هوشنگ گلشیری

هزار و نوزده سال و سه روز

hosseinn — Sat, 29 Sep 2012 23:20:23 +0000

داستان‌های زندان: شاه سیاه‌پوشان نوشته هوشنگ گلشیری

منیره برادران

منیره برادران - «شاه سیاه‌پوشان»، نوشته هوشنگ گلشیری، پیش از آنکه به فارسی منتشر شود، به زبان‌های آلمانی و انگلیسی و با نام مستعار «منوچهر ایرانی» انتشار یافت. این نام گویا در آن زمان بر اساس توافقی بین نویسندگان معترض برای آثاری که ممکن بود دردسرهای جدی برای‌شان ایجاد کند، به‌طور مشترک به‌کار گرفته می‌شد.

بعد از درگذشت هوشنگ گلشیری، نشر باران نسخه فارسی این کتاب را با نام واقعی نویسنده منتشر کرد. پیش‌تر کتاب را به آلمانی خوانده بودم حتی در متن ترجمه‌شده هم نثر ویژه گلشیری نمایان بود. ولی خواندن آن، که با اشعاری از نظامی همراه است، به فارسی البته لطف دیگری دارد.

یک دست لباس سیاه

شاه سیا‌ه‌پوشان، هوشنگ گلشیری، سوئد، نشر باران، ١٣٨٠

شاه سیاه‌پوشان را باید اثری مهم و ماندگار در ادبیات بعد از انقلاب و به ویژه در ادبیات زندان به‌حساب آورد. داستان در فضای سیاه سال ۶١ شکل می‌گیرد. شخصیت اول داستان، نویسنده‌ای است که همیشه مورد سانسور بوده و نوشته‌هایش به جز دوره کوتاه انقلاب که جزو «کتاب‌های جلد سفید» در بساط‌های خیابانی ارائه می‌شد، در کتابفروشی‌ها یافت نمی‌شود. ولی نوشته‌ها و اشعارش طرفدار دارد، در خارج از کشور منتشر می‌شود و مخفیانه دست به دست می‌گردد. راوی داستان او نیست، اما گلشیری مشاهدات و سرگذشت او را که به تجربه‌های خودش هم ‌شباهت دارد، درونمایه داستان قرار می‌‌دهد.

فضای «شاه سیاه‌پوشان» از سیاهی و خوف آکنده ‌است. سر کوچه‌ها حجله‌های چراغانی‌شده جوانانی که در جبهه‌ها کشته شده‌اند، مرگ و اندوه بر شهر می‌پاشد. آدم‌ها سیاه‌پوش‌اند. پس او هم «باید یک لباس سیاه بخرد» و این فکر مدام در طول داستان تکرار می‌شود. در چاردیواری خانه هم امنیت وجود ندارد. روی فرشته کنار حوض را که بالش هم ترک‌ خورده با پلاستیک پوشانده‌اند. زنگ تلفن فقط برای تهدید به صدا درمی‌آید. نویسنده می‌نشیند پشت میز کارش ولی کلمه‌ای به روی کاغذ نمی‌آید. او می‌داند سراغ او هم خواهند آمد. می‌آیند. در یک روز سرد ٢۵ دی ۶١، کتاب‌هایش را در کارتون می‌گذارند، گونی بر سرش می‌کشند و می‌برند.

اوین بدون شکنجه «اوین» نیست

اوین بدون شکنجه، «اوین» نیست. نویسنده را شلاق می‌زنند تا اعتراف کند. اعتراف کند که چرا برای مثال در مدح جنگ شعری نسروده ‌است؟ چرا نام مجموعه شعر ممنوعه‌اش را «عشره مشئومه» گذاشته است؟

او در سلول با سرمد که چهره جوان و زیبایش به طرح‌های مینیاتوری شباهت دارد آشنا می‌شود. در این چهره زیبا اما، عشق مرده و نفرت جایش نشسته است. او یک تواب است. شب‌ها او را می‌برند تا در آیین کشتار شرکت کند و آخرین گلوله را در مغز در خون تپیدگان خالی کند. بعد خون‌ها را بشوید و جنازه‌ها را در کامیون جا دهد. گلشیری می‌نویسد:

