بهار عربی

آلبر ممی: «اصلاح دینی یک خیال باطل است»

hosseinn — Tue, 26 Mar 2013 03:59:00 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی- بسیاری از علاقه‌مندان به ادبیات، مخصوصاً آنهایی که با ادبیات فرانسه آشنایی دارند، گمان می‌کنند «آلبر ممی» مرده است؛ برایشان سخت است تصور زنده بودن نویسنده‌ای که اسمش در زمان آلبر کامو، ژان پل سار‌تر، ناتالی ساروت و رولان بارت بر سر زبان‌ها بود.

اما آلبر ممی زنده است؛ هر چند که کامو و سار‌تر دیگر نیستند تا بر کتاب‌های ممی مقدمه بنویسند، با این حال، او در نود و سه‌سالگی مثل دوران جوانی‌اش همچنان جسورانه می‌نویسد و از انتشار آرای جنجالی‌اش واهمه‌ای ندارد.

زندگی و آثار

آلبر ممی، که سال پانزدهم نوامبر سال ۱۹۲۰ در شهر تونس، پایتخت کشور تونس به دنیا آمده، بی‌شک نه تنها مطرح‌ترین نویسنده تونسی است، بلکه از نویسندگان مهم شمال آفریقا نیز به‌شمار می‌آید؛ هر چند که پس از مهاجرت به فرانسه در سال ۱۹۵۰ و گرفتن ملیت فرانسوی در سال ۱۹۶۷، او را بیشتر هم‌ردیف نویسندگان فرانسوی قرار می‌دهند.

آلبر ممی، در خانواده‌ای یهودی و عرب‌زبان به دنیا آمد، اما در دوران کودکی به مدرسه فرانسوی‌زبان تونس رفت و بعد در دانشگاه الجزیره، پایتخت الجزایر، فلسفه خواند و این رشته را در سوربن ادامه داد.
ممی از‌‌ همان دوران جوانی در معرض فرهنگ‌های مختلف بود و بعد‌ها نیز آثارش را بر اساس یافتن تعادل میان دو دنیای متفاوت شرق و غرب بنا نهاد.

آلبر ممی پس از اتمام تحصیلاتش در فرانسه به تونس بازگشت و در دبیرستان «کارنو» این شهر مشغول تدریس شد. اما پس از استقلال تونس، دوباره به فرانسه آمد و این‌بار در دانشگاه نانتر در حومه پاریس تدریس را ادامه داد.

●«چهره استعمارگر، چهره استعمارشده»

یکی از آثار مهم آلبر ممی

●آلبر ممی نسبت به تحول

نگرش مذهبی در کشورهای اسلامی- عربی چندان خوش‌بین نیست.

از نظر او، هرگز نمی‌توان آن

اصلاح دینی را که در اروپا

صورت گرفت، در این کشور‌ها مشاهده کرد. امید به اصلاح در این زمینه، یک «خیال باطل» است.
همچنین از نظر ممی، جدایی دین از سیاست در این کشور‌ها،

یک امر دور از ذهن است،

زیرا ارتباط میان دین و جامعه

در ذهنیت و ناخودآگاه اعراب

نقش بسته و محکم

و استوار شده است.

مهاجرت ممی درست پس از استقلال کشورش نشانگر آن است که او به عنوان یک یهودی دیگر جایی برای خود در کشور تقریباً اسلامی تونس، علی‌رغم ظاهر لائیکش، نیافت.

این نویسنده زندگی خود را در اولین رمانش با عنوان «مجسمه سنگی» شرح داده است؛ رمانی که آلبر کامو بر آن مقدمه نوشته است. ممی در یکی از مصاحبه‌هایش که با ترجمه سیروس سعیدی به فارسی هم منتشر شده، در این‌باره می‌گوید: «از کامو خواهش کردم مقدمه‌ای برای چاپ جدید کتاب من بنویسد. کامو هم بدون آنکه نیازی به اصرار من باشد و با گشاده‌رویی‌ای که سخت برایم خوشایند بود، آن را پذیرفت. بعداً وقتی مقدمه او را خواندم، به لطف او پی بردم.»

کامو در آن زمان به آلبر ممی، برای موفقیت در نویسندگی، دو توصیه می‌کند: «هر روز باید سر ساعت مشخصی پشت میز کار خود نشست» و دیگر اینکه «نویسنده واقعی به ندرت بیرون غذا می‌خورد و هیچ‌وقت در محافل همکاران خود شرکت نمی‌کند.» البته ممی می‌گوید که دومین توصیه کامو، مبین «آرزوی باطنی تحقق نیافته» خود او بود، چون کامو «اهل معاشرت» بود.

اما رمان «مجسمه سنگی» پیش از آنکه کامو بر آن مقدمه بنویسد، توسط ژان پل سار‌تر در مجله «له‌تان مدرن» منتشر شده بود. آلبر ممی پس از اقامت در پاریس، به واسطه آشنایی با ژان پل سار‌تر، وارد حلقه نویسندگان «له‌تان مدرن» ‌شد.

دوستی آنان تا جایی پیش رفت که سار‌تر پس از نخستین ملاقاتش با آلبر ممی از او خواست که به مناسبت خودمختار شدن تونس، مسؤولیت انتشار یک شماره از «له‌تان مدرن» را ویژه تونس بر عهده بگیرد، اما به دلایلی این شماره هرگز منتشر نشد.

علی‌رغم وجود علاقه شدید میان این دو نویسنده، ممی چشم خود را به روی ضعف‌های سار‌تر نبسته بود و به قول خودش آن‌ها را با «صراحت زننده‌ای» بیان کرده است: «بعضی از کارهای سیاسی نسنجیده سار‌تر مرا ناراحت می‌کرد، اما همین کارهای نسنجیده هم از روی بزرگواری صورت می‌گرفت و سار‌تر از این نظر معرف بسیاری از روشنفکران فرانسه است.»

به مرور زمان، ممی از حلقه اطرافیان سار‌تر فاصله گرفت: «باید اذعان کنم که محیط آنجا برایم مناسب نبود. سار‌تر را مثل یک بت می‌پرستیدند و گویی جز او کسی وجود نداشت (...) به نظر من، سار‌تر، علی‌رغم میل خود، جوانانی را که پیرامون او بودند به معنای واقعی کلمه قربانی می‌کرد.»

اما شهرت واقعی آلبر ممی که فرا‌تر از مجامع روشنفکری رفت، مدیون انتشار کتابی با عنوان «چهره استعمارگر» است که در سال ۱۹۵۷ منتشر شد. این کتاب که بعد‌ها کامل‌تر شد و با عنوان جدید «چهره استعمارگر و چهره استعمارشده» انتشار یافت، ‌به همراه مقدمه‌ای که ژان پل سار‌تر بر آن نوشته، پیش از انقلاب ایران به قلم هما ناطق به فارسی برگردانده و منتشر شده است.

ممی با انتشار این کتاب، که در آن با شرح روابط میان کشورهای استعمارکننده و کشورهای استعمارشونده، از جنبش‌های استقلال‌طلبانه دفاع کرده، الهام‌بخش بسیاری از نویسندگان برای نوشتن درباره استعمار شد. با این حال، سار‌تر در مقدمه‌ای که بر این کتاب نوشت، تأکید کرد که در کتاب ممی نوعی «ایده‌آلیسم» به چشم می‌خورد. همچنین پس از انتشار این کتاب، آلبر کامو در دیداری که با ممی داشت، از او مثل سابق استقبال نکرد: «با سردی به من سلام کرد و من فوراً علت آن را حدس زدم. از سردی برخورد او ناراحت شدم اما اصراری نکردم. هنگام نوشتن آن کتاب، من از اصلی که هر دو به آن اعتقاد داشتیم پیروی کرده بودم. آن اصل این بود که نوشته ما الزاماً نباید خوشایند دیگران واقع شود.»

همچنین یکی دیگر از کتاب‌های معروف آلبر ممی «آنتولوژی ادبیات شمال آفریقا» است که جلد اول آن در سال ۱۹۶۵ و جلد دومش در سال ۱۹۶۹ انتشار یافت.

اما به غیر از موضوع استعمار، موضوع «یهودی بودن»، به ویژه از اوایل دهه هفتاد میلادی، یکی دیگر از دغدغه‌های اصلی آلبر ممی است. این نویسنده با نوشتن کتاب‌هایی همچون «چهره یک یهودی»، «آزادی یهود»، «یهودیان و اعراب» و «یهودی و دیگری»، متفکران هم‌عصر خود را به تفکر در این زمینه واداشت. در واقع، ممی خود را فقط یک یهودی نمی‌داند، بلکه به نظرش بیشتر «ناقد یهودیان» است.
اما فارغ از تمامی موضوعات و مضامین آثار آلبر ممی، که تعداد آن‌ها به حدود ۴۰ کتاب می‌رسد و به ۵۰ زبان ترجمه شده‌، آنچه برای این نویسنده بیش از هر چیز دیگر اهمیت داشته، خود «نوشتن» بوده است: «مطمئن بودم که نویسنده خواهم شد؛ اطمینانی که شاید ساده‌لوحانه ولی تزلزل‌ناپذیر بود.»
به باور آلبر ممی، ادبیات جزء لاینفک زندگی روزمره است؛ او می‌گوید: «ادبیات یک نوع تلقی خاص از آدم‌ها، پدیده‌ها و حوادث است. یک نوع بودن است»، یا در جای دیگر می‌گوید: «تمام زندگی‌ام در جنون نوشتن خلاصه شده است. بدون ادبیات، تباه می‌شدم.»

مسائلی که آلبر ممی در آثارش مطرح کرده، نشانگر آن است که او «نویسنده‌ای متعهد» است، اما تعهد نویسنده از نظر او با تعهد یک شهروند عادی، فرق می‌کند. او علایق سیاسی و اجتماعی‌اش را با امضای طومار‌ها اعلام نمی‌کند، بلکه تعهدش در شیوه بیان و مفهوم آثار او مستتر است: «اثر ادبی، دفاعیه نویسنده و در نتیجه، یک سند اجتماعی است.»

همچنین آلبر ممی برای مردم و به ویژه خوانندگان آثارش جایگاهی ممتاز قائل است: «مردم و خوانندگان جدا از آثار ادبی نیستند، آنان ادامه اثر ادبی‌اند و برای آن ضرورت دارند.»

آلبر ممی و بهار عربی

مجسمه سنگی، آلبر ممی

«ادبیات یک نوع تلقی خاص از آدم‌ها، پدیده‌ها و حوادث است.

یک نوع بودن است»

آلبر ممی نیم قرن پس از انتشار کتاب معروف «چهره استعمارگر، چهره استعمارشده»، کتاب دیگری با همین سبک با عنوان «چهره کشورهای اسلامی- عربی استقلال یافته» در سال ۲۰۰۴ منتشر کرد.
این کتاب، در واقع، محصول سال‌های استادی آلبر ممی در دانشگاه و برخورد او با جوانانی است که از کشورهای اسلامی- عربی به فرانسه مهاجرت کرده‌اند. او در این کتاب از واقعیت تلخی سخن می‌گوید؛ اینکه چرا اعراب نمی‌توانند ارزش‌های غربی را بپذیرند. ممی علت اصلی این امر را «دیگری‌هراسی» اعراب می‌داند.

همچنین آلبر ممی در این اثرش، نسبت به تحول نگرش مذهبی در کشورهای اسلامی- عربی چندان خوش‌بین نیست. از نظر او، هرگز نمی‌توان آن اصلاح دینی را که در اروپا صورت گرفت، در این کشور‌ها مشاهده کرد. امید به اصلاح در این زمینه، یک «خیال باطل» است.

همچنین از نظر ممی، جدایی دین از سیاست در این کشور‌ها، یک امر دور از ذهن است، زیرا ارتباط میان دین و جامعه در ذهنیت و ناخودآگاه اعراب نقش بسته و محکم و استوار شده است.

ممی می‌گوید نقد و تفکر به معنای واقعی در کشورهای اسلامی- عربی شکل نگرفته، و هنوز اینکه آیا عقل و دین با هم سازگارند یا نه، گفتمان غالب در این کشورهاست. به عقیده او، علت اصلی این عقب‌ماندگی فکری، ناسازگاری اسلام با نقد و انتقاد است.

آلبر ممی از آنچه که در قرون وسطی به عنوان «تمدن اسلامی» یاد می‌شود، تعریف دیگری به‌دست می‌دهد؛ اینکه این تمدن چیزی نیست جز «برتری نظامی». ممی می‌گوید اعراب مسلمان با حمله نظامی به ایران و اسپانیا، در واقع، آنچه را که از قبل در آنجا بود به خدمت گرفتند. به همین دلیل «عصر طلایی» مسلمانان چندان طول نکشیده است.

از نظر ممی، قرآن به عنوان متن مقدس مسلمانان، چندان آنان را در حل مسائل اجتماعیشان یاری نمی‌دهد.

اما به غیر از این کتاب، آلبر ممی پس از وقوع اعتراضات به هم پیوسته کشورهای عربی- اسلامی که «بهار عربی» نام گرفته، بار دیگر درباره این کشور‌ها و تحولاتشان اظهار نظر کرده است.

ممی در یکی از کنفرانس‌هایی که در زمینه بهار عربی در پاریس برگزار شد، وقوع «انقلاب» در کشورهای عربی را منکر شده، و گفته است آنچه اخیراً در برخی از کشورهای عربی روی داده، صرفاً یک «شورش» است، زیرا انقلاب تعریف و پیش‌نیازهای خاص خود را دارد. همچنین تلقی ممی از انقلاب، دگرگونی در تمامی رفتارهاست، نه صرفاً جابه‌جایی قدرت بین چند گروه سیاسی.

آلبر ممی با اصطلاح «بهار عربی» چندان موافق نیست. زیرا به عقیده‌اش، هر بهاری، یک «تابستان» به دنبال دارد، حال اینکه اعتراضات کشورهای عربی، تابستانی ندارد که بهار نامیده شود.

او در مورد آینده کشورهای عربی، به ویژه زادگاهش، تونس، هم چندان خوشبین نیست، زیرا هیچ «تغییرات سیاسی اساسی» در این کشور، از زمان سقوط زین‌العابدین بن‌علی تا کنون مشاهده نمی‌کند. آلبر ممی معتقد است که تونس همچنان وام‌دار و میراث‌خوار دوران زمامداری حبیب بورقیبه است؛ و هر دستاورد مدرنی که دارد، به ویژه در زمینه حقوق زنان، محصول آن دوران است.

این نویسنده یهودی درباره یهودی‌ستیزی در تونس پس از بن‌علی نیز می‌گوید که این پدیده به تونس بازنگشته، بلکه یهودی‌ستیزی در این کشور مسلمان -عرب همواره وجود داشته است. او به طعنه می‌گوید انتظار ندارد که اعراب مسلمان رفتارشان را در این زمینه تصحیح کنند، اما دست‌کم آتش این یهودی‌ستیزی را شعله‌ور‌تر نسازند.

یکی از دلایلی که آلبر ممی از به کار بردن «انقلاب» برای تحولات کشورش خودداری می‌کند، همین رعایت نشدن حقوق اقلیت‌ها در تونس است؛ همچنین نپذیرفتن جدایی دین از سیاست از سوی جامعه تونس و دیگر جوامع کشورهای عربی.

او با اشاره به اتحاد و همبستگی یهودیان، از این نظر که یک یهودی لائیک هم خود را جزو یهودیان می‌داند، این پرسش اساسی را مطرح می‌کند که آیا روزی خواهد آمد مسلمانان هم یک مسلمان لائیک را جزو جامعه خود بدانند و دیگر او را طرد نکنند؟

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

بهار عربی: شمشیر هومر در دست اعراب

جهان عرب: از طاعون دیکتاتوری تا وبای اسلامگرایی

عبداللطیف لعبی و مراکشی دیگر

فؤاد عروی: «بهارعربی، یک "تیک زبانی" است»

hosseinn — Mon, 18 Mar 2013 20:28:43 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی - فؤاد عروی، اول فوریه سال ۱۹۵۸ در شهر «وجده» در مراکش به دنیا آمد. او پس از گذراندن دوران دبیرستان در کازابلانکا یا دار البیضا، به فرانسه آمد و در اکول ملی راه‌سازی پاریس مشغول تحصیل شد.

عروی پس از اتمام تحصیلاتش در فرانسه و اخذ مدرک مهندسی، به وطنش بازگشت و در سال ۱۹۸۶ مدتی مدیریت یک کارخانه فسفات را بر عهده داشت. اما دوباره خیلی زود کشورش را ترک کرد و به پاریس، کمبریج و سپس یورک رفت و برای ادامه تحصیل مجدداً وارد دانشگاه شد.

عروی پس از گرفتن دکترای اقتصاد، از سال ۱۹۸۹ ساکن آمستردام شده و در دانشگاه به تدریس اقتصاد و سپس ادبیات فرانسوی‌زبان (فرانکوفون) و همچنین فرهنگ و تاریخ عربی می‌پردازد.

فؤاد عروی که علاوه بر کتاب‌های تحقیقی، تاکنون چندین رمان و داستان نیز نوشته، آثار ادبی‌اش را به زبان فرانسه و آثار دانشگاهی‌اش را به زبان انگلیسی می‌نویسد. هر چند که او یک مجموعه شعر به زبان هلندی هم منتشر کرده است.

این نویسنده درباره ویژگی‌های نوشتن به زبان فرانسه می‌گوید: «این زبان به من توانایی بازی واقعی با کلمات را می‌دهد؛ ارجاعات بسیار که فقط در زبان فرانسه ممکن است.»

از آثار ادبی عروی می‌توان به به رمان «دندان‌های نقشه‌بردار» (۱۹۹۶) که برنده جایزه آلبر کامو شده، اشاره کرد. او بیش از ده رمان و مجموعه داستان دیگر نیز نوشته که «یک سال پیش فرانسوی‌ها» (نامزد جایزه گنکور)، «از عشق زخمی»، «مراقب چترباز‌ها باشید» و «ثروتمند‌ترین زن یورکشایر» از جمله آنهاست.

همچنین این نویسنده به طور پیوسته برای بخش ادبی هفته‌نامه «ژون افریک» و رادیو مراکشی «مدی ۱» می‌نویسد.

فؤاد عروی و بهار عربی

●به‌نظر عروی، بسیاری از اعراب معترض، علیه آن چیزی که درونشان نهادینه

شده قیام کرده‌اند.

●او می‌پرسد:

«آیا می‌توان خواستار برابری شهروندان شد و همزمان به پایمال کردن

حقوق دیگران پرداخت؟

آیا می‌توان مدام واژه "عدالت" را بر زبان آورد، و در عین حال نوبت را در هیچ‌جا رعایت نکرد و برای خود همواره

حق تقدم قائل شد؟ آیا می‌توان

به اسراف در اموال عمومی اعتراض کرد

اما از دولت، آن هم دولتی که توانش را ندارد، خواست که زندگی آنهایی که هیچ کاری نمی‌کنند را تأمین کند؟

آیا می‌توان طرفدار آزادی بیان بود اما تحمل نقد افراط‌گرایی مذهبی را نداشت؟»

●او در تعریف اسلامگرایی می‌گوید

این پدیده نه تنها استفاده سیاسی از اسلام است، بلکه برداشت مؤمنان

از مقوله ایمان را نیز

دستخوش دگرگونی می‌کند

و مورد تعرض قرار می‌دهد.

چندی پس از وقوع اعتراضات اخیر در برخی از کشورهای عربی، از جمله مراکش، زادگاه فؤاد عروی، این نویسنده خطاب به هموطنانش و همچنین دیگر اعراب یادداشتی با عنوان «دوست عزیز، تو یک دموکرات خواهی بود...» در روزنامه لیبراسیون منتشر کرد.

فؤاد عروی در ابتدای یادداشت‌اش، با زبانی خودمانی، با مرور قیام اعراب، به خیابان آمدن آنان و فریاد‌ها و شعار‌هایشان، به ستایش از رفتار همزبانان خود مخصوصاً هموطنانش پرداخت: «به لطف تو، کشور دگرگون شد، خیلی زود، قانون اساسی جدید نوشته شد و انتخابات برگزار شد. آفرین.»

به‌نظر می‌رسد این نویسنده در ابتدا قصد دارد اعتماد و نظر مخاطبان خود را جلب کند: «تو راست می‌گویی، مبارزه ادامه دارد، حتماً همین‌طور است. به قول تو، انقلاب مثل دوچرخه‌ای است که اگر بایستد، سقوط می‌کند.»

پس از این مقدمه تحسین‌آمیز و صمیمی، فؤاد عروی این پرسش را مطرح می‌کند که پس از این پیروزی، تکلیف چیست؟

او برای پاسخ به این سؤال به ذکر خاطره‌ای می‌پردازد: «یک روز در پاریس در تظاهراتی علیه تغییرات آب‌ و هوایی شرکت کردم. شعاری که از همه بیشتر سر داده می‌شد این بود: «هوا‌شناسی، استعفا!» برگزارکنندگان تظاهرات سؤالاتی مطرح می‌کردند: «دولت در این زمینه چه‌کار می‌کند؟» یا «آیا ما در نوئل برف خواهیم داشت؟» اما در ‌‌نهایت، تظاهرات هیچ نتیجه‌ای نداشت. زیرا فردای آن روز، راه‌بندان بلوار سن میشل پاریس مثل روز قبل بود.»

عروی با بیان این مثال، می‌گوید که اغلب تظاهرات و اعتراضات مثل همین اعتراض به تغییرات غیر طبیعی جوی، یک «شوخی» است.

این نویسنده می‌گوید اکنون وقتی به اعتراضات مردم کشورش، مراکش، علیه فساد حاکم می‌نگرد، به غیر از اینکه یاد همین تجربه می‌افتد، این پرسش اساسی نیز در ذهنش ایجاد می‌شود که آیا هموطنانش دارند علیه طبیعت خود و «مشیت غیرقابل انکار الهی» قیام می‌کنند؟

از نظر عروی، بسیاری از اعراب معترض، علیه آن چیزی که درونشان نهادینه شده قیام کرده‌اند. او به عنوان نمونه، یک واردکننده جواهر را مثال می‌زند که هر بار به مراکش بازمی‌گردد برای فرار از پرداخت مالیات، به مأموران گمرک رشوه می‌دهد: «آیا این مرد شجاع به خیابان می‌آید و علیه فساد اعتراض می‌کند؟ در واقع آیا می‌توان تصور کرد که او علیه خودش قیام کند؟»

سپس این نویسنده مراکشی، با مثالی دیگر به نقد اسلامگرایان می‌پردازد. «در شهر الجدیده، همسایه‌مان عضو یکی از گروه‌های اسلامی است. او بار‌ها در راهپیمایی‌ها شرکت کرده و با مشت گره‌کرده، فریاد "دموکراسی و حقوق بشر" سر داده است. آفرین. همه ما آماده‌ایم که همراه او شویم. اما این آدم،‌‌ همان کسی است که زنش را از اولین روز ازدواج در خانه حبس کرده. او در خانه، دیکتاتور پستی است که کنیز ده‌ساله‌ای را به‌طرز بدی غذا می‌دهد و جای خیلی بدی برای او در نظر می‌گیرد، اما در عوض خیلی خوب کتکش می‌زند.»

عروی با توصیف رفتار و منش این اسلامگرا، اضافه می‌کند این فرد که شعار دموکراسی می‌دهد، وقتی قرار است در قانون اساسی کشورش، آزادی بیان تصریح شود، فریاد اعتراضش بلند می‌شود. «در واقع دموکراتی است که فقط به خودش اجازه می‌دهد به چیزهایی که دوست دارد فکر کند. یک دموکرات محدود.»

فؤاد عروی، در ادامه یاداشت‌اش، خطاب به مخاطبانش، یا در واقع معترضان جهان عرب، پرسش‌هایی مطرح می‌کند: «آیا می‌توان خواستار برابری شهروندان شد و همزمان به پایمال کردن حقوق دیگران پرداخت؟ آیا می‌توان مدام واژه "عدالت" را بر زبان آورد، و در عین حال نوبت را در هیچ‌جا رعایت نکرد و برای خود همواره حق تقدم قائل شد؟ آیا می‌توان به اسراف در اموال عمومی اعتراض کرد اما از دولت، آن هم دولتی که توانش را ندارد، خواست که زندگی آنهایی که هیچ کاری نمی‌کنند، تأمین کند؟ آیا می‌توان طرفدار آزادی بیان بود اما تحمل نقد افراط‌گرایی مذهبی را نداشت؟»

در واقع این نویسنده عرب با طرح این پرسش‌ها قصد دارد به اعراب بگوید که نمی‌توان دم از حقوق شهروندی و آزادی‌های اجتماعی زد، در صورتی که فرد معترض نه تنها به اصلاح خود نپرداخته، بلکه در ساختن جامعه نیز شرکت نکرده است.

عروی همچنین برای رساندن مقصود خود، از ضرب‌المثل‌ها و جملات قصار دیگران نیز کمک می‌گیرد: «نیکوکار خوب، از خودش شروع می‌کند»، «دموکرات باش قبل از آنکه خواستار دموکراسی شوی»، «خلایق هر چه لایق»، «خودت را تربیت کن، بخوان و بیاموز»، یا این جمله معروف جان اف کندی، رییس جمهور اسبق آمریکا: «آن چیزی را نخواه که کشورت باید برای تو انجام دهد، آن چیزی را طلب کن که خودت می‌توانی برای وطنت انجام دهی.»

عروی به میل و عطش اعراب معترض برای ساختن و بنیان نهادن نظام تازه برای کشورشان نیز اشاره می‌کند و می‌گوید که قبل از تغییر قانون اساسی باید رفتار‌ها تغییر کند. او برای بسط نظر خود به نظام سیاسی کشور هلند، جایی که اکنون در آن اقامت دارد اشاره می‌کند و می‌گوید این کشور علی‌رغم اینکه پادشاهی است اما یکی از نمونه‌های موفق دموکراسی در جهان است: «به لطف بلوغ فکری طبقه سیاستمداران و مردم آن.»

با این حال، عروی قصد ندارد که به‌کلی هموطنانش را ناامید کند، به‌خصوص به خاطر اینکه مراکشی‌ها تصور می‌کنند انقلابی در کشورشان رخ نداده و از نسیم «بهار عربی» که در کشورهای دیگر عربی وزیدن گرفته نصیبی نداشته‌اند و از ساکنان آن کشور‌ها عقب مانده‌اند.

این نویسنده با لحنی تسلی‌بخش به مراکشی‌ها می‌گوید نگران نباشند، «بهار عربی وجود ندارد» و این پدید فقط یک «تیک زبانی» است.

او به مراکشی‌ها می‌گوید حسرت بحرین را نخورند، زیرا اختلاط سنی‌ها و شیعیان، وضعیت این کشور را وخیم کرده است، یا لیبی که هر روز مردمش با ترس از ترور و انفجار زندگی می‌کنند. در کشور قبیله‌ای یمن هم که به‌طور معمول «صد سال از جهان عقب است» سعودی‌ها بر کشور مسلط هستند. در مورد سوریه هم دیدن تصاویر این کشور در تلویزیون گویای همه چیز است. «آیا در کشورت چیزی مثل آنچه در حمص یا حما اتفاق می‌افتد، سراغ داری؟»

این نویسنده که گویی از وخیم‌تر شدن اوضاع کشورش پس از اعتراضات به‌ویژه اعتراض اسلامگرا‌ها می‌هراسد، بار دیگر به هموطنانش توصیه می‌کند که بیشتر خودشان را ارزیابی کنند و بشناسند.

رد بنیادگرایی مذهبی

اما به غیر از «بهار عربی»، فؤاد عروی به دیگر حوادث جهان اسلام نیز واکنش نشان داده است. به عنوان نمونه، این نویسنده مراکشی ساکن هلند، پس از قتل «تئو ون‌گوک» فیلمساز هلندی منتقد اسلام، توسط یک اسلامگرا در دوم نوامبر سال ۲۰۰۴، کتابی درباره اسلامگرایی و بنیادگرایی مذهبی با عنوان «درباره اسلامگرایی؛ رد شخصی بنیادگرایی مذهبی» منتشر کرد.

نویسنده در این کتاب که سال ۲۰۰۶ در پاریس و به زبان فرانسه هم منتشر شده، تلاش دارد زوایای گوناگون ورود اسلام سیاسی به زندگی اجتماعی و حتی خصوصی انسان معاصر را بررسی کند.

فؤاد عروی‌‌ همان ابتدا اشاره می‌کند که این کتاب، حمله‌ای علیه اسلام به مثابه «ایمان» نیست، بلکه هشداری است نسبت به خطر بنیادگرایی یا آنچه نویسنده، «اسلامگرایی» می‌خواند. او خطر اسلامگرایی را خطری نوظهور می‌داند که آینده بشریت را تاریک کرده است.

عروی در کتابش می‌نویسد عمر واژه «اسلامگرایی»، چند دهه بیشتر نیست، و در ۱۹۷۹ با انقلاب ایران و به قدرت رسیدن آیت‌الله خمینی این واژه فراگیر شد.

او در تعریف اسلامگرایی می‌گوید که این پدیده نه تنها استفاده سیاسی از اسلام است، بلکه برداشت مؤمنان از مقوله ایمان را نیز دستخوش دگرگونی می‌کند و مورد تعرض قرار می‌دهد.

