فرگشت

چرا تمام آغازیان، انسان نشدند؟

arezoo — Sun, 03 Mar 2013 05:37:36 +0000

بن ماوک (Ben Mauk)

برگردان:

احسان سنایی

بن ماوک - انسان‌ها نه از میمون به وجود آمده‌اند، نه از گوریل و نه از شامپانزه. گرچه نسل‌شان در بعضی نیاکان مشترک از قبیل میمون آفریقایی گره می‌خورد، اما ما همه گونه‌های نوظهوری هستیم که از مسیرهای فرگشتی متعددی هم به اینجا رسیده‌ایم.

ما انسان‌ها عقبه طولانی و بحث‌انگیزی داریم، که با دست‌اندازهای متعددی که اطلاعات چندانی هم از آن در اختیارمان نیست از هم گسیخته است. متخصصین هیچ اتفاق نظری بر سر بسیاری از نقاط آغازین و پایانی عمر اغلب گونه‌های زیستی ندارند. پس این نمودار، تا حد زیادی تخمینی‌ست.

گفتن اینکه ما موجودات «تکامل‌یافته»تری از عموزاده‌های پشمالوی‌مان هستیم، حرف غلطی‌ست. کسانی هم که فکر می‌کنند تحول گونه‌ها تابعی از میل به بقای آنهاست، سرنا را از ته گشادش زده‌اند. جهش‌های ژنتیکی همیشه بوده و هست؛ بی‌هیچ هیاهویی، و غالباً هم بدون آنکه تغییر محسوسی در سبک زندگی آن گونه پدید آید. جهش‌ها رویهمرفته وقتی به نسل‌های بعدی انتقال پیدا می‌کنند که ثابت شود به درد بقای فرد و یا گونه مزبور بخورند.

«مفید» بودن این جهش‌ها تا حد زیادی بسته به مؤلفه‌های محیطی از قبیل غذا، وفور شکارچیان، اقلیم و همچنین فشارهای اجتماعی‌ست. فرگشت چیزی شبیه پر کردن درزهای بوم‌شناختی و اجتماعی‌ست. میمون‌های آفریقایی هنوز هم دور و برمان هستند، چون محیط‌شان موجبات تکثیر موفق آن‌ها – که خمیرمایه ژنتیکی مختلفی از ما دارند – را فراهم آورده است. فرگشت، فرآیند آزمون و خطای پیگیری‌ست که آغازیان مدرن هم جزئی از آن محسوب می‌شوند. فرگشت به همین سادگی نیست.

منبع: Life’s Little Mysteries

در همین زمینه:

چرا «تکامل» برابر درستی برای Evolution نیست؟

در نکوهش قانون جنگل

پیش به سوی رؤیای «سازگاری»

توضیح تصویر:

منبع: imageZebra / Shutterstock

شکل دست ما، احتمالاً میراثی از خشونت است

arezoo — Sun, 23 Dec 2012 06:28:37 +0000

بی‌بی‌سی

برگردان:

احسان سنایی

بی‌بی‌سی – پژوهش‌گران دانشگاه یوتا متوجه شده‌اند که دست انسان، در جریان جنگ‌های تن‌به‌تن بوده که به شکل کنونی‌اش تکوین یافته است.

این دانشمندان برای پیش‌برد تحقیقات خود، ابزارآلاتی را به کار گرفتند تا نیرو و شتاب وارده به یک کیسه‌بوکس را در جریان ضربه رزمی‌کاران محاسبه کنند. این تحقیقات حکایت از این داشت که ساختار مشت انسان به گونه‌ایست که به انگشتان‌مان امکان می‌دهد که نیروی حاصل از ضربه را به نحوی کارآمد انتقال بدهند. جزئیات این بررسی، در شماره اخیر Journal of Experimental Biology منتشر شده است.

دیوید کریر (David Carrier)، از نویسندگان گزارش این تحقیق، می‌گوید: " [از رزمی‌کاران] پرسیدیم: آیا می‌توانید با مشت‌تان، ضربه سنگین‌تری را نسبت به کف دست بزنید؟ و برای ما عجیب بود؛ چون ضربات مشت، از ضرباتی که با کف دست وارد شده بود، کاری‌تر نبودند". البته سطح مقطع ضربه‌ مشت، کمتر است و لذا فشار بیشتری از آن‌ ناشی می‌شود. پروفسور کریر می‌گوید: "نسبت نیرو به سطح، در یه ضربه مشت بیشتر است و این درست همان چیزی‌ست که باعث بروز آسیب‌های موضعی در اندام‌ها[ی بدن] می‌شود. این مسأله، فواید عملی هم دارد؛ ولی تمرکز این تحقیق عمدتاً معطوف به این بود که آیا خصوصیات دست انسان، تکیه‌گاهی را هم [برای ضربه] فراهم می‌کند یا نه".

این تیم متوجه شد که یک مشت گره‌کرده، واقعاً تکیه‌گاه کارآمدی را برای حفاظت از استخوان‌های ظریف دست ایجاد می‌کند. گره کردن مشت، سفتی مفصل متاکارپوفالانژیال، یا MCP را تا حدود چهار برابر افزایش می‌دهد (یعنی همان مفاصلی که به‌هنگام مشت کردن ظاهر می‌شوند). این کار، همچنین توان بندانگشت‌های مجاور این مفاصل را برای هدایت نیروی ضربه، دو برابر می‌کند.

کاربرد دوگانه

پروفسور کریر و مایکل مورگان (Michael H Morgan) از دانشکده پزشکی دانشگاه یوتا، در مقاله خود عنوان کرده‌اند که دست انسان، محصول نیاز او به تردستی و سرعت عمل هم بوده است. آن‌ها نوشته‌اند: "اما شاید این، کار ِ تنها یک مجموعه از خصوصیات استخوانی باشد که به دست امکان می‌دهد هم چالاک باشد و هم حین ضربه، عملکردی نظیر گرز از خودش نشان بدهد. در نهایت، اهمیت تکوینی ِ دست انسان را شاید بتوان در قابلیت چشمگیر آن برای انجام دو کار به ظاهر مخالف، اما فی‌نفسه انسانی، خلاصه کرد".

شامپانزه‌ها و بونوبوها که نزدیک‌ترین عموزاده‌های تکوینی ما محسوب می‌شوند، عموماً دست‌شان را مشت نمی‌کنند و پژوهش‌گران معتقدند اصلاً نمی‌توانند این کار را بکنند: وقتی یک شامپانزه دست‌اش را جمع می‌کند، شکلی بیضوی به خودش می‌گیرد. پروفسور کریر در این‌باره می‌گوید: "سؤال من این است که چرا این مسأله، سی‌چهل سال پیش بررسی نشد؟ تا آنجا که من می‌دانم این [مبحث] در هیچ‌جا منتشر نشده است".

پروفسور کریر، در پاسخ به این سؤال که آیا دانشمندان در گذشته از این ایده که خشونت نقش مهمی را در شکل‌گیری بدن داشته ابراز ناخرسندی می‌کرده‌اند یا نه، می‌گوید: "فکر کنم حالا بیشتر از قبل [می‌توانیم مطمئن باشیم که] در این وضع قرار داریم".

"فکر می‌کنم مقاومتی که تحصیل‌کرده‌ها نشون می‌دهند، از عموم مردم خیلی بیشتر است – یعنی مقاومت در برابر این ایده که انسان‌ها فطرتاً حیوانات خشنی هستند. من که اینطور فکر می‌کنم و همچنین کسانی که سعی کردند نشان بِدهند ما فاقد فطرت هستیم – آن‌ها [هم البته] خدمت چندانی به ما نکردند. من فکر می‌کنم هروقت با این واقعیت روبرو می‌شویم که ما واجد چنین احساسات قدرتمندی هستیم و بعضاً [اهمین احساسات] ما را وامی‌دارند که دست به خشونت بزنیم، بیشتر از گفتنش طفره می‌رویم. فکر نکنم تضمینی وجود داشته باشد که ما در آینده بتوانیم از خشونت دست بکشیم".

منبع: BBC

نقش باکتری‌های عفونی در تکامل انسان مدرن

Tue, 05 Jun 2012 05:47:04 +0000

برگردان:

احسان سنایی

ساینس دیلی − حدود ۱۰ هزار سال پیش، فرآیند فرگشت انسان به تنگنای اسرارآمیزی دچار آمد: جمعیت نیاکان‌ ما فقط به چهار تا ده‌هزار نفر رسیده بود که همگی‌شان هم ساکن آفریقا بودند. در آن برهه قرار بود از همین جمعیت کم‌پشت، انسان مدرن سربرآورَد و چه در میزان جمعیت و چه در نحوه پراکندگی‌اش، از سایر عموزاده‌های پیرامون خود از جمله نئاندرتال‌ها پیشی بجوید.

هنوز دلیل این تنگنای جمعیتی، به‌روشنی مشخص نیست؛ هرچند که احتمالات متنوعی، از جهش‌های ژنتیکی گرفته تا پدیده‌های دگرگون‌ساز اقلیم و فوران افسارگسیخته آتشفشان‌ها، تا تکامل مؤلفه‌های فرهنگی انسان همچون زبان و ... پیشنهاد شده است. حال، مؤلفه محتمل دیگری را هم می‌شود به این فهرست افزود: بیماری‌های عفونی.

جمعی از محققین بین‌المللی به سرپرستی دانشمندان دانشکده علوم پزشکی دانشگاه کالیفرنیا-سن‌دیه‌گو، در مقاله‌ای که به تازگی در پیش‌نسخه آنلاین نشریه علمی The Proceedings of the National Academy of Sciences انتشار یافت، مدعی شده‌اند که ازکارافتادگی دو ژن منحصربفردِ مربوط به سیستم ایمنی بدن، احتمالاً بدن نیاکان کم‌جمعیت انسان مدرن را نسبت به دگردیسی برخی باکتری‌های بیماری‌زا نظیر Escherichia coli K1 و Group B Streptococci مقاوم کرده؛ یعنی همان باکتری‌هایی که عامل اصلی بروز سپسیس و مننژیت در جنین انسان و نوزاد وی هستند.

آژیت وارکی (Ajit Varki)، استاد پزشکی سلولی و مولکولی، و از رؤسای مرکز آموزشی-پژوهشی تبارشناسی زیستی انسان در دانشگاه سن‌دیه‌گو که سرپرست نویسندگان این پژوهش نیز بوده، می‌گوید: "در جمعیت اندک و محدود، یک جهش ساده [ژنتیکی] هم می‌تواند تبعات چشمگیری به همراه آورَد و یک الل نادر هم احتمال وفور را پیدا کند. ما دو ژن پیدا کرده‌ایم که در بدن انسان مدرنْ هیچگونه عملکردی از خود نشان نمی‌دهند، اما در نیاکان وی چرا. دو ژن که آماج حملات باکتری‌های بیماری‌زا و خصوصاً مرگ و میر نوزادان و جنین‌ها محسوب می‌شده‌اند؛ مرگ و میری که می‌توانسته اثرات چشمگیری را بر نحوه بقای نسل آدمی بگذارد و آن را یا وابسته به پایداری در برابر این باکتری‌ها سازد و یا حذف پروتئین‌های هدف".

در این بررسی، وارکی، که مدیریت مرکز آموزشی-پژوهشی گلیکوبیولوژی دانشگاه سن‌دیه‌گو را هم عهده‌دار است، به اتفاق همکاران آمریکایی، ژاپنی و ایتالیایی خود احتمال وقوع حالت دوم را بیش از اولی دانستند. در این بین، آن‌ها به ازکارافتادگی پروتئین‌های ویژه‌ای هم اشاره کردند، که به میزان‌سازی واکنش‌های دفاعی بدن یاری می‌کنند و خود از اعضای خانواده‌ گسترده‌تری از ژن‌های فعال طی تکوین زیستی انسان به حساب می‌آمده‌اند.

پیش‌تر هم گروه واکی، با همکاری ویکتور نیزت (Victor Nizet)، استاد پزشکی و داروسازی اطفال دانشگاه سن‌دیه‌گو، نشان داده بودند که بعضی عوامل بیماری‌زا قادرند که پروتئین‌های خاصی را به‌منظور تغییر نوع واکنش‌های دفاعی بدن فردِ میزبان به نفع عامل مهاجم، به خدمت خود درآورند. این دانشمندان طی تازه‌ترین بررسی خود متوجه شده‌اند که ژن فعال‌ساز پروتئین Siglec-13 دیگر در ژنوم انسان مدرن جایی ندارد، هرچند که در ژنوم شامپانزه – یعنی نزدیک‌ترین فامیل فرگشتی‌مان – به‌شکل دست‌نخورده و غیرفعالی حضور دارد. ژن دیگر، که عامل فعال‌ساز پروتئین Siglec-17 است، هنوز در ژنوم انسان دیده می‌شود، اما کمی تغییر یافته تا دیگر طعمه مطلوبی برای باکتری‌های مهاجم امروزی به حساب نیاید.

اریک گرین (Eric Green)، از پژوهش‌گران این بررسی و مدیر مؤسسه ملی پژوهش‌های ژن انسانی در مؤسسه ملی سلامت آمریکا، در این‌باره می‌گوید: "ترتیب‌گذاری ژنتیکی می‌تواند دریچه‌های نوینی را به‌روی نحوه تکوین موجودات زنده، از جمله انسان بگشاید". این دانشمندان، در آزمایش بدیعی دست به احیای این فسیل‌های مولکولی زدند و متوجه شدند که باکتری‌های E coli و Group B Streptococci، هنوز هم قادر به تشخیص این پروتئین‌ها هستند و به‌گفته وارکی، "این مهاجمین مدرن، هنوز هم قابلیت تهاجم و دگرگون‌سازی بالقوه واکنش‌های دفاعی بدن را دارند".

هرچند که تشخیص این‌که دقیقاً چه وقایعی طی فرآیند فرگشت آدمی رخ داده، کاری غیرممکن است؛ اما پژوهش‌گران با بررسی آثار مولکولی به‌جامانده در اطراف این ژن‌ها حدس می‌زنند که نیاکان انسان مدرن، در خلال ۱۰۰ تا ۲۰۰ هزار سال پیش، به‌شدت در خطر ابتلای گسترده به بیماری‌های عفونی بوده‌اند. این عامل فرضی می‌توانسته بخش اعظم جمعیت‌شان را نابود کند. در این میان فقط افرادی جان به در بردند که میزبان جهش‌های ژنتیکی ویژه‌ای بودند – یعنی همان جمعیت کم‌پشت انسان‌های مدرنی که بقای فعلی ما را با ناکارآمدی ژن Siglec-17 و همچنین غیاب ژن Siglec-13 تضمین کردند.

به‌گفته وارکی، احتمالش هست که تنگنای جمعیتی پیش‌آمده در برهه‌ای از تاریخچه فرگشتی انسان، حاصل ملغمه‌ای از عوامل گوناگون باشد. "چیزهای زیادی [جهت] گونه‌زایی (یعنی فرآیند سربرآوردن گونه‌های تازه از گونه‌های فعلی) را تعیین کرده‌اند. به گمان ما، عوامل بیماری‌زا را هم بایستی یکی از آن‌ها به حساب آورد".

منبع: Science Daily

در همین زمینه:

فرگشت، خودکشی هم می‌کند

رشد پیچیدگی؛ تصادف یا انتخاب؟

در کوره‌راه «تصادف»

کشف عموزاده‌های دور انسان

توضیح تصویر:

عکس میکروسکوپی باکتری‌های Escherichia coli، یکی از عوامل مرگ و میر انسان در سنین خردسالی و نوباوگی ا‌ست.