«می‌ایستادم در گوشه‌ای و بعد که آن‌ها می‌ریختند روی زمین، یکی یکی تیر توی سرشان، یعنی روی روسری‌هایشان خالی می‌کردم و بعد که با شلنگ آب آن‌ها را می‌شستم بغل می‌کردم می‌انداختم توی نعش‌کش که ببرند.» (شاه سیاه‌پوشان، ص ٧١)

سرمد چه حسی دارد؟ آیا اصلاً گذاشته‌اند که باریکه حسی در او زنده بماند؟ می‌داند که او را هم اعدام خواهند کرد. می‌گوید: «سند که نمی‌خواهند باقی بگذارند... یک روز می‌زنند، مطمئنم، برای اینکه می‌دانند که حافظه من بی‌نظیر است.»

در آشویتس هم زندانیانی که محکومان به مرگ را به کوره‌های آدم‌سوزی هدایت می‌کردند، می‌دانستند که روزی نوبت خودشان هم می‌رسد.

شب‌ها جوانانی را به سلول می‌آورند و عصر همان روز یا روزهای بعد آن‌ها را می‌برند. شب‌هنگام صدای رگبار که به خالی شدن کامیونی از آهن می‌ماند، اعلام شوم خبر اعدام است. آن‌ها پیش از آنکه نوبتشان فرارسد، با اشتیاقی داغ به حکایت‌ها و اشعاری که نویسنده برایشان نقل می‌کند، گوش فرامی‌دهند.

حکایت شاه سیاه‌پوشان و مجازات راوی داستان

شبی نویسنده حکایت «شاه سیاه‌پوشان» از قصه‌های هفت پیکر نظامی را روایت می‌کند. شاه در جست‌وجوی گشودن راز شهر سیاه‌پوش، از ناکجا‌آباد سر درمی‌آورد ولی راز همچنان ناگشوده می‌ماند. در این سفر خیالی شرح عشق به میان می‌آید. جوان‌ها سراپا گوش هستند و در این قصه‌ها قطره‌ای کام می‌جویند، چیزی که در زندگی کوتاه‌شان فرصتی برایش نداشتند. داستان جایی ناتمام می‌ماند که سرمد برآشفته می‌شود و نگهبان را خبر می‌کند. او از سربرآوردن دوباره حس‌های انسانی‌اش وحشت دارد. همین حس‌ها است که می‌تواند او را در جایگاه تواب دچار تزلزل و تردید کند.

بعد از یک ماه انفرادی، که تنبیه داستان‌خوانی است، نویسنده را دوباره به سلول برمی‌گردانند. این بار سرمد است که اصرار دارد نویسنده روایت داستان را از سر بگیرد. چه بر او گذشته است؟ نویسنده از ادامه داستان طفره می‌رود و این بار سرمد است که داستانش را تعریف می‌کند؛ داستانی که به‌طرز دردناکی واقعی است. او از راز سیه‌روزی‌اش در زندان پرده برمی‌دارد.

در یکی از شب‌های مرگ، دخترک پانزده‌ساله‌ای را که روزی به‌هم دل بسته بودند، در بین اعدام‌شدگان می‌بیند. سرمد او را لو داده بوده و خیلی‌های دیگر را هم. می‌بیند که آخرین نگاه دخترک به سوی او دوخته شده ‌است. شاید این نگاه سرمد را دگرگون ساخته ‌است. چشم‌ها او را دیده‌اند و شاهد عمل او بوده‌اند. ته‌مانده حس انسانی در او سر برمی‌آورد و به گریه می‌افتد. نوبت او هم می‌رسد. می‌رود. پشت سر او، نویسنده در سلولش صدای رگبار را می‌شنود. سرمد پیش از رفتن پیراهن سیاهش را برای نویسنده به‌جا می‌گذارد.