کتاب «درباره اسلامگرایی» پر است از ارجاعات تاریخی؛ از صدر اسلام گرفته تا سقوط امپراتوری عثمانی. همچنین نویسنده در این کتاب، به رابطه عشق و سکس با ایمان، به ویژه در دنیای جدید می‌پردازد.
در بخش دیگری از کتاب، با اشاره به فقیهان و رهبران اسلامگرایان، به ویژه آیت‌الله خمینی، احکامی که از سوی آنان برای امور پیش‌پاافتاده روزانه مسلمانان صادر شده، در جهت خلاف معنویت دین دانسته می‌شود؛ احکامی که گاهی بسیار تعجب‌آور است.

او در پایان کتابش، به مسلمانان توصیه می‌کند که اگر می‌خواهند تمدن گذشته‌شان را از نو بنا کنند، راهی ندارند جز آنکه از اسلامگرایی فاصله بگیرند.

به طور خلاصه، عروی، اسلامگرایی را نقطه مقابل ایمان و حتی تمدن توصیف می‌کند: «بنایی که به نظر محکم ساخته شده، اما بر هیچ چیز استوار نیست؛ ساختمانی از شن و باد، و همچون سراب.»

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

بهار عربی: شمشیر هومر در دست اعراب

جهان عرب: از طاعون دیکتاتوری تا وبای اسلامگرایی

عبداللطیف لعبی و مراکشی دیگر

مبارزه ایدئولوژیک جمهوری اسلامی با "اسلام اردوغانی"

politics — Fri, 15 Mar 2013 13:41:51 +0000

دبسکو با دعای افتتاح و رقص با حجاب اسلامی

اکبر فلاح‌زاده

اکبر فلاح‌زاده – وبسایت "جهان نیوز" طی گزارشی از افتتاح یک "مرکز ضد ارزشی" دیسکو در استانبول ترکیه و برگزاری "برنامه‌هایی تاسف‌بار" در مراسم افتتاحیه آن خبر داده است. در این گزارش آمده که در مراسم افتتاحیه این "مرکز فساد" با حضور برخی مسئولان شهر استانبول "دعای افتتاح" خوانده شده است.

این که خبر تا چه حد درست باشد، به عهده "جهان نیوز". اما انتشار آن در این سایت وابسته به محافل راستگرای حاکم، نشان‌دهنده دق دلی شدید از ترکیه است. (لینک گزارش "جها‌ن نیوز")

اسلام آمریکایی

"جهان نیوز" نوشته که این برنامه «همان اسلام آمریکایی است که در ترکیه متاسفانه به شدت در حال گسترش می‌باشد و مردم مسلمان ترکیه را تهدید می‌کند.»

در این گزارش آمده که پس از افتتاح دیسکو، زنان با حجاب اسلامی "در مقابل چندهزار نفر" رقصیده‌اند و پس از رقص زنان باحجاب در مقابل "مردان مسلمان ترکیه" و مسئولان شهر استانبول، یک زن کاملا محجبه مالزیایی پشت تریبون محل مراسم رفته و اقدام به خوانندگی و نوازندگی کرده است.

"جهان نیوز" نتیجه گرفته که با این کار «به طور علنی ارزش‌های اسلامی و حجاب را زیر سوال برده و این ارزش‌ها را به سخره گرفته‌اند.»

دعای افتتاح

دعای افتتاح یکی از دعاهایی‌ است که شیعیان در شب‌های ماه رمضان می‌خوانند. محمد باقر مجلسی در "زاد المعاد" می‌نویسد: «امام زمان این دعا را برای شیعیان نوشته‌ است که هر شب ماه رمضان بخوانند، فرشتگان می‌شنوند و برای خوانندهٔ آن استغفار می‌کنند.»

این دعا گذشته از حمد و ثنا، متضمن راز و نیاز عارفانه، صلوات و درود برمعصومین، انتظار فرج و شکایت از غیبت امام زمان، شکایت از کثرت دشمنان و قلت مومنان، و آرزوی ظهور "دولت کریمه" و آمادگی برای جانفشانی و خدمت در آن دولت و در نهایت، دعا برای سلامتی و پیروزی مسلمانان است.

شرق و غرب در استانبول

"جهان نیوز" توضیح نداده که چرا "هزاران مرد" مسلمانی که در مراسم حاضر بوده‌اند، واکنشی به "زیر پا گذاشتن ارزش‌ها" نشان نداده و بر و بر رقص و آواز زنان را تماشا کرده‌اند.

ایدئولو‌گ‌های جمهوری اسلامی، "اسلام اردوغانی" را روی دیگر سکه‌ اسلام آمریکایی می‌دانند. اردوغان که با رهبری حزب "عدالت وتوسعه" به قدرت رسیده، با پیش گرفتن گفتمان مسامحه و اعتدال به پیشرفت‌های زیادی در داخل و خارج ترکیه نائل شده است. این در آغاز از او که اسلامگرای مرتجع انگاشته می‌شد، انتظار نمی‌رفت.

از قرار معلوم، مسئولان نیز که در دولت اسلامگرای اردوغان غالبا از مسلمانان هستند، در مراسم افتتاح رسمی شاهد رقص زنان محجبه بوده و کک‌شان هم نگزیده است. جهان نیوز این همه را ناشی از اسلام آمریکایی می‌داند که با ترویج آن و «با تبلیغات گسترده مردم مسلمان این کشور را به سمت و سوهای مشخص می‌کشانند.»

در شهر بزرگ استانبول همه چیز، از شیر مرغ تا جان آدمیزاد پیدا می‌شود. هر جا بروی، ساختمان‌های قدیمی، مساجد، کاخ‌ها و غیره را می‌بینی. شرق و غرب در این شهر به هم آمیخته و سنت و مدرنیته همسایه دیوار به دیوار یکدیگرند.

باحجاب و بی‌حجاب کنار هم راه می‌روند. استانبول هم قهوه‌خانه دارد، هم میخانه. زندگی شبانه آن از ده شب شروع می شود و تا چهار صبح ادامه پیدا می‌کند.

برای هر سلیقه‌ای در این شهر چیز دیدنی هست. از جمله توریست‌ها می‌توانند بروند برنامه شب ترکی ببینند که مجموعه‌ای از رقص‌های فولکوریک ترکی، برنامه رقص عربی و غیره است. یا سری به دیسکو و بارهای میدان تکسیم و شیشلی بزنند.

به نوشته یک سایت گردشگری ترکیه، « قایق سواری روی دریای مرمره با شام و رقص عربی بسیار زیباست.» اینها همه نمودهای آن چیزی است که دستگاه تبلیغاتی جمهوری اسلامی، "اسلام اردوغانی" می‌نامد.

اسلام اردوغانی

ایدئولو‌گ‌های جمهوری اسلامی، "اسلام اردوغانی" را روی دیگر سکه‌ اسلام آمریکایی می‌دانند. استانبول که این دیسکو در آن افتتاح شده، زادگاه رجب طیب اردوغان رییس جمهوری ترکیه است. او در همین شهر درس خوانده و وارد دنیای سیاست شده و مدتی هم شهردار همین شهر بوده و آن را مثل کف دستش می‌شناسد.

او که با رهبری حزب "عدالت وتوسعه" به قدرت رسیده، طی یک دهه گذشته با پیش گرفتن گفتمان مسامحه و اعتدال به پیشرفت‌های زیادی در داخل و خارج ترکیه نائل شده است. این پیشرفت‌ها در آغاز کار، از او که اسلامگرای مرتجع انگاشته می‌شد، انتظار نمی‌رفت.

تحولات بهار عربی که جمهوری اسلامی "بیداری اسلامی" و ناشی از نفوذ خودش می‌پندارد، عملا از نوع حکومت ترکیه الگوبرداری شده است. این چیزی است که به مذاق رهبران جمهوری اسلامی ایران با همه ادعاها و هزینه‌های گزافی که صرف تبلیغات صدورانقلاب می‌کنند، خوش نمی‌آید.

هر چند اردوغان در مواردی به سیاست‌های سخت‌گیرانه روی آورد و از جمله آزادی بیان را محدود و عده‌ای را دستگیر کرد، اما روی هم رفته با رویکرد مثبت به غرب و تلاش برای عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا، سیاستی در پیش گرفت که سبب پیشرفت و رشد اقتصادی ترکیه شد.

ناگفته نماند که در این میان، باد زمانه نیز به بادبان‌ ترک‌ها وزید و از جمله بحران اقتصادی شدید و بی‌اعتبار شدن رقیب اروپایی‌شان یونان، به اعتبار و منزلت آنها نزد اروپاییان افزود.

رقابت جمهوری اسلامی و ترکیه بر سر نفوذ در منطقه

سیاست اعتدال ترکیه نقطه مقابل سیاست تهاجمی و دشمن تراشانه جمهوری اسلامی است. این دو سیاست برای نفوذ در منطقه با هم رقابتی تنگاتنگ دارند و تمام شواهد حاکی از آن است که جمهوری اسلامی گوی رقابت را باخته و از حریف عقب افتاده است.

جمهوری اسلامی زیر فشار تحریم‌ها مجبور شده در مواردی به ترکیه باج هم بدهد و در گفتگو با کشورهای گروه ۵+۱ از میزبانی و میانجیگری ترکیه استقبال کند.

در چهارچوب همین مذاکرات چند روز دیگر مذاکرات کارشناسان فنی در استانبول برگزار می‌شود. ترکیه به این ترتیب به یک وزنه اقتصادی و سیاسی مهم تبدیل شده است.

تحولات بهار عربی در منطقه و در کشورهای عربی نظیر مصر، تونس، لیبی و یمن که جمهوری اسلامی "بیداری اسلامی" و ناشی از نفوذ خودش می‌پندارد، عملا از نوع حکومت ترکیه الگوبرداری شده است.

این چیزی است که به مذاق رهبران جمهوری اسلامی ایران با همه ادعاها و هزینه‌های گزافی که صرف تبلیغات صدورانقلاب می‌کنند، خوش نمی‌آید.

حتی خالد مشعل رهبر حماس که همواره مورد حمایت معنوی و مادی جمهوری اسلامی ایران بوده و سفرهای مکرری به ایران داشته است، اردوغان را در جهان اسلام ستوده است. قبل از او نیز رهبران احزاب اسلامی در مصر و تونس چنین کرده‌اند.

اردوغان آن‌گونه هم که جمهوری اسلامی تبلیغ می‌کند، سکولار نیست. چند ماه پیش هزاران نفر از طرفداران جدایی دین از سیاست علیه دولت اردوغان در پایتخت ترکیه دست به تظاهرات زدند اما هر چه هست ترکیه توانسته با سیاست مسامحه دینی و ایجاد توازن در خارج، مدلی ارائه بدهد که از لحاظ اقتصادی و سیاسی موفق بوده است.

سیاست ماهرانه اردوغان در ایجاد توازن نسبی، یعنی حفظ روابط دوستانه با آمریکا و اروپا، و حمایت از فلسطینی‌ها و رودررویی با اسراییل در قالب اعزام کشتی حامل کمک به غزه که به کشته شدن چند تن از اتباع ترکیه در حمله کماندوهای اسرائیلی انجامید و تنش لفظی اردوغان با شیمون پرز آشکارا وجهه وی در منطقه را تقویت کرد.

هر چه جمهوری اسلامی با ندانم‌کاری منزوی‌تر شده، اردوغان بیشتر مطرح و محبوب شده است. او با دادن اجازه استقرار سپر موشکی غرب در خاک کشورش، ضمن دهن کجی به جمهوری اسلامی، پیوندهای خود با غرب را تقویت و شانس عضویت ترکیه به اتحادیه اروپا را بیشتر کرد.

اما او آن‌ گونه هم که جمهوری اسلامی تبلیغ می‌کند، سکولار نیست. چند ماه پیش هزاران نفر از طرفداران جدایی دین از سیاست علیه دولت اردوغان در آنکارا تظاهرات کردند و با واکنش سخت پلیس مواجه شدند.

به گزارش خبرگزاری‌ها، طرفداران جدایی دین از سیاست نگران هستند که دولت محافظه کار اسلامی برخاسته از حزب "عدالت و توسعه" تهدیدی برای نظام سکولار ترکیه باشد. آنها هم‌چنین نگران تبدیل کشور به امپراتوری عثمانی و خدشه‌دار شدن اصول جمهوریت هستند.

سال گذشته مجامع بین‌المللی از بازداشت صد‌ها خبرنگار، استاد دانشگاه و نظامی به اتهام توطئه علیه دولت اردوغان خبر دادند. "کمیته دفاع از خبرنگاران" ترکیه را متهم کرد که بیشترین آمار خبرنگار بازداشتی را در جهان دارد.

اما هر چه هست ترکیه توانسته با در پیش گرفتن سیاست مسامحه دینی و ایجاد توازن در خارج، مدلی ارائه بدهد که از لحاظ اقتصادی و سیاسی موفق بوده است.

در حال حاضر یکی از مشکلات منطقه و جهان اسلام این است که چطور می‌شود بین اسلام و سکولاریسم سازش ایجاد کرد، چون تقلید از دمکراسی غربی بدون برخوردار بودن از فرهنگ و سنت دمکراسی غربی با فرهنگ بومی تضاد پیدا می‌کند.

از این رو تلاش‌های زیادی در میان روشنفکران منطقه صورت گرفته و می‌گیرد تا به مدلی متعادل برسند که با اسلام و دمکراسی همخوان باشد. ترکیه بهترین مدل نیست، اما عجالتا تنها مدلی است که به طور نسبی موفق از آب در آمده است.

انتشار اخباری از زندگی باز مردم از نوعی که "جهان نیوز" منتشر کرده، نشان می دهد که جمهوری اسلامی که به راه‌های مختلف زندگی مدنی شهروندانش را محدود ساخته، بوی خطر را حس کرده است.

جهان عرب: از طاعون دیکتاتوری تا وبای اسلامگرایی

hosseinn — Mon, 04 Mar 2013 07:56:31 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی - بدون شک الکساندر نجار، خالق «رمان بیروت»، را می‌توان راوی مصائب مردم لبنان در راه آزادی و استقلال دانست.

این نویسنده لبنانی که پنجم فوریه ۱۹۶۷ در بیروت به دنیا آمده و کودکی‌اش را در این شهر گذرانده، در جوانی برای تحصیلات دانشگاهی راهی فرانسه شد و در پاریس حقوق خواند. او مدتی نماینده لبنان در یونسکو بود و اکنون نیز در دو شهر بیروت و پاریس زندگی می‌کند.

نجار آثار ادبی‌اش را که شامل شعر، رمان تاریخی، زندگی‌نامه و داستان می‌شود به زبان فرانسه می‌نویسد. این آثار که تاکنون بیش از ۳۰ کتاب را در بر می‌گیرد، به زبان‌های مختلف ترجمه شده‌اند.
«مجسمه‌ها چه رؤیایی در سر دارند؟» (شعر)، «ستاره‌شناس» (رمان)، «شارل دوگل و لبنان» (زندگی‌نامه)،‌ »رمان بیروت» (رمان) و «برلین ۳۶» (رمان)، از عناوین آثار الکساندر نجار است.

از میان آثار این نویسنده، به غیر از کتاب مشهور «رمان بیروت»، که موجب شهرت نویسنده در سی و هشت سالگی‌اش شد، دو کتاب از بقیه معروف‌تر است؛ یکی کتاب «خلیل جبران» زندگی‌نامه جبران خلیل جبران، شاعر لبنانی و دیگری کتاب زندگی‌نامه معمر قذافی، با عنوان «آناتومی یک دیکتاتور» که پس از وقایع بهار عربی منتشر شد. نجار در «آناتومی یک دیکتاتور» به شرح زندگی دیکتاتور لیبی از تولد تا مرگ می‌پردازد و لابه‌لای کتاب، به شباهت‌های قذافی با دیگر دیکتاتورهای مشهور دنیا مثل هیتلر و موسولینی اشاره می‌کند. این کتاب خیلی زود، علاوه بر عربی، از فرانسه به زبان‌های دیگر مثل لهستانی هم ترجمه شد.

علاوه بر کتاب «آناتومی یک دیکتاتور»، الکساندر نجار، مقالات و یادداشت‌هایی نیز درباره بهار عربی منتشر کرده و طی یکی دو سال اخیر، اعتراضات مردمی در کشورهای عربی، یکی از اصلی‌ترین مضامین آثار این نویسنده بوده است.

الکساندر نجار برنده چندین جایزه ادبی معتبر شده از میان آن‌ها جایزه مدیترانه و جایزه‌ای که از آکادمی فرانسه در سال ۲۰۰۹ گرفته، جزو مهمترین‌هاست. همچنین او از سال ۲۰۰۶ تاکنون، سردبیری نشریه ادبی «اوریان لیترر» را بر عهده دارد.

زبان خارجی به مثابه «اسب تروا»

الکساندر نجار، نویسنده لبنانی

●نجار می‌گوید نباید به زبان فرانسه

به عنوان میراث دوران استعمار نگریست، زیرا همین تلقی مانع فرو ریختن

دیوارهای فرهنگی می‌شود.

آنچه اکنون باید از زبان فرانسه یا دیگر زبان‌های غربی برداشت شود، ارزش‌های انسانی است که این زبان‌ها در خود نهفته دارد.

●الکساندر نجار جهان عرب را

به راه سوم فرامی‌خواند:

«خیابان‌های کشورهای عربی

انباشته از فساد و قبیله‌گرایی

و دروغ و تک‌حزبی و سانسور

شده است. اما این خیابان‌ها

دیگر فریب نمی‌خورند،

حتی اگر به‌درستی سازمان‌دهی

نشوند. به غیر از طاعون دیکتاتوری

و وبای اسلامگرایی، راه سومی هم هست و آن "دموکراسی" است.»

«از نُه‌سالگی شروع کردم به نوشتن. سعی می‌کردم یادداشت‌های روزانه بنویسم و بدهم پسرعموهایم بخوانند.»

الکساندر نجار با این‌که در خانواده‌ای عرب به‌دنیا آمد، اما آشنایی‌اش در نوجوانی با زبان فرانسه موجب شد خیلی زود شیفته این زبان شود و به فرانسوی بنویسد. اما صرف‌نظر از زیبایی‌های زبانی، دلیل دیگری هم برای نوشتن به زبان فرانسه وجود داشت: «زبان فرانسه برای من، مثل خیلی از نویسندگان دیگر، همچون یک "اسب تروا" است؛ ابزاری که می‌توان فرهنگ شرق را در غرب شناساند.»
علی‌رغم این همه مراودات فرهنگی میان شرق و غرب، الکساندر نجار همچنان معتقد است که میان کشورهای شرقی و غربی یک «دیوار» وجود دارد که باید ویران شود، و از این نظر بر نقش و وظیفه نویسندگان عرب، به‌ویژه نویسندگان کشورهای حاشیه مدیترانه، نظیر لبنان و کشورهای شمال آفریقا، در ویران کردن این دیوار تأکید می‌کند.

نجار می‌گوید نباید به زبان فرانسه به عنوان میراث دوران استعمار نگریست، زیرا همین تلقی مانع فرو ریختن دیوارهای فرهنگی می‌شود. آنچه اکنون باید از زبان فرانسه یا دیگر زبان‌های غربی برداشت شود، ارزش‌های انسانی است که این زبان‌ها در خود نهفته دارد.

به همین دلیل، عشق نویسندگانی مثل نجار به زبان‌های غربی، عشقی همراه با تعقل است که به عقیده این نویسندگان در نهایت به نفع زبان، فرهنگ و تمدن مادری‌شان است.

این طرز فکر درباره زبان‌های خارجی، اکنون و به‌ویژه پس از دگرگونی‌هایی که در برخی از کشورهای عربی اتفاق افتاده، منتقدانی پیدا کرده است. به عنوان نمونه، اسلامگرایان تونسی معتقدند که دیگر دلیلی وجود ندارد که در کشورهای عربی مثل تونس به زبان‌های غربی به‌ویژه فرانسه اهمیت داد؛ بلکه حالا که حکومت‌های نزدیک به غرب در این کشورها سقوط کرده‌اند، باید برای ساختن هویتی مستقل از غرب، زبان عربی را بیش از پیش تقویت کرد.

از بهار بیروت تا بهار عربی

از نظر الکساندر نجار،‌ ریشه‌های آن چه را که ما «بهار عربی» می‌خوانیم، نباید در تونس یا میدان التحریر مصر جست‌وجو کرد، بلکه باید آن را در اعتراضات مردمی سال ۲۰۰۵ در لبنان یافت که این نویسنده از آن، «بهار بیروت» یاد می‌کند.

این نویسنده لبنانی معتقد است که پس از ترور رفیق حریری، نخست‌وزیر سابق لبنان، صدها هزار لبنانی اعم از مسیحی و دروزی و مسلمان، برای اولین بار با هم متحد شدند و در یکی از میدان‌های مرکزی بیروت دست به تظاهرات علیه نیروهای سوری زدند، زیرا به عقیده آنان، سوریه در ترور نخست وزیر لبنان نقش داشت.

اعتراضات مردم لبنان که به «انقلاب درخت سدر» (Révolution du Cèdre) نیز مشهور شد و «جنبش ۱۴ مارس» را به وجود آورد، منجر به خروج کامل نیروهای سوری، و در نهایت استقلال لبنان شد.
این اعتراضات که در تاریخ معاصر لبنان سابقه نداشت، از نظر نجار «تصادفی» نبود و نتیجه منطقی سال‌ها زورگویی سوریه و همچنین مقاومت مردم لبنان به ویژه جوانان بود؛ جوانانی که شال‌های قرمز به دور گردن خود انداخته و با پرچم لبنان به خیابان‌ها ریخته بودند.

به نظر نجار، «بهار بیروت» اولین انقلاب کشورهای عربی بود که از سوی رسانه‌های نوین جهان عرب مورد تمجید قرار گرفت، تحسین دیگر اعراب را نیز برانگیخت و پیش خود گفتند «کی نوبت به ما می‌رسد؟» به همین دلیل، «بهار بیروت» را باید مادر «بهار عربی» دانست.

انتخاب «وبا» یا «طاعون»؟

● نجار در «آناتومی یک دیکتاتور»

به شرح زندگی دیکتاتور لیبی

از تولد تا مرگ می‌پردازد

و لابه‌لای کتاب،

به شباهت‌های قذافی با دیگر دیکتاتورهای مشهور دنیا مثل هیتلر

و موسولینی اشاره می‌کند.

این کتاب خیلی زود، علاوه بر عربی، از فرانسه به زبان‌های

دیگر مثل لهستانی هم ترجمه شد.

«مشکل کنونی جهان عرب، که انقلاب‌هایشان را ناکام کرده، این است که در دوراهی انتخاب میان طاعون (دیکتاتوی) و وبا (اسلام‌گرایی) گیر کرده‌اند. هنوز از شر آن خلاص نشده، این یکی دارد شروع می‌شود!»

الکساندر نجار هم مثل لوئی آنتوان دو سن-ژو، یکی از انقلابی‌های دوران انقلاب فرانسه، معتقد است نیمی از کسانی که انقلاب می‌کنند، در واقع گور خود را می‌کنند! او بر همین اساس، به ناکامی هم‌وطنانش در بهار بیروت اشاره می‌کند و می‌گوید که با وجود خروج نیروهای ارتش سوریه از لبنان، کشور چند‌دسته شد و اکنون حزب‌الله لبنان به گونه‌ای دیگر مشکلاتی را برای لبنانی‌ها به‌وجود می‌آورد.

همچنین این نویسنده به هزینه‌های هنگفت دولت‌های اسلامگرا برای مقابله با یکدیگر در جهان اسلام اشاره می‌کند؛ مثلاً پول‌هایی که دولت عربستان برای ترویج وهابیت خرج می‌کند تا به نوعی از سلطه سیاست شیعه‌گرای جمهوری اسلامی جلوگیری کند. به قول علاءالأسوانی، دیگر نویسنده عرب که اهل مصر است: «در شبکه‌های تلویزیونی عربستان، ده‌ها نفر بیست و چهار ساعته به سئوالات مذهبی پاسخ می‌دهند، اما هیچ‌کس از حقوق شهروندی، حکومت مردم‌سالار، آزادی بیان، ممنوعیت شکنجه و بازداشت‌های غیر قانونی سخن نمی‌گوید.»

با این حال، الکساندر نجار می‌گوید همچنان که باید نسبت به ورود اسلام‌ سیاسی به بهار عربی هشدار داد، این نکته را نیز باید در نظر گرفت که تقریباً اغلب انقلاب‌های مهم تاریخ، این «گذر تاریخی» را داشته‌اند؛ گذری که اکنون در مورد کشورهای عربی باید گفت چیزی نیست جز «گرایش به اسلامگرایان». اما از آن‌جا که این گرایش موقتی است، کار اسلامگرایانی که به قدرت رسیده‌اند، بسیار سخت است: «از این پس اسلامگرایان روی لبه تیغ راه می‌روند.»

به عقیده نویسندگانی مثل الکساندر نجار، علاءالأسوانی و دیگر نویسندگان عرب لائیک، اسلامگرایان تندرو نظیر اخوان‌المسلمین دارند از زمینی که سال‌ها پیش دیکتاتورهای عرب در آن بذر می‌پاشیدند، برداشت می‌کنند، زیرا دیکتاتورهایی مثل حسنی مبارک و زین‌العابدین بن علی، سال‌های سال، رهبران کشورهای غربی را می‌ترساندند و می‌گفتند که اگر ما نباشیم اسلامگراها به قدرت می‌رسند. در واقع، انتخاب «وبا» یا «طاعون» را که اکنون بهار عربی با آن مواجه شده است، خود دیکتاتورهای پیشین به وجود آورده‌اند.

اما این نویسندگان، با تأکید بر این‌که بسیاری از روشنفکران و فعالان سیاسی عرب به ضرورت «سکولاریسم» واقف‌اند، می‌گوید لبنان، مصر، تونس، سوریه یا لیبی فقط سرزمین اسلامگرایی یا دیکتاتوری نیست و مردمان عرب، بزرگ‌تر از آن‌اند که لایق چنین انتخابی باشند.

الکساندر نجار هم جهان عرب را به راه سوم فرامی‌خواند: «خیابان‌های کشورهای عربی انباشته از فساد و قبیله‌گرایی و دروغ و تک‌حزبی و سانسور شده است. اما این خیابان‌ها دیگر فریب نمی‌خورند، حتی اگر به‌درستی سازمان‌دهی نشوند. به غیر از طاعون دیکتاتوری و وبای اسلامگرایی، راه سومی هم هست و آن "دموکراسی" است.»

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

بهار عربی: شمشیر هومر در دست اعراب

hosseinn — Mon, 25 Feb 2013 00:50:34 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی- امین معلوف، نویسنده فرانسوی لبنانی‌تبار را شاید بتوان موفق‌ترین نویسنده عرب مهاجر نامید.

او به‌عنوان یک خارجی، در فرانسه به هر چه که می‌خواسته رسیده است؛ از دریافت معتبر‌ترین جایزه ادبی فرانسه، یعنی «گنکور» برای کتاب «صخره‌ی تانیوس» در سال ۱۹۹۳، گرفته تا عضویت در معتبر‌ترین و قدیمی‌ترین نهاد ادبی فرانسه، یعنی آکادمی فرانسه در سال ۲۰۱۲.

آثار معلوف هم جزو پرفروش‌های بازار کتاب است و این روز‌ها در کتابفروشی‌های سراسر فرانسه، رمان «گمراهان» را جایی قرار داده‌اند که در بدو ورود، جلب توجه می‌کند. همچنین معلوف علاوه بر فرانسه در کشورهای مختلف جهان، از جمله ایران هم خواننده دارد و جوایز معتبر ادبی جهان نظیر جایزه ادبی بنیاد شاهزاده آستوریاس به وی اهدا شده است.

اما امین معلوف بودن هم مصائبی دارد؛ به‌تازگی دو خبر نه چندان خوب درباره این نویسنده منتشر شده است. یکی آنکه دولت ترکیه، مثل دیگر دولت‌های خاورمیانه که در زمینه انتشار کتاب چندان به آزادی بیان توجه نمی‌کند، پرونده‌ای علیه رمان «سمرقند» (یکی از آثار معلوف) به دلیل آنچه که «توهین به مقدسات اسلامی» خوانده، تشکیل داده است. معلوف در این کتاب به روایت زندگی عمر خیام، شاعر ایرانی می‌پردازد.

●امین معلوف

که از کودکی با سه زبان

عربی، فرانسوی و انگلیسی

و در واقع میان دو فرهنگ

شرقی و غربی بزرگ شده

مهم‌ترین ویژگی بهار عربی

را عدم خصومت اعراب معترض

با غرب می‌داند.

●معلوف به انقلاب ایران به عنوان

یک نمونه از آرمان‌گرایی صرف می‌نگرد.

او بر آن است که انقلاب ایران،

«انقلابی محافظه‌کار» بود

که توسعه اجتماعی و فرهنگی در آن

در نظر گرفته نشده بود.

این در حالی است که ابتدای ماه ژانویه امسال دولت آنکارا به ۵۰۰ کتاب که دچار سانسور شده بودند، اجازه نشر داد. با این وجود، در ترکیه همچنان ۲۰ هزار عنوان کتاب، از جمله «موش‌ها و آدم‌ها» اثر جان اشتاین بک و «درخت پرتقال زیبای من» نوشته ژوزه مائوروده واسکونسلوس در ترکیه پشت سد سانسور مانده‌اند و ممکن است با شکایت وزارت آموزش و پرورش که بر اساس درخواست پدر و مادر یک دانش‌آموز صورت گرفته، کتاب امین معلوف هم جزو کتاب‌های ممنوعه این کشور اسلامی شود.

