. در شعر شما می‌بینید که چه طوری شاعر حرکت می‌کند، می‌آید تا به آنجایی می‌رسد که پست مدرنیسم است و می‌تواند آزاد کار کند. البته خیلی‌ها دوست ندارند، ولی من دوستش دارم و فکر می‌کنم این نشانه حرکت هنرمند است که به جلو می‌رود. چون زندگی حرکت می‌کند.

آزادی و تغییر در هنر

می‌توان آبستره را نوعی آزادی در هنر تعبیر کرد، یعنی نقاش به مرحله‌ای می‌رسد که می‌تواند خودش را آزاد حس کند و خودش را بیان کند. مینا حمیدی در پیوند با این نوع آزادی در هنر می‌گوید:

آبستره را می‌توان با آزادی و حتی تحول پیوند داد. یعنی مثل خود زندگی. یعنی نگرش‌های ما به فرهنگ و زندگی تغییر می‌کند. الان من دیگر نمی‌توانم مثل مادرم زندگی کنم. برای اینکه اصلاً جهان تغییر کرده است. جهان هنر هم باید تغییر کند، رو به جلو برود. هنرمند باید آزاد شود و وظیفه ما به عنوان هنرمند این است که از راه‌هایی وارد شویم که مردم را هم به این نگاه جدید به هنر عادت دهیم.

اما در خود این هنرمند چه تحولی رخ داده که این مرحله را طی نموده و از رئالیسم به امپرسیونیستم رسیده؟ او در پاسخ می‌گوید:

این خیلی سئوال جالبی‌ست. من همیشه فکر می‌کنم هنرمند‌ها، گاهی فکر می‌کنم طفلک‌ها، چون دستشان خیلی روست. یعنی شما وقتی یک خانم یا آقای هنرمندی را می‌بینید، کافی‌ست به اثر هنریش به دقت نگاه کنید، همه درونش را می‌توانید آنجا ببینید. اگر هنر است، تا در درون خود آدم اتفاق نیفتد، به نظر من در اثرش هیچ تغییری ایجاد نمی‌شود. من همین آمدنم به ماورای آب‌ها، آمدنم به یک فضای باز، دیدن این همه رنگ، تغییراتی که در زندگی خصوصی‌ام بعد از این پیش آمد، مجبور شدم با زندگی حرکت کنم، دیگر به چیزی چنگ نینداختم. و خب اینجا زیباست. اگر ایران بودم، یک چیزهایی آنجا داشتم که اینجا نداشتم. پس این روند به من کمک کرد که خودم آبستره شدم. مثل یک برگ روی آب. تا این اتفاق نیفتد، نمی‌توانی آزاد کار کنی. نمی‌توانی آزاد نقاشی کنی. باید در خودت این احساس آزادی را به نظر من تجربه کرده باشی که در نقاشی‌ات مشخص شود. و من این را احساس می‌کنم. الان این را کاملاً دوست دارم و در نقاشی‌هایم خیلی مشخص است. بدون آن من فکر می‌کنم اصلاً هیچوقت نمی‌توانستم از قید موضوع بیرون بیایم.

زندگی خصوصی هر هنرمندی بر اثرش تأثیر می‌گذارد، مینا حمیدی از همسرش جدا شده، دو فرزندش که در کانادا هستند به کار و تحصیل مشغول‌اند. این رهایی به نوعی رهایی او در آثارش انجامیده، به قول خودش: «من کاملاً با خودم هستم، با کتاب‌هایم هستم، با بوم نقاشی‌ام هستم، با موسیقی‌هایم هستم. خودم هستم و این اتفاق باعث شده که در نقاشی‌ام هم بتوانم خودم باشم، آزاد، بدون این درگیری که حالا مثلاً می‌خواهم یک خانم بکشم یا یک درخت بکشم. با فرم‌ها، با خط‌ها و با رنگ‌ها احساسم را بیان می‌کنم.»

تأثیر شرایط اجتماعی بر هنرمند

مینا حمیدی معتقد است یک هنرمند آن قدر با اجتماع و مسائل اجتماعش آغشته است که نمی‌تواند حرفی غیر از آن‌ها بزند. او می‌گوید:

«آنجا مسائلم چیزی دیگری بود. شاید بتوانم بگویم تأثیر مهاجرت در هنرمند است، اینکه بتواند فضای قبلی خودش را حفظ کند، خُب خیلی مهم است. هنرمندانی که آثارشان با کلام ارتباط مستقیم دارد مثل شاعر یا بازیگران خیلی برایشان سخت‌تر است، بسیاری از آنان از جامعه‌شان قطع می‌شوند، چون ابزار کارشان را از دست می‌دهند.