نشانه‌های فرگشتی اهلی‌سازی حیوانات

Babak M — Sun, 25 Dec 2011 17:10:47 +0000

احسان سنایی

هرچند هنوز اطلاعات چندانی از نحوه تغییرات ژنتیکی مربوط به تحول و تکوین گونه‌های زیستی در دست نیست، اما مطالعات ژنتیکی روی حیوانات اهلی، به‌واسطه سیر فرگشت سریعی که طی تنها ۱۰ هزار سال گذشته طی کرده‌اند، می‌تواند اطلاعات حائز اهمیتی را در این‌ زمینه فراهم آورد. حال، یک پژوهش تازه، به توصیف نقش بازآرایی‌های پیچیده ژنومیک، در ایجاد ظاهر زیباتر مرغ‌های اهلی پرداخته است.

پژوهشگران دانشگاه‌های علوم کشاورزی و اوپسالای سوئد، به اتفاق تیمی از دانشمندان دانشگاه‌ ایالتی کارولینای شمالی و همچنین دانشگاه ملی چانگ‌زینگ چین، طی پژوهشی که گزارش آن در نشریه علمی PLoS Genetics انتشار یافته است، دست به بررسی ریشه‌های ژنتیکی تکوین ژن فیبرومِلانوسیس زده‌اند که مشخصه بارز یک گونه از مرغ‌های بومی کشور چین، موسوم به "سیلکیه" (Silkie) به‌شمار می‌رود. این ژن عامل رشد چندین‌برابری رنگ‌دانه‌هایی است که نه‌تنها پوست و پر پرنده، بلکه اندام‌های درونی‌اش را هم به رنگ تیره در می‌آورند. مرغ‌های سیلکیه، پیشینه درازی در آشپزی چینی و طب سنتی این کشور دارند و مارکوپولو هم آن‌ها در قرن سیزدهم میلادی طی سفرش به چین دیده بود.

بن دورشورست (Ben Dorshorst)، پژوهشگر مقطع فوق‌دکترا و مسئول این بررسی می‌گوید: "ما نشان داده‌ایم که دگرگونی‌های لازم برای تولید فیبروملانوسیس، متضمن بازآرایی ژنتیکی پیچیده‌ای است که به رشد آهنگ تولید ژن اندوتلین 3 می‌انجامد؛ ژنی که خود عامل رشد سلول‌های رنگ‌دانه‌ای به‌شمار می‌رود."

این تیم پژوهشی، به سرپرستی لایف اندرسون (Leif Andersson)، تاکنون موفق به تشخیص چندین ژن مربوط به حیوانات اهلی شده است و بدین‌گونه پرده از فراروی فرآیند مهمی برکشیده است که در جریان آن، بازآرایی‌های ژنتیکی، به‌شکل چشمگیری موجب فرگشت سریع این دسته جانوران شده‌اند. از دیگر نمونه‌های مشابه می‌توان به خاکستری‌تر شدن اسب‌ها با رشد سن‌شان و همچنین جهش‌هایی اشاره کرد که بر ابعاد و شکل تاج مرغ‌ها مؤثرند. اندرسون در این‌باره نتیجه می‌گیرد که "طبق دلایل خوبی که در اختیار داریم، این بازآرایی‌ها نقش مهمی را در فرگشت دیگر گونه‌هایی نظیر ما انسان‌ها هم ایفا می‌کنند".

این پژوهشگران، نمونه‌هایی از سایر مرغ‌های بومی اقصا نقاط جهان را هم که میزبان ژن فیبروملانوسیس هستند، از جمله تیره Bohuslän-Dals svarthöna در کشور سوئد، مورد بررسی قرار داده‌ است و متوجه شده‌اند که در تمامی‌شان رد پای همان جهش‌های نامعمول دیده می‌شود. این یافته، مهر تأییدی بر شواهد شفاهی‌ جمع‌آمده از بومیان منطقه است که طبق آن، مرغ‌های بومی سوئد، رنگ تیره پوست و اندام‌های داخلی‌شان را از آن دسته مرغ‌های آسیایی به ارث برده‌اند که قرن‌ها پیش توسط دریانوردی از شرق دور و در گذر از مسیر مبادلاتی آسیای شرقی، به خاک نروژ آورده شده‌اند. این نمونه به‌زیبایی نشان می‌دهد که چگونه انسان‌ها با پرورش حیوانات اهلی در سرتاسر جهان، زمینه تقویت یک جهش ژنتیکی را فراهم آورده‌اند یا به‌گفته اندرسون، نقش انسان‌ها در تنوع زیستی حیوانات اهلی‌شان، نقشی واضح است.

منبع: Science Daily

توضیح تصویر:

مرغ بومی سیلکیه، وابسته به کشور چین/ عکس از Adam Mastoon

فرگشت و درآمدی بر آشتی ِ دین و دانش

Thu, 21 Apr 2011 12:47:49 +0000

پرسش‌هایی پیرامون فرگشت – بخش یازدهم

دکتر Pierre LeComte duNoüy (پیر لکومته دونوئی)

برگردان:

دیباچه پیش‌گفتار کتاب «سرنوشت بشر»: احسان سنایی

پیر لکومته دونوئی - در سلسله‌مقالاتِ ده‌‌گانه‌ی «پرسش‌هایی پیرامون فرگشت»؛ از مجموعه‌ی Evolution: 24 Myths and Misconceptions (منبع: نشریه‌ی علمی NewScientist)، به شماری از کژفهمی‌های رایج ِ موجود در مسیر درک نظریه‌ی فرگشت (Evolution) اشاره، و پاسخ گفته شد؛ اما از این‌پس، همسو با سایر پرسش‌های ظاهراً غیرعلمی ِِ مرتبط با فرگشت؛ که در برابرشان اغلب، مواضعی احساساتی و غیراصولی اتخاذ می‌شود؛ نیاز به تدوین ِ شرحی متفاوت و فراگیرتر از این نظریه‌‌ی جذاب، در مبحثی فراتر از بیان دلایل ِ صرفاً زیست‌شناختی احساس می‌شود؛ و ما فرگشت را دیگر همچون غالبِ مقالاتِ علمی ِ منتشر گشته در این‌باره، منحصر به مطالعاتِ زیستی، رها نمی‌کنیم. هرچند این نظریه در چارچوبِ خصائص موجودات زنده معنا پیدا می‌کند؛ اما طبعاً این نکته، نافی ِ نقش پژوهش‌های کیهان‌شناختی، زمین‌شناختی و عموماً فیزیکی، در فرآیند تکوین و تحول حیاتِ زمینی و نهایتاً پیدایش انسان نیست.

کلسیمی که در استخوان‌هایمان خانه دارد و اکسیژنی که تنفس می‌کنیم؛ روزگاری در قلب ستاره‌ای که هم‌اکنون از میان رفته، جای داشته؛ چراکه کوره‌ای به‌غیر از هسته‌ی یک ستاره، کفاف گرمای کافی برای تولید چنین عناصری را در سرتاسر گیتی، نمی‌دهد.

به‌عنوان مثال، از بین ِ مقلات ۲۴گانه‌ی نیوساینتیست؛ در پاسخ به این سؤال که «آیا فرگشت، قانون دوم ترمودینامیک را نقض می‌کند؟»، صرفاً به گفتن این عبارت اکتفا شده است: «قانون دوم ترمودینامیک می‌گوید که «آنتروپی» (کمیتی جهت تعیین بی‌نظمی ِ یک سامانه‌‌ی بسته)؛ در یک سامانه‌ی «بسته» هرگز کاهش پیدا نمی‌کند. اما سیاره‌ی ما یک سامانه‌ی بسته نیست (بدین‌معناکه مثلاً از خورشید هم انرژی می‌گیرد)».

مشخص است که زمین، صرفاً «بستر»ی برای ظهور حیات می‌باشد، و نه‌ فقط فرض بر «بسته» بودن‌اش غلط است؛ که اساساً از حیث علمی، چنین ادعایی کوته‌بینانه به‌شمار می‌رود. با این‌حال، در نگاهی فراگیرتر اما ما با سامانه‌ی بسته‌ی دیگری روبرو می‌شویم که همان «جهان قابل رؤیت» (Observable Universe) باشد و اغلب، هیچ توضیحی در توجیه دلیل افزایش تنوع و تکاپوی حیاتِ زمینی، در تقابل با تمایل ِ فزاینده‌ی کیهان برای فرار از پیچیدگی (ر.ک. «جهان آشفته‌تر می‌شود»)، داده نمی‌شود.

منبع مقالات، از این پس کتاب پرآوازه‌ی «سرنوشت بشر» (L'Homme et sa destinée)؛ نگاشته‌ی دکتر «پیر لکومته دونوئی» (Pierre Lecomte du Noüy) است. هرچند که 64 سال از زمان تحریر این کتاب می‌گذرد؛ اما پیشرفت‌های این چندین دهه در علوم ِ پایه نه‌تنها هیچ‌کدام از مباحث مطرح‌گشته در آن را نقض نکرده؛ که حتی ظهور مفاهیم نوپدیدی چون «اصل آنتروپیک» نیز (هرچند نه هم‌هدف؛ اما هم‌کلام با آن‌ها) بر حقانیت‌شان صحه گذاشته است. لکومته دونوئی، در کتاب سرنوشت بشر، با معرفی مکتب علمی-فلسفی‌اش، تحت عنوان «تله‌فاینالیسم» (Téléfinalisme - اصالتِ باور به هدفمندی دنیا)؛ دست به توجیهِ علمی ِ سیر تکامل اخلاقی و تعریف مسئولیتِ حیاتی بشر در بستر زیست‌شناسی ِ فرگشت‌گرا و منطق دانش‌محور می‌زند. تله‌فاینالیسم که مکتبی فلسفی؛ اما مبتنی بر اصول علمی‌ست، بر خلاف اکثر دیگر مکاتب فلسفی، «نظریات» ِ علمی را در عوض ِ «مفروضات» ِ نسبی به‌کار می‌بندد و با برقراریِ پیوند واقع‌بینانه‌ای مابین رشته‌های ظاهراً نامرتبطی چون احتمالات، کیهان‌شناسی، روان‌شناسی، زیست‌شناسی، فیزیک، فلسفه، فلسفه‌ی تاریخ و اخلاق؛ درصدد ارائه‌ی راهکاری متقاعدکننده به‌منظور توجیه زندگی ِ انسان (و علی‌الخصوص انسان مدرن) از گذرگاه یقین، برمی‌آید.

در این مقاله، پیش‌گفتار کتاب را عیناً ترجمه کرده‌ام تا خواننده پیش‌زمینه‌‌ای روشن از مباحث بعدی را مدنظر داشته باشد؛ اما در سلسله‌مقالاتِ آتی، تنها خلاصه‌ای از مفاهیم ارائه شده در «سرنوشت بشر» را با خوانش ِ نوین‌ از یک مطلب علمی ِ کلاسیک، طرح کرده؛ و صرفاً به ذکر بریده‌هایی از این اثر ِ ۳۰۰صفحه‌ای اکتفا می‌کنم. لکومته دونوئی در این کتاب، هرچند علی‌رغم تصوّر رایج، از فرض وجود یک خدای متشخص و انسان‌وار اکیداً احتراز می‌کند؛ اما تفکر دین‌ستیز و ماده‌گرا را هم که با نگاهی کوته‌بینانه به دانش، اصول علمی را دستاویز حمله به حقایق ِ انسانی کرده؛ هم‌آوا با دانشمندان سرشناسی چون «ماکس پلانک»؛ «آلبرت اینشتین» و «ورنر هایزنبرگ»؛ اما با دلایل علمی، به بوته‌ی نقد می‌کشد.

شرحی مختصر از زندگی اندیشمندی ناشناخته

دکتر «پیر لکومته دونوئی»؛ بیوفیزیکدان؛ ریاضیدان، نویسنده و فیلسوف فرانسوی‌ست که در دوازدهم دسامبر ۱۸۸۳، در بحبوحه‌ی گذار چشمگیر جهانِ متمدن به عصر مدرنیسم، در شهر پاریس متولد شد. در سنین کودکی و نوجوانی، به‌واسطه‌ی ضعف شدید جسمانی و بیماری‌های مکررش، از تحصیل بازماند؛ اما نهایتاً دکترای حقوق‌اش را در سن ۲۷ سالگی از دانشگاه سوربن اخذ نمود و به‌عنوان منشی «آریستید بریان» (Aristide Briand)؛ وزیر وقت دادگستری فرانسه استخدام شد. یک‌سال بعد، با زنی به‌نام «ژین دابل» ازدواج کرد و ۱۵ سالِ بعدیِ زندگی‌اش را تماماً وقف امور علمی کرده و موفق به انجام کشفیات و ارائه‌ی چندی اختراع ِ زیست‌شناختی، از جمله «ترازوی کشش‌سنج سطحی» و انواعی از «ویسکومتر» و «یونومتر»؛ در جریان فعالیت‌های پژوهشی‌اش شد. در این مدت او ۱۶۷ مقاله و چهار کتاب علمی را منتشر کرد. تفکراتِ آغازین ِ این دوره‌ از زندگی‌اش، تحت تأثیر آرای «ارنست رنان» (Ernest Renan) و «ایولیت تن» (Hippolyte Taine)، فلاسفه‌ی فرانسوی؛ به آتئیسم (الحاد) و ماتریالیسم (اصالت‌بخشی به ماده)؛ که تفکر رایج ِ دورانش بود، گرایید. اما سه سال بعد، و پس از بررسی کشفیات زیست‌شناختی ِ پروفسور «شارل اوژن‌گی» و نیز نظریات کوانتومی ِ پروفسور «ورنر هایزنبرگ» و دیگر پیش‌آهنگانِ نهضت فیزیک کوانتوم؛ به اعتقاداتِ پیشین‌اش شک برد و تحصیلاتش در فیزیک و شیمی را در سوربن؛ و زیر نظر دانشمندانِ بلندآوازه‌ای چون «سر ویلیام رَمزی»؛ شیمیدان پرآوازه‌ی اسکاتلندی و برنده‌ی نوبل ۱۹۰۴ شیمی؛ و همچنین «پیر» و «ماری کوری»؛ برنده‌ی نوبل ۱۹۰۳ فیزیک و ۱۹۱۱ شیمی، پی گرفت.

در ۱۹۱۴؛ به‌عنوان افسر ارتش فرانسه، با دکتر «الکسیس کارل» (Alexis Carrel)؛ پزشک و زیست‌شناس برجسته‌ی فرانسوی و برنده‌ی نوبل ۱۹۱۲ پزشکی و نیز رئیس وقت بیمارستان نظامی ِ شهر «کامپین» فرانسه، تصادفاً ملاقات کرد و به‌تحریکِ آرای وی، علاقه‌ی وافری به حل پرسش‌های ظاهراً بی‌پاسخ ِ علمی پیدا کرد. تز دومین دکترای دونوئی، بر روی ارائه‌ی بیان ریاضیاتی ِ فرآیند التیام جراحات بدن، در سال ۱۹۱۷؛ توجهِ مسئولین مؤسسه‌ی تحقیقاتی «راکفلر» ِ نیویورک را به وی جذب کرد و دونوئی علی‌رغم خواست همسرش، این درخواست را که به طلاق‌اش منجر شد، اجابت کرد و از سال ۱۹۲۰ تا ۱۹۲۷، در کسوت عضو وابسته‌ی این مؤسسه، به بررسی کیفیات خون انسان پرداخت. در همان سال‌ها، یکی از اختراعات‌اش، یعنی «ترازوی کشش‌سنج سطحی»؛ که با کمک‌ آن موفق به محاسبه‌ی دقیق مقدار «ثابت آووگادرو» شده بود؛ جایزه‌ی مؤسسه‌ی فرانکلین، در ایالت فیلادلفیای آمریکا را از آن خود کرد. در ۱۹۲۱، تصادفاً با دومین همسرش؛ «ماری-‌بی‌شاپ هری‌من» آشنا شد و در سیزدهم مارس ۱۹۲۳ با وی ازدواج کرد. در ۱۹۲۷ به پاریس بازگشت و به‌مدت ده سال، مدیریت بخش بیوفیزیک انیستیتو پاستور پاریس را عهده‌دار شد.