و خبر دوم هم، خبر تخریب خانه امین معلوف در لبنان است که اوایل ژانویه منتشر شد. انگار کشورهای جهان سوم، با وجود تمامی شباهت‌ها و اختلافاتشان، در یک چیز بسیار به هم شبیه‌اند؛ و آن تحریب آثار تاریخی و مکان‌هایی که نماد فرهنگ و هویت ملی‌ هستند.

تخریب خانه امین معلوف در حومه شهر بیروت که قرار بود جزو میراث ملی لبنان باشد، از سوی یک شرکت‌ املاک و مستغلات صورت گرفته است.

امین معلوف و بهار عربی

«آنچه در سال ۲۰۱۱ برای کشورهای عربی اتفاق افتاد برای من مایه خوشبختی و غرور بود، اما ما اکنون شور ابتدایی‌ را که این حوادث ایجاد کرد گذرانده‌ایم و وارد دوران طولانی، سخت و حساس گذار شده‌ایم.» این بخشی از اظهارات امین معلوف در گفت‌وگو با نشریه هفتگی «ندای تونس» است که ژوئن سال ۲۰۱۲ منتشر شد.

او در این گفت‌وگو دوران گذار کنونی را برای تمامی کشورهایی که در بهار عربی دستخوش تغییر شدند، مهم و سرنوشت‌ساز می‌داند.

معلوف دو سرنوشت متفاوت را برای بهار عربی پیش‌بینی می‌کند، یکی اینکه تغییرات صورت گرفته به سوی شکل‌گیری یک جامعه مدرن، دموکرات و توسعه‌یافته حرکت کند، و دیگری اینکه تنش‌های موجود ادامه یابد و حتی خشونت‌ها و درگیری‌ها میان گروه‌های مختلف مذهبی و سیاسی بیشتر شود.
این نویسنده که زندگی‌اش در لبنان به او آموخته، به‌سادگی و سرعت درباره کشورهای عربی به‌ویژه کشورهایی که دارای فرقه‌ها و گروه‌های سیاسی مختلفی است، قضاوت نکند، زمان حال را زمان مناسبی برای پیش‌بینی آینده نمی‌داند و می‌گوید که علی‌رغم همه این ابهام‌ها، دگرگونی‌های بهار عربی را با اشتیاق زیاد دنبال می‌کند.

«من در آخرین کتابم نوشته‌ام که بزرگ‌ترین مشکل جهان امروز، فقدان مشروعیت رهبران کشورهای عربی است که فکر می‌کنم این عدم مشروعیت در بهار عربی برملا شد.»

معلوف که از کودکی با سه زبان عربی، فرانسوی و انگلیسی و در واقع میان دو فرهنگ شرقی و غربی بزرگ شده و رشد کرده است، مهم‌ترین ویژگی بهار عربی را عدم خصومت اعراب معترض با غرب می‌داند: «یک ماه عسل میان جهان عرب و غرب وجود داشت، تمامی اعتراضاتی که صورت گرفت، بدون شعاری علیه غرب بود و فکر می‌کنم که این موضوع بسیار دلگرم‌کننده و بسیار سنجیده است.»
البته معلوف ابراز امیدواری می‌کند که این وضعیت، یعنی عدم دشمنی با غرب در اعتراضات مردم عرب، ادامه داشته باشد، زیرا این نویسنده به خوبی می‌داند که برخی از گروه‌ها به‌ویژه گروه‌های تندرو اسلامی بدشان نمی‌آید که مسیر شعار‌ها و اهداف بهار عربی را به سمت خصومت با غرب منحرف کنند.
نمونه این انحراف، اتفاقی است که اخیراً در تونس روی داد؛ پس از ترور «شکری بلعید» یکی از رهبران مخالف دولت اسلامگرای تونس، حزب النهضه متهم به دست داشتن در این ترور شد. اما این حزب در واکنش به این اتهام، طرفدارانش را به سردادن شعار علیه دخالت‌های فرانسه در تونس دعوت کرد!
امین معلوف معتقد است که اگر در این برهه خصومتی با غرب صورت نگیرد، اعراب می‌توانند رابطه‌شان را با کشورهای پیشرفته غربی اصلاح کنند؛ به‌گونه‌ای که نفع بیشتری برای هر دو طرف داشته باشد.

زبان فرانسه در بهار عربی

یکی از نکته‌های جالبی که امین معلوف، این نویسنده فرانسوی‌زبان، درباره بهار عربی به آن اشاره می‌کند، حضور «کلیدی» زبان فرانسه در اعتراضات مردم کشورهای عربی حاشیه دریای مدیترانه است.
او می‌گوید اعتراضات بهار عربی با یک «شعار کلیدی» که به زبان فرانسه سر داده می‌شد، آغاز شد: برو گمشو! (dégage)

اولین بار این شعار را مردم تونس برای بیرون راندن زین‌العابدین بن‌علی به کار بردند. و بعد در دیگر کشورهای عربی مثل مصر، ترجمه عربی این کلمه مورد استفاده قرار گرفت: ارحل!
«من یادم است که اولین معترضان مصری این شعار را از تونسی‌ها یاد گرفتند. این شعار مثل یک جرقه بود.»

معلوف که در تمامی آثارش بر گوناگونی فرهنگی و تکثر هویت‌ها تأکید می‌کند، این شعار را نشانه‌ای بر اهمیت اختلاط فرهنگ‌ها می‌داند. به نظر او اساساً بهار عربی، طرح و نظری بود که از فرهنگی به فرهنگی دیگر به‌درستی منتقل می‌شد: «نظر‌ها باید در جریان باشند، زیرا ارزش‌های اساسی و بنیادین، مشترک و متعلق به تمامی فرهنگ‌ها و تمدن‌هاست.»

همچنین این نویسنده، در حوادث تاریخی مثل بهار عربی و همچنین ثبت آن‌ها نقش مهمی برای ادبیات قائل است. از نظر او، اولین کاری که ادبیات می‌کند، به تفکر واداشتن انسان در مورد جهانی به غیر از جهان پیرامونی‌اش است.

بزرگ‌ترین آسیب‌های بهار عربی

●سمرقند، رمان، امین معلوف
روایتی از عشق عمر خیام

به زنی به نام جهان،

چگونگی شکل‌گیری رباعیات او و درگیری‌اش با نظام‌الملک در قرن یازدهم

و همچنین چگونگی به وقوع پیوستن انقلاب مشروطه در ایران و غرق شدن کشتی تایتانیک و گم‌شدن دست‌نوشته‌های عمر خیام.

این رمان در ترکیه به دلیل «توهین به مقدسات اسلامی»

ممنوع‌الانتشار است.

امین معلوف در اظهار نظرهای مختلفی درباره بهار عربی، به آسیب‌های این دگرگونی‌ها نیز اشاره می‌کند. به نظر او، ‌درست است که میل شدیدی برای استقرار دموکراسی در کشورهایی که دست‌خوش بهار عربی شده‌اند وجود دارد و این میل را می‌توان در اشتیاق مردم به رأی دادن مشاهده کرد، اما آنچه بسیار تأسف‌بار و ناامیدکننده است، این است که آگاهی کافی درباره ضرورت مدرن شدن لایه‌های مختلف اجتماعی وجود ندارد.

اشاره امین معلوف به فرقه‌ای و قبیله‌ای بودن جوامع عربی است که هنوز هم، یعنی در قرن بیست و یکم، پیامدهای منفی‌اش گریبان‌گیر جهان عرب است. او این ویژگی کشورهای عربی را مهم‌ترین مانع در برابر شکوفایی بهار عربی می‌داند.

همچنین مشکل بزرگ دیگر بهار عربی از نظر معلوف، مسئله «لائیسیته» و «حقوق زنان» است. این نویسنده می‌گوید که از دو جنبه می‌توان پرسش‌های زیادی را در زمینه انقلاب‌های عربی مطرح کرد، اما با این حال قضاوت نهایی، حتی در این موارد، هنوز زود است.

به عقیده امین معلوف، این آرمان که استبداد سرنگون شود و کسی بر دیگری از نظر سیاسی سلطه نداشته باشد، به تنهایی کافی نیست. معلوف می‌گوید که متأسفانه این ویژگی عصر حاضر است که انقلاب‌ها در آن فقط بر اساس این آرمان شکل می‌گیرد. این نویسنده عرب به انقلاب ایران نیز، که در نوع خود یک انقلاب شکست‌خورده محسوب می‌شود، به عنوان یک نمونه از این آرمان‌گرایی صرف می‌نگرد. به این معنی که انقلاب ایران، «انقلابی محافظه‌کار» بود که توسعه اجتماعی و فرهنگی در آن در نظر گرفته نشده بود.

او همین توسعه نیافتگی در لایه‌های اجتماعی را موجب جنگ داخلی در سوریه می‌داند. به نظر معلوف، آنچه در سوریه اکنون تعیین‌کننده است دیگر آرمان‌هایی مثل آزادی و دموکراسی نیست، بلکه فرقه‌گرایی و گرد آمدن آدم‌ها حول مذهبی خاص است.

همچنین در دیگر کشورهای عربی نیز، این فرقه‌گرایی موجب بازتولید استبداد می‌شود؛ معلوف در این زمینه به اخوان المسلمین در مصر و سلفی‌ها در تونس اشاره می‌کند.

البته نگرانی‌های امین معلوف به عنوان یک لبنانی، بیشتر معطوف به سوریه است. او می‌گوید این روز‌ها تمامی لبنانی‌ها به‌‌ همان اندازه سوری‌ها نسبت به سرنوشت سوریه نگرانند. برخی از لبنانی‌ها خواهان سرنگونی بشار اسد هستند و برخی دیگر از عواقب این سرنگونی در هراس‌اند.

معلوف با تمثیل‌هایی نگرانی‌اش را نسبت به سرنوشت بهار عربی به خوبی توصیف می‌کند: «انگار برادر دوقلوی من برای مدت طولانی به کما رفته باشد، و همه پزشکان گفته باشند که او دیگر به هوش نمی‌آید.» با این حال، او امیدوار است که ناگهان این برادر به هوش بیاید و زندگی را از نو آغاز کند.
همچنین در جایی دیگر می‌گوید: «آنچه تاریخ در سال ۲۰۱۱ به ما عرب‌ها هدیه کرد، شمشیر بزرگ هومر بود، اما سال‌ها باید بگذرد تا ما با آگاهی کامل این شمشیر را به دست گیریم.»

به‌نظر می‌رسد، پس از فروکش کردن هیجانات بهار عربی، اکنون خواندن آثار امین معلوف، که فقط به رمان محدود نمی‌شود و نوشته‌های سیاسی و تاریخی را نیز در برمی‌گیرد، برای همه به‌ویژه اعراب، موجب از دست نرفتن نقشه راه می‌شود.
تمامی شخصیت‌هایی که معلوف در آثارش خلق کرده، قربانی عدم تفاهم فرهنگ‌ها و قومیت‌هاست، اما این نویسنده به‌درستی می‌آموزاند که همین چندپارگی جوامع می‌تواند منجر به عدم تعصب و سعادت مردمان شود.

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

hosseinn — Mon, 11 Feb 2013 09:21:10 +0000

«بهار عربی» و نویسندگان و شاعران عرب مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی- ادریس شرایبی، برای ما فارسی‌زبان‌ها چندان آشنا نیست. به غیر از کتاب «در جست‌وجوی خرابکار» که رضا سیدحسینی آن را ترجمه کرده و در سال ۱۳۸۲ در تهران منتشر شده، از این نویسنده بزرگ مراکشی اثری به فارسی وجود ندارد.

محمدرضا شفیعی کدکنی هم در برخی از مقاله‌هایش درباره ادبیات عرب نامی از او برده، اما از آنجا که آثار شرایبی به زبان فرانسه نوشته شده، شفیعی کدکنی حساب او را از بقیه بزرگان ادبیات عرب جدا کرده است.

زندگی و آثار

ادریس شرایبی، یکی از نویسندگان بزرگ مراکشی قرن بیستم است که پانزدهم ژوئیه ۱۹۲۶ در شهر ساحلی الجدیده مراکش در خانواده‌ای مرفه اما پدرسالار به دنیا آمد و اول آوریل شش سال پیش، یعنی سال ۲۰۰۷ در هشتاد و یک‌سالگی در شهر دروم در جنوب فرانسه درگذشت. پیکر این نویسنده به مراکش منتقل شد و در قبرستانی در کازابلانکا در کنار قبر پدرش، به خاک گرم سرزمین مادری‌اش سپرده شد.

●«گذشته ساده» (۱۹۵۴)

نوشته ادریس شرایبی

از میان بیش از ۲۰ رمانی که ادریس شرایبی طی ۵۰ سال در نیمه دوم قرن بیستم نوشته، مهم‌ترین رمان او، رمان «گذشته ساده» (۱۹۵۴) است. در واقع شرایبی جزو معدود نویسندگان بزرگ دنیاست که شاهکارشان‌‌ همان اولین رمانشان است و با انتشار آن خود را به عنوان نویسنده تثبیت کرده‌اند.
«گذشته ساده» که به‌طور خلاصه، قصه طغیان پسر بر پدر (استعاره‌ای‌ از جامعه‌ای مردسالار، حکومتی مستبد، و مذهبی خشک و خشن) است، فوراً مورد توجه منتقدان ادبی فرانسه قرار گرفت، در زادگاه نویسنده که آن روز‌ها درگیر مبارزات استقلال‌طلبانه بود با استقبال مواجه شد، و به زبان‌های مختلف هم ترجمه گردید. اکنون نیز این رمان یکی از کتاب‌های مرجع در بررسی ادبیات مهاجرت جهان است و بر اساس آن در دانشگاه‌ها رساله‌های بسیاری در مقطع کار‌شناسی ارشد و دکترا نوشته شده است.
حضور ریاکارانه اسلام در جوامع عربی به‌ویژه مراکش در سال‌های دهه ۱۹۵۰، وضعیت اسفبار زنان مسلمان، بحران هویت ملت‌های عرب، و برخورد انسان عرب با دیگر فرهنگ‌ها به‌ویژه فرهنگ غربی، از مضامینِ «گذشته ساده» است. ادریس شرایبی اما در آثار دیگرش به موضوعاتی نظیر استعمار، دیکتاتوری و زوایای پنهان جوامع بسته جهان عرب هم می‌پردازد.

او که علاوه بر رمان، شعرهایی را نیز منتشر کرده و در آخرین آثارش به ژانر پلیسی گرایش پیدا کرده بود، و مدتی هم در دانشگاه لاوال کبک در کانادا ادبیات شمال آفریقا تدریس می‌کرد.

در کل، کتاب‌های ادریس شرایبی، همه نیش‌دار و تلخ است؛ اما او فقط در نقد سرزمین مادری خود بی‌رحم نبود، بلکه سرزمین رؤیاهایش، یعنی فرانسه را نیز به‌طور جدی نقد کرده است.

این نویسنده که ۳۰ سال برای شبکه‌های رادیویی مختلف فرانسه به‌ویژه «فرانس کولتور» نویسندگی می‌کرده، در رمانی با نام «بزهای نر»، برخورد دولت فرانسه را با مهاجران عرب شمال آفریقا نقد کرده است. زبانی که شرایبی در این رمان به‌کار برده، بسیار خاص است و در دیگر آثارش کمتر به چشم می‌خورد: زبانی جویده، بی‌رحم، دلخراش.

اما ادریس شرایبی فقط به این کتاب بسنده نکرد، و با رمان دیگری به نام «توده» در لفافه به نقد «ژنرال دوگل» قهرمان ملی فرانسوی‌ها پرداخت. قهرمان این رمان، یک آدم احمق است که به قدرت می‌رسد و هر بار که زبان به سخن می‌گشاید مردم او را تشویق می‌کنند.

از دیگر رمان‌های ادریس شرایبی می‌توان به «از تمام افق‌ها» (۱۹۵۸)، «مادر بهار» (۱۹۸۲) و «تولد در سپیده‌دم» (۱۹۸۶) اشاره کرد. آخرین کتاب این نویسنده نیز سه سال قبل از مرگش در سال ۲۰۰۴ با نام «مردی که از گذشته می‌آمد» در پاریس منتشر شد.

بهره‌هایی از دو دنیا

●ادریس شرایبی همواره

بر شانه‌هایش،

دو دنیا را حمل کرده است:

دنیای سرزمین مادری‌اش، مراکش،

و دنیای سرزمینی که در آن زندگی می‌کرد، فرانسه.

ادریس شرایبی همواره بر شانه‌هایش، دو دنیا را حمل کرده است: دنیای سرزمین مادری‌اش، مراکش، و دنیای سرزمینی که در آن زندگی می‌کرد، فرانسه. گستره آثار این نویسنده، محل تلاقی این دو دنیاست.

شرایبی با تمدن غرب، قدرت انتقاد و تحلیل خود را پروش داده و از سرزمین مادری‌، برای خلق داستان‌هایش الهام گرفته است. او به خوبی از میراث ادبی فرانسه درس گرفته بود، و مثل مارسل پروست در رمان «در جست‌وجوی زمان از دست رفته»، «من» راوی را به «من» نویسنده چنان پیوند داد که نه بیانگر قهرمان داستان است و نه بیانگر نویسنده، بلکه از زبان شخص ثالثی است به نام راوی که خاطرات نویسنده را دستمایه آفرینش رمان قرار می‌دهد.

نویسندگان مختلفی درباره این ویژگی آثار شرایبی نوشته‌اند. به عنوان نمونه، آلبر ممی (Albert Memmi) نویسنده تونسی فرانسوی‌زبان، که در قلمرو ادبیات شمال آفریقا، از نویسندگان هم‌نسل ادریس شرایبی به شمار می‌آید، درباره حضور نویسنده در آثار شرایبی، به دوران پس از استعمار در کشورهای عربی شمال آفریقا اشاره می‌کند و می‌نویسد: نویسنده‌های این کشور‌ها هم مثل دیگر مردمان آنجا در پی بازتعریف خود بودند، و چه چیزی بهتر از ادبیات برای شناخت دوباره انسان؟ به عقیده ممی و دیگر نویسندگان شمال آفریقا، نوشتن از «من» به نویسنده اجازه می‌داد تا تمامی پلیدی‌هایی که از سنت و دوران استعمار در درون آن‌ها رسوب کرده بود، دفع شود.

از این نظر می‌توان گفت که برای شرایبی، نوشتن‌‌ همان «استقلال» و «آزادی» است و پلی است میان گذشته و حال؛ گذشته‌ای که مرده و زمان حالی که نمی‌تواند بر جسد گذشته عزاداری کند، و چاره‌ای ندارد که از گذشته‌اش مستقل و آزاد باشد.

آزادی زنان عرب

«اینجا بهشتی است که زمانی در آن زندگی می‌کردم: دریا و کوهستان. اینجا تمام زندگی حضور دارد، پیش از دانش، پیش از تمدن، و پیش از شناخت. و شاید روزی برای یک مرگ آرام، به آنجا بازگردم.» این جملات، جملات آغازین کتاب «تمدن، مادرم!» نوشته ادریس شرایبی است؛ کتابی که باید برای شناخت این نویسنده حتماً آن را خواند.

●«تمدن، مادرم!»

نوشته ادربیس شرایبی:

آزادی زن در جوامع عربی

هیچ‌گاه بدون اصلاح دین

و اصلاح سیاست و همچنین

اصلاح رابطه این دو،

امکان‌پذیر نمی‌شود.

این رمان، داستان زنی مراکشی است که به‌واسطه دو پسرش از قیود اجتماعی کشورش‌‌ رها می‌شود. رمان از دو بخش تشکیل شده: فصل «بودن» و فصل «داشتن». در هر فصل، یکی از دو پسر این زن مراکشی، مادرشان را روایت می‌کند.

شرایبی از‌‌ همان اولین آثار خود به موضوع زن پرداخته و آزادی زنان، شاه‌کلید آثار ادریس شرایبی است. طاهر بن‌جلون، نویسنده مراکشی، درباره هموطن خود می‌گوید که شرایبی همواره در آثارش به طور غیرمستقیم دین را هدف می‌گرفت، از نظر او آزادی زن در جوامع عربی هیچ‌گاه بدون اصلاح دین و اصلاح سیاست و همچنین اصلاح رابطه این دو، امکان‌پذیر نمی‌شود. همچنین ادریس شرایبی بخش مهمی از آزادی زنان را در گرو تلاش آن‌ها برای شناخت خود می‌داند. در واقع، شرایبی در آثارش به زنان سرزمین مادری‌اش می‌گوید که «جرأت دانستن» داشته باشید، و تا وقتی این جرأت را نیافته‌اید، با شما «مثل یک حیوان» رفتار می‌شود.

شخصیت‌های زن موجود در آثار شرایبی به اغلب به شکل‌ واحدی در حال شناخت خود هستند. آن‌ها معمولاً از طریق دیگران به شناخت خود می‌رسند، مثل شخصیت مادر در رمان «تمدن، مادرم!» که از طریق دو فرزندش پی به وجود خود می‌برد.شاید از این نظر ادریس شرایبی را بتوان نقطه مقابل برخی از نویسندگان زن شمال آفریقا قرار داد که در آثارشان، به آزادی زنان به گونه‌ای دیگر پرداخته‌اند. به عنوان نمونه، آسیه جبار، نویسنده فرانسوی‌ الجزایری‌‌تبار و از معدود اعضای فرانکوفون آکادمی فرانسه، در آثارش بر «سخن گفتن» زنان عرب برای شناختن خود، تأکید می‌کند. به اعتقاد این نویسنده زن، گفتن از خود، تنها سلاحی است که زنان عرب با آن می‌توانند به مبارزه برای احقاق حقوقشان بپردازند: سخن گفتن بی‌وقفه از گذشته، از حال، و از همه مهم‌تر از سنت. با این حال، ادریس شرایبی هم در برخی از آثارش گفت‌وگوهای جذابی خلق کرده که یک سوی این گفت‌وگو‌ها زنانی هستند که پس از مدت‌ها تحمل فشار، زبان باز کرده‌اند.همچنین شرایبی همواره یادآوری می‌کند که آزادی همراه با درد است، مثل درد تولد. شرایبی خودش در بدو ورود به فرانسه هم کاملاً همین درد را حس کرده بود.

شرایبی به روایت شرایبی

با اینکه شرایبی در سال‌های پایانی عمرش در کتابی با عنوان «جهان حاشیه‌ای» به زندگی خود پرداخته، در گفت‌وگوهای معدودی نیز که از این نویسنده بر جای مانده، از زندگی‌اش سخن گفته است.
این نویسنده در لابه‌لای این گفت‌وگو‌ها، حرف‌هایی را بیان کرده که می‌توان با آن‌ها از جهان داستانی‌اش رمزگشایی کرد، مثلاً درباره دوران نوجوانی‌اش می‌گوید: «وقتی آثار لامارتین، ویکتور هوگو، موسه، و دیگر نویسندگان بزرگ فرانسوی را می‌خواندم، با زنانی آشنا می‌شدم که به علو درجات رسیده و همواره تحسین شده‌اند، اما وقتی به خانه می‌آمدم زن دیگری را می‌دیدم که چشمانش همیشه خیس بود و شب و روز گریه می‌کرد؛ پدرم زندگی را برای مادرم سیاه کرده بود.»
آنگونه که شرایبی تعریف می‌کند، مادرش تا وقتی که پدرش زنده بود هیچ‌وقت حق نداشت از خانه خارج شود. این فقط پدر شرایبی نبود که درهای خانه را بسته بود، بلکه قفل سنت و مذهب هم بر در‌ها بود.
شرایبی وقتی درباره جامعه‌اش صحبت می‌کند، به سار‌تر تعریضی می‌زند: «جهنم دیگران نیست، جهنم در درون خود ماست.» از همین روی، به نویسندگان جوان عرب توصیه می‌کند که از خودشان بنویسند. «من مطمئنم که نسل جدید نویسندگان عرب، بیش از نسل ما طغیان خواهد کرد.»
شرایبی همواره در ستایش از این «طغیان» سخن گفته است؛ چیزی که اعتماد به نفس می‌بخشد و راه را نشان می‌دهد.

شرایبی، سرکشی خود را تا پایان عمر حفظ کرد و حتی در برابر فرانسوی‌ها و ابررسانه‌هایشان کوتاه نیامد: «وقتی رسانه‌ای به سراغ شما می‌آید، شما را مقید به خود می‌کند. بعد از حادثه یازده سپتامبر و قضیه بن‌لادن، تلفنم را کشیدم و به هیچ خبرنگاری جواب ندادم.»

در این سال‌های اخیر، و با حمله آمریکا به افغانستان و عراق، که کشورهای عربی و موضوع گروه‌های تندروی اسلامی مورد توجه رسانه‌های جهان است، نویسندگان عرب مقیم غرب به قول شرایبی «نانشان در روغن» است، اما آن‌ها «روحشان را از دست می‌دهند.»

شاید ادریس شرایبی اگر هنوز زنده بود، در این دو سالی که «بهار عرب» وزیدن گرفته، به جای مصاحبه با رسانه‌های مختلف، فقط رمان می‌نوشت؛ رمان‌هایی که باز هم فریاد طغیان مردم سرزمین مادری‌اش باشد.

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

hosseinn — Thu, 31 Jan 2013 00:26:11 +0000

«بهار عربی» و نویسندگان و شاعران عرب مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی- با آغاز انقلاب تونس و حوادث پس از آن در جهان عرب، دو سال است که توجه رسانه‌های جهان بیش از همیشه به کشورهای عربی معطوف شده و همه جا سخن از آینده کشورهایی است که طی این دو سال دستخوش اعتراضات مردمی شده‌اند.

اما روند کند اصلاحات و تغییرات در این کشورها، آن‌گونه که هنوز هیچ کدامشان قانون اساسی خود را به تصویب نرسانده‌اند، پرسش‌ها و نگرانی‌هایی را درباره «بهار عربی» مطرح کرده است: آیا دموکراسی غالب می‌شود یا این‌که فقط سکته خفیفی در مسیر خودکامگی حاکمان روی داده است؟ جایگاه اسلام در کشورهای مسلمان عربی چه تغییری می‌کند، پررنگ‌تر خواهد شد یا این‌که خودآگاهی مردمان این کشورها، و پیش رو داشتن تجربه کشوری مثل ایران، تلفیق دین و سیاست را سخت‌ می‌کند؟ تکلیف «نان و آزادی» دو انگیزه اصلی شروع اعتراضات چه می‌شود؟

آن‌چه به این نگرانی‌ها دامن می‌زند نبود جامعه مدنی در کشورهای عربی است که سرنگونی حاکمان مستبد را به فرصتی برای جان گرفتن گروه‌های اسلامی تبدیل کرده است؛ گروه‌هایی که در ابتدا نقشی در شکل‌گیری این اعتراضات نداشتند.

اما از همه بیشتر، خود اعراب، به ویژه روشنفکرانشان، بیمناک‌ و نگران‌اند. این نگرانی هم فقط محدود به این دو سال نمی‌شود. آنها که پیش از ما ایرانیان و فارسی‌زبانان در معرض دنیای مدرن و تمدن غرب قرار گرفته‌اند، همواره به موانع موجود در جامعه در راه رسیدن به جامعه آزاد و آباد اندیشیده‌اند.
این «درد مشترک» اعراب که به نوعی ایرانیان معاصر هم به آن مبتلا هستند، در آثار متفکران و نویسندگان عرب به چشم می‌خورد.

در این میان، آن دسته از روشنفکران و نویسندگان عرب که توانسته‌اند به جهان غرب راه یابند و آثارشان را به زبانی غیر از عربی بنویسند، شاید با صدای رساتری این درد را فریاد زده‌اند.

آثار این نویسندگان از دو جنبه مهم است؛ یکی زاویه دید بیرونی این نویسندگان نسبت به جهان آباء و اجدادی‌شان، و دیگری تأثیرگذاری این آثار بر مردمان کشورهای عربی که گرچه به زبان آنها نوشته نشده، اما در واقع مخاطب اصلی این کتاب‌ها هستند.

آثار این نویسندگان، اگر چه تأثیر توده‌ای ندارد، اما برای جوان عربی که به دنبال راه تازه و صلح‌آمیزی برای خروج از بن‌بست معضلات هویتی خویش است، چراغی راهنما به شمار می‌آید. به همین سبب، نگاه و مروری به آثار و دنیای برخی از نویسندگان عرب که در غرب زندگی می‌کنند و به زبانی غیر از عربی (در اینجا فرانسوی) آثارشان را می‌نویسند، می‌تواند در شناخت بیشتر مسائل و مشکلات دنیای جدید کشورهای عربی ما را یاری رساند و حتی آموزنده باشد.

●طاهر بن جلون (۱ دسامبر ۱۹۴۴) نویسنده و روان‌درمانگر مراکشی

و از مهم‌ترین

نویسندگان فرانسه‌زبان

در جهان عرب.

● جایزه گنکور

به خاطر رمان «شب مقدس»

● بحران هویت

از مهم‌ترزین درونمایه‌های آثار اوست

●در سال ۲۰۱۱

از او کتاب «بهار عربی»

انتشار یافت.

در این کتاب بن‌جلون

تحلیلی از «بهار عربی»

ارائه می‌دهد.

طاهر بن ‌جلون از جمله این نویسندگان است. او با آثار بسیاری که نوشته، جایگاه ویژه‌ای را در میان نویسندگان عرب مهاجر به خود اختصاص داده است.