به نظر من هنرمند بیشتر از همه نسبت به هنر مسئول است. حواس آدم همیشه باید جمع باشد. اگر تو می‌خواهی حتی حرفی از مسائل اجتماعی سرزمین‌ات یا جایی که در آن زندگی می‌کنی، بیان کنی، باید تلطیف شده باشد. برای اینکه به نظر من وظیفه هنر این است. به خصوص در قرنی که ما در آن زندگی می‌کنیم. این قرن ماشینی که مردم این همه گرفتاری، درگیری و تنش دارند.

به نظرم آن چیزی که انسان را نجات می‌دهد، هنر است. آن لطافتی که هنر با نگاه تلطیف‌شده به موضوعات زندگی می‌نگرد و وارد زندگی می‌کند. یعنی به نظر من هنرمند اول در قبال هنر مسئول است، در قبال زیبایی مسئول است. حتی اگر می‌خواهد چیزی را بیان کند، باید زیبا و تلطیف شده باشد. اگرنه تأثیر نمی‌کند. به نظر من اصلاً این هنر نیست که هنرمند برخی مسائلی را‌‌ همان طور که هست یا کمی این‌ور و آن‌ور بیان کند. تأثیر خودش را ندارد.»

هنرمندی که در ورای مرزهای کشورش زندگی می‌کند، دغدغه‌های ویژه و مشکلات خاص خود را دارد، از نظر مینا حمیدی مهم‌ترین این مشکلات چگونگی رویارویی با این واقعیت است که هنرمند مهاجر دیگر کمتر می‌تواند حرف جامعه خودش را بزند. او می‌گوید:

«من که خودم را یک هنرمند ایرانی می‌دانم، دلم می‌خواهد خیلی از آنجا داشته باشم. یعنی سعی می‌کنم که ارتباطم را نگه دارم، حتماً سالی چند بار بروم ایران، مسائل را لمس کنم. ولی به هر حال چون اینجا زندگی می‌کنم، مقداری فاصله می‌افتد، مقداری کمرنگ می‌شود. این به نظر من یک مشکل است. به خصوص، همان‌طور که گفتم، برای آنهایی که ابزار کارشان با کلام است. آن‌ها خیلی بیشتر آسیب می‌بینند. ولی در عین حال به نظر من از یک‌طرف هم آزادی‌هایی پیدا می‌کنی که آزاد‌تر کار کنی. اگر حرفی داری می‌زنی، یا اگر می‌خواهی کار کنی. دلم می‌خواهد حتی اگر که حرفی می‌زنم،‌‌ همان عشقی که مولانا می‌گوید باشد،‌‌ همان رفاقتی که آنجا از آن حرف زده می‌شود، بتوانم یک روزی این رنگ‌های آبی، زرد، قرمز، نارنجی را به مردم بدهم. آن گرمایی که وجود دارد بین آدم‌ها و بین روابط آدم‌ها و واقعاً باید وجود داشته باشد. این‌ها را به مردم بدهم تا شاید بتوانم کمی دل تنهایی‌تان را رنگین کنم.»

ایمیل گزارشگر:

pantea. bahrami@yahoo. com

عکس‌ها: پاتته‌آ بهرامی

در همین زمینه:
::"گزارش‌های پانته‌آ بهرامی در رادیو زمانه::

عصاره شرقی نقاش ایرانی

Sat, 01 Oct 2011 09:59:30 +0000

گفت‌و‌گو با فرهاد سلطانی نقاش مقیم لندن

بابک مستوفی

بابک مستوفی - فرهاد سلطانی جزو نقاشانی است که در جوانی مهاجرت کرد، در لندن سکنی گزید و در دانشگاه پر سر و صدای "گلدسمیت" در سال‌های دهه ۷۰ تحصیل کرد. پس از آن هم در بریتانیا ماند، اما عصاره شرقی را در آثارش حفظ کرد.