در این‌ سا‌ل‌ها، به بررسی عمیق و نقادانه‌ی جوانب گوناگونِ دکترین‌های سوسیالیستی و توتالیتریانیستی پرداخت؛ و متوجه شد این سیستم‌ها، علی‌رغم تأمین رفاه مادیِ انسان، شرافت و آزادی راستین‌اش را از او سلب می‌کنند و پی برد که اکثر دانشمندانِ دوران، از سر تصمیمات احساساتی و سیاسی، علم را به ورطه‌ی ماتریالیسم و الحاد کشانده‌اند و توهم ِ هیچ‌‌انگاریِ حیات، بی‌دلیل اذهان توده‌ را تسخیر کرده. در ۱۹۳۷، به‌ سِمت ریاست دانشکده‌ی تحصیلات تکمیلی سوربن انتخاب گردید. اما در بحبوحه‌ی روزهای پرتلاطم جنگ دوم و پس از اشغال شهر پاریس توسط نازی‌ها؛ به‌همراه همسرش، پناهنده‌ی آمریکا شد و در آنجا فعالیت‌های پژوهشی‌اش را از سرگرفت. در اواخر سال ۱۹۴۶ بود که پزشکان، پی به سرطان کلیه در او بردند و سرانجام در ۲۲ دسامبر ۱۹۴۷ و پس از ماه‌ها تحمل بیماری، در ۶۴ سالگی چشم از جهان فروبست.

او حیات‌اش را در کسوت یک نمایش‌نامه‌نویس و بازیگر آغاز کرد و به‌عنوان دانشمند پی گرفت و نهایتاً در مقام یک فیلسوف و متفکر از دنیا رفت. دکتر «جورج تالبوت»؛ در کتاب «Lecomte Du Nouy and the Beauty Precision»؛ علت عدم شهرت این متفکر و دانشمندِ بزرگ فرانسوی در بین توده را دلایل پنهان سیاسی معرفی کرده. طی کنفرانسی در روزهای ۲۳، ۲۴ و ۲۵ اکتبر ۱۹۶۷ در دانشگاه نوتردام؛ بالغ بر ۲۰ زیست‌شناس و دانشمند برجسته‌ی جهان؛ از جمله «پل آلفرد وایز» (Paul Alfred Wiess)، زیست‌شناس شهیر اتریشی؛ «کارل دارو» (Karl Darrow)، فیزیکدان آمریکایی؛ «پیر پل‌گراس» (Pierre P. Grassé )؛ جانورشناس صاحب‌نام فرانسوی، «رالف وایکوف» (Ralph W. G. Wyckoff)؛ فیزیکدان آمریکایی و ... در دفاع از آرای علمی-فلسفی ِ لکومته دونوئی، ایراد سخن کردند.

لکومته دونوئی، افزون بر ۲۰۰ مقاله‌ی علمی، و همچنین هفت کتاب در رابطه با پژوهش‌های علمی و اندیشه‌های فلسفی‌اش منتشر کرده است. کتاب «آینده‌ی روح» (L'Avenir de L'Esprit) را در زمان سلطه‌ی نازی‌ها بر پاریس انتشار داد که طی مدت‌زمانِ اندکی، ۲۲ بار تجدید چاپ گشته، و همچنین جایزه‌‌ای را از فرهنگستان علوم فرانسه به خود اختصاص داد. دانشگاه «لوزان» ِ سوئیس، به‌پاس خدمات ده‌ساله‌ی وی به فلسفه‌ی علم؛ جایزه‌ی «آرنولد ریموند» را به سه کتاب‌اش، «زمان و حیات» (Le Temps et la Vie)، «انسان در برابر علم» (L'Homme devant la Science) و «آینده‌ی روح» اعطا نمود.

کتاب «زمان و حیات»، در رابطه با کشف ۱۹۱۷ اوست که موفق شد زمان التیام یک جراحت را پیش از زمان بهبودی‌اش پیش‌بینی کند. این، نخستین باری بود که علم ریاضی، با موفقیت در حل یک مسئله‌ی زیست‌شناختی به‌کار می‌رفت. وی از طریق بررسی ِ رابطه‌ی مابین سن بیمار و سرعت التیام جراحات وی، به‌ مفهوم «زمان بیولوژیک» پی برد و متعاقبِ آن، نتایج فلسفی ِ چشمگیری را در رابطه با ماهیت زمان به‌دست آورد. کتاب زمان و حیات؛ شرح مفصلی از این نظریه را ارائه می‌دهد که نخست در سال ۱۹۳۶ در پاریس؛ و بعدتر در لندن و نیویورک منتشر گردید.

کتاب «سرنوشت بشر»، آخرین اثر مکتوب لکومته دونوئی؛ و مانیفست مکتب فلسفی ِ تله‌فاینالیسم است. او، پیش از انتشار این کتاب از دنیا رفت. پروفسور «رابرت میلیکان» (Robert Millikan)؛ برنده‌ی نوبل فیزیک ۱۹۲۳، درباره‌ی این کتاب می‌گوید: «... کتابی چنان ساده و مشهود که نمی‌شود انتظار ظهور بیش از یک یا دوتایش را در هر قرن داشت. دین و دانش [در این کتاب] به هم بافته شده‌اند». «جان او’نیل» (John O’Neill)؛ منتقد علمی نشریه‌ی New York Herald-Tribune نیز می‌گوید: «"سرنوشت بشر"، آوای نخستین دانشمند والامقامی‌ست که الگوی پیشرفت را در بستری توأمان از جنس دین و دانش، به بشر اعطا می‌کند».

در اینجا، نگاهی به پاره‌ای از نظرات منتقدین علمی ِ مطبوعات آمریکا در رابطه با کتاب «سرنوشت بشر» می‌اندازیم:

«از آن کتب استثنائی و نادری که آشکارا فصل نوینی در بررسی تکامل انسان را رقم خواهد زد. به‌اعتقاد من، "سرنوشت بشر"، نهایتاً از زمره کتب بزرگی خواهد بود که محرک پیشرفت بشر شدند».
- دکتر «نورمن وینسنت پیل» (Norman Vincent Peale) – کشیش آمریکایی؛ و بنیانگذار مکتب «مثبت‌درمانی»

«یکی از آن کتب انگشت‌شمار و حائز اهمیت قرن بیست و شاید پنجاه سال گذشته. "سرنوشت بشر" ِ لکومته دو نوئی، جذابیتِ فراگیرش را نه‌تنها نثار قشر دانشمند و اندیشمندان دینی؛ که به فلاسفه، هنرمندان و عموم مردم نیز می‌کند. ... این [کتاب]، شاهکار فصاحت، در قالب ساده‌ترین اصطلاحات؛ از سخت‌ترین مسائل گریبان‌گیر ِ بشر ِ امروز است. شاید این [کتاب]، شفاف‌ترین بیانیه‌ی مدرن بشریت؛ از جانب جانِ جویا و مغز متفکری همچون «گوته» باشد».

- جرالد والش «Gerald G. Walsh» - ویراستار نشریه‌ی Thought – دانشگاه فوردهام

«[کتابی] با چنان فصاحت و خلوصی که هیچ ضعفی در اثرگذاری [بر خواننده] ندارد ...».
- «والدمار کامپفرت» (Waldemar Kaempffert) – New York Times Review

مقدمه‌ی کتاب «سرنوشت بشر»؛ به‌قلم پیر لکومته دونوئی:

بشر، اکنون یکی از تاریک‌ترین مراحل تاریخش را پشت سر گذارده است (اشاره به جنگ جهانی دوم). شاید این مرحله را حتی بتوان حزن‌انگیزترین مرحله خواند؛ چراکه کشمکش‌ها، حال به دورافتاده‌ترین زوایای جهان هم رخنه کرده و خشونتِ بی‌مانندش، اوهام ِ ما در رابطه با بقا و استحکام تمدنی که بشر اکنون بدان می‌بالد را نابود کرده و تشویشی فراگیر، از پس ِ پایان نخستین جنگ جهانی، بر سر غرب سایه افکنده است. هرچند که این را رخداد سراسر جدیدی نمی‌شود به‌شمار آورد؛ اما به‌راستی‌که بیدارگر وجدان خواب‌آلوده‌ی انسان‌هایی‌ست که مفتون پیشرفت صنعت در پنجاه سال اخیر، بوده‌اند.

توسعه‌ی پرسرعت وجهِ مادیِ این تمدن، امروزه میل بشر را چنان برانگیخته که وی را در انتظاری بی‌صبرانه‌ برای ظهور معجزه‌‌ی دیگری در فردا، نگه داشته است. وقت چندانی برای حل معضلات راستین ِ بشری باقی نمانده. انسان از دهه‌ی ۱۸۸۰، همچون کودکی که برای نخستین دفعه به سیرک رفته و خور و خوابش را فراموش کرده باشد؛ تقریباً بی‌وقفه مسحور ِ جلوه‌های فریبای اختراعات نوین و روزآمد شده بود. این نمایش ِ مجلل، مظهری از «حقیقت» گردید و ارزش‌های راستین، در تلألؤ ِ این خورشیدِ نوپدید، پوشیده ماند. وقوع چنین جهشی چندان دشوار [و دور از انتظار] هم نبود؛ چون‌که فلاسفه و دانشمندانِ قرن ۱۹، ذهن ِ متفکرین ِ توده را با اشباع کردن از پرسش‌های بی‌پاسخ، آماده ساخته بودند.

افراد زیادی از خطر آگاه گشته و هشدار دادند؛ اما هرگز توجهی بدان‌ها نشد؛ چراکه بُتی جدید و بیگانه، همپا با پرستشی خالصانه پدید آمده بود و مذهبی نوظهور، اذهان توده را تسخیر کرده بود. از سوی دیگر اما وجدان‌های آگاه؛ همچون پیامبرانِ مطرود، استدلالاتی کهنه‌ در چنته داشتند. جهان، مادام دگرگون می‌شد و جامه‌ی دیروزش را به لباس فاخرتری بدل می‌کرد. هنگامی‌که جوامع ِ کودک‌صفتِ انسانی، با شعفی پرستش‌گونه که تدریجاً به ایمانی مستحکم و راستین به توانِ بی‌حد و حصر ِ علم و اختراع بدل می‌شد؛ افسون و متحیر، حتی پلک هم نمی‌زدند؛ خردمندان‌شان با دلایلی محترم؛ اما پوک و پوسیده درصدد تدافع برآمدند؛ اما واژه‌هایشان عاری از وجهه‌ی پیشرفت، و متوسل به احیای وجدان روشنی بود که هیچکس طلب‌اش نمی‌کرد و بسیاری، آن را فرسوده و بی‌فایده می‌پنداشتند.

مذهب، هرچند از هیچ کوششی مضایقه نکرد؛ اما قدم در راه اصلاح ِ روش‌هایش هم نگذاشت. نتایجی هم که به‌دست آمد، برای توقف انحطاط اخلاقیاتِ جهانیان؛ و کاستن از حس وانهادگی و پریشان‌حالی ِ انسان معاصر بسنده نمی‌کرد و جز این هم البته نمی‌توانسته باشد. تعلیم و تربیت اجباری در این میان، راه‌ها؛ شاهراه‌ها و کوره‌هایی را در اذهانِ بشری گشوده بود؛ اما بشر، بی‌آنکه باهوش‌تر گردد، راه و چاهِ سفسطه‌های عقلانی را فراگرفت: آلتی گمراه‌گر و سرگرمی ِ جدیدی رایج شده بود که هرکس گمان می‌برد استفاده از آن را بلد است. آلتی که دستاوردهای مهیّجی را به‌دستِ توده داد و تدریجاً حیات مادی‌شان را مسخ کرده، و امیدها و انتظارات بیکرانی را در اذهان‌شان شکل داده بود. طبیعی هم بود که در این بین، احترام و اعتقادی که بشر تا پیش‌تر نثار رهبران مذهبی می‌کرد را متوجهِ کسانی سازد که در تسلط بر نیروهای طبیعت و کشف برخی رازهایش، از در ِ موفقیت درآمده بودند. از این‌رو تفکر «ماتریالیستی»، نه‌تنها مابین دانشمندان و اهل ِ صنعت رواج یافت؛ که افسوس، در ذهن توده هم رسوخ پیدا کرد.

شکی نیست که در راه درمان بیماری‌های ناشی از عقلانیت؛ بایستی متوسل به اندیشه‌ی عقلانی هم شد. دلایل ریاضیاتی را تنها با دلایل ریاضیاتی بایستی پاسخ گفت؛ و برهان علمی را تنها با برهانی از همان‌‌گونه باید مغلوب کرد. اگر وکیلی درصدد اثبات اشتباه‌تان برآید؛ ارائه‌ی هرگونه پاسخ احساساتی و یا حتی منطقی، راه به جایی نخواهد برد. او را تنها در صورت روبرو ساختن‌اش با قانونی علیه قوانینی که بدان‌ها استناد کرده؛ می‌توان متقاعد ساخت. حقانیت صِرف، برای پیروزیِ در محاکمه کفایت نمی‌کند. درست همانگونه که دری را نمی‌توان با کلیدِ نامربوطی گشود؛ غلبه بر اعتراضاتِ وکلا به‌یاریِ اظهارات احساساتی و روانی هم امکان ندارد.

ما برای مبارزه با شکاکیت و ماتریالیسم ِ ویرانگری که برخلاف ادعای پیروانش، هرگز دستاورد اجتناب‌ناپذیر تفسیر علمی از طبیعت به‌شمار نمی‌رود؛ بایستی به کلید صحیحی متوسل شویم. از این‌رو، باید به‌یاریِ جنگ‌افزارهای دشمن و در میدانی که وی می‌جنگد، به مقابله با وی برخیزیم. اگر هم به‌واسطه‌ی ایمان منحط و اعتقاداتِ معکوس‌اش، موفق به متقاعدسازیِ این شکاکان نشویم؛ دست‌کم امید می‌رود که ناظر ِ بی‌غرض و راست‌کاری که فراز و نشیبِ این کشمکش را به نظاره نشسته، خود پیروز ِ میدان را تشخیص دهد.