بن‌ جلون، نویسنده، شاعر و مقاله‌نویس عرب فرانسوی‌زبانی است که سال ۱۹۴۴ در شهر «فاس» مراکش به دنیا آمد و پیش از آن‌که کار نوشتن را آغاز کند، در رشته‌های فلسفه و روانشناسی اجتماعی تحصیلاتش را به پایان رسانده است.

این نویسنده که به‌خاطر رمان «شب مقدس» برنده جایزه معتبر گنکور شد و اکنون عضو آکادمی این جایزه است، در آثارش به مضامین جوامع عرب به‌ویژه آن‌چه در زادگاه‌اش با آن روبه‌روست پرداخته؛ تقابل فرهنگ‌ها، ادیان و نژادها، فقر و بیکاری، مهاجرت، تبعیض جنسیتی، و آداب و رسوم عقب‌مانده در سرزمین‌های عربی، از جمله این مضامین است.

همچنین بحران هویت، یکی از اصلی‌ترین بن‌مایه‌های داستان‌های بن‌جلون است. در برخی از داستان‌های این نویسنده، مانند «فرزند خاک»، شخصیت‌ها از جامعه خود بیزارند و گاهی برای دست‌یابی به یک هویت جعلی دست و پا می‌کنند. در این میان، استبداد موجود در جوامع عربی و رفتارهای ناهنجار رایج، بر بحران‌های شخصیتی و هویتی آنها می‌افزاید.

بن ‌جلون در تازه‌ترین رمانش با نام کنایه‌آمیز «خوشبختی زناشویی»، که مثل اغلب آثارش در مراکش می‌گذرد، زندگی مشترک را بهانه‌ای برای پرداختن به معضلات اجتماعی موجود در جوامع عربی کرده و این‌بار تباهی را در برزخی که یک زوج گرفتار آن شده‌اند، مجسم کرده است.

درباره جهان داستان‌های بن جلون بسیار نوشته شده، اما آنچه که اهمیت این نویسنده را اخیراً دوچندان کرده، واکنش او به عنوان اولین نویسنده عرب به اعتراضات کشورهای عربی است.
بن‌ جلون بلافاصله پس از پیروزی انقلاب تونس دو کتاب را به صورت همزمان منتشر کرد؛ یک داستان بلند به نام «با آتش» و یک مجموعه مقاله با عنوان «بارقه؛ اعتراضات در کشورهای عربی». او به‌ویژه در داستان «با آتش»، که در آن زندگی محمد بوعزیزی را روایت کرده، تلاش کرد دلایل اعتراضات اعراب را به‌روشنی بیان کند و به‌طور ساده بگوید که بیکاری و فقر، دلیل اصلی این اعتراضات است، نه چیز دیگر.
بن جلون با آفریدن یک فرد غیر مذهبی به‌عنوان شخصیت اصلی «با آتش»، در واقع بر جنبه‌های غیر مذهبی اعتراضات تأکید کرده و به‌گونه‌ای نمادین بیانگر این معناست که نه تنها دین، موضوع مرکزی اعتراضات کشورهای عربی نیست، بلکه این دو چندان به هم ربط ندارند.

تصویری که بن جلون در این رمان از محمد بوعزیزی به‌دست می‌دهد جوانی است که از دین دور شده و رفتار اسلامگرا‌ها، او را نسبت به اسلام بدبین کرده است.

با این‌حال با گذشت زمان، و رسیدن دامنه اعتراضات به کشورهای دیگر عربی به ویژه سوریه، آن‌چه نظر طاهر بن جلون را به خود جلب کرد، سودی است که این اعتراضات برای گروه‌های مذهبی به ویژه اسلامگراها دارد. این نویسنده در مقاله‌ای که در روزنامه لوموند نوشت، این پرسش را مطرح کرد که چرا مبارزان اسلامی که در هیچ‌کدام از این اعتراضات شرکت نداشتند، اکنون صاحب انقلاب‌های کشورهای عربی شده‌اند؟

●مصطفی خلجی،

روزنامه‌نگار و نویسنده

●از او کتاب «این‌تونسی‌ها»

منتشر شده است.

●«این‌تونسی‌ها»

روایتی است

از چگونگی شکل‌گیری «بهار عربی»

در تونس

از دریچه چشم یک مسافر

●مجله ادبی زمانه

ویژه داستان‌خوانی

مصطفی خلجی (نوامبر ۲۰۱۲ )

را می‌توانید

از طریق فایل صوتی

زیر بشنوید:

اولین علتی که بن جلون برای این پدیده مطرح می‌کند، فقدان فرهنگ دموکراسی در کشورهای عربی است. او می‌گوید تا پیش از این، در جهان عرب هیچ دولتی، دولت قانون و برآمده از رأی مردم نبوده است.

بن جلون علت دوم را نیز چهره‌ای می‌داند که اسلامگراها برای خود ساخته‌اند. او این چهره را «چهره متافیزیکی» می‌خواند که در نتیجه بحران‌های امروز جامعه جهانی به ویژه بحران فراگیر اقتصادی است.
شاید بتوان گفت که تمام تلاش بن جلون و دیگر نویسندگان عرب لائیک، شکستن این «نقاب جعلی» است که بر صورت اسلامگرایان نشسته است.

همچنین بن جلون تأکید می‌کند که اگر مردم تونس یا مصر به اسلامگرایان رأی بیشتری داده‌اند، لزوماً به معنی کارآیی سیاسی یا اقتصادی اسلام نیست، بلکه این عده از مسلمانان، اسلام را به عنوان «هویت» اصلی‌شان در نظر می‌گیرند. به این ترتیب، بن جلون باز به مهم‌ترین معضل فرهنگی اعراب، یعنی بحران هویت اشاره می‌کند که باید برایش چاره‌ای اندیشید.

بن جلون در زمینه نفوذ مفاهیم غربی در اعراب نیز می‌گوید از آنجا که دیکتاتورهای کشورهای عربی به گونه‌ای مورد حمایت سیاستمداران کشورهای غربی (کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی) بوده‌اند، اعراب دل خوشی از غرب نداشته و حتی در مورد فرهنگ و تفکر غرب نیز با پیش‌زمینه و پیش‌داوری برخورد می‌کنند. بنابراین شاید یکی از دلایل عدم استقبال از آموزه‌های جهان‌شمولی که فیلسوفان و نویسندگان و متفکران غربی مطرح می‌کنند، از سوی اکثریت عرب‌ها، همین چهره دوگانه غرب باشد.
در این وضعیت آشفته، مسلم است که حرف اسلامگراها نفوذ بیشتری پیدا کند. بن جلون درباره موضع اسلامگراها درباره لائیسیته می‌گوید که آنها این مفهوم را به صورت دیگری برای مخاطبانشان تعریف می‌کنند. اسلامگراها از لائیسیته جدایی دین و سیاست را نمی‌فهمند، یا اگر می‌فهمند، این‌گونه برای مردم نمی‌گویند، بلکه آنها می‌گویند که لائیسیته یعنی «دشمنی با دین». بر اساس همین تعریف غلط است که گفتمان لائیسیته در کشورهای عربی پذیرفته نمی‌شود و اقلیت لائیک در این کشورها، همواره قربانی خشونت اکثریت مسلمان است.

همچنین آن‌طور که بن جلون می‌گوید «وهابی‌ها» و «سلفی‌ها» مانع مهمی بر سر راه شکل‌گیری روحیه تسامح و تساهل در میان مسلمانان کشورهای عربی هستند.

این نویسنده که خودش هم در یکی از جوامع مسلمان برآمده، تأکید می‌کند که برای رسیدن به دموکراسی در کشورهای عربی باید با هوشیاری از اسلام به‌عنوان یک مرحله، گذر کرد و در این مرحله باید توجه داشت که چگونه می‌توان روند گذار را بی‌خطرتر و مطمئن‌تر کرد.

در این مورد، یکی از نکاتی که بن جلون مطرح می‌کند این است که در غرب نباید روحیه اسلام‌ستیزی از سوی افراد و گروه‌های رادیکال تقویت شود، و اسلام به عنوان تهدیدی برای غرب در نظر گرفته شود. او می‌گوید که ترس از اسلام در اروپا و آمریکا که در برخی از کشورها مثل نروژ به اتفاقاتی منجر می‌شود، در نهایت به نفع اسلامگراها است.

بن جلون هشدار می‌دهد که برخی از اسلامگراها، از همین اسلام‌هراسی استفاده می‌کنند تا به جنگ هر آنچه در غرب تولید می‌شود به ویژه ارزش‌هایی مثل آزادی، لائیسیته، دموکراسی و گفت‌وگوی ادیان بروند.

شاید برای کاستن همین ترس بود که طاهر بن جلون، سال‌ها قبل، یعنی دقیقاً پس از حمله تروریستی یازده سپتامبر ۲۰۰۱ در نیویورک، کتاب «شرح اسلام برای کودکان و والدین» را نوشت.

این نویسنده که معتقد است «اسلام‌هراسی» جنبه دیگری از «نژادپرستی» است، پیش از آن، یعنی در سال ۱۹۹۷ کتاب دیگری با عنوان «شرح نژادپرستی برای دخترم» نوشته بود.

در کتاب «شرح اسلام برای کودکان و والدین» جنبه جهانی‌تری از مشکلات کشورهای عربی مطرح می‌شود و آن چیزی نیست جز تروریسم. موضوعی که فراتر از مرزهای کشورهای مسلمان عربی رفته و دنیا را نگران کرده است.

بن جلون در این کتاب با توضیح برخی از مفاهیم و موضوعات اسلامی، تلاش می‌کند نشان دهد که چگونه ارزش‌های یک دین به خدمت متعصبان و خشک‌اندیشان در می‌آید.

جالب اینجاست که در مقدمه این کتاب، که برای چاپ جدید آن یعنی سال ۲۰۱۲ نوشته شده، بن‌جلون از انقلاب ایران به عنوان نقطه عطفی در اسلام سیاسی نام می‌برد. همچنین معتقد است که این انقلاب، تصویر اسلام را در نظر اسلام‌شناسان تغییر داد. به عنوان نمونه، بن جلون به ماکسیم رودینسون اشاره می‌کند که در کتاب «محمد» (۱۹۷۹) از پیامبر اسلام به عنوان «پیامبر مسلح» نام می‌برد.

همچنین بن‌جلون با اشاره به تحولات دیگری که پس از انقلاب ایران در کشورهایی مثل افغانستان و پاکستان به‌وجود آمد، تأکید می‌کند که مسائل اجتماعی رابطه‌ای مستقیم با نزدیکی افراد به جریان‌ها و گرایش‌های مذهبی دارد.

بن جلون به ابن‌ خلدون، که از او به عنوان نخستین جامعه‌شناس مسلمان نام برده می‌شود، اشاره می‌کند و می‌گوید که ابن خلدون به ما آموخت که هر کسی به چیزی که به‌طور تاریخی در قوم و قبیله و جامعه‌اش ساخته شده تمایل دارد و به این شیوه در پی همبستگی‌ اجتماعی است.

او همچنین نداشتن آگاهی درباره دین را علت مهمی برای افراطی‌گری و جزم‌اندیشی عنوان می‌کند و به قرآن استناد می‌کند که در آن آمده به «جهل» پایان دهید.

بن جلون که شاعر توانایی هم هست و چندین مجموعه‌ شعر منتشر کرده، قرآن ‌را متن شاعرانه‌ای می‌داند که استعاره‌ها و نشانه‌های بسیارش موجب شکل‌گیری قرائت‌های گاه متضاد می‌شود. به همین علت است که تفسیر و آموزش قرآن اهمیت دارد و مهم‌تر از آن انتخاب کسی که قرآن را تفسیر می‌کند یا آموزش می‌دهد.

این نویسنده آموزش قرائتی غیر تبلیغی و صد درصد مبتنی بر عقل از قرآن را علاج جوامع اسلامی می‌داند و می‌گوید که هر رازی که در قرآن باقی بماند تبدیل به وهمی می‌شود که دیگران را می‌ترساند.

او علناً قرائتی را که دولت‌های اسلامی مثل جمهوری اسلامی یا عربستان سعودی از قرآن به‌دست می‌دهند زیر سؤال می‌برد و می‌گوید اسلام را باید در بستر تاریخی و فرهنگی‌اش مطالعه کرد.
این نویسنده عرب فرانسوی‌زبان همچنین از دولت‌های غربی نظیر دولت فرانسه می‌خواهد که در زمینه آموزش اسلام با روش‌های غیر اسلامی و غیر دینی توجه بیشتری کند تا هم زمینه برای گرایش‌های متعصبانه از اسلام آماده نشود و هم تصویر غربی‌ها از اسلام روشن‌تر شود.
با این وجود، شاید بتوان اصلی‌ترین تلاش طاهر بن‌جلون را در یک جمله خلاصه کرد: او مسلمانان و کسانی را که در جامعه اسلامی زاده می‌شوند، برای رهایی از مشکلاتشان به خواندن عمیق و بدون پیش‌داوری اسلام دعوت می‌کند.

بهار عربی در اردن

politics — Mon, 26 Nov 2012 22:32:53 +0000

فرهمند علیپور

فرهمند علیپور - بهارعربی که در اردن تنها نسیمی گذرا به نظر می‌رسید، این روزها به تهدیدی برای خاندان سطلنتی هاشمی بدل شده است. از آغاز خیزش‌ در کشورهای عربی، عبدالله بن حسین، شاه اردن تلاش‌های زیادی به خرج داد تا این کشور و تاج و تختش را از تهدیدهای هواداران تغییر و دمکراسی در امان نگه دارد. او ظرف کمتر از دو سال ۵ مرتبه نخست وزیرهای تازه برای کشور منصوب کرد و دست به اصلاح برخی قوانین زد. با این فرمان‌ها و مانور‌ها شاه اردن تلاش کرد از خود چهره‌ای اصلاح‌طلب و محبوب به نمایش بگذارد. اقدامات او و سرکوب خونین مخالفان در کشور همسایه سوریه، موجب شد تا خیابان‌های اردن برای ماه‌ها آرام به نظر برسند.

آرامشی که موجب شد بسیاری امکان وقوع تغییرات جدی در اردن را بعید بدانند. حتی در یک موضع‌گیری حاکی از اعتماد به نفس، شاه اردن به عنوان اولین کشور همسایه سوریه در نوامبر ۲۰۱۱ از بشار اسد خواست تا به افکار عمومی مردم سوریه پاسخ دهد و از قدرت کناره‌گیری کند.

اما با آغاز دوباره اعتراضات در اردن، اهداف معترضان سقف تازه‌ای پیدا کرد و این روز‌ها در خیابان‌های امان هم صدای «الشعب یرید اسقاط النظام» شنیده می‌شود. شعاری که در اردن کم سابقه بوده است و لااقل از زمان آغاز اعترضات الهام گرفته از بهار عربی در این کشور شنیده نشده بود.

تظاهرات روزهای اخیر اردن مثل تظاهرات دو سال اخیر این کشور، تلفیقی است از خواست‌های اقتصادی و سیاسی، یعنی همان مواردی که مردم مصر و تونس را نیز به خیابان‌ها کشانده بود.

اردن همچون مصر دوران حسنی مبارک از متحدان کلیدی ایالات متحده در خاورمیانه محسوب می‌شود. اردن به همراه عربستان و مصر دوران حسنی مبارک، همچنین محور کشورهای معتدل – نزدیک‌تر به سیاست‌های ایالات متحده در خاورمیانه – را تشکیل می‌دادند. محوری در برابر کشورهای به اصطلاح مقاومت که شامل ایران، سوریه، حماس و حزب‌الله می‌شود. از این روست که سقوط حکومت پادشاهی اردن می‌تواند لااقل در کوتاه مدت ضربه‌ای باشد بر منافع ایالات متحده و عربستان سعودی در منطقه.

عربستان یک سال پیش پیشنهاد داده بود تا کشورهای مراکش و اردن، دو کشور عربی که دارای نظام پادشاهی هستند به جمع کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس بپیوندند، اقدامی که هدف از آن حمایت از نظام‌های سلطنتی در این کشورها در برابر گردبادهای بهار عربی بود.

تظاهرات و خشونت‌های تازه در اردن از آنجا آغاز شد که علی‌رغم تظاهرات یکی دو سال اخیر در اعتراض به وضعیت اقتصادی کشور، دولت تصمیم گرفت تا قیمت سوخت را تا ۵۳ درصد افزایش دهد. تظاهراتی که کشته شدن یک نفر و مجروح شدن بیش از هفتاد تن را در پی داشت. در برابر این اعتراض‌ها، عبدالله نسور نخست وزیر اردن از افزایش قیمت‌ها دفاع کرده و آن را با توجه به کسری بودجه ۵ میلیارد دلاری کشور «اجتناب ناپذیر» خوانده است.

نخست وزیر اردن که از بی‌ثباتی‌های اجتماعی و کسری بودجه در کشور خود نگران است، چندی پیش با لحنی «عتاب‌آمیز» خطاب به کشورهای عربی خلیج فارس سخن گفت. او از این کشور‌ها خواسته بود تا هر چه زود‌تر کمک‌های وعده شده خود را در اختیار دولت اردن قرار دهند. نخست وزیر اردن به مخاطبان گوشزد کرده بود که بی‌ثباتی در اردن می‌تواند به بی‌ثبانی در آن کشور‌ها منجر شود.

تظاهرات و خشونت‌های تازه در اردن از آنجا آغاز شد که دولت تصمیم گرفت قیمت سوخت را تا ۵۳ درصد افزایش دهد. تظاهراتی که کشته شدن یک نفر و مجروح شدن بیش از هفتاد تن را در پی داشت. در برابر این اعتراض‌ها، عبدالله نسور نخست وزیر اردن از افزایش قیمت‌ها دفاع کرده و آن را با توجه به کسری بودجه ۵ میلیارد دلاری کشور «اجتناب ناپذیر» خوانده است.

گرچه گروه‌های اسلام‌گرا نیز در در تظاهرات اخیر اردن حضور داشتند، اما رهبران آن‌ها تصریح می‌کنند که شعارهای ضد شاه را گروه‌های دیگر سر داده‌اند. آن‌ها معتقدند که شعار ساقط کردن شاه نمی‌تواند درخواست و هدف گروه‌های شناخته شده اپوزیسیون اردن باشد و سر داده شدن آن احتمالا تنها ناشی از خشم تظاهرکنندگان و به نوعی فوران احساسات آن‌ها بوده ست. اخوان‌المسلمین اردن نیز در موضع‌گیری آشکار تاکید کرده است که خواهان سرنگونی شاه نیست. با این همه، آن‌ها از هم‌ اکنون اعلام کرده‌اند که قصد تحریم انتخابات ۲۳ ژانویه را دارند.

پیشنهاد اغواکننده ایران

در حالی که اعتراضات نسبت به بالا رفتن نرخ مواد سوختی به شعار سرنگونی شاه انجامیده و دولت اردن نیز از عدم ارائه کمک سوختی کشورهای حوزه خلیج فارس به این کشور شاکی است، سفیر ایران در امان پیشنهاد اغواکننده ارسال رایگان نفت به اردن را ارائه کرده است، موضوعی که این روزها به یکی از داغ‌ترین مباحث رسانه‌های اردن تبدیل شده است.

مصطفی مصلح‌زاده سفیر ایران با حضور در یک برنامه تلویزیونی محلی گفته بود، جمهوی اسلامی آماده است دربرابر صدور مجوز تبادل تجاری و گردشگری میان دو کشور، تا ۳۰ سال نفت مجانی در اختیار اردن قرار دهد. سفیر ایران در اردن خواستار امکان ورود زائران ایرانی به اردن نیز شده بود.

مقبره جعفر بن ابی‌طالب برادر امام اول شیعیان در اردن است اما سردی طولانی مدت حاکم بر روابط ایران و اردن موجب شده است تا میزان رفت و آمد گردشگران و مبادلات تجاری بین دو کشور ناچیز باشد.

انتشار صحبت‌های سفیر موجی از تحلیل‌ها و واکنش‌ها را در میان اردنی‌ها در پی داشت. از جمله همام سعید از رهبران مذهبی این کشور گفته است که مشکلی برای ورود زائران ایرانی به اردن وجود ندارد. از سوی دیگر سمیح معطایه سخنگوی دولت اردن در مصاحبه با شبکه تلویزیونی سی‌ان‌ان درباره سخنان سفیر جمهوری اسلامی ایران گفت: «دولت موظف به بررسی تمام طرح‌هایی است که به پایان بحران سوخت کشور کمک می‌کند.» او در این مصاحبه تاکید کرده بود که اردن همچنان منتظر دریافت کمک از کشورهای حوزه خلیج فارس است.

مصطفی مصلح‌زاده سفیر ایران با حضور در یک برنامه تلویزیونی محلی گفت، جمهوی اسلامی آماده است دربرابر صدور مجوز تبادل تجاری و گردشگری میان دو کشور، تا ۳۰ سال نفت مجانی در اختیار اردن قرار دهد. ایران که از ماه‌های گذشته در تحریم و انزوای شدید بین‌المللی قرار گرفته، تلاش دارد با استفاده از سلاح نفت به به مقابله با انزوای خود برود. حمایت‌های ایران از حکومت بشار اسد نیز موجب شده است تا تصویر ایران در کشورهای عربی مخدوش‌تر از گذشته باشد.

ایران که از ماه‌های گذشته در تحریم و انزوای شدید بین‌المللی قرار گرفته، تلاش دارد با استفاده از سلاح نفت به به مقابله با انزوای خود برود. حمایت‌های ایران از حکومت بشار اسد نیز موجب شده است تا تصویر ایران در کشورهای عربی مخدوش‌تر از گذشته باشد.

صادرات نفت ایران روزانه یک میلیون بشکه کمتر از گذشته شده است. مقامات ایران که از پیدا کردن مشتری برای نفت خود عاجز هستند تلاش دارند نفت اضافی خود را با کالا یا قراردادهای خاص مبادله کنند. پیشنهاد ایران به اردن را باید در همین راستا و همچنین در جهت مقابله با رقیب منطقه‌ای خود عربستان – حامی بزرگ اردن- و موجه‌تر کردن چهره مخدوش این کشور نزد بخشی از افکار عمومی جهان عرب دید.

چند روز پس از ارائه پیشنهاد سخاوتمندانه ایران، سفارت جمهوری اسلامی در اردن بیانیه‌ای صادر کرد و در آن نوشت که سخنان سفیر به درستی منعکس نشده است. ایران تصمیمی برای صادرات نفت رایگان به مدت سی سال به اردن ندارد اما می‌تواند با قیمت ترجیحی – ارزان‌تر – نفت خود را در اختیار اردن قرار دهد.

به گزارش روزنامه جردن تایمز اردن، در بیانیه سفارت ایران همچنین آمده است که ایران به معادن فسفات، پتاس و محصولات صنعتی با کیفیت بالای اردن علاقمند است و دو کشور می‌توانند کمیته‌های مشترکی برای افزایش همکاری‌های اقتصادی راه اندازی کنند.

اردن و زنجیره بی‌ثباتی‌ها

میان عراق، کشوری که غرق در تخاصم‌های خونین فرقه‌ای شیعیان و سنی‌هاست، و اسرائیل کشوری که بیش از ۶۰ سال است در جنگ با عرب‌ها به سر می‌برد، کشور اردن قرار دارد. کشوری که بیش از نیمی از جمعیت ۶ و نیم میلیون نفری آن را آوارگان فلسطینی تشکیل می‌دهند. این آوارگان کسانی هستند که در خلال جنگ‌های عربی – اسرائیلی و پاکسازی‌های رخ داده در کرانه غربی رود اردن و بیت‌المقدس (القدس - اورشلیم) وارد این کشور شده‌اند.اردن همچنین از شمال با سوریه هم مرز است، کشوری که ماه‌هاست درگیر جنگ خونین داخلی است. هزاران سوری پناهنده نیز به اردن گریخته‌اند.

اردن تنها کشور همسایه اسرائیل است که از وضعیت با ثبات‌تری برخوردار بوده است. مصر، لبنان و سوریه در بی‌ثباتی و آشفتگی به سر می‌برند و ادامه اعتراضات در اردن می‌تواند زنجیره بی‌ثباتی‌ها را تکمیل کند. با در نظر گرفتن جمعیت انبوه فلسطینی‌ها در این کشور و قدرت اخوان‌المسلمین و دیگر گروه‌های اسلام‌گرا، این احتمال چندان بعید نیست که در صورت سقوط حکومت ۶۵ ساله خاندان هاشمی، جانشینان آن‌ها اسلام‌گرایانی باشند که می‌توانند صلح اردن و اسرائیل را به طور جدی تهدید کنند.

بیشترین مرزهای اردن با کشور پادشاهی و ثروتمند عربستان سعودی است. اردن تنها از طریق بندر عقبه (در دو کیلومتری بندر ایلات اسرائیل) به دریا راه دارد.

شعار رسمی این کشور «خدا، میهن، شاه» است. بر اساس کتاب حقایق سی آی‌ای، ۹۲ درصد مردم این کشور عربی باسواد هستند و اردن از این نظر یکی از موفق‌ترین کشورهای عربی است. میزان بی‌کاری در این کشور نیز حدود ۲۷ درصد برآورد شده است.

اردن تنها کشور همسایه اسرائیل است که از وضعیت با ثبات‌تری برخوردار بوده است. مصر، لبنان و سوریه، سه کشور دیگر همسایه اسرائیل در بی‌ثباتی و آشفتگی به سر می‌برند. ادامه اعتراضات در اردن می‌تواند زنجیره بی‌ثباتی‌ها را تکمیل کند. با در نظر گرفتن جمعیت انبوه فلسطینی‌ها در این کشور و قدرت اخوان‌المسلمین و دیگر گروه‌های اسلام‌گرا، این احتمال چندان بعید نیست که در صورت سقوط حکومت ۶۵ ساله خاندان هاشمی، جانشینان آن‌ها اسلام‌گرایانی باشند که می‌توانند صلح اردن و اسرائیل را به طور جدی تهدید کنند.

خاندان هاشمی از زمان استقلال اردن از بریتانیا یعنی از ۶۵ سال پیش تاکنون قدرت را در این کشور در دست دارند. عبدالله بن حسین معروف به ملک عبدالله دوم شاه کنونی این کشور اکنون ۱۳ سال است که پادشاه اردن است. او ۵۰ سال سن دارد و در پی درگذشت پدر خود ملک حسین در سال ۱۹۹۹ به پادشاهی اردن رسید.

پدر او نیز به مدت ۴۷ سال صاحب تاج و تخت اردن بود. ملک عبدالله دوم لقب خود را از ملک عبدالله اول گرفته است. پدر بزرگ او که در سال ۱۹۴۶ اردن را به استقلال رساند، در شهر امان تاجگذاری کرد. عبدالله اول فرزند فرمانروای شهر مکه بود و برادر وی نیز همزمان صاحب پادشاهی عراق که بعد‌ها در این کشور ساقط شد.

ملک عبدالله اول، پس از چهار سال پادشاهی در اردن، توسط یک ناسیونالیست افراطی فلسطینی در بیت‌المقدس شرقی به قتل رسید. پس از آن حکومت برای مدت کوتاهی به طلال فرزند وی رسید که گفته می‌شود از بیماری روحی رنج می‌برد. حسین بن طلال (پدر شاه کنونی اردن)معروف به ملک حسین، پدر خود را ناچار به کنارگیری از قدرت کرد و خود همان‌طور که گفته شد به مدت ۴۷ سال زمام امور را به دست گرفت.

عکس‌ها:

تظاهرات هفته گذشته در اردن

چگونه دلارهای نفتی هزینه سلفی‌ها می‌شود؟

politics — Thu, 11 Oct 2012 08:41:57 +0000

مارک داو (Marc Daou)

برگردان:

فرهمند علیپور

مارک داو - از زمان خیزش‌ جهان عرب در سال ۲۰۱۱، سلفی‌ها به‌عنوان شبکه‌ای زیرزمینی و بزرگ از متعصبان مذهبی، به نیرویی قوی و پر سر و صدا تبدیل شده‌اند. عامل این رشد چشمگیر، بزرگ‌ترین تولید کننده نفت جهان یعنی عربستان سعودی است.

وقتی مسلمانان خشمگین در روز ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۲ دراعتراض به یک ویدئو در مقابل سفارت آمریکا در قاهره تظاهرات کردند، پرچم‌های سیاهی در دست آن‌ها دیده می‌شد. این پرچم‌های سیاه و سفید سلفی‌ها به سرعت از صنعا در یمن تا بنغازی در لیبی، در سراسر جهان عرب دیده شدند.

در واقع خیزش عرب‌ها در سال ۲۰۱۱ کمک بزرگی به سلفی‌ها بود. با رفتن دیکتاتورهای قدیمی جهان عرب، شبکه زیرزمینی تندرو‌ها پا به عرصه گذاشت؛ گروه‌هایی که با ثروت حکومت‌های سلطنتی خلیج فارس تقویت می‌شوند و به رقابت با بهار عربی برخاسته‌اند.

صدور وهابی‌گری

این مسلمانان خشکه مقدس در لیبی و مالی سرگرم ویرانی زیارتگاه‌ها و مراکز مذهبی مسلمانان میانه‌رو همچون صوفیان هستند. همفکران آن‌ها در تونس در تلاش برای خفه کردن سکولار‌ها و زدودن آثار هنری هستند که به نظرشان "کفرآمیز" می رسند. حضور فعالانه برخی هسته‌های سلفی در سوریه نیز محرز شده است.