سلطانی که به عنوان نقاش، مجسمه‌ساز و معمار در بریتانیا مشغول به کار است، چندین نمایشگاه مختلف در لندن برپا کرده و طراحی‌های داخلی و خارجی ساختمان‌های مختلفی را بر عهده داشته است.

نمایشگاه تازه او که با عنوان "جوهر هستی- قسمت دوم" در مرکز هنری شناخته شده‌ای در شمال لندن (آرت دپو artsdepot) افتتاح شده، آثار نقاشی و مجسمه‌های او را که بر اساس کلمه "حق" پدید آمده‌اند، در معرض دید علاقمندان نهاده است. آن طور که در بروشور توضیح داده شده، کلمه "حق" از ریشه حقیقت با معنای استعاری حقیقت جهان مورد استفاده نقاش قرار گرفته است.

گفت‌و‌گوی زمانه با این نقاش ساکن لندن را بخوانید.

ابتدا لطفاً پیش‌درآمدی درباره سیر کاریتان برای خوانندگان ما بگوئید.

فرهاد سلطانی، نقاش، مجسمه‌ساز و معمار

فرهاد سلطانی - از سن پنج سالگی علاقه زیادی به طراحی نشان می‌دادم و بعد نقاشی را از سن هفت سالگی، زیر نظر دایی مادرم که نقاش و معمار معروفی بود و در واقع جزو شاگردان کمال‌الملک محسوب می‌شد، به شکل خیلی جدی دنبال کردم. نقاشی را به صورت کلاسیک به من آموخت و من شروع کردم به کار کردن. در شانزده‌سالگی نقاشی‌هایم را می‌فروختم و در هجده‌سالگی برای خودم سبکی داشتم که جنبه تخیلی داشت و بعد کم کم علاقه نشان دادم به مجسمه‌سازی و با هنرهای سه بعدی بیشتر آشنا شدم. در سن بیست سالگی به حد وفور تابلو فروخته بودم و درآمد خیلی خوبی از این راه داشتم. تابلو‌ها هم جنبه تجاری نداشت و خیلی نزدیک به سوررئالیسم بود. برخی از کارهای آن دوره‌ام را در نمایشگاه قبلی دیده بودید که برمی‌گشت به سال‌های دهه ۷۰ میلادی. یک دوره‌ای وارد کارهای طراحی داخلی و بعد نقشه‌برداری شدم. یک دوره خیلی کوتاهی را هم در دانشگاه هنرهای تزئینی طی کردم اما بعد آمدم لندن و مستقیم وارد دانشگاه گلدسمیت شدم.

چه سالی بود؟

۱۹۷۵. ابتدا خیلی وحشت داشتم چون محیط برایم نا‌آشنا بود و خیلی هم ترسیده بودم که باید بنویسم و تحقیقات زیادی انجام بدهم، برای همین در دانشگاه از پایه شروع کردم. همزمان کارهای طراحی و معماری می‌کردم و از این طریق زندگیم را می‌گذراندم و پول دانشگاه را هم می‌دادم. یک دوره‌ای هم جزو نقاش‌های چلسی، شنبه‌ها می‌آمدیم و کار‌هایمان را ارائه می‌کردیم و می‌فروختیم که دوره جالبی بود. بعد در دوره فوق‌لیسانس تخصص گرفتم در سرامیک و در دوره‌های بعدی برای دکترا روی هنر پیش از اسلام کار کردم. در سال ۱۹۹۵ وارد دوره تخصصی معماری شدم و از طرف انجمن معماران، کارم را ارزیابی کردند و لیسانس و فوق‌لیسانس معماری هم به من دادند. در این مدت نمایشگاه‌های زیادی هم داشتم...

معمولاً هر کدام از نمایشگاه‌هایتان یک سوژه خاص دارد...

بله. برای هر نمایشگاه روی سوژه خاصی کار می‌کنم. سوژه‌ای را برمی‌دارم و در واقع رویش تحقیقات زیادی انجام می‌دهم و بر روی ابعاد مختلف آن کار می‌کنم.

و این‌بار روی کلمه "حق" متمرکز شده‌اید. در هر دو نمایشگاه اخیر شکل‌ها و فرم‌هایی را در نقاشی‌ها و مجسمه‌ها با کلمه حق خلق کرده‌اید. ریشه‌اش از کجا نشأت می‌گیرد؟ چرا "حق"؟

فرهاد سلطانی: کلمه "حق" برای من جاذبه بسیار زیادی داشته. بعضی‌ها می‌گویند شاید به این خاطر که این کلمه بی‌‌نهایت مفهوم عرفانی دارد.