به عبارت دیگر، امروزه به‌سختی می‌توان تفکر اِلحادی را به‌یاریِ دعاویِ احساساتی و دیرینه‌ای که در توده‌های نادانِ اعصار پیشین کارگر می‌افتاد، از میان برداشت. با اسب، نمی‌شود به جنگ با تانک رفت و تیروکمان، پاسخ هواپیماهای جنگنده نیست. دانش، اساس ِ دین را سست کرد و حال، برای استوار ساختن‌اش از علم بایستی مدد جست. جهان، در پانصد سال گذشته تغییرات فراونی را به چشم خود دیده است. تشخیص این تغییرات و تلاش در راه وفاق با اوضاع جدید، امری ضروری‌ست. دیگر راه نیویورک تا سان‌فرانسیسکو را با دلیجان طی نمی‌کنیم و دیگر همانند برخی فرهنگ‌های سده‌ی هفدهمی، ساحره‌ها را نمی‌سوزانیم. دیگر امراض عفونی را با مُسهل و زالو درمان نمی‌کنیم؛ حال‌آنکه در راه مبارزه با گسترده‌ترین خطری که جامعه‌ی بشری را تاکنون تهدید کرده، از همان اسلحه‌ی دوهزار سال پیش استفاده می‌کنیم و خود، متوجه نیستیم که بخش اعظمی از این جنگ‌افزارها در درون‌مان بوده و حتی اگر فتح ِ فوریِ میدان را نصیب‌مان نمی‌کند؛ دست‌کم حقانیت‌مان را مسلّم می‌سازد.

هدف از تحریر این کتاب، بازخوانی ِ نقادانه‌ی سرمایه‌های علمی ِ گرد‌آورده‌شده توسط انسان، از مسیر تسلسل ِ شهودِ عقلانی و استدلالی‌ست. خواهیم دید که ناگزیر، این نتایج به‌ اندیشه‌ی خلق هدف‌محور ِ کیهان هدایت‌مان خواهد کرد. لذا این کتاب، به معتقدانِ مؤمن، کمکی جز ارائه‌ی دعاویِ جدید علمی در راه توسعه‌ی استدلالات‌شان نخواهد کرد. از این‌رو، روی سخن‌مان با کسانی‌ست که در نتیجه‌ی پاره‌ای مباحثات و تجارب؛ در برهه‌ای از زندگی‌شان، احساس پیدایش ِ شک و شبهه‌ای را در ذهن خود کرده‌اند. با کسانی‌که مادام از ستیز ناتمام ِ مابین ِ خویشتن ِ عقلانی؛ و خویشتن روحانی، مذهبی یا عاطفی‌شان، به ستوه آمده‌اند. با مردمان نیک‌اراده‌ای که دریافته‌اند هدف از حیات آدمی، تحقق وجدان برتر و استعلای خویشتن از طریق امتزاج ِ هماهنگِ همه‌ی صفات انسانی‌ست؛ کسانی‌که درصدد فهم معنای کوشش‌ها و آزمایشات‌شان هستند. برای کسانی‌که می‌خواهند این کوشش‌هایشان با گونه‌ای نظم کیهانی یکپارچه گردد و کسانی‌که درصدد همسویی ِ با این نظم‌ و لذا معنابخشی به هستی و عمر خود برآمده‌اند؛ معنایی بس فراتر از چارچوب تنگ منافع مادی‌شان. برای کسانی‌که به شأن و مسئولیت آدمی در این جهان معتقدند و برای کسانی‌که هرچند هنوز ایمانِ وافی به چنین مسائلی نیاورده‌؛ اما مشتاق مُجاب کردنِ خویش‌اند.

به‌منظور کسب چنین نتایجی، ما نخست، برخی از سازوکارهای اندیشه‌ی انسان را بررسی می‌کنیم؛ تا بدین‌وسیله به عقاید و استدلالات خود در برابر ماتریالیست‌ها، جامه‌ی معنایی شایسته و توجیه‌گر بپوشانیم. برخی ماتریالیست‌ها، صادق‌اند و اعتقادی مطلق و بی‌تکلف به کیفیات ذهن خویش دارند؛ اما برخی عاری از چنین خلوصی‌اند و معتقدند که مردم را نبایستی به پشت صحنه‌ی تفکر علمی راه داد؛ مبادا بفهمند این صحنه‌‌سازی‌ها گاه، پوک و پوشالی‌ست. آنان از نمایش ابهامات و تناقض‌ها طفره رفته و گاه حتی قادر به دیدن‌شان نیستند. در واقع این فلاسفه‌ی علم هستند که بایستی بیشتر از متصدیان آزمایشگاه‌ها، به دشواریِ تعابیر علمی و شکاف‌های نظری و همچنین نسبی بودنِ فرضیات، اشاره کنند. متأسفانه چنین افرادی نادرند و زبان‌شان اغلب حتی در میان مردمان متمدن هم نفهمیدنی‌ست.
به‌اعتقاد ما، برای هر شخص عامی، ضروری‌ست که تا حدی از اندیشه‌ی امروزین ِ رایج در محافل علمی و فلسفی آگاه گردد و نحوه‌ی استفاده از آن‌ها را به‌منظور اجتناب از گمراهی و تأثیرپذیریِ کورکورانه از استدلالاتِ دانشمندانِ ماتریالیست – که حتی در صورتِ حقانیت اعتقاداتشان، هرگز مبّرا از اشتباه نیستند – را هم بیاموزد.

امیدوارم اگر خواننده‌ای مجذوب سرنوشت بشر است؛ این را بداند که بدون شناسایی ِ نقایص ِ اندیشه‌های انسانی؛ یعنی همان اندیشه‌ای که در این راه از آن بهره خواهد جُست؛ توان حل چنین چیستان سترگی را نخواهد داشت. وقتی‌که فیزیکدانان، صحت فرضیات را با محاسبه تعیین می‌کنند؛ وقتی‌که ستاره‌شناسان جایگاه ستاره‌ای را [در آسمان] بررسی می‌کنند؛ از میزان دقت ابزار، و همچنین خطاهای وارده در رصدهایشان، عیناً مطلع‌اند. آنان این نکات را مدنظر قرار می‌دهند و عموماً تعیین خطاهای محاسباتی، فصل حائز اهمیتی را در تمامی ِ علوم، به خود اختصاص می‌دهد. مشکل ما، «انسان» است و ابزارمان هم مغزمان. از این‌رو کسب آگاهی از محدودیت‌های این وسیله، پیش از تلاش برای حل مسأله، امری ضروری‌ست. خواهیم دید که همین بررسی، ضعف بزرگ استدلالات علمی و ریاضیاتی ِ ماتریالیست‌ها را برملا خواهد کرد. چنین ضعفی، چنان جدی‌ست که در وضع کنونی ِ دانش، کلیه‌ی اعتبارات علمی ِ استدلالات‌شان را فلج خواهد کرد.

از آن پس، به جایگاه انسان در کیهان می‌پردازیم؛ که این، ما را به بررسی ِ دقیق پدیده‌ی «فرگشت» راهبری خواهد کرد و این بررسی نیز خود راه‌گشای ظهور فرضیه‌ای‌ست که فرگشت آدمی را با مقوله‌ی کلی ِ زیست‌شناسی ِ فرگشت‌گرا، یکی کرده؛ و نتایج منطقی‌اش را آشکار می‌کند.

مقصود نویسنده، صرفاً انسان است و یقین دارد که پریشان‌حالی ِ عصر امروز، اساساً ناشی از این واقعیت است که هوش بشری، تحت پوشش نام «علم»ی که هنوز در گهواره به‌سر می‌برد؛ تمامی ِ عللی که به زندگی ِ آدمی معنا می‌بخشیدند و محرک وی در مسیر وصول به مقصدی عالی بودند؛ یا به دیگرکلام، همان «تفکر مذهبی» را کاملاً از میان برده‌ است. انکار اراده‌ی آزاد و مسئولیت اخلاقی، و تلقی انسان به‌عنوان یک سامانه‌ی صرفاً فیزیوشیمیایی؛ یا یک ذره‌ی زنده که هیچ فرقی با دیگر حیوانات ندارد، ناگزیر به مرگ معنویِ انسان، توقف بالندگی ِ روحانی و امیدهای وی می‌انجامد؛ حسی دهشتناک و مأیوس‌کننده که تماماً هم‌معنا با معناپریشی‌ست.

پس چیزی که انسان را «انسان» می‌‌سازد، همانا وجود افکار مجرد و روحانی و اخلاقی‌ست؛ و تنها به همین اعتبار است که آدمی می‌تواند بر خود ببالد. چنین اندیشه‌هایی نیز همانند تن ِ او واقعیت دارند و اعتبار و اهمیتی را به بدن‌اش می‌دهند که در نبودشان، تن از تجهیز به ارزشی چنین والا، بسی دور می‌افتاد. لذا اگر قصد اعطای معنایی به زندگی، و دلیلی در توجیه تلاش‌های‌مان داشته باشیم؛ بایستی‌که مجدداً به‌شکلی علمی و معقولانه به چنین اندیشه‌هایی اعتبار بخشیم. به‌اعتقاد ما، چنین هدفی را تنها می‌توان از طریق آمیزش ِ‌ این اندیشه‌ها با تئوری «فرگشت» محقق نمود؛ بدین‌معناکه آنان را همانند چشم و دست و گفتار؛ بازنمودِ بدیهی ِ فرگشت بدانیم.

بایستی نشان داد که هر انسانی نقشی به عهده دارد و در قبول و یا رد کردن‌اش آزاد است؛ چراکه او، نه مُشتی کاهِ شناور بر سیلاب؛ که حلقه‌ای در زنجیر [و هم‌جنس با زنجیر] است. به‌طور خلاصه، شرافت انسان، واژه‌ای پوچ و عبث نیست؛ بلکه اگر انسان، متقاعد به چنین حقیقتی نباشد و درصدد احراز چنین شرافتی برنیاید؛ خود را تا سطح چارپایی تنزل داده است.

منبع: کتاب "سرنوشت بشر" (L'Homme et sa destinée)

در همین زمینه:
۱۰ – در انکارناپذیریِ فرگشت
۹ – بقای سازگارترین گونه، دقیقاً به چه معناست؟
۸- همه‌چیز به داروین ختم می‌شود؟
۷- فرگشت اساساً تصادفی‌ست؟
۶- فرگشت آیا تا ابد به پیش خواهد رفت؟
۵- فرگشت، خودکشی هم می‌کند
۴ – آیا فرگشت، صرفاً گونه‌هایی که بیشترین تطابق با محیط را دارند ایجاد می‌کند؟
۳- آیا انتخاب طبیعی، موجب رشد پیچیدگی می‌شود؟
۲- آیا انتخاب طبیعی، تنها مسیر پیش روی فرگشت است؟
۱- آیا همه‌چیز، همان سازگاری‌ست؟

توضیح تصویر:
دکتر پیر لکومته دونوئی – از کتاب «لکومته دونوئی؛ از الحاد تا ایمان» (Lecomte du Noüy, De l'agnosticisme à la foi)؛ نگاشته‌ی ماری لکومته دونوئی

پلانکتون‌ها، از پیشینه‌ی فرگشت می‌گویند

Wed, 20 Apr 2011 13:06:14 +0000

Andy Purvis (اندی پورویس)

برگردان:

احسان سنایی

اندی پورویس - پژوهش‌گران، با بررسی بقایای فسیلی ِ تیره‌ای از پلانکتون‌های اقیانوسی موسوم به «فورامینی‌فرا»ها (Foraminifera)، پی به بخشی از دلیل تکوین و یا انقراض گونه‌های زیستی بردند.

اینکه فرگشت‌یافتگی، یا انقراض گونه‌ها، غالباً توسط محیط کنترل می‌شود و یا اینکه تنوع گونه‌های حاضر در یک اکوسیستم آن را تعیین می‌کند؛ پرسشی‌ست که زیست‌شناسان از زمان داروین همچنان با آن کلنجار می‌روند. اما پژوهش‌گرانی از ایمپریال کالج لندن و دانشگاه کاردیف؛ در پانزدهم آوریل مقاله‌ای را در نشریه‌ی علمی ِ Science انتشار دادند که می‌گوید پژوهش‌های صورت‌پذیرفته به‌دست این گروه، بر روی فورامینی‌فراها؛ یا به‌اختصار «فورام‌»ها، نشان می‌دهد که فرگشتِ گونه‌های جدید، به‌هنگام افت جمعیت گونه‌ها زیستی، محتمل‌تر است و بالعکس، انقراض‌شان بیشتر از آنکه بسته به جمعیت گونه‌ها باشد؛ هم‌پیوند با دگرگونی‌های محیطی‌ست.

فورام‌ها، پلانکتون‌هایی دریازی‌اند که درازایشان بیشتر از تنها نیم‌میلیمتر نمی‌شود؛ به‌عبارتی کوچکتر از یک دانه شن. بالغ بر یکصد میلیون سال است که این جانداران در سرتاسر اقیانوس‌های زمین می‌زیند. هنگامی هم که می‌میرند، بر بستر اقیانوس رسوب می‌کنند و در طول زمان، لایه‌هایِ رسوبی ِ چندین‌کیلومتری از خود به جا می‌نهند؛ لایه‌هایی که دفترچه‌ی نگشوده‌ی تاریخ حیات‌شان به‌شمار می‌رود.
فورام‌ها، مجهز به غشایی از جنس کربنات کلیسم‌اند که صدف حلزون‌ها و پوسته‌ی تخم پرندگان را هم تشکیل می‌دهد و همچنین به دانشمندان، از محیط زندگی ِ جاندار اطلاعاتی می‌دهد. به‌همین‌واسطه فورام‌ها، اهداف جذابی برای پژوهش در دگرگونی‌های محیطی و فرگشتی هستند. فنون پیشرفته‌ی میکروسکوپی و ژئوشیمیایی، به دانشمندان امکان بازخوانی ِ تاریخچه‌ی فسیل فورام‌ها را با دقتی بیش از پیش، می‌دهد. این مسأله پژوهش‌گران را قادر به بازسازیِ برهم‌کنش‌های موجود مابین میزان تنوع گونه‌های متفاوت از فورام‌ها، اقلیم و همچنین اوضاع محیطی ِ زیستگاه‌شان در طول زمان می‌کند تا به‌واسطه‌اش، دانشمندان پی به وجود عواملی ببرند که بیشترین تأثیر را بر فرگشت گونه‌ها در تاریخ زمین داشته است.

این گروه، با بررسی ِ میکروسکوپی ِ غشای فسیل فورام‌ها و بهره‌گیری از داده‌های به‌دست‌آمده از آنالیز شیمیایی ِ این غشاها؛ موفق به ارائه‌ی تفسیری از محیطِ زیستِ کهن ِ این فورامینی‌فراها شد؛ مثلاً اینکه آیا آن‌ها غالباً در آب‌های سطحی زندگی می‌کرده‌اند و لذا اندام‌های فتوسنتز کوچ‌کتری داشته‌اند؛ یا اینکه در عمق صدهامتریِ اقیانوس روزگار می‌گذارنده‌اند و به‌تبع‌اش نور و گرمای شدیداً کمتری هم از خورشید دریافت می‌کرده‌اند.

پروفسور «اندی پورویس» (Andy Purvis)؛ از دپارتمان علوم زیستی ِ ایمپریال کالج لندن، سرپرستی ِ این پژوهش را عهده‌دار است. او می‌گوید: «داده‌های دیرین‌شناختی‌ای که جدیداً در خصوص فورام‌ها و اوضاع محیطی ِ پیرامون‌شان به‌دست‌ آمده؛ تازه در حال ثمردهی‌ ِ اطلاعاتِ گرانبهایی در خصوص نحوه‌ی دگرگونی‌ها و کارکرد حیات، در طول زمان است. این پژوهش، گام دیگری در مسیر اعتلای درک‌مان از پیچیدگی ِ اکوسیستم‌های منقرض‌‌گشته است و می‌تواند به دانشمندان در پیش‌بینی ِ دگرگونی‌های آتی در تنوع امروزین ِ حیات زمینی، کمک کند».