بسیاری از محصلان مدارس مدینه خارجی هستند و از کمک‌های سخاوتمندانه عربستان برخوردار می‌شوند. بلیط هواپیما و اقامت رایگان از جمله این کمک‌هاست. این‌ها زمانی که تحصیلات خود را به پایان می‌رسانند به کشورهای خود باز می‌گردند تا مبلغان سلفی‌گری باشند و از همین رو جنبش سلفی‌های فرانسه نیز در حال شکل گیری است.

اما چیزی که کمتر به آن پرداخته شده، آن است که چه کسانی پشت سر سلفی‌ها هستند. کار‌شناسان منطقه‌ای، دیپلمات‌ها وسرویس‌های اطلاعاتی، عربستان سعودی و دلارهای نفتی به ظاهر بی‌پایان را حامی سلفی‌ها عنوان می‌کنند. سمیر امغار نویسنده کتاب "سلفی‌گری معاصر؛ جنبش‌های فرقه‌ای در غرب" می‌گوید: «شواهد بسیار گواهی می‌دهند که عربستان سعودی تامین کننده مالی گروه‌های سلفی است.»

آنتوان بسبو رئیس مرکز نظارت کشورهای عربی در پاریس نیز می‌گوید: «آنچه ما در مورد سلفی‌ها در مالی و شمال آفریقا می‌شنویم در واقع شکلی از وهابی‌گری است که مرکز آن در عربستان سعودی است و از دهه هفتاد و هم‌زمان با بالارفتن قیمت نفت، شاهد تلاش این کشور برای گسترش این تفکر بودیم. عربستان سعودی اکنون سالانه میلیون‌ها یورو برای حمایت از این سلفی‌ها در سراسر جهان هزینه می‌کند.»

کریم صدر از تحلیل‌گران مسائل کشورهای خلیج فارس هم می‌گوید: «به طور سنتی این پول‌ها را اعضای خانواده سلطنتی، بازرگانان و رهبران مذهبی به صندوق‌های موسسات خیریه‌ مسلمانان پرداخت می‌کنند.» دلارهای عربستان سعودی تنها در کمک‌های مستقیم به گروه‌های سلفی، مبلغان مذهبی و کانال‌‌های ماهواره‌ای رو به افزایش خلاصه نمی‌شوند، سهم زیادی از این دلار‌ها صرف محصلان کشورهای عربی می‌شود که برای شرکت در دوره‌های مذهبی به شهرهای مکه، مدینه و ریاض می‌روند.

سمیر امغار می‌گوید: «بسیاری از محصلان مدارس مدینه خارجی هستند و از کمک‌های سخاوتمندانه عربستان برخوردار می‌شوند. بلیط هواپیما و اقامت رایگان از جمله این کمک‌هاست. این‌ها زمانی که تحصیلات خود را به پایان می‌رسانند به کشورهای خود باز می‌گردند تا مبلغان سلفی‌گری باشند و از همین رو جنبش سلفی‌های فرانسه نیز در حال شکل گیری است.»

اسلام هدف است یا پادشاهی عربستان؟

صدور اسلام تنها هدف دستگاه سیاست خارجی عربستان نیست. آن‌گونه که سمیر امغار می‌گوید یکی از اصلی ترین اهداف این دستگاه، تحکیم و تشکیل شبکه‌ای از حامیان قادر به دفاع از منافع اقتصادی، ایدئولوژیک و استراتژیک پادشاهی عربستان است.

در حالی که امارات متحده عربی ثروت خود را روی لایه متوسط وشهرنشین اخوان‌المسلمین سرمایه گذاری می‌کند، خاندان سلطنتی عربستان ترجیح می‌دهد پول‌های خود را در مناطق روستایی و فقیر سرمایه گذاری کند، جایی که ستون فقرات سلفی‌هاست.

از زمان آغاز بهار عربی، حامیان و مروجان سلفی‌گری کمک‌ها و هم‌چنین اهداف سیاسی خود را مستقیم‌تر به گروه‌های مورد نظر خود رسانده‌اند. محمدعلی ادروبی، تحلیل‌گر سیاسی، با اشاره به پیروزی چشمگیر حزب سلفی «نور» در مصر که توانست در کمال شگفتی ۲۴ درصد از آراء پارلمان را از آن خود کند، به فرانس ۲۴ می‌گوید: «با خروج دیکتاتور‌ها راه برای تثبیت و حضور احزاب سلفی در این کشور‌ها فراهم شده و آن‌ها اکنون مستقیم و به‌طور رسمی از عربستان کمک‌های مالی دریافت می‌کنند. وقوع بهار عربی عربستان سعودی را حقیقتا دچار شگفتی کرد. پاسخ ریاض اما تشکیل گروه‌های سلفی در این کشور‌ها بود تا بتواند نفوذ بیشتری در آن‌ها داشته باشد.»

کشمکش‌ها در خلیج فارس

استراتژی عربستان سعودی رقابت با قطر – دیگر کشور سلطنتی و ثروتمند خلیج فارس– و اخوان‌المسلمین است. صدر می‌گوید:«میان عربستان سعودی و قطر رقابتی فشرده برای جذب بیشتر سلفی‌ها وجود دارد. در حالی که امارات متحده عربی ثروت خود را روی لایه متوسط وشهرنشین اخوان‌المسلمین سرمایه گذاری می‌کند، خاندان سلطنتی عربستان ترجیح می‌دهد پول‌های خود را در مناطق روستایی و فقیر سرمایه گذاری کند، جایی که ستون فقرات سلفی‌هاست.»

دلارهای عربستان سعودی تنها در کمک‌های مستقیم به گروه‌های سلفی، مبلغان مذهبی و کانال‌‌های ماهواره‌ای رو به افزایش خلاصه نمی‌شوند، سهم زیادی از این دلار‌ها صرف محصلان کشورهای عربی می‌شود که برای شرکت در دوره‌های مذهبی به شهرهای مکه، مدینه و ریاض می‌روند.

به نظر می‌رسد که رویکرد عربستان سعودی – متحد کلیدی آمریکا– در رابطه با گروه‌های سلفی بیشتر عمل‌گرایانه باشد. پس از حادثه ۱۱ سپتامبر این کشور کمک حساب‌‌شده و دقیق‌تری به گروه‌های جهادی کرد و حمایت خود را عمدتا متوجه گروه‌های زیر کنترل دولت عربستان ساخت.

عربستان سعودی هم‌چنین مطمئن است که مورد هیچ تهدیدی از سوی جهادی‌ها و سلفی‌های تندرویی که درون مرزهای این کشور رشد می‌کنند، قرار نخواهد گرفت.

شاهد این مدعا آن است که در برابر سفارت آمریکا در عربستان سعودی، نه معترضی دیده می‌شود و نه پرچم سیاه و سفیدی به چشم می‌خورد.

منبع: فرانس ۲۴

اسلام و بیداری عرب

politics — Wed, 26 Sep 2012 11:13:43 +0000

گفت‌وگو با طارق رمضان

برگردان:

فرهمند علیپور

فرهمند علیپور − طارق رمضان استاد مطالعات اسلامی معاصر در دانشگاه آکسفورد است. او را در اروپا به عنوان یکی از برجسته‌ترین روشنفکران مسلمان می‌شناسند، کسی که از سوی مجله تایم نیز به عنوان یکی از چهره‌های قرن بیست و یکم شناخته شد. در سالهای حکومت جورج بوش در ایالات متحده، ورود رمضان به این کشور ممنوع بود. او گرچه در سال ۲۰۰۴ مقام استادی در دانشگاه نوتردام (ایالت ایندیانا) را پذیرفت، اما تنها ۹ روز پیش از عزیمت، دولت جورج بوش ویزای او را لغو کرد و برای شش سال از ورود به خاک ایالات متحده محروم شد.

طارق رمضان نویسنده کتابهای بسیاری از جمله «اصلاحات رادیکال؛ اخلاق اسلامی و آزادی» و «اسلام و بیداری عربی» است. طارق رمضان، نوه حسن البنا، از بنیان‌گذاران اخوان المسلمین در مصر است.

● گفت‌وگو با طارق رمضان

آنچه در پی می‌آید بخش‌های اصلی متن پیاده شده مصاحبه طارق رمضان با شبکه دمکراسی اکنون است.

آمی گودمن: برای ما از آخرین حوادثی که اکنون در حال رخ دادن است بگوئید از کشته شدن سفیر آمریکا در بنغازی، تظاهراتی که در سراسر جهان عرب جاری است؛ همین الان درباره اتفاقات یمن و آنچه در صنعا رخ می‌دهد خبر دار شدیم یا حوادث و تظاهراتهای قاهره.

طارق رمضان: در مقطع بسیار حساس و دشواری به سر می‌بریم. در اینجا دو سناریو مطرح است: اول آنکه اعلام می‌کنند آنچه در لیبی رخ داد و قتل سفیر آمریکا مرتبط با فیلم «بیگناهی مسلمانان» نبود، بلکه به کشته شدن «ابو یحیی لیبی» ارتباط داشت، که از رهبران القاعده بود و در ماه ژوئن به قتل رسید. حالا برخی‌ها می‌گویند که انگیزه و هدف از حمله به سفارت آمریکا و انتخاب روزی نزدیک به ۱۱ سپتامبر، در واقع اقدامی تلافی جویانه در رابطه با قتل ابو یحیی بوده است. به غیر از این باید کسانی را دید که در پشت سر ساخت این فیلم هستند. این بسیار مهم است که چه کسانی پشت سر این فیلم هستند و اینکه آن‌ها دقیقا به دنبال چه هستند؟

آن‌ها نیز یازده سال پس از ۱۱ سپتامبر و در زمانی که ایالات متحده آمریکا آماده می‌شود تا انتخابات ریاست جمهوری خود را برگزار کند با انتشار چنین فیلمی تصمیم داشتند تا به امید دستیابی به هدفی خاص، اوباما و ایالات متحده را در یک شرایط روانی خاص قرار دهند.

طارق رمضان:
«آنچه در جهان عرب غیر قابل بازگشت است این انقلاب فکری است، این بیداری مردم که ما می‌توانیم دیکتاتور‌ها را خلع کنیم، اینکه این قدرت سیاسی و روحی را هنوز هم داریم. در عین حال آن چیزی که ما نمی‌دانیم این است که چه اتفاقی در حال رخ دادن است. برای همین هنوز هم اندکی زود است تا گفته شود «انقلاب و بهار عربی». گرچه یک خوشبینی محافظه کارانه برای تحلیل و دنبل کردن حوادث جهان عرب دارم.»

این یک اقدام تحریک آمیز است. معتقدم که آنچه اکنون مهم است تقبیح و محکومیت قتل سفیر ایالات متحده و محکومیت حوادثی است که در کشورهای مسلمان و در اطراف سفارت خانه‌ها در حال رخ دادن است. برای شروع همچنین باید دید چه کسانی پشت این فیلم هستند، به تحریک مسائل احساسی می‌پردازند و سیاستمداران را به برخورد می‌کشانند.

نکته دومی که باید آن را در نظر داشت اعتبار مذهبی در کشورهای مسلمان و عرب است. مثلا موقعیت محمد مرسی در مصر، وقتی واکنش به اهانت به پیامبر اسلام صورت می‌گیرد چه کسی می‌تواند در برابر این واکنش‌ها ایستادگی کند؟ همین حالا به وضعیت اخوان المسلمین نگاه کنید که چگونه تحت فشار شدید سلفی هاست. در لیبی، مصر و یمن وضعیت همین گونه است، سلفی‌ها می‌گویند ما حافظان و پاسدارانی هستیم که در برابر غرب و رابطه با غرب مقاومت می‌کنیم و اجازه نمی‌دهم اقدامات تحریک آمیز غربی‌ها به سمت ما بیاید. وضعیت در داخل این کشور‌ها حتی بد‌تر از این هم هست، اکنون در تونس، در لیبی، مصر، سوریه، شاهد جدالی میان نیروهای اسلامگرای تندرو با گروههای میانه رو‌تر و اصلاح طلب هستیم.

خوان گونزالس: جالب است بر اساس انچه تاکنون در خبر‌ها منتشر شده ظاهرا آنچه در بنغازی رخ داد دو حادثه جداگانه بوده است، یکی تظاهرات بزرگ بر علیه فیلم و دیگری اقدام هماهنگ شده و حمله نظامی به کنسولگری آمریکا بوده است. حمله کنندگان احتمالا از حضور سفیر در بنغازی نیز با خبر بوده‌اند در حلی که به طور معمول سفیر در بنغازی نبود.

طارق رمضان: بله. شما می‌دانید، حتی بعد از کل پروسه دمکراتیزه کردن، روشن است که ایالات متحده در مسیر درست دیده نمی‌شود در مصر، در لیبی و حتی در تونس، که در آن اسلامگرایانی بر روی کار هستند که تلاش می‌کنند چهره‌ای دمکراتیک از خود نشان دهند، اما احساسات مردمی در این کشور‌ها ذهنیتی بسیار بسیار منفی علیه ایالات متحده دارد. اتفاقی که در لیبی رخ داد به روشنی به نقش آمریکا در تعامل با تروریست‌ها و فرقه‌ها در لیبی، مرتبط است. این نکته منفی است که اکنون در لیبی وجود دارد.

نکته مهم این است که چگونه می‌توانیم شاهد تحولی در این زمینه باشیم در حالی که مردم به سمت احساسات گرایش و یا هل داده می‌شوند؟ مراجع اسلامی در برابر این پرسش به دو دسته تقسیم می‌شوند. اول؛ گروهی که ما در درون اهل سنت داریم، یک رویارویی توسط همه فرقه‌ها با وهابی‌ها و سلفی‌ها و تندورهاست که بسیار فعال هستند و به احساسات ضد غربی دامن می‌زنند.

آمی گودمن: شاید مخاطبان برنامه منظور شما از این گروههای تندرو و سلفی را ندانند.

طارق رمضان: بله نکته بسیار مهمی است. سلفی مفهوم بسیار گسترده‌ای در اسلام دارد، حزبی مانند نور در مصر یا سلفی‌ها در تونس، در حقیقت این‌ها کسانی هستند که ما اغلب آن‌ها را وهابی می‌نامیم که مدارس، تفکر و فقه عربستان را دنبال می‌کنند. این‌ها بسیار تندرو هستند برای اینکه همه چیز را سیاه و سفید می‌بینند، یک تفسیر بسیار محدود از منابع کتاب مقدس دارند. برای دهه‌ها آن‌ها در جوامع اسلامی حضور داشتند اما خود را درگیر سیاست نمی‌کردند آنچه برای همه ما جالب است این است که سلفی‌ها در سه سال اخیر وارد سیاست شده‌اند.

یک سال پیش اعضای حزب نور (در مصر) پیش از آنکه حتی حزب خود را تشکیل دهند، می‌گفتند که دمکراسی نمی‌تواند با اسلام مطابقت داشته باشد. در هشت ماه همه چیز تغییر کرد و آن‌ها وارد بازی سیاسی شدند و ۲۴ درصد از کرسی‌های پارلمان را نیز از آن خود کردند. در کشورهای غربی به آن‌ها‌‌ همان نگاهی وجود دارد که به اخوان المسلمین هست و هر دو را یکسان می‌پندارند، اما در واقع این درست نیست. آن‌ها حتی‌گاه اخون المسلمین در مصررا در تنگنا قرار می‌دهند. این گروه‌ها دارای پشتیبنان مالی از سعوی و قطر هستند.

هنگامی که من در تونس بودم و ملاقاتی با رئیس جمهور این کشور داشتم، او به من گفت: «ما درباره این‌ها (سلفی‌ها) چیزی نمی‌دانستیم، چگونه در عرض ۶ ماه آمده‌اند و اکنون در حال عرض اندام هستند.»

بنابر این به عنوان مسلمان و به عنوان محقق مسلمان باید بسیار دقت کنیم که چه چیزهایی اسلامی هستند و چه چیزهایی وارد سلام شده‌اند به عنوان مثال اتفاقاتی که رخ داد (کشته شدن سفیر آمریکا در بنغازی) اقدامی کاملا غیر اسلامی و خلاف اصول ماست.

اکنون یک رابطه‌ای میان متحجران مذهبی و خشونت گرایان افراطی برقرار شده است که با این کشتار‌ها می‌خواهند به نوعی حمایت مردمی برای خود کسب کنند. این گونه جهت گیر‌ها و پوپولیسم را نیز هر جایی از جهان می‌توان دید.‌‌ همان میزان پوپولیسم مذهبی را در کشورهای مسلمان شاهد هستیم که در ایالات متحده شاهد هستیم. وقتی میت رامنی به باراک اوباما اینگونه واکنش نشان می‌دهد که: «آه، تو نباید عذرخواهی کنی. باید به روشنی بدانی که این چیز‌ها ارزش‌های آمریکایی هستند» این بازی کردن با نمادهاست. این فقط برای تحت فشار قرار دادن بیشتر باراک اوباماست. که البته معتقدم یک خدعه است.

آنچه در جهان عرب غیر قابل بازگشت است این انقلاب فکری است، این بیداری مردم که ما می‌توانیم دیکتاتور‌ها را خلع کنیم، اینکه این قدرت سیاسی و روحی را هنوز هم داریم. در عین حال آن چیزی که ما نمی‌دانیم این است که چه اتفاقی در حال رخ دادن است. برای همین هنوز هم اندکی زود است تا گفته شود «انقلاب و بهار عربی». گرچه یک خوشبینی محافظه کارانه برای تحلیل و دنبل کردن حوادث جهان عرب دارم.

تصویری که اکنون از جهان عرب هست یک نوع تقابل و رویارویی میان سکولار‌ها و اسلامگراهاست، اینکه سکولار‌ها مترقی هستند و اسلامگرا‌ها مرتجع و محافظه کار هستند. این تصویر و تلقی اما درست نیست. این تصور اتفاقا از جهان غرب هم نیامده در خود کشورهای اسلامی هم چنین تصوری وجود دارد. مثلا در تونس این موضوع دیده می‌شود و سطح بحث‌ها را بسیار پائین آورده است.

اما ما باید این سئوال اساسی را در خصوص شکل و مدل سیاست اجتماعی و نوع و شکل دولت مطرح کنیم. این کافی نیست که به ما می‌گویند یک دولت مدنی با رفرنس‌های اسلامی. ما باید بدانیم که کدام رفرنس اسلامی. چون دقیقا بر همین مبنا هاست که سلفی‌ها هم ادعا دارند که آن‌ها نیز از رفرنس‌های اسلامی الهام می‌گیرند. پس ما فاقد یک ذهنیت روشن درباره این چالش‌ها هستیم. پس وقتی این اندیشه وارد موضوعاتی چون عدالت اجتماعی، ارتش، فساد می‌شود – چون الان هم داریم در مورد مصر و محمد مرسی حرف می‌زنیم - باید بسیار محتاط باشیم در مورد نقش ارتش در مصر و نقشی مهمی که در پشت پرده ایفا می‌کنند.

آمی گودمن: حالا که صحبت از محمد مرسی شد، می‌خواهم از سخنان باراک اوباما نقل کنم که در مصاحبه‌ای گفته است که حکومت اخوان المسلمین در قاهره را به عنوان متحد آمریکا نمی‌شناسد. اوباما در واقع می‌گوید که مصر را نه عنوان متحد و نه به عنوان دشمن آمریکا تلقی نمی‌کند. در واقع به گفتی ان بی‌سی که این مصاحبه را با آقای اوباما انجام داده است این سخنان آقای اوباما یک تغییر چشمگیر در روابط آمریکا و مصر است چرا که از زمان مرحوم انور سادات همواره مصر یک متحد برای آمریکا به شمار می‌رفت. شما چه فکر می‌کنید آقای رمضان؟

طارق رمضان: بله به نظر من این یک موضوع هوشمندانه بود به خاطر اینکه اگر اوباما می‌گفت حکومت مصر و اخوان المسلمین متحد ما هستند در اینجا در ایالات متحده مخالفین اوباما را تحت فشار قرار می‌دادند که چگونه می‌توانی اخوان المسلمین را متحد خود بنامی در حالی که آن‌ها‌‌ همان حماس هستند، حماسی که با اسرائیل دشمن است.

پس از این روست که اوباما می‌گوید: باید صبر کنیم و ببینیم که چه می‌شود. همزمان نباید این نکته را نیز فراموش کرد که دولت امریکا با ارتش مصر در یک تعامل گسترده است و هنگامی که شما در مورد قدرت ارتش مصر صحبت می‌کنید تنها در مورد قدرت سیاسی نیست بلکه قدرت اقتصادی نیز هست.

وقتی ما در این خصوص صحبت می‌کنیم، چیزی که من در کتابم نیز به آن پرداخته‌ام، این است که ما از دلایل اقتصادی اتفاقاتی که در منطقه رخ می‌دهد غافل می‌شویم، چون ما امروز چین را داریم، روسیه را داریم کشورهای منطقه‌ای را داریم. این‌ها چیزهایی هستند که زوایای دیگری را نیز به ما نشان می‌دهند. از سوی دیگر اوباما از اخوان المسلمین حرف می‌زند، می‌دانیم که ان‌ها – دولت آمریکا – برای سال‌ها با اخوان المسلمین در تماس بودند تا بتوانند ان‌ها را بهتر درک کنند. موضع خود و چشم انداز خود را در خصوص این جریان روشن‌تر کنند.

آمی گود من: و پدر شما یک اخوان المسلمینی بود.

طارق رمضان: بله، درست است. در سوی دیگر این ماجرا اخوان المسلمین است، اگر باراک اوباما می‌گفت که دولت کنونی مصر - اخوان المسلمین – متحد ماست، اخوانی‌ها اعتبار خود را در جامعه مصر از دست می‌دادند زیرا که آن‌ها نیز باید فاصله خود را غرب و به خصوص دولت فعلی اوباما حفظ کنند.

اما در پشت صحنه سئوالاتی هست که باید زمانی که اخوان المسلمین به سمت گزینه‌های اقتصادی رفت، مطرح کرد مثل رابطه بی‌پرده و قوی‌ای که اکنون با صندوق بین المللی پول و بانک جهانی دارد. بنابر این من فکر می‌کنم که در حل حاضر و زمینه‌های زیاد اقتصادی و سیاسی، به روشنی میان اخوان المسلمین و دولت آمریکا توافقی جهت تلاش برای یافتن راههای تعامل و همکاری صورت گرفته است. این چیزی است که من نسبت به آن نقد دارم نه تنها در زمینه سیاسی که حتی در زمینه اقتصادی.

خوان گونزالس: می‌خواستم در مورد موضوع و تاثیر اقتصاد در جنگی دیگری بپرسم در جنگ لیبی که شما در کتاب خود نیز به آن پرداخته‌اید و به خوبی پشت پرده حمایت‌های امریکا و فرانسه را از قیام مردم لیبی و رابطه آن با نفت را نوشته‌اید. می‌توانید کمی در این مورد برای ما بگوئید؟ و حتی نقش فرانسه در بازار نفت لیبی پیش از مداخله غرب در این کشور؟

طارق عزیز: بله، اگر حقایق لیبی پیش از حمله و آنچه که رخ داد بررسی شود بسیاری از موضوعات نیز روشن می‌شود. شما می‌دانید که روسیه و چین چه واکنشی نسبت به مداخله در لیبی داشتند نگرانی این دو کشور را باید در پرتو نگرانی آن‌ها از مسائل اقتصادی و منافع این دو کشور جستجو کرد.

در آن زمان ایالات متحده به دلایل بسیاری و از جمله اینکه نمی‌خواست جبهه‌ای تازه بر جبهه‌های افغانستان و عراق اضافه کند، پس معامله‌ای با فرانسه صورت گرفت. از همین رو فرانسه در لیبی مداخله نظامی کرد و در تشکیل شورای انتقالی نقشی ویژه بازی کرد. اما همه می‌دانیم که این کار‌ها برای دمکراسی در لیبی نبود. روشن است که تلاش آن‌ها دسترسی بهتر به منابع اقتصادی بود.

آمریکا، فرنسه، بریتانیا، قطر در این مداخله نقش داشتند. باید به طور ساده و روشن و کشور به کشور بررسی کرد که چگونه این کشور‌ها در مقابل چنین وضعیتی به چنین تصمیمی رسیدند. اما نکته‌ای هم که وجود دارد اتحادی است که اکنون میان این کشور‌ها در پشت صحنه به وجود امده است.

آمی گودمن: شما در کتاب خود درباره شبکه الجزیره هم صحبت کرده‌اید.

طارق عزیز: بله، باید نگاهی روشن داشت به راه و طریقی که الجزیره می‌رود. فشاری که در مصر و تونس ایجاد می‌کند و سکوتی که در خصوص بحرین اتخاذ کرده است. در واقع عملکردی گزینشی.

آمی گودمن: و همچنین فشاری که در لیبی وارد می‌کنند.

طارق عزیز: دقیقا؛ حتی در اعزام نیرو هم نقش دارند. می‌دانید که الجزیره در جهان عرب از نفوذ و اعتبار گسترده‌ای در میان مردم برخوردار است. اما اکنون سئوالهای زیادی از سوی مردم مطرح می‌شوند که آن‌ها دقیقا چه چیزی می‌خواهند؟ برای چه کسانی و اهدافی کار می‌کنند؟ می‌دانیم که ارتباطی میان این کانال و حکومت (قطر) وجود دارد. با این وجود نقش و کارکرد آن‌ها در مصر خوب بوده است گرچه این بازهم ناشی از سیاستی است در منطقه که بر مبنای آن از برخی قیام‌ها حمایت می‌شود وبعضی قیام‌های در مناطق دیگر فراموش و نادیده گرفته می‌شوند.

آمی گود من: مثلا؟

طارق عزیز: مثلا در بحرین که همانگونه که گفتم الجزیره سکوت اختیار کرده است. یا نحوه خبررسانی در خصوص لیبی و عراق. اینکه مثلا دائم در خبر‌ها القا می‌شود که «مواظب باشید اینجا القاعده هست». شما این مقوله پرورش ذهن و نگاه را می‌شناسید.

آمی گودمن: و در مورد نحوه تعامل آمریکا با بحرین و سوریه؟

طارق رمضان: من فکر نمی‌کنم که آن‌ها معامله‌ای کنند. آن‌ها بی‌سر و صدا از کاری که عربستان در بحرین می‌کند حمایت می‌کنند، امروزه هیچ اتفاقی در کشورهای نفتی/ استبدادی نمی‌افتد، این برای آمریکا و منافع نفتی‌اش بسیار خطرناک است. در سوریه، همه مردمی که می‌گویند «اوه، تمام این کار‌ها توسط آمریکا و توطئه گریش انجام می‌شود». من می‌گویم نه، در سوریه به مدت ۸ ماه، رییس جمهور باراک اوباما و وزرای اروپایی امید وار بودند بشار اسد دست به اصلاحاتی در درون رژیم بزند، و به نظر می‌رسید که مردم جسور‌تر می‌شدند. آن‌ها بقای او را نمی‌خواستند. در نتیجه آن‌ها تلاش کردند تا اپوزسیون و توده‌ای را که توانایی معامله داشته باشند بیابند، چرا که آن‌ها دو مشکل داشتند.

نیروی محرکه اپوزسیون در سوریه هم اخوان المسلمین و هم چپ‌هایی بودند که چندان توسط آمریکایی‌ها حمایت نمی‌شدند. در نتیجه تلاش کردند تا اپوزیسیون و توده حمایت کننده‌ای بیابند تا بتوانند با آن معامله کنند. و این پروسه ۸ ماه طول کشید. اکنون آن‌ها می‌خواهند حکومت را تغییر دهند، اما با روسیه و چین روبرو شده‌اند که هردو بر سر مخالفت با این پروسه توافق دارند.

و در واقع، شرایط ناآرام می‌تواند برای هر دو طرف جذاب باشد، و همچنین خاورمیانه ناآرام که در این دوره زمانی جایی است که مردم سعی می‌کنند راه‌شان را به سوی دموکراسی بیابند، می‌تواند به دلایل بسیاری جذاب باشد، برای تسلیحاتی که می‌تواند فروخته شود، برای حفاظت از منافع ژئو استراتژیک و مسایل دیگری که از آن حرف نمی‌زنیم، مسئله تخاصم اسراییل و فلسطین. مردمی که در تمام این مباحثات نادیده گرفته می‌شوند فلسطینی‌ها هستند. در کرانه‌ی غربی تظاهراتی شکل گرفت. هیچ کس آنرا پوشش نداد. طوری شده که انگار آن‌ها دیگر وجود ندارند و در واقع این نکته‌ای بنیادی است و اسراییل ساکت است.

علاوه بر این، چیزی که برای آمریکا و همچنین برای کشورهای اروپایی، بسیار مهم است، بازیگران جدید هستند. یعنی کشورهای بریکز (قدرتهای نوظهور اقتصادی) هستند، برزیل، هند، چین، ترکیه، آفریقای جنوبی، اندونزی و روسیه اکنون بازیگران جدید هستند.