کلمه "حق" برای من جاذبه بسیار زیادی داشته. بعضی‌ها می‌گویند شاید به این خاطر که این کلمه بی‌‌نهایت مفهوم عرفانی دارد. عرفای ما مراحلی را گذرانده‌اند و به جاهایی رسیده‌اند و وارد ابعادی شده‌اند که این ابعاد به "حق" در آثارم شکل داده است. من در سن خیلی پائین به شکل عمیقی جذب عرفان شدم و این باعث شد که مقدار زیادی تفکر مرا سالم نگه دارد. البته در واقع شکل حقی که در کار من می‌بینید ایده اولیه‌اش از حرکت کواکب که در کارهای خواجه نصیر طوسی هست آمده؛ حرکت دوار ماه به دور زمین و تناسبی که نسبت به هم دارند، در کار‌ها بسیار دیده می‌شود. از کودکی محو آسمان می‌شدم و ستاره‌ها را دنبال می‌کردم، با این تفکر که چه عالمی آن بالاست، ما چی هستیم و اینجا چه می‌کنیم و وظیفه‌مان چیست؟ همین‌طور به مرور زمان چیزهایی را در پازل زندگی کنار هم گذاشتم و دیدم همه چیز مفهوم دارد. یعنی حتی آن کائوسی (Chaos، به معنای اغتشاش) که نگاه می‌کنیم و فکر می‌کنیم منظم نیست، در واقع بسیار هم منظم است، فقط باید ابعادش را بشناسیم.

چیزی که در نقاشی‌های آخرتان جلب توجه می‌کرد، شکل‌هایی از کهکشان بود که با ابعاد و رنگ‌های مختلف توصیف می‌شد. این را می‌شود یک جست‌و‌جوی شخصی در آسمان‌ها تلقی کرد؟

عنوان نمایشگاه من هست "جوهر هستی، قسمت دوم." این برمی‌گردد به یک تجربه فیزیکی و یک تجربه متافیزیکی. من به عنوان خالق این آثار این را تجربه کرده‌ام و سعی دارم با مخاطبم این تجربه را قسمت کنم. حالا مخاطب تا چه حد با آن ارتباط برقرار می‌کند، بحث دیگری است اما طبیعتاً من خودم و تمام هستی اطرافم را سلول‌هایی می‌بینم که خداوند خلق کرده و ما جزوی از آن هستیم. بنابراین اگر در این کار‌ها حرکات بسیار زیادی هست با سیارات مختلف با رنگ‌های گوناگون، این یک ذره ناچیزی هست از چیزی که ما در آن زندگی می‌کنیم، در اطراف ما هست و ما آن را نمی‌بینیم. من سعی کرده‌ام تا آنجا که توانسته‌ام تصویرش کنم. گاهی اوقات شاید جسارت هم کرده‌ام به این شکل که دیگرانی را مطرح کرده‌ام که در این جهان ما را می‌بینند. حالا این نگاه می‌تواند درونی باشد یا بیرونی. این چشم‌ها که در یکی از کار‌ها می‌بینید، به این نگاه برمی‌گردد.

برای این منظور سبکی را انتخاب کرده‌اید که به سوررئالیسم نزدیک است. فکر می‌کنید چقدر وام گرفته‌اید از سوررئالیسم؟

با اسم بردن از سوررئالیسم بلافاصله اسم سالوادور دالی به ذهن می‌آید. اما من کارهای استاد بهزاد را که نگاه می‌کنم، بی‌‌نهایت سوررئالیسم قوی‌ای در آن حس می‌کنم. آن جهنم و بهشت و حرکاتی که نشان می‌دهد نوعی سوررئالیسم است. اما در کار من فرق می‌کند. من تلاش می‌کنم راجع به این هستی صحبت کنم...

اما به هرحال یک جاهایی به نظر می‌رسد تحت تاثیر کاندینسکی یا حتی خوان میرو هستید...