«تریسی آز» (Tracy Aze)؛ کمک‌نویسنده‌ی مقاله‌ی مزبور و دانشجوی مقطع دکترا در دانشکده‌ی علوم زمین و اقیانوسی دانشگاه کاردیف نیز می‌گوید: «پیشینه‌‌ی فسیلی، منبع تعیین‌کننده‌ای برای فهم نحوه‌ی عکس‌العمل ِ گونه‌های امروزی به اقلیم دگرگون‌شونده‌ی زمین است؛ چراکه این بررسی، تنها راه شناخت برنده و بازنده‌های فرآیند فرگشت است».

دکتر «توماس ازارد» (Thomas Ezard)؛ از دیگر کمک‌نویسندگان این مقاله که هم‌اکنون در دپارتمان ریاضیات دانشگاه «سری» ِ انگلستان مشغول به فعالیت است؛ در این پژوهش دست به ایجاد چارچوبی ریاضیاتی به‌منظور آنالیز فعل و انفعالات موجود مابین تنوع گونه‌ها، اقلیم و نیز رفتار متقابل گونه‌ها زده است. او می‌گوید: «غنای اطلاعاتی ِ پیشینیه‌ی فسیلی ِ فورام‌ها، نهایتاً معطوف به مدلی آماری و ریاضیاتی‌ست. این غنا، شواهد محکم ِ مورد نیازمان به‌منظور پیش‌بینی ِ نحوه‌ی بروز برهم‌کنش‌های پیچیده‌‌ای که محرک پویایی ِ فرگشت‌ هستند را تأمین می‌کند». دکتر ازارد، اینگونه نتیجه می‌گیرد: «اگر ما خواهان فهم کلی ِ فرگشت هستیم؛ باید بدانیم که همه‌ی گونه‌ها مشابه و واحد نیستند. وفور و تنوع شگفت‌انگیز همین فورامینی‌فراها، شواهدی محکم از وجوه تاریکِ فرگشت را به‌دست می‌دهد».

منبع: Science Daily

توضیح تصویر:
تصویری از یک پلانکتون فورامینی‌فرای اقیانوسی، در زیر میکروسکوپ الکترونی / USGS

در انکارناپذیریِ فرگشت

Thu, 14 Apr 2011 14:11:59 +0000

پرسش‌هایی پیرامون فرگشت – بخش دهم

Michael Le Page (مایکل له‌پیج)

برگردان:

احسان سنایی

مایکل له‌پیج - پیش‌فرض استقبالِ علمی از هر فرضیه (Hypothesize) یا نظریه‌ای (Theory)، ارائه‌ی پیش‌بینی‌هایی توسط آن فرضیه/نظریه ا‌ست که بتوانند اشتباه هم از آب دربیایند. به دیگر کلام، امکان تکذیب‌شان نیز از ابتدا بایستی فراهم آمده باشد. هرچند عده‌ای مدعی‌اند که این گفته درباره‌ی نظریه‌ی «فرگشت» (Evolution)، صدق نمی‌کند؛ اما دلیل چنین ادعایی در این نکته نهفته که ما پروای تصور تنوع سرسام‌آور سازوکارهای حیاتی، در نبود عاملی چون فرگشت را نداریم. «جان بوردن هلدین» (John Burdon Haldane)؛ زیست‌شناس بریتانیایی؛ در پاسخ به این سؤال که «چه‌چیزی فرگشت را نقض می‌کند؟»؛ خشمگینانه می‌گفت: «فسیل خرگوش‌های مربوط به عهد پرکامبریَن!». منظور وی البته این بود که پیشرفتِ مشاهده‌گشته از ردپای حیاتِ باقیمانده در میلیون‌ها فسیلی که از سرتاسر زمین جمع آمده‌اند؛ عیناً همان چیزی‌ست که فرگشت از پیش گفته بود.

مثلاً تک‌سلولی‌ها، پیش از چندسلولی‌ها ظهور یافتند. ماهیانِ بی‌آرواره هم پیش از آبزیانِ آرواره‌دار آمدند و آبزیانِ شُش‌دار؛ مقدّم بر دوزیستان بوده‌اند. دوزیستان، خود اسبق ِ بر خزندگان بوده‌اند و خزنده‌ها هم به‌نوعی، پیش از پستانداران و پرنده‌ها ظاهر شده‌؛ و بوزینه‌ها هم پیش از آدمی بوده‌اند. هرآنچه برای نقض نظریه‌ی فرگشت نیاز است؛ ارائه‌ی یک یا دو استثناء در این روندِ مسلّم تاریخی‌ست.

شکی نیست اگر فسیل اجداد دوزیستانِ امروزی، قدیمی‌تر از اجداد ماهیان می‌بود؛ این نشان می‌داد که دوزیستان، از ماهی فرگشت نیافته‌اند. چنین استثنائی که بتواند این گفته را ثابت کند هرگز تاکنون پیدا نشده است. البته دعاویِ انگشت‌شماری در این‌باره ارائه گردیده؛ ولی غالبِ مخالفین ِ فرگشت هم حتی به بی‌اساسی ِ این گفته‌ها معترف شده‌اند.

خرگوش ِ پَرداری هم اگر پیدا شود، فرگشت نقض خواهد شد. حیواناتی مثل جوجه‌تیغی هم البته وجود دارند که مجهز به اجزایی مختلط از طیف اندام پستانداران و خزندگان هستند؛ و فسیل‌هایی هم پیدا شده که نشان از وجود موجوداتی بینابین ِ یک پرنده و خزنده می‌دهند (همانند آرکئوپتریکس دندان‌دار – ر.ک. «قدیمی‌ترین دایناسور پردار تاریخ، کشف شد»). اما هیچ حیوانی مجهز به اندامی مرکب از سلسله‌ی پرندگان و پستانداران، وجود ندارد. این، درست همان چیزی‌ست که در صورت فرگشت‌یافتن ِ پرندگان و پستانداران از دو طیف مستقل از خزندگان، رخ می‌داد. هیچ دلیلی داعی بر اینکه یک وجود متشخص ٍ خارجی چنین خصائصی را در هم‌آمیزد و مثلاً پستانداران پَردار؛ یا ریه‌های کارآمدِ مشابه با پرندگان و شترمرغ خزپوش و پستان‌داری را تولید کند، وجود ندارد.

از این‌ گذشته، اگر تمامی ِ موجودات از برای بازی در نقش ِ از پیش‌تعیین‌شده‌ای به‌وجود آمده بودند؛ آنگاه آن‌ها دیگر قادر به فرگشت یافتن نمی‌بودند. حال‌آنکه بررسی‌های متعددی نشان از فرگشت همگی ِ موجودات و سازگاری‌پذیری‌شان در قبال تغییر اوضاع ِ محیطی داده‌اند؛ البته مشروط براینکه چنین تغییراتی آنقدرها مخرب و ناگهانی (همانند سقوط مرگبار یک شهابسنگ) ظاهر نشوند. جفت‌گیریِ گیاهان و جانوران، یا گزینش مصنوعی؛ گستره‌ای وسیع از موجودات، از قبیل تبدیل ِ برخی گرگ‌ها به «شی‌هواهوا»ها (chihuahuas - کوچکترین نژاد سگ) و «گریت دین» (Great Dane – از انواع سگ‌های درشت‌اندام نگهبان) را طی تنها چندین‌هزار سال ایجاد کرده است. پژوهش‌گران، در آزمایشگاه موفق به تولید باکتری‌ها، گیاهان و حیواناتی با هر ویژگی‌ ِ تازه‌ای شده‌اند. آن‌ها حتی گونه‌های کاملاً نوین ِ حیاتی تولید کرده‌اند!

در حیات وحش هم موارد بی‌شماری از فرگشتِ فعال، به‌چشم می‌خورد. ویروس‌ها و باکتری‌های متعددی در بازه‌ی عمر تنها یک انسان دچار دگرگونی می‌شوند؛ از ویروس HIV گرفته که با طبیعتِ آدمی سازگاری یافته تا ویروس H5N1 (آنفلوآنزای مرغی). چندین‌گونه ماهی، به‌لطف گزینش ِ تحمیلی ِ ناشی از صید آبزیان بزرگتر، در حال کوچکتر شدن‌اند. علف‌های هرزی نظیر Crepis sancta؛ به‌دنبال تغییر بذرشان، در حال سازگاری با محیط شهری‌اند.

اگر زمین بسیار جوان بود هم این، مشکلی برای نظریه‌ی فرگشت محسوب می‌شد؛ چراکه فرگشت از مسیر انتخاب طبیعی، مستلزم اجرا در بازه‌‌های وسیع زمانی؛ یا «زمان ژرف» (Deep time)، به‌تعبیر داروین، می‌باشد. برخی در سده‌ی نوزدهم، به‌دنبال ادعای فیزیکدان انگلیسی؛ «لرد کلوین» مبنی براینکه عمر زمین تنها ۳۰ هزار سال است، بر این شدند که نظریه‌ی فرگشت اساساً نادرست است. برآورد کلوین، بارها کمتر از برآورد ۳۰۰ میلیون‌ساله‌ی داروین بود که بر اساس ِ زمان کافی برای وقوع فرسایش؛ در منطقه‌ی سنگلاخی‌ای موسوم به Weald در انگلستان صورت پذیرفته بود. هرچند هر دو در برآوردشان اشتباه کردند؛ اما چندین مدرک از قبیل ایزوتوپ‌های عنصر سرب، امروزه نشان از این داده‌اند که زمین، از برآورد داروین هم حتی بارها پیرتر است: در حدود چهار میلیارد سال!

داروین همچنین مدعی بود که تمامی ِ موجوداتِ زنده، از جد مشترکی پدید آمده‌اند. این گفته که اساساً برپایه‌ی بررسی‌های کالبدشناختی ِ داروین استوار بود؛ امروزه توسط ترتیب‌گذاریِ ژنتیکی به اثبات رسیده است. تمامی ِ حیاتِ موجود بر روی زمین، اساساً از آبشخور مشترکی سیراب می‌شوند: جانداران، داده‌های حیاتی را با رمزهای مشابهی ذخیره و تفسیر می‌کنند و تنها اختلافات انگشت‌شماری را در ارگانیسم‌های آغازی می‌توان مشاهده کرد. بخش‌های هنگفتی از این داده‌ها مشابه‌اند و تنها مابین جاندارانی که علی‌الظاهر اختلافات چشمگیری میان خود دارند، تفاوت می‌کنند. مثلاً برخی ژن‌های کلیدیِ مربوط به رشد در مگس را می‌توان با ژن‌های مشابه یک موش عوض کرد و هیچ تغییر ظاهری‌ای را هم در این دو جاندار مشاهده نکرد.

حیات، پیرو طرحی منسجم است؛ هرچند حتی جاندارانی که شبیه همدیگرند هم اختلافات درونی ِ فراوانی را به نمایش می‌گذارند؛ درست مثل نمایشگرهای LCD، که کارکرد کاملاً متفاوتی با نمایشگرهای پلاسما دارند. طراحان انسانی، امروزه گستره‌ای متنوع از جانداران جدید را طرح زده‌اند که زیربنای مولکولی‌شان کاملاً از جانداران موجود در طبیعت متفاوت است. برخی مدعی‌اند که برای یک «طراح»، راحت‌تر است تا کلیه‌ی دگرگونی‌های موجود در گونه‌های حیات وحش را بر اساس زمینه‌ای مشترک و یکسان پدید آورَد؛ اما آیا این ادعا را تنها نمی‌توان به «طراح»ی با منابع اولیه‌ یا پیش‌فرض‌های محدود نسبت داد؟ یک طراح مقتدر بایستی بتواند تمامی ِ گونه‌ها را منحصربفرد و مستقل از هم ایجاد کند.

منبع: NewScientist

در همین زمینه:
۹ – بقای سازگارترین گونه، دقیقاً به چه معناست؟
۸- همه‌چیز به داروین ختم می‌شود؟
۷- فرگشت اساساً تصادفی‌ست؟
۶- فرگشت آیا تا ابد به پیش خواهد رفت؟
۵- فرگشت، خودکشی هم می‌کند
۴ – آیا فرگشت، صرفاً گونه‌هایی که بیشترین تطابق با محیط را دارند ایجاد می‌کند؟
۳- آیا انتخاب طبیعی، موجب رشد پیچیدگی می‌شود؟
۲- آیا انتخاب طبیعی، تنها مسیر پیش روی فرگشت است؟
۱- آیا همه‌چیز، همان سازگاری‌ست؟

توضیح تصویر:
یک انسان‌شناس، در حال کار بر روی مدلی از جمجمه‌ی یک استرالوپیتکوس / عکس از Karen Huntt

در نکوهش قانون جنگل

Mon, 04 Apr 2011 14:00:27 +0000

پرسش‌هایی پیرامون فرگشت – بخش نهم

Michael Le Page (مایکل له‌پیج)

برگردان:

احسان سنایی

مایکل له‌پیج - بقای سازگارترین گونه دقیقاً به‌چه معناست؟

«سازگارترین» گونه لزوماً همچون ضرب‌المثل معروف «قانون جنگل»، نه‌تنها صفتی برای خشن‌ترین و سفاک‌ترین گونه نیست؛ بلکه می‌تواند معرف نرم‌خوترین و خودباخته‌ترین‌هاشان هم باشد. به‌هرترتیب، آنچه که طبیعت انجام می‌دهد، نمی‌تواند توجیه‌گر رفتارهای بشری هم باشد.

عبارت «بقای سازگاترین گونه» (یا Survival of the fittest) که نه توسط شخص داروین، بلکه به ابتکار فیلسوف انگلیسی؛ «هربرت اسپنسر» (Herbert Spencer) ارائه گردید؛ اغلب دچار کژفهمی‌های آشکاری می‌شود. «بقای سازگاترین گونه»، در نوع خود یک خط پایان است. اکثراً دو مفهوم بقا و فرگشت، با هم اشتباه می‌شود. هرچند این عبارت، ترسیم‌گر تصویری از تقلای وحشیانه‌ی جانوران برای بقاست؛ اما در حقیقت کلمه‌ی «سازگاترین»، ندرتاً معنای قوی‌ترین یا خشن‌ترین گونه را می‌دهد. بالعکس، این واژه می‌تواند هر معنایی از بارورترین یا ماهرترین جاندار مستترشونده، تا باهوش‌ترین و یا اجتماعی‌ترین گونه را شامل شود. در این مورد رامبو را فراموش کنید و به اینشتین، یا گاندی بیاندیشید!

به‌واقع، آنچه که در طبیعت به‌چشم می‌خورد، صرفاً نمایشگر خودخواهی گونه‌ها نیست. اتفاقاً روحیه‌ی تعاون و همدستی، راهبردی‌ست که به‌شکل شگفت‌انگیزی به بقای موفق یک گونه در محیطش کمک می‌کند. اصلاً این مسأله را می‌توان زیربنای چشمگیرترین گام‌های طبیعت در عبور از نردبان تاریخ حیات تلقی کرد. سلول‌های پیچیده، اساساً از همیاری سلول‌های ساده‌‌تر ایجاد شده‌اند و سوپرارگانیسم‌هایی نظیر کلنی‌های زنبور یا مورچه، نیز از واحدهای مجزای همکار تشکیل شده‌اند.