معنای دگرگونه «زمان» در جهان افسانه‌ها

هوشنگ گلشیری، نویسنده «شاه سیاه‌پوشان»

در حکایت‌ها و افسانه‌ها زمان معنایی دیگر دارد و آن چیزی نیست که ما امروز درک می‌کنیم. در «شاه سیاه‌پوشان» که یکی از افسانه‌های هفت‌پیکر نظامی با فضای واقعی زمستان ۶١ درهم ‌می‌آمیزد، زمان شتاب ندارد، رو به جلو نمی‌رود و حرکتی هم اگر دارد، دورانی است. زمان حاوی بُعد دیگری است. سرمد نوزده‌ساله عمری به قدمت تاریخ و حکایات دارد. او در مورد سنش می‌گوید: «نوزده سالم است یا هیجده سال، اما چرا دورغ بگویم؟ من هزار و نوزده سال و سه روزم است.» (شاه سیاه‌پوشان، ص٣٨)

اینکه چه مدت نویسنده در زندان می‌ماند، ناروشن می‌ماند. یک ساعت؟ یک سال؟ از روز و حتی ساعت دستگیری نویسنده مطلع می‌شویم ولی زمان بازگشت او به خانه در ابهام می‌ماند و این سؤال را ایجاد می‌کند که آیا این یک سفر خیالی نبوده همچون سفر شاه سیاه‌پوشان در سبدی که پرنده‌ها آن را هدایت می‌کنند؟ یا شاید اصلاً زندان حاصل سیلان ذهن نویسنده در بین جهان عینی و جهان ذهنی متأثر از هفت‌پیکر است؟ تداعی واقعیت سیاه آن سال‌های «عشره مشئومه» و جاپای آن در تاریخ و گذشته‌هامان؟

ابهام بین خیال و واقعیت، خود را از خلال زمان غیرتقویمی و یا بهتر بگوییم: «بی‌زمانی» در داستان به خواننده می‌نمایاند.

اما نمودی در پایان داستان عینی و واقعی است: نویسنده با موهای سفید و لباس سیاه از سفر بازمی‌گردد. این را هم آینه به او می‌گوید و هم از وحشت دخترش متوجه آن می‌شود. ولی این نمود واقعی هم با عامل زمان، که گویی قرنی گذشته، پرراز و رمز می‌گردد. داستان با این پرسش پایان می‌یابد: «با این پیراهن سیاه، چند قرن بر او گذشته بود که موهاش همه دانه به دانه سفید شده‌بود؟»

«کلنل» و «شاه سیاه‌پوشان»

فضای رمان «کلنل» اثر محمود دولت‌آبادی (ن. ک به: کلنجار با انقلاب ٥٧) شباهت عجیبی با فضای داستان «شاه سیاه‌پوشان» نوشته هوشنگ گلشیری دارد.

کلنل داستان خانواده‌ای است که ثمره‌اش از انقلاب ۵٧ مرگ و نابودی است. هر دو داستان فضای سال‌های اول دهه ۶٠ را ترسیم می‌کنند. در هر دو جز رنگ‌های سیاه و خاکستری رنگ دیگری نیست. کوچه‌ها در حجله جوانانی که در جنگ کشته شده‌اند، سوگوارند و درون خانه‌ها پنهانی عزای جوانانی است که اعدام شده‌اند. در «شاه سیاه‌پوشان» روز، آبستن سیاهی است؛ در «کلنل» اما تاریکی شب و باران بستر فاجعه می‌شود. یکی از تکان‌دهنده‌ترین صحنه‌های «کلنل» صحنه‌ای است که پدر در کنار دو مأمور تابوت دختر اعدام‌شده‌اش را به سوی گورستان می‌برد. شب است و بارانی که یک‌ریز می‌بارد، غم و تنهایی را بر زمین می‌پاشد. به دستور مأموران پدر باید شبانه گوری بکند و دخترش را دفن کند، پیش از آنکه روز راز جنایت قاتلان را برملا کند.

شعری از مولوی که رمان کلنل با آن پایان می‌یابد، حکایت داستان شاه‌پوشان هم هست:

«چو در ره ببینی بریده‌سری
که غلطان رود سوی میدان ما
ازو پرس ازو پرس احول ما
کزو بشنوی سر پنهان ما»

لینک: پاره‌ای از داستان شاه سیاه‌پوشان در اینترنت

مجموعه «داستان‌های زندان» از منیره برادران در «کتاب زمانه»:

مرائی کافر است
همه آن‌هایی که آزاد نشدند

پونز روی دم گربه

Fri, 03 Aug 2012 22:43:37 +0000

برنامه رادیویی «با خانم نویسنده»، گفت‌و‌گو با شهرنوش پارسی‌پور پیرامون گزیده‌هایی از ادبیات داستانی ایران و جهان

حسین نوش‌آذر و شهرنوش پارسی‌پور

حسین نوش‌آذر در گفت‌و‌گو با شهرنوش پارسی‌پور – آیدا مرادی آهنی نویسنده جوان و بااستعدادی‌ست که نخستین کتابش را در سال ۱۳۸۹ توسط نشر چشمه منتشر کرد. نشر چشمه که هر سال آثاری از بااستعداد‌ترین نویسندگان ایران را به ادبیات ایران تقدیم می‌کرد در محاق افتاده.