شما وقتی مطالعه می‌کنید طبعاً تمام این‌ها حتی هنرمندان کلاسیک بر روی شما خواسته یا ناخواسته تأثیراتی می‌گذارند. کار آخرم را که تمام کردم، حس کردم خیلی نزدیک است به کارهایی از کاندینسکی. البته خود کاندینسکی هم جالب است؛ او معنویت را می‌شناسد و در پی چیزی‌ست و چیزهایی را دیده است و می‌خواهد زبانی را باز کند.

شما هم کار نقاشی و مجسمه‌سازی می‌کنید و هم معماری. چه ارتباطی بین آن‌ها می‌بینید؟

هنر معماری در واقع پدر هنرهای دیگر است. مجسمه‌سازی توش هست، نقاشی هست، طراحی هست... حالا ما چقدر معمار داریم که مجسمه‌سازی هم می‌کنند و کارهای مجسمه‌سازیشان را به کس دیگری نمی‌سپرند؟ به تازگی در انجمن معماران خواسته بودند که کار‌هایمان را به صورت هنرهای زیبا ارائه کنیم، یعنی در واقع به صورت نقاشی و مجسمه. می‌گویند این‌ها از هم جدا نیستند، در واقع یکی هستند و مکمل یکدیگر. در دوره رنسانس هم که نگاه کنید خیلی از مجسمه‌ساز‌ها معمار بودند و نقاشی هم می‌کشیدند.

در این نمایشگاه ماکت‌هایی از ساختمان‌هایی را که به شکل کلمه حق طراحی کرده‌اید، گذاشته بودید. طرحی دارید که آن‌ها را به شکل عملی اجرا کنید؟

من آن‌ها را به شکل ساختمان یا مجسمه‌های بسیار بزرگ برای معابر عمومی طراحی کرده‌ام که فضای بسیار بزرگی احتیاج دارند. آن‌ها سمبل عشق، عدالت و پاکیزگی هستند. در واقع دارم نشان می‌دهم که ما این همه چیزهایی داریم که غنی است اما می‌گردیم و می‌رویم ساختمانی را که در لاس‌وگاس ساخته شده، در خاورمیانه دوباره پیاده می‌کنیم و به به هم می‌کنند! در حالی که با همین کلمات می‌توانیم ساختمان‌های عظیمی بسازیم که حتی اروپایی‌ها غبطه بخورند. این جوهر شرقی بسیار مهم است. من در اروپا زندگی و تحصیل کرده‌ام، اما عصاره شرقی در من هست.

در همین زمینه:
::مقالات و گفت و گوهای بابک مستوفی در رادیو زمانه::

پرویز کلانتری: «نقاشی من از جنس خاک است»

Sun, 04 Sep 2011 08:09:17 +0000

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده: سال‌ها پیش کودکی با قطعه ذغالی در کوچه روی دیوار خانه‌ی‌شان نوشت: «اگر می‌خواهی مرا بشناسی، سر این خط را بگیر و بیا». او خط را پیچاند و پیچاند و رفت روی دیوار کناری. بعد روی دیوار همسایه. رفت تا انتهای کوچه و خط را ادامه داد، تا کوچه‌های بعدی. تا این که متوجه شد در یک محله‌ی غریبه گم شده است.

شروع کرد به گریه و زاری. چون گم شده بود. البته طبیعی بود که سر آن خط را بگیرد و دوباره برگردد سرجای اول. ولی از آنجا که خط را درهم پیچانده بود، دیگر نمی‌توانست این کار را انجام دهد.

این کودک حالا بیش از ۴۰ سال است در حال خط کشیدن است. در سبک‌های مختلف به نقاشی می‌پردازد. فروردین ماه گذشته وارد هشتادمین سال زندگی‌اش شد. بعدها وقتی بزرگتر شد، معلم تازه از اروپا برگشته، جلیل ضیاء پور، مسیر حرکتش به سوی دنیای سبک‌های تازه را تغییر داد.

در قطار هنر که سوار شد، از پنجره‌ی قطار به پیکاسو نگاه کرد که قلم‌ مویش را همچون تبر به جان درخت‌های پیر و سبک‌های پیشین انداخته بود و تلاش می‌کرد تا جایی برای نهال کوبیسم باز کند. میرو و شاگال را دید. از سال ۱۳۵۳ با شروع نقاشی‌های کاهگلی دوره‌ی تازه‌ای در زندگی هنری خود آغاز کرد که هنوز ادامه دارد.