زمانی‌که این تعاون از میان برود، نتایج فجیعی به بار خواهد آمد. مثلاً هنگامی‌که سلول‌های بدن‌مان عصیان کنند؛ نتیجه‌اش ایجاد سرطان خواهد شد. از این‌رو سازوکارهای استادانه‌ای در طبیعت ایجاد گشته تا بتوان این تعاون را پایدار نمود و از پیشرفت خودپرستی ممانعت به‌عمل آورد: از جمله برنامه‌های نظارت سلولی که در پی تولید سلول‌های سرطانی، بلافاصله دست به خودکشی ِ سلولی می‌زند.

از این نقطه‌نظر، راه‌کار بقای سازگارترین گونه را می‌توان برای توجیه نظام سوسیالیسم، در عوض ِ نظام پراکنده‌تر کاپیتالیسم استفاده کرد. ولی باز هم موفقیتِ بقا در جوامع ِ همیاری‌محور ِ حشره‌ای را می‌توان در توجیه توتالیتاریانیسم (استبداد حکومتی) هم به‌کار گرفت. پس دیدیم که می‌توان این مسأله را از نقطه‌نظر دیگری هم مورد تحلیل قرار داد: توسل به مفهوم «بقای سازگارترین گونه»، در توجیه هر ایدئولوژیِ سیاسی یا اقتصادی؛ خصوصاً بر پایه‌ی «طبیعی» بودنش، امری بیهوده‌ و بی‌اساس ا‌ست. آیا می‌توان «هم‌نوع‌خواری» را صرفاً از این بابت که خرس‌های قطبی چنین می‌کنند، امر مشروعی پنداشت؟ آیا قتل برادر و یا خواهرتان تنها بدین‌دلیل که جوجه‌پرنده‌های فراوانی تن به چنین کاری می‌دهند، قابل قبول است؟ آیا کشتار فرزندانتان بدین پشتوانه که موش‌ها گهگاه حتی توله‌های خود را هم می‌خورند، پذیرفتنی‌ست؟ آیا تمایل جنسی به کودکان، به‌واسطه‌ی اینکه «بونوبو»ها(نوعی میمون)ی بالغ با هم‌نوعان نوجوان‌شان ارتباط جنسی برقرار می‌کنند، توجیه‌پذیر است؟

هر رفتاری که ما اکثراً آن را «غیرطبیعی» می‌نامیم؛ در واقع از برخی جهات و یا با رمزگان میان‌جانوری در حیطه‌ی حیوانات، اساساً امری طبیعی‌ست. هیچکس نمی‌تواند ادعا کند که بشر هم موظف به تکرار چنین رفتارهایی‌ در جوامع‌اش است.

هرچند این مثال‌ها، پوچی ِ توسل به «امر طبیعی» در قضاوت مابین خوب از بد را آشکارا مشخص می‌سازد؛ اما ظاهراً ما با ورود به حیطه‌ی فرگشت، به نقطه‌‌ی کور غریبی برمی‌خوریم. تاکنون بقای سازگارترین گونه، به‌عنوان عامل توجیه‌گیر هر چیزی عمل کرده است؛ از بازار سیاه گرفته تا نژادپرستی، و این طرز تفکر همچنان در برخی حوزه‌ها طرفداران فراوانی را جذب خود می‌سازد. اما «انتخاب طبیعی»؛ به‌عنوان فرآیندی کلان و پویا، به‌سادگی همان چیزی را توصیف می‌کند که در جهانِ انسان‌ها هم می‌گذرد؛ اما لزوماً نحوه‌ی رفتارهایمان را به ما نمی‌آموزد. به دیگر کلام، «بقای سازگاترین گونه»، خود جزئی ناپایدار از یک فرآیند کلی و پایدار موسوم به «انتخاب طبیعی»ست.

منبع: NewScientist

در همین زمینه:

۸- همه‌چیز به داروین ختم می‌شود؟

۷- فرگشت اساساً تصادفی‌ست؟
۶- فرگشت آیا تا ابد به پیش خواهد رفت؟
۵- فرگشت، خودکشی هم می‌کند
۴ – آیا فرگشت، صرفاً گونه‌هایی که بیشترین تطابق با محیط را دارند ایجاد می‌کند؟
۳- آیا انتخاب طبیعی، موجب رشد پیچیدگی می‌شود؟
۲- آیا انتخاب طبیعی، تنها مسیر پیش روی فرگشت است؟
۱- آیا همه‌چیز، همان سازگاری‌ست؟

توضیح تصویر:
طرح از Alberto Ruggieri

فرگشت اساساً تصادفی‌ست؟

Sat, 05 Mar 2011 14:09:04 +0000

پرسش‌هایی پیرامون فرگشت – بخش هفتم

Michael Le Page

برگردان:

احسان سنایی

ترجمه‌ی احسان سنایی- هم آری و هم نه. انتخاب طبیعی را می‌توان فرآیند سخت‌گیرانه‌ی آزمون‌محوری دانست که طبیعت را از لوث وجود گزینه‌های ناکارآمدِ زیستی‌ زدوده و اینگونه، موجودات زنده را در جهات خاصی فرگشت می‌بخشد. با این حال اصل تصادف در این بین حائز اهمیتِ فراوانی‌ست.

«این‌که پیدایش حیات اساساً تصادفی بوده، مثل این می‌ماند که طوفانی از میان یک انبار قراضه رد بشود و یک بوئینگ ۷۴۷ از خود به جا گذارد». این را ستاره‌شناسی به‌نام «چاندرا ویکراماسینگ» (Chandra Wickramasinghe) در سال ۱۹۸۱ گفته. دانشجویش «فرد هویل» (Fred Hoyle)، نسخه‌‌ای مشابه از همین مدعا را بعدها معروف‌تر کرد و نشان داد که گاه حتی نوابغ ِ دنیای دانش نیز اصلاً از نظریه‌ی فرگشت اطلاع چندانی ندارند.

قیاس ِ مشابه اما معتبری از این گزاره را می‌توان با فرض وجود یک میلیون انبار قراضه آغاز کرد. بعد از وزش هر طوفان، بایستی دست به کاوشی فرضی در تمامی‌ انبارها زد تا نزدیک‌ترین سازه به یک موجود پرنده را یافت و سپس از همان انبار ِ به‌خصوص، مجدداً یک میلیون نسخه‌ی مشابه ایجاد کرد و باز یک میلیون طوفان به‌راه انداخت و کاوش گسترده‌ای را مجدداً از سر گرفت تا در نهایت بشود سازه‌ای را یافت که صرفنظر از شباهت سرتاسری‌اش با یک بوئینگ ۷۴۷؛ بتواند دست‌کم چندمتری را بپرد.

فرگشت از مسیر انتخاب طبیعی، فرآیندی دومرحله‌ای‌ست که نخستین مرحله‌اش را تصادف هدایت می‌کند؛ چراکه جهش‌های ژنتیکی، رخدادهایی تصادفی‌اند؛ حال‌آنکه بقای جهشی خاص، بسته به سازگاری با محیط است. انتخاب طبیعی، جهش‌های سودآور را ترویج می‌بخشد (رجوع کنید به ۳- آیا انتخاب طبیعی، موجب رشد پیچیدگی می‌شود؟) و جهان پیرامون، محدودیت‌های تعیین‌کننده‌ای را بر آنچه که سودمند است و آنچه نیست؛ اینچنین تعیین می‌کند. نتیجه‌ نیز این خواهد بود که موجودات، در جهات به‌خصوصی فرگشت می‌یابند.

مثلاً آبزیِ خاصی را در نظر بگیرید که به‌منظور تعذیه‌ی زومره مجبور به تعقیب شکارش است. جهش‌های تصادفی ِ ژنتیکی در فرآیند تولید مثل ِ این موجود، موجب پیدایش فرزندانی با گستره‌ای وسیع از اَشکال مشابهِ با والدین خود می‌شوند؛ حال‌آنکه فرزندانی با فیزیکِ بدنی ِ پویاتر، از شانس بیشتری برای بقا و تولید مثل، در قیاس با فرزندانی که شکل ناکارآمدِ بدنشان امکان تحرکِ بیشتر را از آنان گرفته، می‌یابند. لذا با گذشت زمان، تمامی ِ آبزیانِ پرسرعت اساساً شکل نیزه‌مانندی به خود می‌گیرند؛ آنگونه که نمونه‌های فراوانی را در میان سرپاوران، کوسه‌ها و دلفین‌ها هم می‌توان نام برد. چنین چیزی را شاید بتوان محصول یک طرح ویژه پنداشت؛ اما حقیقت این است که این نمونه‌ها قدرت پیش‌برندگی ِ آگاهانه‌ی انتخاب طبیعی را به ما گوشزد می‌کند؛ یعنی انتخاب سخت‌گیرانه‌‌ای که عملاً تأثیر جهش‌های گوناگونِ طبیعی را مورد ارزیابی ِ واقع‌بینانه قرار می‌دهد و از بین‌شان بهترین را برمی‌گزیند.

با این حال موجودات زنده هرگز انتظار وقوع یک جهش سودآور را هم نمی‌کشند. مثلاً انگلی که موجب بروز «بیماریِ خواب» (Sleeping Sickness) در پی گزش مگس «تسه‌تسه» در انسان می‌شود؛ حاوی هزاران ژنِ یدکی برای ابقای پروتئین‌های پوششی‌اش است. این ژن‌ها، با اختلاط و تطبیق با همدیگر، پوشش‌های جدیدتری را تولید می‌کنند که سامانه‌ی ایمنی ِ انگل را در وضعیت کنونی‌اش حفظ می‌کند. جالب‌تر اینکه شماری معدود از زیست‌شناسان معتقدند که برخی میکروب‌ها مجهز به مکانیسم پیچیده‌ای‌اند که به آن‌ها در مواجهه‌ی با تغییر اوضاع محیطی و تلاش برای انطباق با محیط جدید، اجازه‌ی افزایش دلخواهانه‌ی نرخ جهش‌ را در ژن‌های خاصی از ژنوم‌شان می‌دهد و یا قادرشان می‌سازد تا جهش‌ها را برای روز مبادا ذخیره کنند. اگر حتی چنین مکانیسم‌های پیچیده‌ای هم در طبیعت وجود داشته باشد؛ تمامی ِ اختیار میکروب محدود به تحمیل تغییرات تصادفی‌ست؛ حال‌آنکه این انتخاب طبیعی – یا همان فرآیند سخت‌گیرانه‌ی ارزیابی تصادف‌ها – ست که فرگشت را در مسیر خاصی به پیش می‌رانَد.

یکی از آثار این فرآیند دو مرحله‌ای (یکی تصادف و دیگری انتخاب) این است که فرگشت، در موجوداتِ گوناگون دست به تولید راه حل‌های مشابهی در مواجهه با مشکلات مشابه می‌زند که به این پدیده «هم‌گرایی» (Convergence) می‌گویند. نمونه‌های عملی ِ بیشماری از این پدیده را در پهنه‌ی طبیعت می‌توان یافت. «پتروسائور»ها (گونه‌ای دایناسور پرنده)، پرندگان و خفاش‌ها، تماماً روش‌های مشابهی را در پرواز اتخاذ کرده‌ یا می‌کرده‌اند. «ماهی تُن» و برخی کوسه‌ها نیز از سازوکارهای مشابهی برای گرم‌تر نگه داشتن ماهیچه‌هایشان در برابر آبِ پیرامون‌ خود استفاده می‌برند.

هم‌گرایی ِ فرگشتی را می‌توان در هر سطحی از اَشکال طبیعت مشاهده کرد؛ از پروتئین‌ها گرفته تا کلنی‌های زیستی. مثلاً نمونه‌ی مشابهی از پادتن نامتعارفی که روزگاری گمان می‌رفت تنها منحصر به بدن شتر است؛ بعدترها در بدن کوسه‌ هم یافته شد. نمونه‌های مشابهی در بین «موش‌های کور عریان» که حیاتی اجتماعی دارند؛ و حشراتی اجتماعی نظیر مورچه و زنبور هم مشاهده شده است.

تمام این‌ها بدین‌معناست که اگر می‌توانستیم زمان را به عقب برگردانیم و فرگشتِ موجودات را دیگرباره ببینیم؛ حیات از مسیرهای کاملاً متفاوتی رو به ترقی می‌نهاد اما باز همان نتایج موجود و فرآورده‌هایی مشابه با موجوداتِ زنده‌ی کنونی را پدید می‌آورد. باز همان آبزیانِ نیزه‌مانند و پرندگان تیزپرواز را در پهنه‌ی اقیانوس و گستره‌ی آسمان زمین می‌شد دید. در واقع عده‌ای معتقدند که فرگشتِ هوش نیز از این مسیر اجتناب‌ناپذیر می‌نمود؛ هرچند شاید آنگاه موجودات هوشمند، فیزیکِ بدنی متفاوتی نسبت به ما می‌داشتند.

هرچند که فرگشت با تفاسیری که در بالا رفت، اساساً فرآیندی تصادفی نیست؛ اما دیدیم که تصادف هم در پیش‌برد جریانش نقش عمده‌ای را ایفا می‌کند. دستورالعمل‌های بیشمار و محتملی که فرگشت در مواجهه‌ی با محدودیت‌های طبیعت قادر به اتخاذ آن‌هاست را در پهنه‌ی طبیعت می‌توان دید. مثلاً همان «سِهره‌»هایی را که داروین از جزایر گالاپاگوس جمع آورده بود، در نظر بگیرید. آن‌ها خود به 13 گونه‌ی متفاوت تقسیم شده بودند که شکل منقارشان با انواع متفاوتی از غذا سازگاری یافته بود. اینکه چرا گونه‌ای از یک پرنده راهی را برمی‌گزیند و دیگری چنین نمی‌کند؛ اساساً به جهش‌های تصادف‌محوری وابسته است که مثلاً بر شکل منقار یک پرنده اثر می‌گذارد.

نکته‌ی دیگر اینکه بقا یا نابودیِ آثار برخی جهش‌ها در جمعیتی از یک گونه‌ی زیستی، می‌تواند از مسیر «انحراف ژنتیکی»، به‌جای «انتخاب طبیعی» باشد (رجوع کنید به ۲- آیا انتخاب طبیعی، تنها مسیر پیش روی فرگشت است؟) و در این مورد، باز اصل تصادف از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است: اگر شهابسنگ بزرگی در ۶۵میلیون سال پیش تصادفاً به زمین نخورده بود؛ شاید هنوز دایناسورها حکمرانان زمین می‌بودند.
از این‌رو مادامی‌که تصور ایجادِ تصادفی ِ اندام‌های پیچیده‌ای نظیر چشم و بال در موجودات زنده در نظریه‌ی فرگشت اشتباه است؛ اما باید دانست که همین تصادف در پیشرفت فرگشت، نقش عمده‌ای را عهده‌دار است.