در طی ۸ سال گذشته، حضور اقتصادی و نفوذ چین در خاورمیانه ۷ برابر شده است. و اگر این اتفاق در مقیاس اقتصادی انجام گیرد و چرخشی به سمت شرق صورت گیرد، رابطه این کشور‌ها و اسراییل کاملا متفاوت خواهد بود. و این یعنی اینکه چالش‌ها متفاوت خواهند بود، چرا که چین از اسراییل، آنطور که آمریکا حمایت می‌کند، حمایت نمی‌کند. در نتیجه ما می‌بایست تمام این فاکتور‌ها را در نظر بگیریم. من سعی می‌کنم که این مسایل را در کتابم تحلیل کنم مضاف بر اینکه، با احتیاط، هنوز کمی خوشبینی وجود دارد، چراکه مردم اکنون با چالش روبرو شده‌اند. می‌خواهم تاکید کنم دانستن این نکته است که در کشورهای مسلمان، بدون در نظر گرفتن اسلام کاری نمی‌توان کرد، بدون در نظر گرفتن فرهنگشان، وبا این شیوه آن‌ها دوباره به این مرجع اسلامی بازخواهند گشت تا راهی برای سروکله زدن با مسایل واقعی بیایند و نه سوال‌های سیاسی سطحی.

ویدئوی مصاحبه طارق رمضان:

تنگنای فزاینده اسلام‌گرایان در لیبی

hosseinn — Sun, 23 Sep 2012 09:12:23 +0000

چشم‌اندازی از آینده سیاسی اسلام‌گرایان در لیبی در سایه مبارزات مدنی مردم

علی افشاری

علی افشاری - اوضاع در کشور لیبی همچنان پس از حمله خونین به کنسولگری آمریکا نا‌آرام است. ده‌ها هزار نفر از مردم لیبی در روز جمعه گذشته درفراخوانی بنام «لیبی را حفظ کنید» در شهر‌های مهم لیبی جمع گشتند و ضمن محکومیت کشته شدن کریستوفر استیون سفیر آمریکا در لیبی و دیگر مأموران آمریکایی خواهان خلع سلاح گروه‌های نظامی و میلیشا و برقراری نظم در لیبی شدند.

بزرگ‌ترین راهپیمایی با حضور بین ۳۰ تا ۴۰ هزار نفر در بنغازی برگزار شد. راهپیمایی‌کنندگان شعار‌هایی علیه تروریسم و القاعده در لیبی سر دادند و اعلام کردند اجازه نمی‌دهند گروه‌های مرتبط با القاعده خون‌های ریخته‌شده در پای انقلاب لیبی را پایمال کنند. (منبع)

همزمان نزدیک به سه هزار نفر از گروه «کتیبة انصار الشریعة» در بنغازی نیز برای اعتراض به توهین به پیامبر تجمع کردند. رویارویی این دو گروه سرانجام به درگیری خشونت‌بار رسید. البته تعداد کسانی که در مراسم حفظ لیبی شرکت کرده بودند بسیار بیشتر از هواداران کتیبة انصار الشریعة بودند.

روز شنبه، در فردای راهپیمایی جمع چند صد نفره از جوانان خشمگین از فعالیت‌های خود‌سرانه گروه‌های مسلح به دفتر کتیبة انصار الشریعة حمله کردند و از آنان خواستند دفترشان را تخلیه بکنند. اعضاء این گروه مدتی مقاومت کردند اما سرانجام تسلیم شدند و ساختمانشان را ترک کردند. جمعیت معترض وارد ساختمان شدند و تمامی پرچم‌های سیاه کتیبة انصار الشریعة را پایین کشیدند. بخشی از ساختمان به آتش کشیده شد و سلاح‌ها به بیرون منتقل گشت. معترضان در داخل ساختمان بودند تا نیرو‌های ارتش رسیدند و کنترل ساختمان را در دست گرفتند. آن‌ها همچنین چهار نفر را که در ساختمان مرکزی کتیبة انصار الشریعة بازداشت بودند، آزاد کردند.

به‌نظر می‌رسد کاسه صبر مردم لیبی از بی‌نظمی لبریز شده است. دولت جدید به ریاست مصطفی الشکور با دشواری تأمین انتظار افکار عمومی مواجه است. وی باید هر چه سریع‌تر به خلع سلاح و جذب نیرو‌های میلیشا در ارتش و پلیس لیبی اقدام کند.

این گروه اعلام کرد که به خاطر امنیت شهر به اعضاء دستور تخلیه فوری ساختمان را داده است. یوسف الجهانی سخنگوی کتیبة انصار الشریعة گفت: «ما به خواست مردم بنغازی احترام می‌گذاریم و برای برقراری امنیت دفترمان را تخلیه کردیم.» (منبع)

در عین حال این گروه جوانان حمله‌کننده را جمعی از افراد مست و معتاد نامید؛ اتهامی که معمولاً قذافی به مخالفانش نسبت می‌داد. (همان)

کتیبة انصار الشریعة متهم به قتل سفیر آمریکا و سازمان‌دهی حمله به کنسولگری آمریکا در بنغازی است. اما رهبری این گروه این اتهام را رد می‌کند. دو گروه بنام کتیبة انصار الشریعة در لیبی فعالیت دارند. این دو گروه کاملاً از هم جدا هستند و ارتباطی با هم ندارند. کتیبة انصار الشریعة در بنغازی است. رهبری این گروه با محمد الزهاوی است. او از زندانیان سیاسی شاخص در دوران حکومت قذافی بود. وی بعد از آزادی بلافاصله یک گروه مسلح تشکیل داد و در انقلاب لیبی فعالانه مشارکت داشت. گروه کتیبة انصار الشریعة در لیبی بعد از قذافی خواستار تشکیل حکومت دینی و رعایت شریعت اسلام در نظام قانونی جدید شدند. این گروه همچنین در زمینه برقراری امنیت بیمارستان‌ها و مراکز پزشکی، کار‌های خیریه، تمیز کردن جاده‌ها و راه‌های عمومی در بنغازی فعال هستند. همچنین دیدگاه اسلامی بنیادگرایانه و سخت‌گیرانه دارند و بر این اساس مشوق خراب کردن امامزاده‌های شیعیان و معابد صوفیان هستند.

اعضاء این گروه سابقه فعالیت در القاعده ندارند وبا جریان بن‌لادن نیز ارتباط خاصی نداشته‌اند. دیگر گروهی که کتیبة انصار الشریعة نام دارد در شهر درنا است. رهبر این گروه ابوسفیان قومو است که مدتی در زندان گوانتاناما در حبس بوده است. وی نیز در جریان انقلاب لیبی شرکت داشت. (منبع) برخی اعضاء این گروه سابقه مبارزه با نیرو‌های آمریکایی در عراق و افعانستان را دارند و در حال حاضر نیز برخی از آن‌ها در سوریه علیه نیرو‌های نظامی بشار اسد می‌جنگند.

معترضان پس از تسخیر محل تجمع به سمت دو گروه نظامی غیر دولتی دیگر نیز حمله کردند. نخست محل تجمع گروه «ابوسلیم» را مورد حمله قرار داند و آن را تصرف کردند. سپس معترضان به ساختمان مرکزی گروه «رفح الله الصحتی» را آماج تهاجم قرار دادند. با مقاومت نیرو‌های این بریگارد کار به خشونت کشیده شد و حداقل چهار نفر کشته شده و ده‌ها نفر مجروح گشتند.

کتیبة انصار الشریعة . گرایش غالب افکار عمومی لیبی اسلام‌گرایی در دولت و گرایش‌های افراطی را برنمی‌تابد و در برابر کشاندن انقلاب لیبی به سمت تخاصم با غرب و همسویی با جریان بنیادگرایی مذهبی مقاومت می‌کند.

بریگارد «رفح الله الصحتی» اگرچه غیر دولتی است اما همکاری نزدیکی با نیروهای وزارت دفاع لیبی دارد و بنا به نظر برخی از ناظران، ستون فقرات امنیت بنغازی محسوب می‌شود. (منبع) این گروه در تأمین امنیت اجرای انتخابات دولت انتقالی در منطقه بنغاری نقش مهمی داشت. بریگارد رفح الله الصحتی مدعی است حمله‌کنندگان توسط نیرو‌های هوادار قذافی و رژیم گذشت لیبی سازماندهی شده بودند؛ امری که حمله‌کنندگان به‌شدت رد می‌کنند و شعار‌های آن‌ها مبنی بر محکومیت تروریسم و لیبی و لیبی نیز با مواضع حامیان قذافی سازگاری ندارد.

وزارت دفاع و نخست‌وزیر لیبی و شورای نیرو‌های مسلح این کشور حمله مهاجمان و معترضان به جمع شدن گروه‌های مسلح غیر دولتی را محکوم کردند. محمد المغریف رئیس دولت انتقالی نیز طرفین را به خویشتن‌داری دعوت کرد.

اما به‌نظر می‌رسد کاسه صبر مردم لیبی از بی‌نظمی لبریز شده است. دولت جدید به ریاست مصطفی الشکور با دشواری تأمین انتظار افکار عمومی مواجه است. وی باید هر چه سریع‌تر به خلع سلاح و جذب نیرو‌های میلیشا در ارتش و پلیس لیبی اقدام کند. از سوی دیگر برخی از این گروه‌های مسلح متحد و ابزار دست دولت هستند و به سادگی نمی‌توان آن‌ها را منحل نمود.

اسلام‌گرایان و طرفداران حکومت دینی نیز به‌سادگی عرصه را ترک نمی‌کنند. اما تظاهرات‌های اخیر نشان داد گرایش غالب افکار عمومی لیبی اسلام‌گرایی در دولت و گرایش‌های افراطی را برنمی‌تابد و در برابر کشاندن انقلاب لیبی به سمت تخاصم با غرب و همسویی با جریان بنیادگرایی مذهبی مقاومت می‌کند. همچنین معلوم شد حضور گروه‌های اسلام‌گرای افراطی در مبارزه با قذافی لزوماً به معنای قدرت گرفتن این نیرو‌ها در سامان سیاسی لیبی بعد از قذافی نیست. در جریان انقلاب برخی نگران بودند مبارزه طرفداران حکومت دینی، جهاد گرایان و قرار دادن شریعت اسلام به عنوان مبنای قانونی با حکومت قذافی می‌تواند نوعی از اسلام‌گرایی اقتدارگرا را جایگزین دیکتاتوری قذافی کند. اما مسیر تحولات کنونی لیبی نشان می‌دهد در این عرصه عامل تعیین‌کننده، توازن قوا در بین نیرو‌های مبارز و گرایش غالب افکار عمومی است نه صرف حضور اسلام‌گرایان افراطی. اگر برآیند نیرو‌های سیاسی موافق آن‌ها نباشند، هر چقدر هم اسلام‌گرایان در مبارزه با حکومت‌های غیر مردم‌سالار مستقر نقش داشته باشند اما در تحلیل آخر قادر نیستند در دوره استقرار نظم جدید سیاسی حتماً نقش‌آفرینی جدی داشته باشند و ناگزیر به حاشیه می‌روند. اما اگر اکثریت مردم حامی چنین نگرشی باشد آنگاه در نظامی متکی بر انتخابات دیگر نمی‌توان جلوی قدرت گرفتن مدافعان حکومت اسلامی را گرفت.

تظاهرات و حضور ده‌ها هزار نفر از مردم لیبی پروسه تبدیل تهدید حادثه خونین بنغازی به فرصت همبستگی لیبی علیه بی‌نظمی و تثبیت نظام سیاسی جدید را تقویت نمود.

آمریکا، لیبی و ترکش‌های حادثه خونین بنغازی

politics — Mon, 17 Sep 2012 09:20:13 +0000

علی افشاری

علی افشاری − حادثه تکان دهنده کشته شدن سفیر و سه کارمند سفارت آمریکا در بنغازی، اتفاقی بود که پیامدهای مهمی برای دو کشور لیبی و آمریکا دارد و همچنین از دشواری‌ها و چالش‌های کنونی لیبی نیز خبر می‌دهد.

از همان ابتدا هم معلوم بود که این حمله سازمان یافته نمی‌تواند ناشی از حضور خودجوش عده‌ای از افراد خشمگین از فیلم توهین‌آمیز به پیامبر اسلام باشد. تحقیقات تکمیلی نشان می‌دهد که حمله کنندگان قبل از ماجرای فیلم جنجالی برای حمله به کنسولگری امریکا در سالگرد یازدهم سپتامبر برنامه ریزی کرده بودند. ازدحام حدود ۲۰۰ نفر از معترضان در جلوی کنسولگری پوشش لازم برای اجرای برنامه آنها را فراهم کرد. مقامات حکومت لیبی ابتدا انگشت اتهام را به سمت طرفداران قذافی اشاره رفتند. اما چندی بعد محمد المقریف رئیس جمهور این کشور اطلاع داد که پس از بازداشت ۵۰ نفر از مظنونان به این اطلاعات رسیده‌اند که حمله قطعا از قبل برنامه ریزی شده بوده و "خارجی‌ها" آنها را اجرا کرده‌اند. وی آنها را مرتبط با القاعده معرفی کرد که هنوز معلوم نیست ارتباط تشکیلاتی مستقیم دارند یا گروهی مجزا و صرفا طرفدار هستند. بنا به ادعای وی، تروریست‌ها از چند ماه پیش از چند مسیر مختلف و عمدتا از طریق کشور‌های مالی و الجزایر وارد خاک لیبی شده‌اند. (منبع)

حمله برنامه‌ریزی شده

پیام ایمن الظواهری از رهبران القاعده یک روز قبل از حمله فوق منتشر شد. در این پیام وی به کشته شدن ابو یحیی اللیبی نفر دوم القاعده اشاره کرده بود که دو ماه پیش در پاکستان کشته شده بود. و سپس از مردم لیبی خواسته بود تا به اقدامی تلافی جویانه دست بزنند.

شاخه القاعده در یمن پس از انفجار به تجلیل از حرکت پرداخت، اما مستقیما مسئولیت کشته شدن سفیر امریکا در لیبی و دیگر کشته شدگان آمریکائی را بر عهده نگرفت. القاعده در پیامی دیگر از مسلمانان جهان و بخصوص ساکنین کشور‌های غربی خواسته است تا به سفارت‌های آمریکا حمله نمایند. این گروه جهادی با صدور بیانیه‌ای اظهار داشت :"کشته شدن ابو یحیی اللیبی الهام بخش پسران عمر مختار در لیبی شد تا انتقام توهین کنندگان به پیامبر را بگیرند." (منبع)

بر خلاف گزارش‌های اولیه که حاکی از کشته شدن ده نفر از نگهبانان لیبیایی بود، مصطفی عبدالشکور نخست وزیر این کشور اعلام کرد که در حادثه حمله به کنسولگری امریکا هیچ شهروند لیبی کشته نشده است. (منبع)

در رسانه‌های آمریکا این سؤال پیش کشیده می‌شود که آیا آمریکا در ازای کمکی که به انقلاب لیبی و سرنگونی قذافی کرد، امتیازاتی به لحاظ استراتژیک کسب کرده است یا نه؟ یا باز به مانند برخی تجارب گذشته منافع استراتژیک را قربانی فوائد تاکتیکی نموده است؟ اساسا رویکرد آمریکا به بهار عربی این کشور را آسیب پذیر کرده یا این اتفاقات عوارض موقتی است؟
رویداد پر هزینه لیبی، شوکی به آمریکا نیز وارد کرد تا دشواری‌های بازسازی رابطه و تعیین جایگاه خود در فضای جدید کشور‌های عربی را دریابد.

نوع تهاجم و آمادگی و میزان سلاح‌های سنگینی که در اختیار حمله کنندگان بود روشن می‌سازد که آنها سازمان یافته بودند و گروهی غیر حرفه‌ای نبودند. حمله در ساعت ۹ و ۳۰ دقیقه شب صورت گرفت. ابتدا گروه کوچکی از افراد مسلح جلوی کنسولگری جمع شدند. سپس معترضین عادی و غیر مسلح به جمع آنها پیوستند. اما ناگهان افراد سیاه پوشی که چهره خود را پوشانده بودند و پرچم‌های سیاه داشتند در خود رو‌های مجهز به سلاح‌های سنگین نظامی جلو کنسولگری ظاهر شده و افراد سیاهپوش پس از بالا رفتن از دیوار، وارد حیات کنسولگری شدند و نارنجک به سمت سفارت پرتاب کردند. بین آنها و مامورین حفاظت از کنسولگری درگیری مختصری در گرفت.. یکی از شاهدان صحنه می‌گوید آنها نگهبان‌ها را کافر قلمداد کردند و با صدای الله اکبر به سمت آنها شلیک می‌کردند. محافظان مجروح شدند.

در حمله نخست یک نفر از پرسنل آمریکائی کشته می‌شود. اما نیرو‌های گارد لیبیایی و آمریکایی، که کریستوفر استیونز را پیدا نکرده بودند، بدون او ساختمان کنسولگری را ترک کردند و به خانه امن رفتند. اما این خانه نیز از سوی نیروهای مهاجم شناسایی شده بود و در حمله دوم دو نفر دیگر از مامورین آمریکایی کشته می‌شوند. سفیر امریکا بعدا توسط مردم عادی از محل انفجار بیرون آورده می‌شود و تا موقع رسیدن به بیمارستان زنده بوده ولی در آنجا می‌میرد. پزشکان علت مرگ وی را خفگی ناشی از استنشاق دود انفجار عنوان کرده‌اند. (منبع)

دیگر سندی که فرضیه سازمان یافتگی قبلی این حرکت را تایید می‌کند، اشراف اطلاعاتی حمله کنندگان بوده است. مجموعه کنسولگری امریکا از چهار ساختمان یک طبقه در داخل محوطه بزرگی از باغ‌ها تشکیل شده است. مهاجمین مسلح همه ساختمان‌ها را با راکت هدف قرار دادند اما حمله اصلی را متمرکز به ساختمانی کردند که سفیر آمریکا در آن حضور داشت، به گونه‌ای که انگار می‌دانستند وی دقیقا در کجا قرار دارد. همچنین آنها محل خانه امن را نیز می‌دانستند. مقامات رسمی لیبی می‌گویند حمله کنندگان در داخل دستگاه امنیتی این کشور نفوذ کرده بودند.

البته گزارش دیگری می‌گوید که محافظان سفارت به این دلیل مقاومت نکردند و صحنه را زود ترک کردند که بخشی از آنها نیز به توهین به پیامبر معترض بودند و انگیزه‌ای برای ایستادگی در برابر مهاجمان را نداشتند، در نتیجه پست خود را رها کردند. این گزارش مدعی است همکاری مستقیم و یا غیر مستقیم این گروه باعث شد تا تروریست‌ها بتوانند وارد محوطه کنسولگری بشوند. (منبع)

روزنامه ایندپیندنت به نقل از دیپلمات‌های ارشد آمریکائی فاش ساخت وزارت خارجه آمریکا دو روز قبل از حمله به سفارت هایش در لیبی و مصر اطلاعات معتبری دریافت کرده بود که سفارت‌های امریکا ممکن است آماج حمله واقع شوند ولی این وزارتخانه هشداری به دیپلمات‌ها نداده بود. سفیر آمریکا در لیبی به تازگی از سفری اروپایی به لیبی بازگشته بود. قبل از حضور وی در بنغازی، وضعیت امنیتی کنسولگری مناسب و ایمن اعلام شده بود. (منبع) اما کاخ سفید اعلام کرد هیچگونه گزارش اطلاعاتی‌ای را که توصیه عملی مشخصی داشته باشد، قبل از حمله به سفارت لیبی دریافت نکرده است. (منبع)

بدینترتیب باور رو به رشدی وجود دارد که حمله خونین به کنسولگری آمریکا در بنغازی حمله‌ای از قبل طراحی شده و سازمان یافته مرتبط با سالگرد یازدهم سپتامبر و با هدف انتقام گیری از دولت آمریکا بوده است. اگرچه اطلاعاتی که تا کنون موجود است هنوز به صورت قطعی این ادعا را ثابت نمی‌کند. یکی از سخنگویان کاخ سفید نیز مدعی شد هنوز مدرک قطعی در خصوص حمله از پیش برنامه ریزی شده وجود ندارد. (منبع)

وضعیت در لیبی

اما اهمیت اصلی این رویداد بحران آفرین تبعات آن است که تغییراتی انکار نا پذیر را در صحنه سیاسی لیبی و روابط آمریکا و لیبی ایجاد می‌کند.

پایه اصلی این اتفاق وجود مشکلات امنیتی و ضعف اقتدار دولت جدید لیبی است. خلاء قدرت مجال تحرک به گروه‌هایی می‌دهد که هدف بی ثبات سازی لیبی را برای تحمیل موجودیت سیاسی خود دنبال می‌کنند. اگرچه تعداد نیرو‌هایی که به اعتراض خشونت بار در برابر ساختمان نمایندگی سفارت آمریکا در بنغازی پرداختند اندک و از چند صد نفر تجاوز نمی‌کردند و در مقابل آن جمع به مراتب بیشتری از مردم لیبی به محکومیت توامان حمله خشونت بار به سفارت آمریکا و مرگ سفیر آمریکا و توهین به پیامبر پرداختند. اما نیروی تخریب کننده این گروه اقلیت کم نیست.

وضعیت لیبی پس از انقلاب اگرچه بهتر از انتظارات و پیش‌بینی‌ها است ولی هنوز خلاء قدرت و عدم تثبیت نظام سیاسی جدید مشکل اصلی است. حمله تروریستی اخیر باعث شد تا وجود هرج و مرج و فعالیت گروه‌های مسلح غیر دولتی برجسته گردد. در حال حاضر یکی از خواست‌های اصلی جامعه لیبی در محکومیت خشونت صورت گرفته بر علیه دیپلمات‌های امریکایی خلع سلاح گروه‌های مسلحی است که در انقلاب و مبارزه بر علیه قذافی شرکت داشتند. هنوز ارتش و پلیس نتوانسته‌اند فضای نظامی و امنیتی را کاملا در اختیار بگیرند. برخی از این گروه‌های شبه نظامی در داخل نیرو‌های نظامی و امنیتی نیز نفوذ دارند. وضعیت بد اقتصادی و انتظارات سریع برای بهبود اوضاع نیز باعث می‌شود تا هر از چند گاهی اعتصاب‌هایی به وقوع بپیوندد و زمینه را برای آشوب مساعد سازد. همچنین آتش نزاع‌های قومی و مذهبی نیز برافروخته است. نیرو‌های مسلحی که در انقلاب شرکت داشتند هنوز نتوانسته‌اند در نظم جدید سیاسی کشور جذب شوند و شکاف بین انتظارات آنها و واقعیت‌های صحنه جدید از عوامل اصلی تنش است که اجازه نداده دولت انتقالی اقتدارش را حاکم گرداند. آنها توقع دریافت امتیازات و نفوذ سیاسی دارند. عدم تحقق این انتظارات نقشی مهمی در تداوم بحران خلاء امنیت در لیبی دارد.

عاملی دیگری که در حمله به کنسولگری آمریکا در بنغازی موثر بود وضعیت خاص شهر بنغازی و حضور کم رنگ تر قانون و نظم در این منطقه است. وجود تنش بین نیروهای این منطقه و حکومت مرکزی بر سر خود مختاری فضا را برای آشوب مساعد نموده است.

اکثریت مردم لیبی مخالف برخورد‌های خشونت آمیز با نمایندگان دولت امریکا هستند. گروه‌های مختلف و متعددی از جامعه لیبی و دولتمردان این کشور صریحا قتل سفیر آمریکا را به عنوان عملی غیر انسانی و نفرت‌انگیز محکوم کردند. مفتی ارشد لیبی شیخ صادق القریانی نیز با صدور فتوایی حمله و قتل دیپلمات‌های امریکایی را ممنوع کرد و حادثه رخ داده را نیز تقبیح نمود. او بیان قاتلان دیپلمات‌های آمریکایی را لعنت کرد و گفت طبق سیره پیامبر حمله به سفارت‌های خارجی مجاز نیست. او به حدیثی از پیامبر استناد کرد کسانی که افراد خارجی که در بین مسلمانان به صلح زندگی می‌نمایند را می‌کشند، به بهشت نمی‌روند. او مردم لیبی را به اقدام علیه حرکت‌های تروریستی و آشوب گرایانه دعوت کرد که هم باعث بد نامی اسلام می‌شود و هم دنیا را علیه لیبی بسیج می‌کند. او این حمله را در تداوم حملات، مجازات‌های خود سرانه و در گیری‌ها در مناطق میستراتا، طرابلس و زیلتن و دیگر مناطق و بخصوص تخریب معابد مذهبی و امامزاده‌ها در رجما و عجیلات برشمرد. (منبع)

بر مبنای برخی از گزارش‌ها سفیر آمریکا فرد محبوبی در لیبی بوده و معمولا هر جا می‌رفته است مورد استقبال مردم قرار می‌گرفته است. جمع‌های بزرگی از مردم لیبی و بخصوص بنغازی پی از مرگ وی به تسلیت و بزرگداشت کریستوفر استیونز پرداختند و به او لقب "دوست لیبی" دادند. (منبع)

گروه‌هایی که سعی کرده‌اند دستاویزی از فیلم جنجالی برای بهبود موقعیت سیاسی خود در لیبی پیدا کنند، متنوع هستند. در یک دسته بندی کلی می‌توان آنها را به دو دسته تقسیم نمود. نخست بقایای حکومت قذافی و قبایل متحد او که سعی می‌کنند تا با گسترش بی ثباتی وضعیت لیبی را به قبل از انقلاب نزدیک نمایند. آنها حضور منسجمی ندارند اما به شکل پراکنده فعالیت‌هایی را انجام می‌دهند. آنان در پی انتقام گیری از آمریکا نیز هستند که از دید آنان عامل اصلی سرنگونی حکومت قذافی است. اما در عین حال این نکته قابل توجه است که در شهر سیرت، زادگاه قذافی و کانون اصلی حامیان وی، اعتراض چشمگیری نسبت به فیلم "بی‌گناهی مسلمانان" روی نداد، امری که می‌تواند تایید کننده این انگاره باشد که طرفداران قذافی در حمله به نمایندگی آمریکا در بنغازی نقش نداشته‌اند.

اما گروه‌های دیگری هستند که وزن بیشتری از هواداران قذافی دارند و هدف مشترک گسترش خشونت و بی ثباتی در لیبی را دنبال می‌کنند. گروه‌های اسلام‌گرای افراطی که در انتخابات اخیر لیبی شکست فاحشی خوردند اینک از گسترش ناامنی در لیبی حمایت می‌کنند. همچنین آنها خواهان افزایش تنش و درگیری با آمریکا هستند. خصومت با آمریکا از عناصر قوی ایدئولوژی و گفتمان آنها است.

مقامات دولت لیبی این گروه‌ها را به القاعده منتسب می‌کنند. ولی گروهی که قبلا رسما با القاعده همکاری داشت به رهبری عبدالحکیم بالحاج در جریان انقلاب لیبی موضعش را تغییر داد و اینک با تشکیل حزب الوطن مبارزه سیاسی را دنبال می‌کند. گروه‌های کوچک تندرو بیشتر اهدافی شبیه القاعده را دنبال می‌کنند و یا با آنها همسو هستند تا اینکه ارتباط تشکیلاتی داشته باشند. البته سلفی‌ها در لیبی به مانند دیگر کشور‌های اسلامی می‌کوشند از این موضوع فرصتی برای خود بسازند. اما آن گونه که نتایج انتخابات لیبی نشان داد، اسلام‌گرا‌های افراطی وزن کمی در لیبی دارند و نمی‌توانند معادلات سیاسی لیبی را تحت تاثیر قرار دهند. اما قدرت تخریی دارند.

البته در مواجهه با آمریکا کلا نیروهای اسلام گرا موضع مثبتی ندارند اما جریان‌های معتدل مانند اخوان المسلمین سیاست خصومت نیز ندارد ولی خواهان جدایی لیبی از جریان همسو با آمریکا در عرصه بین المللی است. اما گرایش غالب در افکار عمومی در لیبی طرفداری از روابط خوب با غرب است.

اینک دولت جدید لیبی در وضعیت تعیین کننده‌ای قرار دارد اگر نتواند بر بحران ناامنی و اقتدار فائق شود مشروعیت آن متزلزل خواهد گشت. از این رو شاید دولت لیبی بتواند از این تهدید فرصتی برای خود بسازد تا با متحد کردن جامعه لیبی علیه خشونت و اعمال خود سرانه بتواند به خلاء قدرت پایان بخشیده و فرایند خلع سلاح گرو‌های مسلح را شتاب بخشد. از این زاویه چه بسا حمله شورای عالی امنیتی لیبی به تیپ شهدای میلانا و از بین بردن محل استقرار نفرات آن بتواند نقطه آغاز این حرکت باشد.

روز یکشنبه بعد از هشدار‌های متعدد شورای عالی امنیت لیبی به این تیپ و تقاضا برای آزادی دو تن از اعضاء این شورا که این تیپ آنان را گروگان گرفته بود و پاسخ منفی محمد ورفلی رهبر این تیپ، فرماندهی شورا با تجهیزات سنگین نظامی به محل استقرار تیپ حمله کرد. بعد از آزادی گروگان‌ها، نفرات زیادی از تیپ مزبور بازداشت شدند و ستاد آنها تخریب گشت. (منبع)

پرسش‌های مطرح در آمریکا

در رسانه‌های آمریکا این سؤال پیش کشیده می‌شود که آیا آمریکا در ازای کمکی که به انقلاب لیبی و سرنگونی قذافی کرد، امتیازاتی به لحاظ استراتژیک کسب کرده است یا نه؟ یا باز به مانند برخی تجارب گذشته منافع استراتژیک را قربانی فوائد تاکتیکی نموده است؟ اساسا رویکرد آمریکا به بهار عربی این کشور را آسیب پذیر کرده یا این اتفاقات عوارض موقتی است؟

آنچه مهم است لزوم بازنگری در سیاست‌های آمریکا برای پیدا کردن موقعیت مناسب در کشور‌های اسلامی پس فروپاشی دیکتاتور‌ها است. همچنین این موضوع به رقابت‌های انتخاباتی آمریکا و شکاف بین دو حزب هم دامن زده است. برخی از جمهوری خواهان به ایراد از سیاست مصالحه جویی اوباما با جهان اسلام برخاسته‌اند و سرمایه گذاری وی را در این حوزه بی‌حاصل می‌دانند.