آیدا مرادی آهنی در این کتاب که در بردارنده ۹ داستان کوتاه است، با زبانی ساده جهان غریب ذهنش و درکش از محیط اطرافش را به نمایش می‌گذارد. نام این رمان که موضوع گفت‌و‌گوی امروز ما در برنامه «با خانم نویسنده» است، بسیار عجیب است. نخستین کتاب آیدا مرادی آهنی «پونز روی دم گربه» نام دارد.

البته این روز‌ها کتاب‌های داستانی و شعر با نام‌های بسیار عجیب روی پیشخان کتاب‌فروشی‌ها قرار می‌گیرد و به‌‌ همان اندازه هم که نام‌هاشان دراز است، لاغر‌تر هم می‌شوند. کتاب آیدا اما در این میان شاید یک استثناء باشد. مهم‌ترین درونمایه این کتاب جنون است و نام کتاب هم به هر حال تداعی‌کننده همین مفهوم می‌تواند باشد.

آیدا مرادی آهنی

منتقدی در روزنامه «تهران امروز» به همین موضوع اشاره کرده. او اعتقاد دارد که راویان داستان‌های این مجموعه همه از یک بحران روحی رنج می‌برند و در مجموع رفتار طبیعی ندارند. جلسه‌ای هم در شیراز در نقد و بررسی این کتاب برگزار شد. ابوتراب خسروی که از نویسندگان قابل تأمل ماست و در این نشست شرکت داشته اعتقاد دارد که لحن رمانتیک نویسنده با فضاهایی که آفریده در تناسب نیست. داستان‌های این کتاب بسیار کوتاه هستند و با سرعت زیادی اتفاق می‌افتند. خانم شهرنوش پارسی‌‌پور در گفت‌و‌گویی که اینک از نظر شما می‌گذرد، به نکته بسیار مهمی اشاره می‌کنند: موقعیت‌های ساده را چرا می‌بایست به پیچیده‌ترین و دشوارترین شکل روایت کنیم؟ این شیوه البته از قدیم در ادبیات مرسوم بوده و به آن «تقعید» می‌گفتند.

از شهرنوش پارسی‌پور می‌پرسم:

خانم پارسی‌پور، آنچه که ۹ داستان مجموعه «پونز روی دم گربه» را به هم پیوند می‌دهد، به نظر شما چیست؟ شما این کتاب را چگونه خواندید و چه درک و برداشتی از فضای کلی کتاب دارید؟

دوست عزیز، من میانگینى براى تشخیص کتاب‌ها در ذهن دارم. موضوع هر کتابى که در ذهنم بماند به‌نظرم کار خوبى مى‌آید، اعم از آنکه کتاب را پسندیده باشم و یا نپسندیده باشم. در مورد کتاب «پونز روى دم گربه» باید بگویم که موضوع داستان‌ها از ذهنم پریده است و الان اگر بخواهم اظهار نظر جدى بکنم باید یک‌بار دیگر کتاب را بخوانم. اما البته به‌خوبى به خاطر دارم که این کتاب به شدت سبک‌گراست، و نویسنده مى‌کوشد سبک نوینى عرضه بدارد که کم و بیش نزدیک مى‌شود به مکتبى که هوشنگ گلشیرى به‌وجود آورده، یعنى نوشتن داستان‌هایى که خواندنشان بسیار مشکل است، اما اگر با دقت بخوانید متوجه مى‌شوید که داستان‌هاى ساده‌اى هستند که مشکل نوشته شده‌اند. امیدوارم آنچه مى‌گویم عشاق ادبیات را از من نرنجاند، اما شخص من به سبک گلشیرى علاقه‌ای ندارم و خواندن داستان‌هاى این سبک اغلب مرا ملول مى‌کند. البته این اشکال از من است. اما این را هم من نمى‌فهمم که چرا باید براى درک یک داستان اینقدر کوشش بکنیم. باتوجه به حجم نوشته‌هاى جدید و اینکه شما اگر بخواهید بگوئید که چیزى از ادبیات مى‌دانید حداقل هفته‌اى سه جلد کتاب باید بخوانید، وقت گذاشتن براى درک یک کتاب اندکى مشکل است.