منبع: NewScientist

در همین زمینه:
۶- فرگشت آیا تا ابد به پیش خواهد رفت؟
۵- فرگشت، خودکشی هم می‌کند
۴ – آیا فرگشت، صرفاً گونه‌هایی که بیشترین تطابق با محیط را دارند ایجاد می‌کند؟
۳- آیا انتخاب طبیعی، موجب رشد پیچیدگی می‌شود؟
۲- آیا انتخاب طبیعی، تنها مسیر پیش روی فرگشت است؟
۱- آیا همه‌چیز، همان سازگاری‌ست؟

توضیح تصویر:
طرح از Mathias Kulka

فرگشت حد و حدود هم می‌شناسد؟

Tue, 15 Feb 2011 14:36:06 +0000

پرسش‌هایی پیرامون فرگشت – بخش ششم

Michael Le Page

برگردان:

احسان سنایی

ترجمه‌ی احسان سنایی- به‌نظر می‌رسد که طبیعت اکثراً هر چیزی را که بعدتر انسان‌ها برای خود ابداع‌ کرده‌اند را مدت‌ها پیش‌تر ایجاد کرده بود. نمونه‌اش هم چرخ است. سمندری در کوه‌های کالیفرنیا می‌زیَد که به‌هنگام ترسیدن، خودش را حلقه می‌کند و از کوه فرومی‌غلتد. کرم پروانه‌ی مرواریدوار حتی راه بهتری دارد و برای فرار از چنگ شکارچیان می‌تواند چهار تا پنج بار بر روی یک سطح هموار، بغلتد. اما با این‌حال، پدیده‌هایی هم وجود دارد که در عین سودمندی‌شان، هرگز فرگشت نیافته‌اند. اما چرا فرگشت، برخی ویژگی‌ها را می‌سازد و برخی را نه؟

۶- فرگشت آیا تا ابد به پیش خواهد رفت؟

ممکن است به‌نظر رسد که نتوان پایانی را برای سیر پیش‌رونده‌ی فرگشت متصور شد؛ اما برخی پدیده‌هاست که دست‌کم بر روی زمین دیگر امکان فرگشت مجدد را ندارند.

به‌نظر می‌رسد که طبیعت اکثراً هر چیزی را که بعدتر انسان‌ها برای خود ابداع‌ کرده‌اند را مدت‌ها پیش‌تر ایجاد کرده بود. نمونه‌اش هم چرخ است. سمندری در کوه‌های کالیفرنیا می‌زیَد که به‌هنگام ترسیدن، خودش را حلقه می‌کند و از کوه فرومی‌غلتد. کرم پروانه‌ی مرواریدوار حتی راه بهتری دارد و برای فرار از چنگ شکارچیان می‌تواند چهار تا پنج بار بر روی یک سطح هموار، بغلتد. اما با این‌حال، پدیده‌هایی هم وجود دارد که در عین سودمندی‌شان، هرگز فرگشت نیافته‌اند. اما چرا فرگشت، برخی ویژگی‌ها را می‌سازد و برخی را نه؟

البته پاسخ‌گویی ِ به این پرسش شدیداً دشوار است: چگونه می‌توان چیزی را که هرگز رخ نداده، بررسی نمود؟ یک راهش استفاده از پرسشی‌ست که غالبِ انکارگران فرگشت مطرح می‌کنند و معتقدند که بسیاری از اختراعات طبیعت، نظیر چشم یا پیچک‌های باکتریایی، به‌قدری پیچیده‌اند که فرگشت از عهده‌ی ایجادشان برنمی‌آید. مثلاً آن‌ها می‌پرسند، بالِ نصفه‌نیمه به چه دردی می‌خورد؟

ظاهراً خیلی به درد می‌خورد. بال‌ حشرات، احتمالاً از آبشش‌هایی فرگشت یافته که اساساً برای پارو زدن در سطح ِ آب به‌کار می‌رفته‌اند. این، نمونه‌ای از پدیده‌ی «برون‌سازگاری» (Exaptation) است: سازه‌ها و رفتارهایی که برای هدف خاصی فرگشت یافته‌اند، اما مسئولیتِ سراسر متفاوتی را در مسیر تکوینی‌‌‌شان عهده‌دار شده‌اند و ازاین‌رو در هر قدم ِ فرگشتی‌ ِ خود، سودمند واقع شده‌اند.

حالا همین مسأله را به‌شکل کلی‌تری در نظر بگیرید تا بفهمید که برخی خصائص زیستی، از آنجایی‌که خود عاملی واسطه‌اند و به خودیِ خود هیچ کاربردی ندارند؛ هرگز فرگشت نمی‌یابند. مثلاً ارتباطات متقابل رادیویی، به‌واسطه‌ی تولید هشدارهای بی‌صدا یا مکان‌یابی دیگر اعضای گروه؛ برای حیواناتِ متفاوت، سودمند است. اختراع اخیر ِ گیرنده‌های رادیویی ِ نانومقیاس توسط انسان، نشان از این می‌دهد که پیدایش این ویژگی از حیث فیزیکی نشدنی نیست. پس چرا چنین خصیصه‌ای در طبیعت فرگشت نیافته؟
جواب اینجاست که در واقع یک رادیوی نصفه‌نیمه برای جانوران بلااستفاده است. تشخیص امواج طبیعی ِ رادیویی – مثلاً هنگام رعد و برق – هیچ اطلاعات سودمندی را در رابطه با محیطشان در اختیار جانوران قرار نمی‌دهد. این بدین‌معناست که برای وقوع جهش‌هایی که به حیوانات امکان تشخیص امواج رادیویی را می‌دهد، هیچ انتخابی وجود ندارد. اما بالعکس؛ در نبود گیرنده‌های رادیویی، گسیل این امواج هم طبعاً هدفمند نخواهد بود. پس بدین‌ترتیب است که در طبیعت رادار قابلیت فرگشت را نیافته است.

مسأله‌ی نحوه‌ی تقابل با نور مرئی از این هم بارزتر است. روشن اینکه تشخیص وجود یا عدم وجود نور، در بسیاری محیط‌ها سودمند است و بدین‌ترتیب حتی تشخیص یک تصویر محو و مبهم هم از ندیدن بهتر است. این تقابل را بگیرید تا برسید به دقت حیرت‌انگیز چشمان یک شاهین.

بالعکس؛ گسیل نور مرئی نیز حتی برای موجوداتی که عملاً نابینا هستند، حائز اهمیت است. مثلاً در خصوص «فیتوپلانکتون‌های نورافشان» که به آب اقیانوس روشنایی می‌بخشند؛ این قابلیت، نوعی فراخوان برای شکارچیان محسوب می‌شود تا دشمنان خودشان را از این‌طریق نابود کنند. همین مسأله در رابطه با صدا هم وجود دارد: شناسایی ِ نحوه‌ی تکوین قابلیت مکان‌یابی ِ صوتی در حیواناتی نظیر خفاش‌ها، پرندگان غارزی و وال‌ها، کار دشواری نیست.

پرسش دیگر شاید این باشد که چرا گیاهانی که همچون بادکنک در آسمان غوطه می‌خورند، هرگز فرگشت نیافته‌اند؟ در نگاه نخست، پاسخش چندان دور از دسترس هم نیست: بسیاری از جلبک‌های دریایی، مجهز به شناورهایی موسوم به pnematocystها هستند که با اکسیژن یا کربن‌دی‌اکسید پر شده‌اند. پس اگر یکی از آن‌ها که بزرگ و نازک است را با هلیوم پر کنیم؛ یک جلبک شاید به پرواز درخواهد آمد. گیاهان پرنده، راه به‌سوی آب می‌برند و گیاهان خشکی‌زی هم به‌سوی نور؛ اما چرا آسمان‌مان آکنده از بادکنک‌های سبز و زنده نیست؟ شاید از آنجاکه pnematocystهای بزرگ و نازک‌پوسته، نسبت به حمله‌ی شکارچیان و امواج هوا آسیب‌پذیرند و از این‌رو یک حالت واسطه، قادر به فرگشت نمی‌شود؛ این گیاهان در شکل اولیه‌ی خود باقی مانده‌اند. مسأله‌ی دیگر اینکه جلبک‌ها تنها زمانی دست به تولید هیدروژن می‌زنند که آب دچار فقدان گوگرد شده باشد و در همه‌ی موارد، مولکول‌های هیدروژن آنقدر کوچکند که به‌آسانی از لابلای غشای pnematocystها می‌گذرند. طبعاً یک بادکنک نصفه‌نیمه هم دست‌کم برای یک گیاه، چیز چندان سودمندی نیست. پس فرگشت هم خود حدودی دارد.

منبع: NewScientist

در همین زمینه:
5- فرگشت، خودکشی هم می‌کند
4 – آیا فرگشت، صرفاً گونه‌هایی که بیشترین تطابق با محیط را دارند ایجاد می‌کند؟
3- آیا انتخاب طبیعی، موجب رشد پیچیدگی می‌شود؟
2- آیا انتخاب طبیعی، تنها مسیر پیش روی فرگشت است؟
1- آیا همه‌چیز، همان سازگاری‌ست؟

توضیح تصویر:
استراماتولیت‌ها؛ فسیل بازمانده از توده‌ی باکتری‌های هوازیِ متعلق به طلیعه‌ی عصر حیات در سیاره‌ی زمین – ساحل کوسه – استرالیای غربی / عکس از Frans Lanting

فرگشت، خودکشی هم می‌کند

Thu, 03 Feb 2011 14:29:19 +0000

پرسش‌هایی پیرامون فرگشت – بخش پنجم

Michael Le Page

برگردان:

احسان سنایی

ترجمه‌ی احسان سنایی- ماهیانی که ژن‌هایشان به‌واسطه‌ی افزایش ابعاد و رشد سریع‌تر اندامشان، مصنوعاً دچار دگرگونی‌هایی شده؛ جفت‌گیری‌شان نیز سریع‌تر گشته و آمار تخم‌ریزی‌شان افزایش یافته. با این حال، شانس بقای این ماهیانِ مصنوعی در محیط وحشی، کمتر از نمونه‌های معمولی از همان گونه‌هاست. طبق فرضیه‌ی «ژنِ تروژان»؛ گونه‌‌ای از ژن که چنین ویژگی‌هایی را به‌وجود آورد، قادر است که علی‌رغم کاهش سازگاری فردی‌اش با محیط؛ سریعاً در میان یک جمعیت وحشی انتشار یابد و در نهایت آن را منقرض سازد.

۵- آیا فرگشت، مروّج بقای گونه‌هاست؟

در حقیقت فرگشت، گاه به ایجاد افراد و جوامعی می‌انجامد که تطابق کمتری با محیطشان دارند و حتی گه‌گاه به انقراض‌شان انجامیده می‌شود.

عبارت «بقای منطبق‌ترین گونه» را بسیاری افراد بد فهمیده‌اند. اکثریت، اشتباهاً تصور می‌کنند که این بدین‌معناست که فرگشت همیشه شانس بقای گونه‌ها را بالاتر می‌برد. عموماً چندین راه در طبیعت وجود دارد که فرگشت از طریق‌شان قادر به تقلیل تطبیق‌پذیری ِ فرد یا جامعه‌ای از یک گونه‌ی زیستی، با محیط زیست‌اش است. برای مبتدیان، انتخاب طبیعی می‌تواند در رده‌های گوناگونی رخ دهد – مثل ژن‌ها، فردها، دسته‌ها – و آنچه که بقای یک ژن را ترویج می‌دهد، لزوماً انطباق گونه‌ یا گونه‌های حامل آن ژن را با محیطشان، افزایش نمی‌دهد.

مثلاً اِلمان‌های انگلی ِ مولکول DNA یا «ترانسپازون‌ها» (به‌معنای عناصر جابه‌جاشونده)، حتی به قیمت کاهش تطبیق‌پذیریِ گونه‌ی میزبان‌شان با محیطش، قادر به ترویج در میان یک جمعیت‌اند. ترانسپازون‌ها، یکی از دلایل بروز امراض ژنتیکی‌ای نظیر «هوموفوبیا»ست. به‌همین‌شکل است که گونه‌های خودپسندتر، توان پیشرفتِ در میان اعضای نوع‌دوست‌تر ِ وابسته به یک گروه را به‌دست می‌آورند – و تطبیق بیشتری با محیط خود می‌یابند – حتی اگر آن میزبان، رقیب و معارض‌شان هم باشد. چنین گونه‌‌های متقلبی، می‌توانند که پیامدهای فاجعه‌باری به بار آورند. در سال ۱۹۳۲، «جان هالدین» (J. B. S. Haldane)؛ زیست‌شناس فرگشتی ِ برجسته‌ی انگلیسی ادعا کرد که چنین پیشروی‌هایی، می‌تواند حتی به انقراض جوامع زیستی بیانجامد؛ پدیده‌هایی که «انتحار فرگشتی» نیز خوانده می‌شود. شبیه‌سازی‌ها و برخی شواهد تجربی از این گفته حمایت می‌کنند.

مثلاً وقتی‌که وفور مواد غذایی افت کند، تک‌یاخته‌‌هایی موسوم به «باکتری گل‌ولای» (Myxobacteria)، به گرد هم جمع گشته و جسم میوه‌مانندی را برای تولید هاگ شکل می‌دهند. مطالعات آزمایشگاهی، مشخص کرده‌اند این گونه‌های متقلب که تنها قادر به تولید هاگ هستند و هیچ کمکی به ایجاد دیگر اندام ِ این جسم میوه‌مانند نمی‌کنند؛ می‌توانند یک جمعیت را به سراشیب انقراض‌اش بکشانند. با این حال؛ ژن‌هایی که قادر به چنین کار مخوفی هستند، احتمالاً استفاد‌ه‌های سودمندتری هم دارند.

زیست‌شناسان، در حال بررسی احتمال تولید DNAهای انگلی ِ مصنوعی، و تکثیرشان در جوامعی نظیر پیشه‌های ناقل بیماری مالاریا هستند.

نگرانی‌هایی از این بابت اما هنوز وجود دارد که گاه این فعل‌وانفعالات، به‌شکلی ناگهانی رخ دهد. ماهیانی که ژن‌هایشان به‌واسطه‌ی افزایش ابعاد و رشد سریع‌تر اندامشان، مصنوعاً دچار دگرگونی‌هایی شده؛ جفت‌گیری‌شان نیز سریع‌تر گشته و آمار تخم‌ریزی‌شان افزایش یافته. با این حال، شانس بقای این ماهیانِ مصنوعی در محیط وحشی، کمتر از نمونه‌های معمولی از همان گونه‌هاست. طبق فرضیه‌ی «ژنِ تروژان»؛ گونه‌‌ای از ژن که چنین ویژگی‌هایی را به‌وجود آورد، قادر است که علی‌رغم کاهش سازگاری فردی‌اش با محیط؛ سریعاً در میان یک جمعیت وحشی انتشار یابد و در نهایت آن را منقرض سازد.

راه دیگری که طی آن، فرگشت قادر است که راه بقا را بر یک گونه ببندد؛ انباشت جهش‌های زیان‌آور در ژنوم یک گونه است. این جهش‌ها، ماده‌ی خام ِ بنیادینی را برای پیشرفت انتخاب طبیعی فراهم می‌آورند و از این‌رو اگرچنانچه نرخ جهش‌ها شدیداً اندک باشد، یک جمعیت زیستی، قادر به تطابق سریع خود با دگرگونی‌های محیطی ِ پیرامونش نیست. اگرچنانچه از سوی دیگر نرخ جهش‌های ژنتیکی ِ یک جمعیت فراوان باشد، جهش‌های زیان‌آور شانس بیشتری دارند تا آنچنان انباشت یابند که انتخاب طبیعی هم قادر به حذف کردن‌شان از صحنه‌ی طبیعت نباشد. سرانجام، شمار این جهش‌ها می‌تواند از «آستانه‌ی خطای مصیبت‌بار»ی بگذرد و دیگرباره به انقراض جمعیت مزبور، منجر شود.