رویداد پر هزینه لیبی، شوکی به آمریکا نیز وارد کرد تا دشواری‌های بازسازی رابطه و تعیین جایگاه خود در فضای جدید کشور‌های عربی را دریابد. اما هر تغییری که در رابطه لیبی و آمریکا رخ دهد، بعید است منجر به تضعیف رابطه کنونی دو کشور شود. به احتمال زیاد نوع رابطه امنیتی و سیاسی تغییراتی محدود پیدا خواهد کرد. چالش دیگر پیش روی آمریکا حضور نظامی و امنیتی در لیبی است که خود می‌تواند روابط دو کشور را در درازمدت دچار مشکلات نماید. اسناد به سرقت رفته از کنسولگری آمریکا در بنغازی دیگر نگرانی آمریکا است که باید منتظر ماند دید که محتوی این اطلاعات چیست و افشای آنها چه پبامد‌هایی در بر دارد.

عکس:

کنسول‌گری آمریکا در بنغازی در حال سوختن

شورای امنیت، علاج واقعه قبل از وقوع

Wed, 29 Aug 2012 10:26:59 +0000

سعید بیانی

سعید بیانی − خبری در روزنامه تلگراف لندن در ۲۲ اوت به چاپ رسید که متن آن از لحاظ محتوایی برای اکثر ایرانیان و آن دست از غیر ایرانیانی که کمی با ماهیت نظام اسلامی آشنایی دارند، نه تازگی داشت و نه جذابیت، ولی البته نگران‌کننده بود.

این روزنامه پرتیراژ بریتانیایی نوشت: " منابع خبری و مقامات ارشد امنیتی کشور‌های غربی این خبر را تأیید کرده‌اند که آیت‌الله خامنه‌ای به سپاه قدس دستور داده است تا حملات خود علیه غرب و متحدانش را تشدید کند." (منبع) مردم ایران طی ۳۳ سال سلطه جمهوری اسلامی بر تمامی شئون شهروندان، همواره شاهد ترورهای دهشتناک مخالفان و منتقدان در داخل و خارج از ایران بوده‌اند و بنابراین از این نظر، این خبر تازگی ندارد. هدف این ترورها پیشبرد خط « النصر بالرعب » بوده است. غربی‌ها و شهروندان دیگر کشورها از جمله اسراییل نیز از آماج حملات تروریستی و مرگبار حکومت اسلامی بوسیله عوامل خارجی خود در امان نبوده‌ است.

با این حال با قاطعیت نمی‌توان صحت خبر روزنامه ‌تلگراف را تصدیق کرد، زیرا تنها با اطلاعات کامل، مستند و تصدیق شده می‌توان خبر و موضوعی را تحلیل و بر اساس آن اظهار نظر کرد. اما تنها بر پایه داده‌های خود می‌توان این گونه مسئله را طرح کرد که آیا در چنین زمان خطیری که منطقه آبستن تحولات عظیمی است، حکومت انگیزه و پتانسیل برای چنین اعمال تروریستی را دارد.

جنبش‌های عربی منطقه در دو سال گذشته درسهای فرامو‌ش‌ناشدنی و تاثیرگذاری را نیز در اختیار مردم ایران قرار دادند: صبر و پایداری، غلبه بر ناامیدی حاصل از سرکوب لگام‌گسیخته حکومت، اتحاد و اجتماع اپوزیسیون بر روی نقاط مشترک و دوری از تفرقه‌ای که یا خودساخته است یا حکومت آنرا دامن زده، انتقال بدنه اصلی رهبری جنبش به خارج از کشور، تاکید و اصرار بر تغییرات بنیادی در ساختار سیاسی کشور و بسیاری از موارد دیگر.

در بخشی از این گزارش آمده که مقامات امنیتی غرب به روزنامه تلگراف گفته‌اند: "نتیجه‌گیری استراتژیک ایران بدین نحو است که این کشور در مقابل تهدید امنیت ملی‌اش « نمی‌تواند منفعلانه عمل کند». با توجه به تهدیدات جدید مطرح شده در منطقه و حمایت غرب از ارتش آزادی‌بخش سوریه، ائتلاف استراتژیک ایران با سوریه در معرض خطر است و این مسئله می‌تواند دسترسی ایران به حزب الله لبنان را به طور جدی مختل کند."

جدا از این گزارش روزنامه تلگراف، در خبرها و گزارش‌های رسانه‌های مستقل، از پیش آمده که جمهوری اسلامی کمک‌های شایانی به اسد در جهت بقای حکومتش کرده است، اما به واقع چرا باید در حالی که تمامی کشورهای منطقه و مردم سوریه برای برانداختن حکومت خونریز و جنایتکار اسد همراه و هم‌رای شده‌اند، جمهوری اسلامی از تمام ظرفیت‌های نظامی، مخابراتی و اطلاعاتی، لجیستیکی و دیپلماتیک خود استفاده کند تا مگر چند صباحی به عمر حکومت اسد در سوریه قوام و دوام بخشد؟ همواره گفته‌اند علاج واقعه را قبل از وقوع باید کرد. پس چرا کشورهای غربی و بویژه اروپایی با تمامی مدارک و مستنداتی که از ترورهای جمهوری اسلامی علیه مخالفان و حتی شهروندان خود داشته است (منبع)، و این خود نقض فاحش حقوق بشر محسوب می‌شود، برای یکبار هم که شده در مقابل چنین اعمال ننگینی ایستادگی نکرده‌اند و پرونده ترورهای این رژیم را به شورای امنیت نبرده‌اند؟

درس‌های بهار عرب و جنبش سبز

نزدیک به دو سال از آغاز بهار عرب و تحولات منطقه که از شمال آفریقا آغاز شد، گذشته است. قبل از آن، پیش‌لرزه‌های این تحولات عظیم در نقطه‌ای دیگر احساس شد که کانون آن ایران بود. جنبش سبز با تمامی فراز و فرودهایش، در سه سال گذشته تاثیر بی چون و چرایی بر این تحولات داشته است. در زمان شکل‌گیری جنبش سبز بعد از انتخابات پر مناقشه در سال ۱۳۸۸، به اذعان تمامی کارشناسان، چشم و گوش تمامی جهانیان و به خصوص مردم خاورمیانه به تحولات ایران معطوف شده بود. این جنبش درس‌های آموزنده بسیاری را در اختیار مردم تشنه به آزادی و دموکراسی در خاورمیانه گذارد؛ استفاده از پتانسیل عظیم شبکه‌های اجتماعی در جامعه با بکارگیری ابزارآلات مدرن، تشکیل هسته‌های محلی غیر‌متمرکز و با رهبری غیر‌متمرکز، برگزیدن شیوه‌های مبارزاتی بدون خشونت، تشویق و ترغیب بدنه اصلی نیروهای سرکوبگر و حامی حکومت برای خروج از دایره قدرت و بسیاری از شیوه‌های دیگر را در دوران شکوفایی و بلوغ جنبش سبز به دفعات شاهد بوده و در مورد آن خوانده و شنیده‌ایم. بی‌شک نمی‌توان از کنار این درس‌های آموزنده‌ای که مردم ایران در اختیار دیگر مردم منطقه گذارد، به آسانی گذشت.

البته جنبش‌های عربی منطقه نیز در دو سال گذشته درسهای فرامو‌ش‌ناشدنی و تاثیرگذاری را نیز در اختیار مردم ایران قرار دادند: صبر و پایداری، غلبه بر ناامیدی حاصل از سرکوب لگام‌گسیخته حکومت، اتحاد و اجتماع اپوزیسیون بر روی نقاط مشترک و دوری از تفرقه‌ای که یا خودساخته است یا حکومت آنرا دامن زده، انتقال بدنه اصلی رهبری جنبش به خارج از کشور، تاکید و اصرار بر تغییرات بنیادی در ساختار سیاسی کشور و بسیاری از موارد دیگر. رهبر جمهوری اسلامی و حلقه امنیتی و اطلاعاتی حکومت دو سال پیش توانست از خطری جدی که موجودیت کل نظام را تهدید می‌کرد برای مقطعی بگریزد، اما رژیم نیک می‌داند که در عصر تکنولوژی و ارتباط گسترده مردم در دهکده جهانی، این اطلاعات و درس‌های آموزنده از هر سوی جهان مرتب در حال دست به دست شدن و بازآموزی است. بی‌جهت نیست که پارازیت‌ها بر روی شبکه‌های خبری ماهواره‌ای فارسی زبان و خارجی بوسیله دستگاه‌های خریداری شده از روسیه، هر روز شدیدتر و دامنه آن در سراسر کشور گسترده‌تر می‌شود. فیلترینگ بر روی سایت‌های خبری و تحلیلی شدیدتر و ابزار آن پیچیده‌تر شده است و هر روز صحبت از طرح اینترنت پاک، حلال و ملی، شکل جدی‌تری به خود می‌گیرد.

اما سئوال اساسی اینجاست که آیا حکومت توانسته برای آنچه جنگ نرم دشمنان می‌خواند و ما آن را گردش آزاد اطلاعات می‌نامیم، راه چاره‌ای اندیشیده و این چرخه سریع گردش اطلاعات را آهسته و یا متوقف کند؟ جواب منفی است. حتی با خرج‌های میلیاردی نیز نتوانسته است این گردش را کند کرده و از نفس بیاندازد. بی شک امواج سهمگین سیر تحولات منطقه، بعد از سرنگونی رژیم اسد به ایران خواهد رسید. برای آن زمان، اپوزیسیون باید اختلافات خودساخته و بی ارزش را کنار گذاشته و از هم اکنون با برنامه‌ای منسجم از فرصت‌های به دست آمده نهایت استفاده را ببرد. اپوزیسیون باید بداند که فرصت همواره برای تغییرات بنیادی در یک کشور در دسترس نیست و در این برهه زمانی، جای هیچ نوع جنگ برای قدرت‌گیری هیچ حزب و دسته‌ای برای آینده ایران نیست. اولین قدم تشکیل کنگره‌ای ملی با شرکت تمامی گروه‌ها و احزاب مخالف از هر گرایش و تفکر است تا راه برای هدف اولیه یعنی برکناری حکومت جمهوری ولایت فقیه و سپس انتخابات آزاد برای تعیین نوع و شکل حکومت، هموار شود.

آیا حکومت توانسته برای آنچه جنگ نرم دشمنان می‌خواند و ما آن را گردش آزاد اطلاعات می‌نامیم، راه چاره‌ای اندیشیده و این چرخه سریع گردش اطلاعات را آهسته و یا متوقف کند؟ جواب منفی است. حتی با خرج‌های میلیاردی نیز نتوانسته است این گردش را کند کرده و از نفس بیاندازد. بی شک امواج سهمگین سیر تحولات منطقه، بعد از سرنگونی رژیم اسد به ایران خواهد رسید. برای آن زمان، اپوزیسیون باید اختلافات خودساخته و بی ارزش را کنار گذاشته و از هم اکنون با برنامه‌ای منسجم از فرصت‌های به دست آمده نهایت استفاده را ببرد. اپوزیسیون باید بداند که فرصت همواره برای تغییرات بنیادی در یک کشور در دسترس نیست و در این برهه زمانی، جای هیچ نوع جنگ برای قدرت‌گیری هیچ حزب و دسته‌ای برای آینده ایران نیست.

حکومت از هم‌اکنون در حال برنامه‌ریزی حساب شده برای مقابله با خطرهای آتی است، جمهوری اسلامی از فاز برخورد نرم و نرم‌افزاری گذشته، آلارم‌های خطرش به صدا درآمده و وارد فاز عملیاتی سخت و میدانی شده است. تهدیدات حیدر مصلحی، وزیر اطلاعات، و دیگر مقامات امنیتی رژیم برای مقابله با غرب تا اینجای کار عملی شده است (منبع). ترورهای مشابه با شیوه‌های یکسان شهروندان و دیپلمات‌های اسرائیلی در بانکوک، تفلیس، دهلی نو و بلغارستان تا به حال جان ۶ نفر را گرفته و دهها نفر را زخمی کرده است. این عملیات‌ تروریستی هر بار ابعاد پیچیده‌تری بخود گرفته است. اگر سپاه قدس در تایلند و تفلیس از عوامل غیر حرفه‌ای استفاده کردند که به ناکامی و افتضاح کشیده شد (منبع)، در مقابل، عملیات در بلغارستان با بهره‌گیری از عوامل غیر ایرانی، بسیار بی‌نقص و بدون گذاردن کوچکترین رد‌پایی از عامل ترور (دستگاه‌های اطلاعاتی و امنیتی نتوانستند در ساعات اولیه هویت اصلی و ملیت وی را تشخیص دهند) جان چندین نفر را گرفت، با این حال نخست وزیر بلغارستان پس از دیدار با نخست وزیر انگلستان طی مصاحبه‌ای مطبوعاتی به نقل از دیوید کامرون گفت که اطلاعاتی در اختیار دارد که نشان می‌دهد جمهوری اسلامی و حزب الله لبنان در پس انفجار اتوبوس گردشگران اسرائیلی در فرودگاه بورگاس بوده‌اند.(منبع) چندی پیش نیز روزنامه واشنگتون‌پست نیز در گزارشی به نقل از منابع اطلاعاتی و امنیتی غرب از طرح تروریستی جمهوری اسلامی برای ترور دیپلمات‌های آمریکایی، اسراییلی و یهودیان در هفت کشور جهان پرده برداشت (منبع). از این پس، جمهوری اسلامی برای بقا می‌جنگد و در این راه، ویرانی کشور، کشته و زخمی شدن هزاران و حتی میلیونها انسان بی‌گناه برای او محلی از اعراب ندارد، چرا که به گفته آیت الله خمینی مهم " حفظ نظام است که از اوجب واجبات است."

سقوط اسد، حلقه محاصره تروریست ها

۱. کمک‌های مالی - بعد از جنگ ۳۳ روزه اسراییل با حزب الله لبنان در سال ۲۰۰۶، اغلب زیر ساخت‌های لبنان به‌خصوص در جنوب کشور، بطور کامل نابود شد، بسیاری از نیروها و فرماندهان ارشد حزب الله لبنان کشته یا اسیر شده و قدرت نظامی و انبارهای تسلیحاتی و موشکی آن نابود شد. اما در کمتر از یک سال توسط جمهوری اسلامی، نه تنها انبارهای موشکی حزب الله به حالت اصلی خود بازگشت بلکه به موشک‌هایی با برد بیشتر و بالاتر تجهیز شد. در سال ۲۰۰۲، کمک‌های مالی جمهوری اسلامی به حزب الله رقمی بالغ بر ۶۰ تا ۱۰۰ میلیون دلار تخمین زده شده است (منبع) که بعد از جنگ اسرائیل با حزب الله این مبلغ به ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون دلار در سال جدای از مبالغی برای بازسازی جنوب لبنان، برآورد شده است (منبع). ولید فرز، مدیر ارشد پروژه « آینده تروریسم در بنیاد دفاع از دموکراسی» در واشنگتون، در مقاله‌ای بر پایه اطلاعاتی مستند، مدعی شده است که از سال ۲۰۰۸ به بعد، این کمک‌های مالی از ۳۰۰ میلیون دلار در سال به مبلغی حدود ۱ میلیارد دلار افزایش یافته است. (منبع اول، منبع دوم)

۲. کمک‌های تسلیحاتی و نظامی- پیش از جنگ ۳۳ روزه، تعداد راکت‌های کوتاه‌برد حزب الله در حدود ۱۰ تا ۱۶ هزار راکت تخمین زده شده که پس از جنگ این تعداد بر اثر حملات هوایی ارتش اسراییل و تخریب آن به هفت هزار رسید که بر اساس تخمین سال ۲۰۱۰ با کمک‌های نظام اسلامی این تعداد به چهل‌هزار رسیده است (منبع). همچنین حزب الله بعد از جنگ به موشک‌های دور برد دست یافت. حزب الله تا سال ۲۰۱۰ با ۵۰۰ موشک زلزال با برد ۱۲۳، ۲۱۷ و ۲۹۷ کیلومتر که می‌تواند تل‌آویو را هدف قرار دهد و همینطور به موشک‌های فجر ۳ و ۵ با برد ۴۵ تا ۷۰ کیلومتر که می‌تواند به شهرهای شمالی اسرائیل از جمله حیفا (سومین شهر بزرگ اسرائیل) برسد، مجهز شد. (منبع) همچنین هواپیماهای بدون سرنشین ابابیل ۳ و مرصاد ۱ با قدرت پرتاب ۴۵ کیلوگرم مواد منفجره، بعد از جنگ ۳۳ روزه در اختیار حزب الله قرار گرفت. حزب الله با بکارگیری رادارهای پیشرفته ساخت روسیه و اهدایی جمهوری اسلامی که عمدتاً در مرز با اسراییل کارگذاشته شده است، به شنود و پخش پارازیت بر روی سیستم‌های مخابراتی اسراییل می‌پردازد. علاوه بر این، انبارهای حزب الله از موشک‌های کروز ضد کشتی c-۸۰۲ ، شاهین ۱، فاتح ۱۱۰، زلزال ۲، موشک‌های روسی scud مدل C و D، موشک‌های روسی Sagger مدل AT-۳، و Fagot مدل AT-۴، ضد تانک روسی AT-۵ Spandre ، AT-۱۳ Metis، و AT-۱۴ Kornet و آر جی پی ۲۹، پر شد که تمامی آنها برای یک جنگ تمام‌عیار در منطقه کافی است. (منبع)

در بعد تبلیغاتی، شبکه تلویزیونی « المنار»، ارگان رسمی و تبلیغی حزب الله، با پخش برنامه‌های آموزشی استشهادی و تروریستی به‌ صورت ۲۴ ساعته بر روی سه ماهواره را باید به این فهرست افزود. این شبکه ۱۵ میلیون دلار در سال هزینه دارد که تقریباً برابر با نیمی از هزینه‌های سالانه شبکه تلویزیونی الجزیره است (منبع). خرج فراوان آن را نیز حکومت اسلامی از خزانه مردم ایران می‌پردازد.

یکی از عوامل اصلی که همواره غرب و به‌ خصوص کشورهای اروپایی را به سکوت و انفعال در برابر نقض حقوق بشر توسط جمهوری اسلامی واداشته، منافع اقتصادی بوده است. این کشورها همواره چشم بر روی ترور مخالفان، اعدام‌های دسته جمعی، آزار و ایذای اقلیت‌های مذهبی و بطور کل نقض فاحش حقوق بشر بسته‌اند.

از نوامبر سال ۲۰۰۶ ، یعنی سه ماه پس از جنگ، هر ماه حدود ۳۰۰ نفر از اعضای حزب الله با سفر به تهران تحت آموزش‌های ویژه چریکی و رزمی نظامی قرار می‌گیرند و در مجموع تاکنون ۴۵۰۰ نیروی حزب الله برای طی دوره‌های سه ماهه آموزش نظامی صحرایی و تمرین راکت‌اندازی به تهران فرستاده شده‌اند. (منبع) ارقام و تسلیحات اهدایی جمهوری اسلامی به حزب الله لبنان تنها بر حسب تخمین‌های مقامات امنیتی و نظامی دیگر کشورها برآورد و منتشر شده و این تنها گوشه‌ای از دست دلبازی‌های میلیون‌دلاری حکومت اسلامی به پروکسی خود در منطقه است. تمامی این کمک‌ها عمدتاً از طریق هواپیماهای باربری به سوریه و از آنجا به جنوب لبنان منتقل شده و یا از طریق کشتی و از بندر بیروت بار‌گیری می‌شود. لازم به ذکر است که گروه‌های مسلح دیگری همانند حماس و جهاد اسلامی نیز از این مواهب جمهوری اسلامی متنعم می‌شوند. اما با سقوط بشار اسد، تمامی این کمک‌های تسلیحاتی و نظامی به عوامل نظام اسلامی در لبنان قطع شده و حزب الله و دیگر گروه‌های تروریستی تحت فشار شدید از جهت تامین تسلیحات و منابع مالی قرار خواهند گرفت.

منافع اقتصادی غرب و حقوق بشر

یکی از عوامل اصلی که همواره غرب و به‌ خصوص کشورهای اروپایی را به سکوت و انفعال در برابر نقض حقوق بشر توسط جمهوری اسلامی واداشته، منافع اقتصادی بوده است. این کشورها همواره چشم بر روی ترور مخالفان، اعدام‌های دسته جمعی، آزار و ایذای اقلیت‌های مذهبی و بطور کل نقض فاحش حقوق بشر بسته‌اند.

ایران یکی از اعضای اوپک و بین چهار کشور بزرگ از نظر دارا بودن منابع گازی و نفتی است. با توجه به آمارهای اوپک و نهادهای انرژی جهان، میزان تولید نفت ایران به اندازه‌ای است که این کشور را به یکی از بازیگران اصلی بازار انرژی جهان تبدیل کرده است. با وجود وابستگی هرچه بیشتر کشور به نفت و صادرات نفتی که همانند خوره به جان اقتصاد ضعیف ایران افتاده است، همین طلای سیاه به نوعی دیگر خود به استحکام پایه‌ و بقای رژیم استبداد دینی خدمت کرده است و باعث شده تا کشورها برای تامین منافع سوختی، اقتصادی و کوتاه‌مدت خود در مقاطعی چشم بر ارزش‌ها و قوانین جهان‌شمولی همانند رعایت حقوق بشر ببندند.

بر اساس داده‌های سازمان اطلاعات انرژی آمریکا (U.S. Energy Information Administration- eia) در سال ۲۰۱۰، ایران سومین صادرکننده نفت خام در جهان بعد از عربستان سعودی و روسیه بوده است و تنها در نیمه اول سال ۲۰۱۱، صادرات نفت ایران به اتحادیه اروپا برابر با ۴۵۲۰۰۰ بشکه در روز و در حدود ۱۸ درصد از کل صادرات نفت ایران را شامل شده است. فرانسه و انگلستان با خرید به ترتیب ۴۹۰۰۰ و ۱۱۰۰۰ بشکه در روز، دو کشوری هستند که بیشترین مقدار نفت خود را از ایران وارد کرده‌اند. (منبع) درآمد حاصل از این فروش مبلغی بالغ بر ۷۳ میلیارد دلار برآورد شده است. این مبلغ در مقایسه با ۷۱.۵۷ میلیارد در سال ۲۰۱۰، افزایشی ۱.۴ میلیاردی داشته است. این مبالغ، برخلاف گفته‌های کذب و دروغ‌های مقامات جمهوری اسلامی و به ویژه شخص محمود احمدی نژاد که وعده آوردن پول نفت بر سر سفره‌های مردم را داد، نه تنها تاثیری بر اوضاع نابسامان اقتصاد خانواده‌ها نگذاشت بلکه هر روز شاهد وخیم شدن شرایط معاش طبقه‌های متوسط و متوسط به پایین جامعه هستیم و در عوض ابزار سرکوب رژیم هر روز برنده‌تر شده است. از سوی دیگر، بنا بر آمار اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی، مبلغ کل واردات کشور در سال ۱۳۹۰ از اتحادیه اروپا مبلغی بالغ بر ۹ میلیارد و دویست و هشتاد میلیون دلاربوده که نزدیک به یک چهارم کل واردات کشور را شامل می‌شود. کشورهایی مانند آلمان، انگلستان، ایتالیا، اتریش و هلند به ترتیب بیشترین صادرات به ایران را داشته‌اند.

با توجه به این حجم بالای روابط و معاملات تجاری، بی‌جهت نیست که از پیش، کشورهای غربی از در مماشات با رژیم اسلامی درآمده‌اند. همین امر راه را برای لگدمال کردن حقوق بشر، سرکوب مردم و فعالان مدنی توسط نظام اسلامی، هموار کرده است. بی شک این بازی تلخ بازنده‌های دیگری به جز اپوزیسیون و مردم آزادی‌خواه ایران خواهد داشت و آن کسانی نیستند جز دولتمردان کشورهای غربی که سال‌ها پیش باید در حمایت از مردم ایران و خیزش آنها و علیه ستمی که بر آنان رفته است، پرونده ترورها، اعدام‌ها و نقض فاحش حقوق بشر ملاها را به شورای امنیت ارجاع می‌دادند.

دیکتاتور رفته، اما دیکتاتوری نرفته

Sun, 26 Aug 2012 08:44:55 +0000

هوبرتوس کنابه / Hubertus Knabe

برگردان:

اکبر فلاح‌زاده

هوبرتوس کنابه − در تونس، گذشته انگار نمی‌خواهد بگذرد. قربانیان رژیم سابق در این کشور در یک کنفرانس از شکنجه‌ها گزارش می‌دهند. کسانی که در گذشته این زندانیان را شکنجه کرده‌اند، امروز راست راست می‌گردند.

ساختمان خالی وزارت کشور تونس در خیابان محمد پنجم سفید رنگ است. مردم به طعنه به آن کاخ سفید می‌گویند. اینجا قبلا از انقلاب تونس مرکز حزب مستبدی بود که خودشان به آن "مجمع دمکراتیک منطبق با قانون اساسی" (RCD) می‌گفتند.

ژانویه سال ۲۰۱۱ اینجا شمار زیادی از تظاهرکنندگان تابلوی طلایی حزب را از سر در ساختمان کندند و با شکستن شیشه‌ها خشم شان را نسبت به رژیم فاسد نشان دادند. چیزی نگذاشت که دولت انتقالی جای دولت قبلی را گرفت. از آن به بعد ساختمان وزارت کشور خالی مانده و چند تایی سرباز مقابلش گشت می‌زنند. شعار "مرگ بر حزب حاکم" هنوز گُله به گُله بر دیوارهای این ساختمان به چشم می‌خورد.

این ساختمان خالی حزب دولتی به سمبل وضع سیاسی تونس تبدیل شده است. زین العابدین بن علی فرار کرده، اما ساختمانها و ساختارهای قدیم سرجایشان باقی مانده‌اند. کسی نمی‌داند چگونه باز امور این کشور، که آتش بهار عربی را روشن کرد، راست و ریس می‌شود. آیا آنطور که روشنفکران امید دارند، تونس واقع در شمال آفریقا و نزدیک به اروپا، به مسیر دمکراسی می‌افتد و رژیمی مانند دولت‌های غربی پیدا می‌کند؟ یا آنکه بنا به خواست سلفی‌های تند رو رژیم به دست اسلام‌گراها می‌افتد؟

ساختمان خالی وزارت کشور تونس در خیابان محمد پنجم.
ژانویه سال ۲۰۱۱ اینجا شمار زیادی از تظاهرکنندگان تابلوی طلایی حزب حاکم را از سر در ساختمان کندند و با شکستن شیشه‌ها خشم شان را نسبت به رژیم فاسد نشان دادند. چیزی نگذاشت که دولت انتقالی جای دولت قبلی را گرفت. از آن به بعد ساختمان وزارت کشور خالی مانده و چند تایی سرباز مقابلش گشت می‌زنند. شعار "مرگ بر حزب حاکم" هنوز گُله به گُله بر دیوارهای این ساختمان به چشم می‌خورد.
این ساختمان خالی حزب دولتی به سمبل وضع سیاسی تونس تبدیل شده است. زین العابدین بن علی فرار کرده، اما ساختمانها و ساختارهای قدیم سرجایشان باقی مانده‌اند. کسی نمی‌داند چگونه باز امور این کشور، که آتش بهار عربی را روشن کرد، راست و ریس می‌شود. آیا آنطور که روشنفکران امید دارند، تونس واقع در شمال آفریقا و نزدیک به اروپا، به مسیر دمکراسی می‌افتد و رژیمی مانند دولت‌های غربی پیدا می‌کند؟ یا آنکه بنا به خواست سلفی‌های تند رو رژیم به دست اسلام‌گراها می‌افتد؟

پیروزی حزب میانه‌روی اسلامی النهضه در انتخابات مجلس مؤسسان تونس که در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۱ برگزار شد، وقوع این احتمال را تقویت می‌کند.

یک احتمال دیگر هم این است که شور انقلاب که خوابید، دوباره رژیم سابق بر می‌گردد.

دیکتاتوری اسلامی؟

دست کم اقشار بالای روشنفکری تونس به طرزی روز افزون از پیروزی آزادی دلسرد می‌شوند. مدام این سو و آنسو عده‌ای اظهار نگرانی می‌کنند از اینکه امید به قانونیت و دمکراسی زیر آوار یک رژیم اسلامی مدفون شود.

بعد از انتخابات مجلس مؤسسان در ماه اکتبر سال گذشته که حزب میانه‌روی اسلامی النهضه در آن چهل درصد آرا را به دست آورد، بسیاری به برقراری نوعی ساخت و پاخت بین اسلام‌گراها و دستگاه امنیتی رژیم سابق بد گمان شده‌اند. دراین میان اسلام‌گراهای افراطی سلفی با حمله به فیلمها یا نمایشگاه‌های هنری فضای جامعه را مخدوش می‌کنند.