شخصیت‌های داستان‌های این کتاب اغلب از یک بیماری رنج می‌برند. مثلاً در داستان «اینطوری برمی‌گردد» زنی که به جنون مبتلا شده، بچه‌ یک ماهه‌اش را مسموم می‌کند و حالا در این توهم است که دوباره باردار بشود. تصویری که نویسنده از خانواده ایرانی به‌دست می‌دهد، بسیار متفاوت است از آنچه که دولت تبلیغ می‌کند. آیا نویسنده می‌خواهد بگوید که جامعه ما بیمار است یا انتخاب جنون به عنوان یک مضمون محوری از علاقه شخصی نویسنده نشان دارد؟

پونز روی دم گربه، نوشته ایدا مرادی آهنی

بله همین طور است، شخصیت‌ها اغلب بیمار هستند و لابد به‌راستى دلیل این بیمارى شرایط اجتماعى‌ست. بد نیست که بخشى از همین داستان را براى خوانندگان بخوانیم:

«دو تا از قرص‌ها را خوردم و شروع کردم به گفتن. خوابیده بود کنار خودم روى همین تخت. کنار خودم مى‌خواباندمش. نمى‌شد توى این خانه‌ى درندشت بچه‌اى یک ماهه را بگذارم تنها توى اتاقش بخوابد. یک روز مادر زنگ زد گفت سه ماه دیگر به دنیا مى‌آید، هنوز نیامده‌اى برویم پى اسباب و وسایلش. گفتم خودت هرچه مى‌خواهى بخر.‌‌ همان روز با مانى گفتیم اتاق بغل چون کنار اتاق خودمان است براى او باشد. یعنى من گفتم؛ مانى که مى‌گفت حالا این‌ها را بعداً خودت معلوم مى‌کنى. مثل اسمش که هر وقت صحبت مى‌شد مى‌گفت این با تو، خودت یک اسمى پیدا کن که صدا کردنش را دوست داشته باشى...»

ادیباتى که متوجه بیان جریان سیال ذهن است اغلب خواننده را سردرگم مى‌کند. منشاء این ادبیات بازگشت مى‌کند به کتاب «هیاهو و خشم» نوشته ویلیام فاکنر. در آنجا مرد عقب مانده‌اى ماجرایى را شرح مى‌دهد و فاکنر با دقت تمام کوشیده است حالات گفتارى این مرد را تقلید کند، که بى‌شک از یک تجربه عینى گرته‌بردارى شده. بعد‌تر در ایران ما این روش نوشتارى را به نام گلشیرى مى‌شناسیم که به شدت مورد استفاده عده قابل توجهى از نویسندگان ایرانى قرار گرفته است. آیدا مرادى آهنى نیز به این سبک نوشتارى علاقمند است و داستان‌هایش را در همین روند شکل مى‌بخشد.

کسانی که این کتاب را خوانده‌اند دو داستان آخر کتاب را ستوده‌اند. من شخصاً «حق‌السکوت» را بیشتر از باقی داستان‌های کتاب می‌پسندم.

من همین الان دوباره داستان حق‌السکوت را خواندم تا بتوانم پاسخ شما را بدهم. این داستان را تنها به این صورت مى‌توانیم درک کنیم که باور بداریم راوى آن یک بیمار روانى‌ست. در داستان دو خواهر دو قلو که یکى راوى‌ست و دیگرى شادى نام دارد که قرص مى‌خورد مادر بزرگ را که تنها دارایى پدر است کشته‌اند و بناست او را در مرداب بیندازند. ناگهان یک وزغ سخنگو نیز وارد داستان مى‌شود و پیچ مشکل داستان را تند‌تر مى‌کند. این حقیقتى ست که براى درک داستان‌هاى آیدا مرادى آهنى باید چند بار آن‌ها را خواند. این در دنیایى که بسیار گرفتار هستید کار مشکلى‌ست. با این حال شک نیست که او به طور جدى کار مى‌کند و ادیبات را جدى گرفته است. او متولد سال ١٣۶٢ و بسیار جوان است. بدون شک در آینده بهتر خواهد توانست تصمیم بگیرد که چگونه بنویسد. اگر مایل باشد همین حالت مبهم‌نویسى را حفظ کند باید به خوانندگان محدودى نیز قانع باشد.