در فرضیه، هر گونه‌ای که جمعیت‌اش اندک باشد؛ قادر به ذخیره‌سازی هرچه‌سریع‌تر ِ جهش‌های مضر در قیاس با زدودن‌شان است. این مشکل، علی‌الخصوص درباره‌ی جانداران غیرجنسی‌ای نظیر «ماهی مولی» (Amazon Molly)، تأثیر شدیدتری دارد؛ اثری که به «ضامن مولر» (Muller’s ratchet) موسوم است. این پدیده ازآنجا برای گونه‌های جنسی کم‌خطرتر است که طی تبادل مواد ژنتیکی مابین کروموزوم‌ها؛ جهش‌های خوب و بد قابل تفکیک‌اند. برخی فرزندانِ بدشانس، بار سنگینی از جهش‌های نامطبوع را تحمل کرده و نهایتاً از بین می‌روند؛ حال‌آنکه خوش‌شانس‌ترها، نصیب کمتری از این جهش‌های زیان‌آور می‌برند.
در فرضیه، یک فاجعه‌ی جهشی می‌تواند در نتیجه‌ی یک پیوند نیز رخ دهد. این، مربوط به تنوع ژن‌هایی می‌شود که به‌واسطه‌ی هم‌نشینی‌شان در یک کروموزوم؛ از همدیگر ارث می‌برند. جهشی را تصور کنید که زمینه‌ساز جهش‌های بیشتری در یک گونه می‌گردد؛ آنچنان‌که گاه به جهش‌هایی انجامیده می‌شود که سازگاری گونه با محیطش را افزایش شگرفی می‌بخشد. این سازگاریِ بی‌واسطه‌ای که منتج از جهش‌های ژنتیکی ِ سودآور است؛ ابتدائاً آثار مضر جهش‌ها را می‌پوشاند؛ بدین‌معنا که هر دو نوع از جهش‌های خوب و بد در یک جمعیت پخش می‌شوند و نهایتاً آثار زیان‌باری ایجاد می‌کنند.

پزشکانِ اندکی امید دارند تا که با یاری انباشت جهش‌ها، دست به درمان بیماری‌های‌ها زنند. ویروس‌های خاصی نظیر HIV، در نزدیکی ِ همان آستانه‌ی خطای مصیبت‌بارشان هستند. داروهایی که نرخ جهش‌های ویروس را ارتقا می‌بخشند؛ قادر به نزدیک‌تر کردنشان تا لبالب این آستانه‌ و نهایتاً انقراض‌شان در بدن بیمارند.

مدت‌هاست می‌دانیم که رقابتِ مابین اعضای یک گونه برای تکثیر و زادآوری – انتخاب جنسی – می‌تواند همراه با خصایصی باشد که سازگاریِ مجموع آن گونه را کاهش می‌دهد. طاووس‌های نری که صاحب بزرگ‌ترین و درخشنده‌ترین دم‌ها هستند؛ توجه بیشتری را هم به جانب خود جلب می‌کنند؛ اما این دم سنگین و انگشت‌نما، شانس بقایشان را هم کاهش می‌دهد.

مطالعاتِ صورت‌پذیرفته بر پرنده‌های در معرض انقراض، نشان از این می‌دهند که انتخابِ جنسی، قادر به منقرض‌سازی یک جمعیت است. برخی زیست‌شناسان حتی انتخاب جنسی را مقصر مصرف‌گرایی ِ آشکاری می‌دانند که آینده‌ی بشر را تهدید می‌کند. بر اساس «اصل آوانس» (Handicap Principle)؛ پدیده‌هایی نظیر دم طاووس، فرگشتِ دقیقی می‌یابند؛ چراکه اصولاً بی‌فایده‌اند. جانوری را تصور کنید که درصدد اعلام قدرت و زیبایی‌اش به جنس مؤنث است. اگر این کار آسان باشد؛ نرهای ضعیف‌تر، به‌راحتی با تقلید، قادر به تقلب کردن‌اند. اما اگر این کار دشوار باشد – نظیر تجهیز به یک دم بزرگ و زمخت – راهی برای تقلب نمی‌ماند.

اثبات اینکه کدامین‌یک از این پدیده‌ها در حیات وحش به انقراض گونه می‌انجامد، سخت است؛ چراکه هر گونه‌ای که چنین تجربه‌ای را از سر گذرانده باشد، طبعاً دیگر نیست تا بشود آن را بررسی کرد. با این حال، مدارک غیرمستقیم، همچنان در حال محکم‌تر شدن‌اند.

منبع: NewScientist

در همین زمینه:

۴ – آیا فرگشت، صرفاً گونه‌هایی که بیشترین تطابق با محیط را دارند ایجاد می‌کند؟
۳- آیا انتخاب طبیعی، موجب رشد پیچیدگی می‌شود؟
۲- آیا انتخاب طبیعی، تنها مسیر پیش روی فرگشت است؟
۱- آیا همه‌چیز، همان سازگاری‌ست؟

توضیح تصویر:

پرندگان خشک‌شده‌ی آزمایشگاه داروین؛ بر روی صفحه‌ای از کتاب دست‌نویس «منشأ انواع»؛ نگاشته‌ی داروین / عکس از Frans Lanting

پیش به‌سوی رؤیای «سازگاری»

Babak M — Thu, 20 Jan 2011 10:26:36 +0000

پرسش‌هایی پیرامون فرگشت – بخش چهارم

Michael Le Page

برگردان:

احسان سنایی

ترجمه‌ی احسان سنایی - تمایل فرگشت، بیشتر به‌سمت دگرگونی و تحول سازه‌های موجود سوق دارد تا ایجاد سازه‌های بدیع و آرمانی. باله‌های بریده‌بریده‌ی ماهیان کهن، در طول زمان به سازه‌هایی چون بال‌ پرندگان، باله‌های ماهیان امروزی، سم چارپایان و نهایتاً دست پستانداران و خزندگان بدل گردیده است. ما از آنجایی پنج انگشت داریم که اجداد دوزیست ما پنج انگشت داشته‌اند؛ نه بدین‌دلیل که پنج انگشت، ترکیبی مطلوب و آرمانی برای دست انسان است.

۴- آیا فرگشت، صرفاً گونه‌هایی که بیشترین تطابق با محیط را دارند ایجاد می‌کند؟

برای زنده ماندن‌، نیازی به سازگاری کامل با محیط پیرامون‌تان ندارید و فقط بایستی‌ دست‌کم به‌اندازه‌ی رقیبانتان در پهنه‌ی طبیعت، سازگاری‌هایی با آن محیط یافته باشید. کمالِ ظاهریِ ساختار گیاهان و جانوران در نظر ما، خیالی‌تر از آنی‌ست که حقیقت مسلّمی پنداشته شود.

با این حال، در مستندهای تلویزیونی ِ حیات وحش، دائماً بر این نکته تأکید می‌شود و پیاپی از انطباق باورنکردنی ِ جانداران با محیط زیست‌شان سخن گفته می‌شود. اما باید گفت این ادعا، فقط اندکی صحت دارد.

مثلاً موش خرمای قرمز انگلیسی را مدنظر بگیرید. ظاهراً این حیوان به‌شکل شگفت‌انگیزی با محیط حیات‌اش سازگاری یافته. اما وقتی‌که موش خرمای خاکستری را هم مدنظر بگیریم؛ درخواهیم یافت که این حیوان تا حدی به‌لطف توانایی‌اش در هضم میوه‌های بلوط؛ انطباق بیشتری با محیط زندگی‌اش که جنگل‌های پهن‌برگ است؛ نسبت به نمونه‌ی قرمزرنگ‌اش دارد. بنابه علل فراوان؛ فرگشت، همیشه جاندارانی آرمانی را به طبیعت ارائه نمی‌دهد. ملاک انتخاب طبیعی، فقط این است که فلان کاری انجام شود؛ نه اینکه چگونه انجام شود. در حقیقت گاه طبیعت حتی سرهم‌بندی‌های کورکورانه‌ای هم می‌کند. نمونه‌ی معروف‌اش انگشت شست «خرس پاندا»ست که حیوان، از آن به‌منظور چیدن ساقه‌های گیاه بامبو بهره می‌برد. «استفان جی گولد» (Stephen Jay Gould)؛ دیرین‌شناس و زیست‌شناس فرگشتی ِ آمریکایی؛ در ۱۹۷۹ نوشته است: «انگشت شستِ حقیقی ِ پاندا، در حقیقت [این نیست، و انگشتی دیگر است که] وظیفه‌ی دیگری را عهده‌دار است. پس نتیجه می‌شود که علی‌رغم استخوان‌بندیِ زمخت مچ دست پاندا؛ جانور نیز از راه‌حلی زمخت، اما سودمند [برای گرفتن ساقه‌های بامبو] بهره می‌گیرد».

این مثال نشان از آن می‌دهد که تمایل فرگشت، بیشتر به‌سمت دگرگونی و تحول سازه‌های موجود سوق دارد تا ایجاد سازه‌های بدیع و آرمانی. باله‌های بریده‌بریده‌ی ماهیان کهن، در طول زمان به سازه‌هایی چون بال‌ پرندگان، باله‌های ماهیان امروزی، سم چارپایان و نهایتاً دست پستانداران و خزندگان بدل گردیده است. ما از آنجایی پنج انگشت داریم که اجداد دوزیست ما پنج انگشت داشته‌اند؛ نه بدین‌دلیل که پنج انگشت، ترکیبی مطلوب و آرمانی برای دست انسان است.

این سازه‌ها در برخی جانداران حتی متحمل هیچ‌گونه تغییر و فرگشتی نشده است و با این حال، کارآیی بهتری هم از نمونه‌های فرگشت‌یافته‌شان دارند. کوسه‌ها، فاقد کیسه‌های هوایی‌ای هستند که مثلاً به ماهیان استخوان‌دار، امکان کنترل دقیق میزان شناوری‌شان را در آب می‌دهد؛ حال‌آنکه این آبزیان (کوسه‌ها) در عوض برای کنترل ارتفاع خود در آب، مجهز به سبک پیشرفته‌ی شنا، جگری سبک و پرچرب و گاه قورت دادن هوا هستند. ریه‌های یک‌طرفه و ساده‌‌ی پرندگان هم به‌همین‌نحو از کارایی بیشتری در قیاس با ریه‌های دوطرفه‌ و پیچیده‌‌تر پستانداران برخوردار است (رجوع کنید به «خزندگان؛ پادشاه زمین باستان»). فرگشت، گاه حتی سازگاری حانداران با محیط‌شان را کاهش هم می‌دهد؛ همانند دم طاووس.

جهش‌های ژنتیکی ِ پیاپی نیز بدین‌معناست که اگر از قابلیتی استفاده نبرید؛ ناگزیر از دستش خواهید داد. مثلاً بسیاری از آغازیان، به‌واسطه‌ی جهش‌های ژنتیکی، قادر به تولید ویتامین C نبوده‌اند. این جهش، برای جانورانی که ویتامین C فراوانی را در رژیم غذایی خود جاداده‌اند هم صادق است و تغییر چندانی را در آنها موجب نمی‌شود. اما وقتی‌که محیط دچار دگرگونی شود؛ چنین فقدانی، نتیجه‌ی بارز و تغییر فاحشی را دربرخواهد داشت؛ همانگونه‌که موجودی کهن، به‌هنگام سفرهای دوردست‌اش در دریاها و عدم استفاده‌ی پیاپی از یک خصیصه (همچون استفاده از ویتامین C)، پس از چندی بدان پی برد.

عدم دوراندیشی ِ فرگشت، می‌تواند نتایج ذاتاً معیوبی را به دنبال آورَد. چشم مهره‌داران – که مویرگ‌ها از پشت بدان متصل‌اند و از این‌رو نقطه‌ای که مویرگ‌ها به شبکیه‌ی وصل شده‌اند؛ یک نقطه‌ی کور بینایی محسوب می‌شود - نمونه‌ای از این مسأله است. انطباقات هرچه‌بیشتر ِ این چشم با محیط، چنین مشکلاتی را بعدترها تا حدی حل کرد؛ اما مادامی‌که انتخاب طبیعی، پیرو طراحی ِ معیوب؛ اما کارآمدی باشد، نوادگانِ یک گونه‌ی زیستی، معمولاً این صفات را هم به ارث می‌برند. سازگاریِ یک جاندار، به محیطش هم ارتباط دارد؛ محیطی که معمولاً در حال تغییر است. مسابقه‌ای دائمی میان شکار و شکارچی؛ و انگل و میزبان در طبیعت شایع است. بسیاری از گونه‌ها مستمراً آنچنان تکوین و تحول می‌یابند که نه‌تنها با محیط جدیدشان سازگارتر می‌شوند؛ بلکه نسبت سازگاری‌شان را با رقیب‌شان نیز ابقا می‌کنند. درست همانگونه که شخصیت «ملکه‌ی سرخ» در رمان «آلیس در سرزمین عجایب» گفته: «باید تا جایی که می‌شود دوید؛ تا بتوان در همانجا ماند».

با این حال انسان‌ها آنقدرها سریع نمی‌دوند. فرگشت از مسیر انتخاب طبیعی، با زمان و اعداد سر و کار دارد. شمار جهش‌های جدیدی که پدیدار می‌شود؛ و شمار دگرگونی‌های محیطی‌ای که انتخاب طبیعی باید از خلال‌شان، بهترین را برگزیند؛ بستگی به ابعاد جمعیتی، تعداد فرزندانِ هر جاندار و نیز تعداد نسل‌های متوالی ِ یک گونه دارد. ما انسان‌ها، بیشتر خودمان را «فرگشت‌یافته‌ترین» موجودات می‌نامیم؛ اما از حیث شمار جهش‌های ژنتیکی و انتخاب‌هایی که پشت سر گذاشته‌ایم؛ یکی از فرگشت‌نیافته‌ترین موجوداتیم!
روزانه در حدود ۱۰میلیارد ذره‌ی ویروسی ِ جدید در بدن یک فردِ مبتلا به ایدز، ایجاد می‌شود. از سویی جمعیتِ تمامی انسان‌های زمین، تا چندهزار سال پیش از چندمیلیون نفر تجاوز نمی‌کرد. حال‌آنکه یک باکتری، طی ده سال قادر است ۲۰۰هزار نسل از خو به‌جا گذارد – در حدود تعداد نسل‌هایی از انسان که پس از انشقاق از تیره‌ی شامپانزه‌ها پدید آورده است. از این‌رو عجیب نیست که در زمانی کمتر از عمر یک انسان معمولی، ما فرگشت یافتن عوامل بیماری‌های جدیدی همچون ویروس HIV و باکتری‌های فراوانِ مقاوم در برابر آنتی‌بیوتیک‌ها را به چشم خود دیده‌ایم.

هرچند که فرگشت انسان از حدود ۱۰هزار سال پیش رو به سرعت گذارده؛ ولی ما محیط‌مان را با سرعت بیشتری تغییر داده‌ایم. در نتیجه ما به‌جای سازگاری بهتر با محیط‌مان؛ کمتر به آن جهانی که در حال ساختن‌اش هستیم، خو خواهیم گرفت. رنج‌های فراوان بشری را در چندین قرن اخیر در نظر آورید؛ از چاقی و آلرژی گرفته تا تنبلی چشم و اعتیاد. ویروس‌ها و باکتر‌ی‌ها، شاید رو به سازگاری با محیط خود دارند؛ اما ما انسان‌ها در بهترین حالت از اولین چرک‌نویسی که به‌دست‌مان افتاده پیروی می‌کنیم.

منبع: NewScientist

توضیح تصویر:

عکس از HBSS

در همین زمینه:

۱ـ آیا همه‌چیز، همان سازگاری‌ست؟
۲- آیا انتخاب طبیعی، تنها مسیر پیش روی فرگشت است؟
۳- آیا انتخاب طبیعی، موجب رشد پیچیدگی می‌شود؟