پرویز کلانتری از نقاشان پیشگام و مدرنیست ایرانی‌ست. در عرصه‌های گوناگون هنرهای تجسمی از جمله کاریکاتور، گرافیک‌، تصویرسازی کتاب‌های درسی، نقاشی، حتی مجسمه‌سازی و نویسندگی حرفه‌ای فعالیت کرده و به‌عنوان یکی از نقاشان ایرانی در جهان شناخته شده است. ویژگی کارهایش از او چهره‌ای جهانی ساخته و یکی از نقاشی‌هایش با نام «شهر ایرانی از نگاه نقاش ایرانی» در سازمان ملل نصب شده است. یکی دیگر از نقاشی‌های او را سازمان یونسکو به صورت تمبر منتشر کرده است.

ایرج ادیب‌زاده: پرویز کلانتری از نقاشان پیشگام و مدرنیست ایرانی‌ست. در عرصه‌های گوناگون هنرهای تجسمی از جمله کاریکاتور، گرافیک‌، تصویرسازی کتاب‌های درسی، نقاشی، حتی مجسمه‌سازی و نویسندگی حرفه‌ای فعالیت کرده و به‌عنوان یکی از نقاشان ایرانی در جهان شناخته شده است.(+بشنوید)

چندی پیش نمایشگاهی از شماری از آثار پرویز کلانتری با همکاری گالری شمس و دانشنامه‌ی ایرانیکا در پاریس در گالری «نیکلا فلامل» برپا شد تا کارهای این هنرمند را که فرهنگ مردمی ایران را تصویر می‌کند، برابر چشمان هنردوستان فرانسوی قرار دهد.

در گفت‌وگوی ویژه با زمانه از پرویز کلانتری می‌پرسم، این دوران پربار و طولانی را ‌چگونه آغاز کردی؟

پرویز کلانتری - از بچگی علاقه‌ی زیادی به نقاشی داشتم. تا اینکه بالاخره رفتم دانشگاه هنرهای زیبا تهران و خیلی جدی کار کردم و شدم نقاش. و الان دیگر یک تاریخ پشت سرم هست که چقدر نمایشگاه این طرف و آن طرف گذاشته‌ام تا در هشتاد سالگی امروز در خدمت شما در پاریس هستم.

در تاریخی که پشت‌سر گذاشته‌اید، آیا سبک‌هایتان همیشه یکی بوده یا سبک عوض کردید؟

همیشه سبک من را انتخاب کرده، من سبک را انتخاب نکردم. یعنی زمانی که معلم طراحی دانشجویان معماری بودم، با ایشان می‌رفتیم ارگ بم، کاشان یا یزد و این‌ها طراحی و کار می‌کردند، مدام این چشم‌اندازها من را وسوسه می‌کرد تا این که سرانجام همان چشم‌اندازها را روی مواد کاهگل پیاده کردم. و این شد یک کار جدی برای من و تا امروز ادامه دارد.

مشخصه‌ی کار پرویز کلانتری چیست؟

کار من و نقاشی من از جنس خاک است. مثلاً می‌گویند شعر سهراب سپهری از جنس آب است. حکمت ایرانی چهار عنصر سرنوشت ساز خاک، باد، آب و آتش را مقدس می‌داند. اگر شعر سهراب از جنس آب است، نقاشی من از جنس خاک است. همان خاک را مستقیم استفاده می‌کنم و تا امروز با همین شناخته شده‌ام. یعنی در چهار موزه‌ای که در تهران آثار من هست (موزه‌ی هنرهای معاصر تهران، موزه‌ی کرمان، موزه‌ی سعدآباد و موزه‌ی جهان‌نما) در همه‌‌‌شان از این نوع نقاشی هست.

جنس خاک و کاهگل ویژگی نقاشی‌های شماست. خودتان هم گفتید نقاشی من از جنس خاک است. چرا خاک؟

باید بگویم که آن هم دنباله‌ی همین نگاه به هستی و جهان است که از جنس خاک است. این همه درباره‌ی خاک در ادبیات ما هست، از خیام بگیرید تا دیگران که درباره‌ی خاک حرف زده‌اند و بشارت می‌دهند که ما از جنس خاک هستیم و به خاک برمی‌گردیم. یک چنین چیزهایی.