به بخشى از داستان «زیر آب، روى لجن‌ها» توجه کنید:

«هرچه فکر مى‌کنم نمى‌دانم قبلاً هم بالاى سرش رفته بودم یا نه. یادم نمى‌آید تا امروز دارو یا تزریقش را انجام داده باشم. انگار براى اولین بار بود که مى‌دیدمش.‌‌ همان‌طور که شعبانى و کوچک‌نیا هر کدام یک دست و پایش را گرفته بودند، آرام‌بخش را توى بازوى استخوانى‌اش تزریق کردم. چند ثانیه‌اى مى‌لرزید و سعى مى‌کرد صورتش را بین دست‌ها قایم کن ولى بعد افتاد روى تخت. یک دقیقه نشد که خوابش برد. پتویش را مرتب کردم و با دستمال عرق پیشانى‌اش را که پاک مى‌کردم، آهسته از شعبانى پرسیدم: «خانم شعبانى، این بیمارو تازه آوردن؟»
شعبانى پرده‌ها را کشید. نفس نفس مى‌زد. گفت: «نه. ولى قدیمى هم نیست. جدیده. نه خانم کوچک نیا؟»
کوچک‌نیا که قرص‌هاى بیمار تخت لنارى را توى دهانش مى‌ریخت زمزمه کرد: «یکى دوماه بیشتره که آوردنش. آقاى عطائى گفتم دهن باز. آهان. عزیزم، خانم شعبانى، این نفس نفس زندت به خاطر اضافه وزنه‌ها.» شعبانى که دست به کمر به دیوار تکیه داده بود، گفت: «والله مال آسم هم هست. مثلا قرار بود شماره این دکتر تغذیه رو که خودت رفتى پیشش بهم بدى...»

براى آیدا مرادى آهنى آرزوى موفقیت مى‌کنم.

در همین زمینه:

::مجموعه "با خانم نویسنده" در رادیو زمانه

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

کاتب در کنار مجسمه‌ی بالزاک

Sat, 03 Sep 2011 10:07:02 +0000

نگاهی دوباره به «آینه‌های دردار»

مجتبا صولت‌پور

مجتبا صولت‌پور- در تابستان گذشته، «آینه‌های دردار» پس از گذشت ۹ سال از چاپ چهارمش، تجدید چاپ شد، تا این رمان که از نگاه نویسنده‌اش، هوشنگ گلشیری «به ظاهر سفرنامه» است دوباره به‌دست خوانندگان برسد، و این‌بار شاید به‌دست جوان‌ترهایی که بیشتر نامش را شنیده بودند و کمتر دل و وقت داده بودند به خواندنش. تجدید چاپ تنها یکی از آثار گلشیری در ۳۳۰۰ نسخه، آن رود خروشانی‌ نیست که بتواند کسی یا کسانی را سیراب کند، اما مجال و بهانه‌ای به دست می‌دهد تا دوباره از «کاتب» بگوییم و از او بنویسیم. این نوشته هم بهانه‌اش گرچه تجدید چاپ یک کتاب است، اما همیشه و بی‌بهانه هم می‌توان و باید هم درباره‌ی گلشیری نوشت.

هسته‌ی «آینه‌های دردار» در بحران شکل می‌گیرد. این بار اما بحران هویت و بحران ریشه و خاک است که به درگیری‌های داستان جهت می‌دهد. هر واقعه‌ای که در این داستان اتفاق می‌افتد، همه‌ی آن درگیری‌ها و بحران‌ها در زبان روی می‌دهد. اتفاقاً گلشیری مرعوبِ زبانش بود، آن‌قدر که حتی در مقاطعی شاهد تحمیل کاذب زبان به دیگر عناصر اثر هستیم. البته بخشی از تأثیرگذاری این نویسنده بر جریان داستان‌نویسیِ ایران، در پی انتخاب و بسط چنین زبانی بود که به آثار او هویت و تشخص داد و بین همه‌ی سطور کتاب‌هایش نشانه گذاشت.