الان تابلوهایتان در کدامیک از موزه‌های بزرگ یا جاهایی‌ست که مردم هنردوست بروند و آن‌ها را ببینند؟

فقط در موزه‌های ایران هست.

فکر نمی‌کنید که باید تابلوهای‌تان به جاهای دیگر هم برود؟

من گرفتار این خود بزرگ‌‌بینی نیستم که مثلاً نقاشی من در موزه‌ی متروپولیتن هم باشد. ولی جهان امروز همه‌ جایش به‌ هم وصل است. همین‌قدر که از من فیلم مستند و این جور چیزها ساخته شده و اینسو و آنسوی جهان به مناسبت‌هایی نمایش داده می‌شود، من خیلی هم خوشحالم.

پرویز کلانتری: اگر شعر سهراب از جنس آب است، نقاشی من از جنس خاک است. همان خاک را مستقیم استفاده می‌کنم و تا امروز با همین شناخته شده‌ام.(+بشنوید)

چه تأثیری پذیرفته‌اید از این نمایشگاهی که در پاریس داشته‌اید؟

این یک رؤیا بود، یک آرزو بود که من در پاریس نمایشگاه داشته باشم و حالا دیدم که شد و خیلی هم خوب بود.

به کدام نقاش، چه ایرانی چه فرنگی، خودتان علاقمندید؟

به طور کلی در مورد ایران بگویم که ما هفتاد سال میراث نقاشی معاصر را داریم که دیگر امروز هفتاد ساله شد. آدم‌هایی مثل حسین کاظمی، ضیاء‌پور، مارکو گرگوریان و دیگران و دیگران آمده‌اند و هرکدام‌شان حلقه‌ی یک زنجیرند. زمانی که دانشجو بودم، خیلی تحت تأثیر منوچهر شیبانی بودم. به کارهای او خیلی نگاه می‌کردم. ولی اگر بخواهم از بیشترین تأثیر بگویم، به مارکو خیلی علاقه دارم که او هم قبل از من با خاک و کاهگل کار کرده بود و تأثیرش را روی من هم گذاشت. در میان غربی‌ها هم تاپیس tapies خیلی مورد علاقه‌ی من است، برای این که او هم از خاک استفاده کرده و با چه شجاعتی هم این کار را کرده است. فونداسیون تاپیس در اسپانیا یکی از دیدنی‌ترین جاهایی بوده که من در غرب رفتم و آثارش را دیدم. یعنی این جهانی شدن یک تقدیر است، چه دوست داشته باشی چه نداشته باشی. ما از جهان مدام داریم تأثیر می‌گیریم. زمانی که دانشجو بودم، آنجا در کتابخانه انواع و اقسام کتاب‌های هنرمندان جهان را می‌دیدیم و این‌ها همین طور روی ما تأثیر می‌گذاشتند. بنابراین نمی‌توانم بگویم... هرکدام‌شان چه نوع تأثیری گذاشته اند. از پنجره‌ی آن کتابخانه شاگال را در هوا دیدم. با او پرواز کردم. صدای تبر پیکاسو را شنیدم که زمان را قطعه قطعه می‌کرد. این‌ها چیزهایی بوده که در ما تأثیر گذاشته است. دیگر به جزئیات نمی‌توانم بپردازم پل کله Paul Klee خیلی به من علاقه داشته.

پرویز کلانتری: این یک خیال باطل است که فکر کنیم نقاشی با نسل ما تمام شده. من به جوان‌ها خیلی امیدوارم. صدای پایشان را می‌شنوم. آن‌ها می‌آیند و آینده را با سلیقه‌های خودشان رقم می‌زنند.(+بشنوید)

آقای کلانتری ویژگی فردی را شما در کارتان ارائه داده‌اید و این خیلی مهم است. چون بسیاری از نقاشان بزرگ دنیا اصولاً به این ویژگی فردی‌شان مشهورند، از سالوادور دالی گرفته تا پیکاسو. هر کس به‌هرحال ویژگی خودش را دارد. شما این ویژگی را چطور پیدا کردید؟

می‌دانید، من سعی می‌کنم کوتاه حرف بزنم. ولی پشتش یک نگاه فلسفی و حکیمانه است که ما نمی‌توانیم آبکی از آن رد شویم. آرتور پُف مقاله‌ی مفصلی دارد درباره‌ی تأثیر جغرافیای ایران روی نگاه و فرهنگ ایرانی. جغرافیای سرزمین ما تأثیرش را می‌گذارد. متفاوت است از جاهای دیگر. شما از تهران سوار اتوبوس می‌شوید و می‌روید تا یزد. همه‌اش بیابان است. خاک است، خاک است، خاک است. بناهای کاهگلی‌ست، کاهگلی‌ست، کاهگلی‌ست. بعد آنجا یک گنبد فیروزه‌ای است و کاشی‌‌های فیروزه‌ای که این خاک را با رنگ فیروزه تزیین می‌کند. این جغرافیای ایران است. چند سال پیش رفتم ژنو. می‌خواستم یک قرار برگزاری نمایشگاه با فونداسیون آقاخان در ژنو بگذارم. میهمان دوستم آقای دکتر فرخ مدبر بودند که در سازمان بهداشت جهانی کار می‌کردند. او به من گفت فردا صبح برو کنار این دریاچه‌ی لمان. ببین، همه نقاش‌ها می‌آیند آنجا. تو هم برو یک کاری بکن.

من هم وسائل نقاشی‌ام را برداشتم، رفتم کنار دریاچه‌ی ژنو. نگاه کردم، دیدم هوش از سر آدم می‌رود. این آب زلال و انعکاس آسمان روی دریاچه و انعکاس آن جنگل‌های سبز و خرم در آب و بعد کشتی‌های بادبانی رنگین که این تصویر را کامل می‌کنند و رقص انعکاس این‌ها در آب، هوش از سر من برد. وقتی برگشتم خانه، دکتر مدبر گفت خب پرویز جان چه کار کردی؟ گفتم هیچ. گفت هیچ کاری نکردی. گفتم نه، نتوانستم. تعجب کرد. پرسید چرا؟ گفتم هر چه من به این منظره نگاه کردم، فقط یک کارت‌پستال رنگی برای من بود. من هیچ نوع ارتباط عاطفی با آن داشتم. من همچنان نقاش آن بیابان‌های خاک‌آلود ایرانم.

آخرین پرسش‌ام درباره‌ی وضعیت نقاشی امروز ایران است. نقاشی امروز ایران الان در چه وضعیتی‌ست، امکان جهانی شدن دارد یا نه؟

ببینید، اگر ما خیال کنیم که نقاشی با نسل ما تمام شده که این یک خیال باطل است. تکرار جوانی من امروز خیلی به من سر است. کامپیوتر دارد، با جهان در تماس است و نوآوری‌هایش در واقع ادامه‌ی همان مدرنیته‌ای است که هفتاد سال پیش به ایران آمد و بدنه‌ی میراث نقاشی معاصر ما را ساخت. و امروز جوان‌ها همان را دارند ادامه می‌دهند و همانطور که گفتم واقع‌بینانه تکرار جوانی من امروز در تهران برتر از من است و من به این جوان‌ها خیلی امیدوارم. یعنی صدای پایشان را می‌شنوم. آن‌ها می‌آیند و آینده را با سلیقه‌های خودشان رقم می‌زنند. واقعیت این است که در ایران نقاش‌ها خیلی خوب بلدند چه طوری کار کنند و آن‌ها از من جلوترند. با کامپیوتر و این چیزها قرار مدار می‌گذارند با بیرون از ایران و آثارشان را دارند می‌برند به حراج‌ها و خیلی خوب دارند خودشان را نشان می‌دهند. می‌دانید، یکی از چیزهای شگفت‌انگیز این است که من با این همه سابقه‌ای که دارم، از این‌ها عقب‌ هستم. من می‌بینم که آقای درخشانی در نمایشگاهی در آمریکا شرکت می‌کند یا... الان همه اسم‌ها را یادم نمی‌آید، ولی این خیلی بی‌انصافی‌ست که ما خودمان را گول بزنیم یا خیال کنیم که با ما دیگر تمام شده. چنین چیزی نیست.

و حرف آخر این که نگاه شاعرانه‌ی پرویز کلانتری به خاک سرزمینی که در گذشته سهم بزرگی در تمدن بشری داشته، به این نکته هم اشاره دارد که فرصت زندگی را پیش از آن که خاک شوی غنیمت شمار.