گلشیری به‌خوبی می‌دانست چگونه می‌توان یک کاتب بود و با این حال در برخی از آثارش چگونگی برخورد او با زبان گاهی پیامدهای زیانباری برای متن دارد. برای مثال در همین «آینه‌های دردار» همه‌ی شخصیت‌ها با زبان «راوی دانای کل محدود به ذهن» صحبت می‌کنند، و نه با زبان خودشان و یک معنای آن این است همه‌ی شخصیت‌ها با زبان گلشیری، و با زبان‌‌ همان کاتب چیره‌دست حرف می‌زنند و چهره‌ی گلشیری در همه حال از پشت نقابِ چهره‌ی ابراهیم و صنم و بقیه شخصیت‌های اصلی و فرعی داستان پیداست.

«عزیز گفت: این بحران برای همه هست...» (ص ۲۳) بله، این بحرانی همه‌گیر است، که به تکاپو بیفتی برای انتخاب بین غوطه خوردن میان خاطرات کودکی و در ‌‌نهایت یافتنِ دوباره‌اش در خاک غریب، و یا برگشتن و ماندن در خاکی که مردمانش به زبان مادری‌ات حرف می‌زنند. این احتمالاً برای هر کس که ناگزیر باشد انتخاب کند، بحران‌ساز است. حالا نویسنده‌ی ما، ابراهیم، رفته است اروپا برای داستان‌خوانی، و صنم‌بانو او را پیدا می‌کند و او هم صنم را، و سپس نویسنده در تکاپو و بحران به سر می‌برد، و سرانجام موفق هم می‌شود بین دو گزینه، بین ماندن پیش صنم بانو و رفتن و پناه آوردن به «خانه زبان» یکی را انتخاب کند.

آینه‌های دردار، هوشنگ گلشیری، نشر نیلوفر، چاپ پنجم

به قول ابراهیم، ترانه‌ی رمانتیکی که خواننده‌ی رمانیایی‌الاصل می‌خواند و بعد که مرتباً صدای ضبط شده‌اش روی نوار پخش می‌شود و نویسنده هم‌چون ترجیع‌بند مرتباً از «بید» ‌ می‌نویسد (ترانه درباره‌ی عاشقی‌ست که پس از غرق شدن معشوق‌اش در دریاچه، در ساحل ریشه می‌کند و به بیدی تبدیل می‌شود که شاخه‌هایش روی سطح آب رشد می‌کنند و...) نمادی از مردی‌ست که در جایی معشوق دیگری را از دست داده است، و حالا با یافتن صنم‌بانو، از خودش می‌پرسد که آیا این‌ زن‌ همان معشوقه‌ای‌ست که تمام مدت در خاطرات کودکی، و در طرح‌های داستانی‌اش پی‌ او می‌گشته؟ آیا باید برگردد به‌‌ همان زبانی که شیفته و مرعوبش شده است؟

ابراهیم هم مانند گلشیری کاتب است، کتاب‌هایی نوشته و حالا هم که در سفر خارجه به‌سر می‌برد، چندتایی را برای داستان‌خوانی همراه دارد، و غیر از این همچون اغلب روشنفکران پایتخت‌نشین، تا سیگاری لای پنجه‌های دستِ چپ نگیرد، با دست راست قلم برنمی‌دارد. («صنم‌بانو گفت: می‌شود یکی از آن سیگارهات را بکشم؟ چند دوجین از آنجا با خودش آورده بود، گرچه اینجا گلواز هم گاهی می‌گرفت.» ص ۳۸) آدم برود پاریس، و همراه با خودش «چند دوجین» سیگار ببرد، که خدای ناکرده در ولایتِ غربت، فیلتر قرمز‌های وطنی پیدا نشوند. این هم مشخصه است برای کاراکتر، و اتفاقاً کاربرد هم پیدا کرده در داستان، که بد هم نیست، و گرچه گلشیری با برخورد شخصی‌نگرانه‌اش در این اثر، خودش را به تصویر کشیده که مثلاً دارد فلان سیگار را دود می‌کند و یا فلان جا به داستان‌خوانی مشغول است (همان‌طور که ابراهیم در فرانکفورت داستان کوتاه «شرحی بر قصیده‌ی جمیله» را می‌خواند) اما چنین مشخصه‌هایی، به درستی بخشی از تیپ پوسیده‌ی روشنفکر ایرانی را در کنار همه‌ی ریزپردازی‌های شخصیت ابراهیم می‌سازند.

نویسنده هم (نویسنده‌ی قصه‌ی کتاب: ابراهیم) مرز بین داستان و غیر-داستان را گم کرده، بلکه حتی آن را فراموش کرده، و حالا در پاریس، با پیدا کردن صنم‌بانو که عشق روزگار جوانیش بوده، احتمالاً پیِ مرزی می‌گردد که گم کردنش خطرناک است، و ابراهیم هم این خطر را حس کرده. و وقتی در جلسه‌ی داستان‌خوانی، پیش از این‌که شروع کند، نگاهی می‌اندازد به صنم، در واقع دارد پیِ این مرز می‌گردد: «باز به صنم بانو نگاه کرد. دست چپ را ستون چانه کرده بود و انگشت اشاره بر لب و نوک بینی نگاهش می‌کرد. مو‌هایش را دسته کرده بود و بر شانه و سینه ریخته بود. نکند اینجا هم از او گفته باشد؟» (ص ۵۰-۵۱) و این سؤال آخر، دقیقاً پس از احساس چنین خطری‌ست، سپس بعد‌تر، در شبِ پایانی رمان، صنم نشانه می‌آورد از داستان‌های قبلی، که فلان کس در داستان «عروس»، و بهمان شخصیت در داستان «مریم»، دارد من را بازی می‌کند، و خواهش می‌کنم دیگر از من ننویس!

گلشیری البته نماد داستان‌نویسی معاصر ماست. او جدیتِ تازه‌ای را وارد داستان کرد، جدیتی که مثلاً می‌ترساند آنهایی را که در داستان‌های شما داستان‌نویسان قرار می‌گیرند. گلشیری فرآیند نوشتن را آن‌قدر پیچیده و حساس جلوه داده است، که صنم می‌رنجد از همه‌ی تلخی‌هایی که شخصیت‌هایی هم‌چون او در داستان‌های ابراهیم به بار آورده‌اند، و باز هم گلشیری برای نشان دادن و تاکید کردن بر جدیتِ حضورِ «داستان» و امرِ «داستان‌نویسی» می‌نویسد از زبان صنم که، پدرم پس از خواندن فلان داستانت، ناسزایی گفت و دیگر چیزی از تو نخواند.

«خانه‌ی او زبان او بود.» (ص ۱۱۱) این شاید مهم‌ترین جمله‌ی کتاب باشد. نویسنده‌ی مهاجر، باید از چه بنویسد؟ اصلاً «باید»ی وجود دارد؟ ترجیح و انتخاب بهتر چیست؟ چنین سؤال‌هایی پیرامون این جمله می‌گردد، و در ‌‌نهایت، آینه‌ی درداری که ابراهیم توی جیب دارد و گه‌گاه لمسش می‌کند، چیز‌های مهم زیادی را در خود پنهان کرده است.

منتقدان به این کتاب کمتر از سایر رمان‌های گلشیری رویِ خوش نشان دادند، گرچه نقدهای مثبت همیشه بوده و هست. می‌توان گفت شروع اثر، سردرگم و زیادی تحت فشارِ زبانِ گلشیری و ذهنیت خاص‌پسندش است، اما در ادامه، قصه شکل اصلی خود را پیدا می‌کند و در‌‌نهایت چیزی که می‌ماند، رمانی مهم و تأثیرگذار است.

شناسنامه‌ کتاب:
آینه‌های دردار، هوشنگ گلشیری، نشر نیلوفر، چاپ پنجم: تابستان ۱۳۸۹، ۳۳۰۰ نسخه، ۱۵۸ صفحه، ۳۵۰۰ تومان.
ایمیل نویسنده:
Mja. solatpoor@gmail. com