از جمله گروهی از سلفی‌های تونس ۲۶روز مردادماه با ایجاد اخلال در جشنواره‌‌ «صوفی» در قیروان تونس، مانع از برگزاری کنسرت ا یک گروه ایرانی شدند.
به گزارش خبرگزاری فرانسه، این گروه سلفی مدعی بودند که اشعار این گروه ایرانی ارزش‌های مقدس سنی‌ها را مورد حمله قرار می‌دهد.

این در حالی است که اواسط مهرماه سال گذشته هم گروهی از سلفی‌ها فیلم" پرسپولیس" مرجان ساتراپی را توهینی به مقدسات مسلمانان دانسته وبه پخش این فیلم از سوی شبکه تلویزیونی خصوصی "نسمه" تونس، به شدت اعتراض کردند. به گزارش خبرگزاری‌ها، حدود ۳۰۰ سلفی به نشانه اعتراض به پخش این فیلم، به ساختمان این شبکه تلویزیونی در تونس حمله کردند.

آنها همچنین اواسط ماه ژوئن سال جاری به یک گالری در تونس حمله کردند و آثاری را که به گفته آنها از دیدگاه اسلام توهین‌آمیز بود تخریب کردند. در جریان این حمله یک تن کشته و بیش از صد تن مجروح شدند.

حزب اسلام‌گرای النهضه که رهبری ائتلاف حاکم در تونس را بر عهده دارد نسبت به سلفی‌ها میانه رو محسوب می‌شود، با این حال همین حزب به تازگی قانونی را به تصویب رسانده است که به موجب آن هر شخصی که به مقدسات توهین کند می‌تواند تا دو سال به زندان محکوم می‌شود.

همچنین بیش از شش هزار تن از مردم تونس که اکثرا زن بودند، در راه‌پیمایی روز دوشنبه (۱۳ اوت) از همین حزب حاکم النهضة خواستند که اصل مربوط به تضمین حقوق برابر زنان و مردان مندرج در قانون اساسی سابق تونس، مصوب سال ۱۹۵۶ را تغییر ندهد. برابر این اصل زن و مرد از نظر حقوقی کاملا برابرند. ولی در طرح قانون اساسی جدید تونس این دو "مکمل" یکدیگر خوانده شده‌اند. از این رو معترضان پلاکاردهایی حمل می‌کردند که روی آن‌ها نوشته شده بود: "زن مکمل نیست؛ زن همه چیز است."

ساختار سیاسی تونس تاکنون تغییر چندانی نکرده

که می‌داند، شاید دست آخر این اقدامات به برقراری یک دیکتاتوری اسلامی بیانجامد! دلیل این نگرانی ها، که دولت آنها را بی مورد می‌داند، این است که در ساختار سیاسی تونس تاکنون تغییر چندانی صورت نگرفته. مجلس از یک ماه پیش دارد با قانون اساسی جدید کلنجار می‌رود. تا کنون آنها فقط در این مورد توافق کرده‌اند که اصل نخست قانون اساسی سابق دست خورده باقی بماند. بنا به این اصل تونس کشوری آزاد، مستقل و حاکم بر خود است، که دینش اسلام و سیستم‌اش جمهوری است. کار تدوین قوانین دیگر هم بالاخره روزی باید تمام شود تا اینکه احتمالا در پاییز ۲۰۱۳ برای انتخاب رییس جمهور و مجلس جدید رای گیری شود.

وارد کردن روح دمکراسی به نهادهای دولتی هم به اندازه تدوین قانون اساسی دمکراتیک اهمیت دارد. قبل از هر چیز دستگاه امنیتی این کشور ده میلیونی باید از اساس تغییر کند. برای این کار فقط به برنامه‌های آموزشی از آلمان و سازمان ملل نیاز نیست، بلکه بیشتر باید به تحلیل انتقادی گذشته دیکتاتوری پرداخت. دیکتاتور رفته اما دیکتاتوری نرفته.

قیام مردم تونس که در دسامبر سال ۲۰۱۰ آغاز شد تا ژانویه‌ ۲۰۱۱ ادامه داشت. این قیام به ۲۳ سال حکومت دیکتاتوری بن‌علی در این کشور پایان داد. بن علی در ۱۴ ژانویه‌ ۲۰۱۱ به عربستان ‌سعودی گریخت. او نخستین دیکتاتور کشورهای عربی بود که در جریان تحولات موسوم به "بهار عربی" قدرت را از دست داد.

بعد از سرنگونی دیکتاتور فقط دو کمیسیون به کار گرفته شدند تا میزان فساد و جنایات نیروهای امنیتی علیه شرکت کنندگان در تظاهرات را روشن کنند. یک گزارش در مورد فساد در ماه نوامبر سال گذشته منتشر شد و دادستانی در ۳۲۰ مورد پرونده تشکیل داد. یک گزارش هم به رئیس جمهور ارائه شد که تا امروز کسی از چند و چون آن خبری ندارد

با وجود بیش از سی‌صد کشته و دو هزار مجروح، تا بحال فقط دو پلیس به بیست سال حبس محکوم شده‌اند.هیچکدام از فرماندهان به حسابرسی کشیده نشده‌اند. فقط سال گذشته بن علی و همسرش به علت فساد و بالا کشیدن اموال عمومی هر کدام غیابا به ۳۵ سال حبس محکوم شدند. اما چه فایده؟ چون این زوج دیکتاتور در عربستان به سر می‌برند.

مایوس تا مرز خودکشی

در مورد رفتارهای غیر انسانی قبل از انقلاب چیز زیادی گفته نشده. فقط همین چندی پیش بنیاد خصوصی "تمیمی" شکنجه در زندانهای تونس را برای نخستین بار موضوع بررسی خود قرار داد. در کنفرانسی در مورد شکنجه سیستماتیک، که باحمایت بنیاد آلمانی کنراد آدناوئر برپا شد، بیش از بیست نفر از قربانیان که به دلایل سیاسی یا غیر سیاسی در زندانهای تونس شکنجه شده بودند، از جزئیات شکنجه‌ها گزارش دادند.

از جمله حمة الهمامی دبیر کل حزب کارگران کمونیست تونس (TCOT)، که سالها زندانی بوده می‌گوید: "مرا با ماشین به یک مزرعه بردند. آنجا یک کیسه روی سرم کشیدند، طوری که فکر کردم می‌خواهند اعدام کنند." او را به خانه‌ای می‌برند و زیر بازجویی و کتک می‌گیرند. بعد موهایش را می‌کشند و کشان کشان او را از پله‌ها پایین می‌آورند و توی یک سلول در زیرزمین می‌اندازند. شکنجه‌ها چنان شدید بوده که او برای رهایی خود قصد خود کشی داشته.

یک اسلام‌گرای مخالف خشونت بنام عبداللطیف بوجیلا هم از میل به خود کشی در زندان سخن گفته. او یکی از دهها هزار نفری است که به علت طرفداری از حزب النهضة به زندان افتاده بود. می‌گوید: "مرا زیر ضرب کتک گرفته و به جاهای حساس بدنم هم ضربه می‌زدند. پاهایم را بسته بودند و با طناب و قرقره آویزانم کرده بودند تا سرم را توی یک تشت آب فرو ببرند." هنگامی که گزارش دهی این زندانی مقابل کمیسیون تمام شد و او برخاست که برود، همه دیدند که می‌لنگد و با عصا راه می‌رود.

یکی دیگر از زندانیان از "کشف سال ۱۹۹۱" یا به قول او شوک الکتریکی به ناحیه گوش و آلت تناسلی گزارش داد. یکی دیگر از قربانیان که هنگام دستگیری هجده ساله بوده، نیز شهادت داد که چگونه شکنجه گران برای اعتراف گیری روی بدن او تمرین می‌کرده‌اند تا بدانند به کجاها باید ضربه زد تا زندانی به حرف بیاید.

نیاز به شکنجه از بین برود

به این ترتیب کنفرانسی که اساسا به قصد مطالعات علمی برگزار شده بود، رفته رفته به محاکمه دستگاه امنیتی تونس تبدیل شد. گزارش شهود در مورد شکنجه، نه فقط حضور همه جانبه آن در جامعه تونس را نشان داد، بلکه تردید از سرگیری آن در آینده نزدیک را هم عیان کرد. یکی از افراد شرکت کننده در کنفرانس معتقد است که " حاکمان فعلی تونس شکنجه را از سر می‌گیرند." او حمله نیروهای امنتی به تظاهر کنندگان در ماه آوریل را شاهد مثال آورد.

دولت و مجلس برای رفع و رجوع در این مورد کمیسیون‌های تحقیق را ه انداخته‌اند، اما واقعیت این است که خشونت‌های اخیر علیه تظاهرات آرام مردم در جامعه ایجاد ناامنی کرده است.

خانم راجیه نصروری وکیل و رئیس انجمن ضد شکنجه تردید دارد که نیروهای امنیتی براستی از شکنجه دست بکشند. به نظر او "شکنجه را بدون ایجاد تغیر در شعور همگانی نمی‌شود ریشه کن کرد". این حرف از دهان وکیلی در می‌آید که وکالت دهها قربانی شکنجه را به عهده داشته و چم و خم کار را می‌شناسد. در این مورد حتی سمیر دیلو وزیر حقوق بشر از حزب النهضة هم با او هم عقیده است. او در نطق افتتاحیه کنفرانس گفت: " شکنجه بعد از انقلاب متوقف نمی‌شود، باید ریشه هایش را پیدا کرد". در این مورد ایجاد نهادهای اصلاحگر و وضع قوانین جدید باید هدف شان این باشد که "نیاز به شکنجه از بین برود".

اگر شکنجه گران برای شکنجه‌هایی که کرده‌اند به پای میز محاکمه کشیده شوند، آنوقت روند تغییر در وجدان همگانی تسریع می‌شود.

تقریبا نمام قربانیان شکنجه در هنگام شهادت نام شکنجه گران را ذکر کردند و خواهان محاکمه آنها شدند. اما دستگاه قضایی که فقط اندکی نسبت به سابق عوض شده، از ترس واکنش متقابل یا به علت وفاداری به دستگاه اصولا سابق تاکنون هیچ کس از شکنجه گران را احضار نکرده است، تا درس عبرتی شود و مسئولان هم شیرفهم شوند که چوب اعمالشان را می‌خورند.

در زمینه دسترسی به اسناد پلیس مخفی هم تا کنون پیشرفتی حاصل نشده. دستگاه امنیتی کشور رسما بیش از یک سال پیش از هم پاشید. اما حتی اعضای کابینه هم دقیقا نمی‌توانستند بگویند که پرونده‌هایشان کجاست و کی آنها را کنترل می‌کند. آنها صرفا از راه شایعات می‌دانستند که بخش عمده پرونده‌ها نابود شده است. قربانیان و تاریخ نگران متفق القول‌اند که برای تحلیل انتقادی گذشته دیکتاتوری پرونده‌ها باید باز شوند. دمکراسی فقط از این طریق می‌تواند همیشه استوار بماند. به همین منظور مختار یعقوبی از قضات سابق و مامور حفظ و حراست از پرونده‌ها در تونس که خود از فعالان سابق است، پیشنهاد قانونی بر اساس الگوی قانون آلمان در این مورد کرده است.

اما در این میان خود دولت طرح دیگری در سر دارد که ظاهرا کمتر درد سر دارد: آنها می‌خواهند به جای تحلیل انتقادی گذشته به قربانیان شکنجه جهت جبران خسارت پول بدهند. اما روشنفکران سکولار در این اقدام دولت کلکی برای پر کردن جیب هواداران حزب حاکم می‌بینند. برخی مخالفان اسلامگرا مانند عبد اللطیف بوجیلا هم با این طرح مخالفند و جبران اخلاقی و معنوی را به جبران مادی ترجیح می‌دهند. در این میان مختار طریفی رئیس افتخاری سازمان حقوق بشر تونس پیشنهاد کرده که یک مرکز درمانی برای قربانیان شکنجه مانند نمونه مشابه در برلین ایجاد شود. اما عملا از ان همه طرح تاکنون هیچ آبی گرم نشده.

اواخر آوریل وزیر دادگستری اعلام کرد که قرار است موزه‌ای در یک زندان واقع در شصت کیلومتری شهر تونس احداث شود. اینجا در سالهای دهه شصت میلادی انسانها را مانند حیوان به هم دیگر بسته بودند. مشکل این طرح این است که محل موزه دور افتاده است، و تازه تعداد اندکی زندانی سیاسی در آن بوده‌اند.

مدافعان حقوق بشر می‌خواهند طرحی نو در اندازند

اما مدافعان حقوق بشر می‌خواهند طرحی نو در اندازند و ساختمان وزارت کشور را بنای یادبود کنند.

این ساختمان که محل استقرار استعمار گران فرانسوی هم بوده، سمبل ستم و سرکوب شناخته می‌شود. بیشتر زندانیان سیاسی همین جا وحشیانه شکنجه شده‌اند. همین جا در ژانویه ۲۰۱۱ توده‌های مردم جمع شدند تا فرار دیکتاتور بن علی را جشن بگیرند.

حُسن این ساختمان این است که درست وسط پایتخت در خیابان پر رفت و آمد حبیب بورقیبه قرار گرفته و توی چشم همه است.

منبع: فرانکفورتر آلگماینه

مصر − سقوط در اقتدارگرایی دینی یا ظهور شکل جدیدی از دموکراسی در کشورهای اسلامی

Wed, 22 Aug 2012 18:35:34 +0000

علی افشاری

علی افشاری − سرعت بالای تحولات سیاسی در مصر، گمانه زنی درباره آینده سیاسی این کشور مهم عربی را دشوار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌سازد. اگرچه اکنون به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌آید که اقتدار محمد مرسی و اخوان المسلمین در مصر تثبیت شده است، اما تضمینی بر تداوم آن وجود ندارد. همان گونه که برکناری رهبران پیشین ارتش کاملا غیر منتظره بود، هر لحظه ممکن است واکنشی نیز از سوی ارتش صورت گرفته و توازن قوا تغییر یابد.

آنچه موجب بازنشسته کردن ژنرال طنطاوی و عنان شد، در هاله‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای از ابهام قرار دارد. هنوز معلوم نیست که این اتفاق چگونه رخ داد و آینده آن چه خواهد شد؟ بر اساس برخی از تحلیل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، عواملی چند باعث شد تا رویارویی اجتناب‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ناپذیر مرسی و رهبران سابق شورای فرماندهی نظامی مصر با بهره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیری از ناآرامی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها در صحرای سینا زودتر کلید بخورد.

دسته‌بندی در ارتش مصر

بر مبنای برخی گزارش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، بخشی از ارتش و به ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌خصوص نیروهای میانی و پایینی، از دخالت رهبران ارشد در فرایندهای سیاسی مصر پس از مبارک و به خصوص رویارویی با نیروهای انقلابی بیمناک بودند و تاثیر این دخالت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها را برای آینده ارتش مهلک ارزیابی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کردند. بنابراین آنها معمار اصلی در این تغییرات بوده و در ائتلاف با مرسی منجر به شکل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیری رهبری جدید در ارتش مصر شدند. در اصل آنها جلوی کودتای ارتش بر علیه انقلاب مصر را گرفته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند. اما برخی دیگر مدعی هستند که تغییر اساسی صورت نگرفته است و در اصل یک کودتا علیه کودتایی دیگر رخ داده تا انقلاب کماکان در حاشیه قرار بگیرد.(منبع)

تحلیل دیگری نیز وجود دارد که با سوءظن به تحولات اخیر نگریسته و می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌پندارد وزیر دفاع و رئیس جدید ارتش از عناصر وابسته به اخوان ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌المسلمین بوده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند. البته تاکنون هیچگونه سند و مدرکی دال بر صدق این ادعا ارائه نشده است.(منبع)

اما ژنرال عبدالفتاح السیسی، فرمانده جدید ارتش مصر، دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد در کالج جنگ وزارت دفاع آمریکا است. او دوره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های آموزشی زیادی را در آمریکا گذرانده و مانند مرسی سالیانی را در آن کشور زندگی کرده است.

او بر خلاف طنطاوی که در شوروی سابق آموزش دیده بود، فنون نظامی را بر اساس بینش آمریکایی آموخته است. او جوان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ترین عضو شورای فرماندهی نظامی مصر و سال‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها رئیس اطلاعات ارتش بود. از آنجایی که سمت پیشین وی، نقشی مهم در ارتقاء و چینش مامورین در سطوح مختلف ارتش داشته است، می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان حدس زد که اکثر نیروهای نظامی مصر به وی وفادار باشند. همچنین او از حمایت و نظر مثبت دولت آمریکا و به خصوص مقامات نظامی آن کشور برخوردار است. این فاکتور با توجه به همکاری‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های بالای تسلیحاتی، مالی و آموزشی بین ارتش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های آمریکا و مصر، اهمیت زیادی دارد.

وی در عین حال به بخش ناراضی ارتش مصر تعلق داشت که شاهد اتلاف مبالغ هنگفت پای پروژه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های بی حاصل بود که در عین حال جیب برخی از فرماندهان ارشد را پر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کرد. او امید آن بخش از نیروهای متعهد ارتش مصر است تا از این پس ارتشاء و فساد در ارتش به حداقل رسیده و منابع آن صرف تقویت قدرت دفاعی و نظامی مصر گردد.

بررسی مواضع و عملکرد برخی از فقهای برجسته معاصر اهل سنت و به خصوص شیخ یوسف قرضاوی، آشکار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌سازد که آنها اگرچه در سطح نظری به شدت از روایتی سخت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کیشانه از احکام شریعت دفاع می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند ولی در زمینه اجرای آنها هم محافظه کار هستند و هم پراگماتیست تا تعارض‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها با موارد زیست زمانه به حداقل برسد. در اصل، بر خلاف جمهوری اسلامی، نگاه آنان به حاکم کردن شریعت، حداقلی است.

البته با توجه به حضور السیسی در شورای فرماندهی نظامی مصر، مشکل بتوان باور کرد که انتخاب وی بدون مشورت با طنطاوی صورت گرفته باشد.

اما با توجه به اطلاعات موجود، باورپذیرترین دلیل تغییرات در ارتش به کشته شدن تعداد زیادی از نیروهای ارتش در صحرای سینا توسط اسلام‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گرایان جهادی، ارتباط پیدا می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند. این حادثه باعث شد تا مسئولین ارتش مصر از همه طرف مورد سرزنش قرار بگیرند و زمینه برای برکناری آنها فراهم گردد. مرسی از این فرصت استفاده کرد و برنامه اش را جلو انداخته و از شکاف داخل ارتش نیز بهره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌برداری کرد.

اینک به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد که ارتش مصر این تغییر را پذیرفته است. اما در عین حال نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان گفت که ارتش در آینده قطعا هیچگونه مخالفتی با مرسی نشان نخواهد داد.

گام مثبت: تضعیف نقش ارتش

رصد‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کردن دقیق تحولات بیست ماهه مصر نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد که توازن قوا به نفع اخوان ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌المسلمین و اسلام‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گرایان تغییر پیدا کرده است. ظاهراً ارتش به عنوان یک عامل بازدارنده و مخالف، از صحنه کنار رفته است.

در وهله نخست پایان دوگانگی قدرت در نظم سیاسی، امر مثبتی به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد که موجب ثبات سیاسی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود. کنار رفتن نظامیان از سیاست و بخصوص واگذاری قدرت از سوی شورای نظامی ارتش مصر، از مطالبات و اهداف اصلی انقلاب بوده است. حضور نظامیان در ساخت سیاسی مصر از دوره ناصر تا کنون هم از پشتوانه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های اقتدارگرایی سیاسی بوده و هم نقش زیادی در کنترل اقتصاد کشور و فساد اقتصادی در این کشور داشته است.

تکوین دموکراسی پایدار در مصر نیازمند بی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌طرفی ارتش در مناسبات سیاسی است. از این رو تسلیم ارتش در برابر یک مقام انتخابی، به خودی خود رویدادی مثبت در روند دموکراسی است.

اکنون می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان تحولات مصر را انقلاب نامید، چرا که ارتش پس از دوران عبدالناصر، همواره قدرت اصلی سیاسی و اقتصادی در مصر بود. بدون تغییر پایه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای موقعیت ارتش نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان تغییر در مصر را انقلاب نام نهاد. به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد چنین روندی در حال حاضر قابل مشاهده است و قانون اساسی جدید بر آن صحه خواهد گذاشت.

موضوع اخوان المسلمین

اما کنار رفتن ارتش مصر و تجمیع قدرت قانون‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گذاری و اجرایی در دستان محمد مرسی، نگرانی مصادره انقلاب توسط اخوان المسلمین را برجسته کرده است. اکنون اخوان قوی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ترین نیروی سیاسی مصر است و کنترل بخش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مهمی از قدرت را در دست دارد. دیگر ارتش مانع آنان نیست.

آینده دموکراسی اکنون تا حدود زیادی به تصمیم‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیری و رفتار اخوان المسلمین بستگی دارد. بررسی مواضع اخوان و شرایط مصر نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد که انتظار تبعیت اخوان از یکی از الگو‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های موجود در منطقه، منطقی نیست و به احتمال زیاد شکلی جدیدی از حکمرانی در مصر بروز پیدا می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند. این مدل را باید بین ترکیه و جمهوری اسلامی ایران جستجو کرد.

مسئولین اخوان و محمد مرسی به کرات تعهد خود را به دموکراسی اعلام کرده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند و تاکنون نیز عملی مرتکب نشده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند که به نحو آشکار بر خلاف قواعد دموکراتیک باشد. اما هنوز آغاز کار است و نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود بر اساس مشاهدات کنونی قضاوت مناسبی داشت.

البته تهدید اصلی دموکراسی در مصر، سلفی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها هستند که رسما دموکراسی را رد می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند. آنها جریانی نوظهور اما رو به رشد در مصر هستند. آنها در عین حال از رویکرد جهادی و فعالیت نظامی خارج شده و به سمت فعالیت سیاسی و تشکیل حزب روی آورده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند. این تحول در ذات خود مثبت است اما آنها حاکمیت یکپارچه و اقتدارگرایانه را در مصر تبلیغ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند.

ولی اخوان در مقایسه با آنها موضع متعادل و آشتی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌جویانه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تری دارد. ضمن اینکه آنها دیدگاه جهانی نیز دارند و بر اساس تجربه هشت دهه فعالیت مستمر به خوبی با زیر و بم سیاست و اصول مملکت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داری آشنا هستند. بر این اساس "خیرت شاطر" نامزد رد صلاحیت شده و از رهبران اخوان مصر در توری که در واشنگتن داشت، سعی کرد خیال سیاست‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌مداران آمریکایی را آسوده سازد که اخوان بر قرائتی از اسلام دست می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گذارد و نوعی از حکومت اسلامی را می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌پسندد که در آن اصول دموکراسی، اقتصاد آزاد و رواداری با اقلیت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مذهبی، رعایت خواهد شد.

دموکراسی در مصر با چالش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و موانع مهمی روبرو است اما در عین حال احتمال موفقیت و غلبه بر موانع نیز کم نیست. ولی اگر دموکراسی را یک فرایند بدانیم که هیچگاه انتها ندارد و همواره در حال تکمیل خود است، لذا نباید انتظار داشت که در مصر دموکراسی مانند کشورهای غربی به سرعت شکل بگیرد. در چشم انداز مصر دست کم یک دموکراسی حداقلی قابل حصول است تا به تدریج با گسترش آموزش و ریشه دواندن فرهنگ حقوق شهروندی به دموکراسی متعارف ارتقاء یابد. در این میان بعید است نیروهای سکولار و لیبرال بتوانند در عرصه دولت جایگاه مهمی پیدا کنند، اما این مساله به خودی خود مانعی در مسیر دموکراتیزاسیون ایجاد نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند. مساله کلیدی وجود آزادی و امنیت لازم در عرصه عمومی برای تقویت و توسعه جامعه مدنی است. نقطه قوت نیروهای مدرن و دموکراسی خواه در این حوزه است. به هر میزان که نیروهای دموکراسی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌خواه بتوانند در حوزه رسانه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و جامعه مدنی و تشکل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌سازی قوی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تر ظاهر شوند، گذار به دموکراسی در مصر نیز شتاب می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیرد.

اخوان المسلمین مصر سیر پرتحولی را طی کرده است و از سال 1984 با نفی رویکرد نظامی در سیاست داخلی کشور، مبارزه سیاسی و رویکرد اصلاح‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌طلبانه را پیش گرفت. البته در اخوان به لحاظ نظری جهاد بر علیه آمریکا و اسرائیل نفی نشده است اما آنها عملا فعالیتی در این زمینه نداشته اند و عملیات القاعده را نیز رسما محکوم کرده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند.

این جریان سیاسی که ابتدا با فعالیت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های خیریه آغاز کرد و سپس به میدان سیاست وارد شد، در آغاز محتاطانه با انقلاب مصر برخورد کرد اما پس از قطعی شدن علایم زوال قدرت حسنی مبارک، از نیمه راه به صفوف انقلابیون پیوست. سندی که اخیرا از سازمان اطلاعاتی مصر منتشر شده، فاش می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌سازد که مقامات اخوان و از جمله مرسی پس از انقلاب تونس به این نتیجه رسیدند که باید موج خارجی بهار عربی و فعالیت شاخه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های اخوان المسلمین در خارج را به داخل مصر هدایت کرد. اما آنها در آن مقطع به دنبال سرنگونی مبارک نبودند بلکه هدف راه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اندازی تظاهرات و تجمع‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های اعتراضی برای اعمال فشار به حکومت بود تا مجوز رسمی فعالیت به اخوان داده شده و همچنین با اصلاحات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی موافقت شود. بعد از این برنامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ریزی، رهبران اخوان المسلمین مصر و از جمله محمد مرسی بازداشت شدند و سیر پرشتاب حوادث و کناره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیری مبارک از قدرت باعث آزادی آنان شد. (منبع) روند حوادث و توازن قوا منجر شد تا اخوان استراتژی خود مبنی بر عدم معرفی نامزد برای ریاست جمهوری و بسنده کردن به تصاحب اکثریت کرسی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های پارلمان را تغییر دهد.

فضای سیاسی مصر

حال اخوان هر دو قوه را در اختیار دارد. محمد مرسی اگر کارها خوب پیش برود و به وعده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اش عمل کند، تا دو ماه دیگر باید انتخابات پارلمانی را برگزار نماید. اما با توجه به فضای فعلی مصر و نتیجه قبلی، بعید به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد که پیروزی اسلام‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گرایان تکرار نشود. این پیروزی متناسب با مطالبات و ویژگی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مردم مصر است. طبق سرشماری گالوپ نزدیک به 66 درصد مردم مصر خواهان قرار دادن شریعت به عنوان تنها مبنای قانون اساسی مصر هستند. برآیند طبیعی آراء در جامعه مصر به نفع اسلام‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گرایان است.

نوگرایان مذهبی، چپ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، ناصریست‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، نیروهای هوادار نظام گذشته، عرفی مسلک‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، لیبرال‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و اقلیت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مذهبی که نگران قدرت گرفتن اخوان هستند، پایگاه قوی در داخل جامعه مصر ندارند. تنها ائتلاف آنها می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند توازن قوایی ایجاد کند. این نیرو‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها در انتخابات‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های گذشته تفرق زیادی با هم داشتند. توجه به این عامل، خوش بینی برای حضور یکپارچه آنان را با تردید‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های جدی مواجه می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌سازد.

اما تا پیش از تحولات در ارتش مصر، نیروهای انقلابی در فضای دو قطبی ایجاد شده، جانب اخوان را داشتند، اما از این پس، آنها دوباره از اخوان فاصله می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیرند. به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد در انتخابات پارلمانی آینده رقابت اصلی بین نیرو‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های سکولار و اسلام‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گراها باشد.

اکثر نیروهای لیبرال و سکولار، از جمله سعد الدین ابراهیم، اخوان را متهم می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند که انقلاب مصر را دزدیده است. در تصاویر تجمع‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های اولیه در میدان التحریر اعضای اخوان با توجه به ویژگی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های ظاهری‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شان، نمود کمی داشتند، اما در روزهای شلوغ میدان التحریر، حضور پر رنگی از خود نشان دادند. اگرچه اخوان المسلمین شروع کننده انقلاب مصر نبود اما دشوار بتوان برای انقلاب این کشور بدون حضور آنها بختی قائل شد.

اینک مصر در آغاز پروسه دموکراتیزاسیون قرار دارد و گذار به دموکراسی نه تنها در این کشور به مقصد نهایی خود نرسیده بلکه حتی حتمی بودن آن نیز زیر سئوال است. اگر چه امیدهای زیادی در این خصوص وجود دارد.

بیش از هشتاد درصد مردم مصر در پیمایش عمومی گالوپ، دموکراسی را مفید دانسته اند و 75 درصد آنان به این سئوال که آیا تضمین حقوق مدنی برای محافظت از مردم در برابر سرکوب، یکی از مشخصات ضروری دموکراسی است، پاسخ مثبت داده اند.(منبع)

البته معلوم نیست اکثریت مردم مصر درک درستی از دموکراسی و لوازم آن داشته باشند.

برخی از مواضع حزب عدالت و آزادی وابسته به اخوان المسلمین و تاکید پر رنگ آنها بر پایبندی بر موازین دموکراسی، جنبه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مثبت را تشکیل می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد. همچنین در برخی از تحلیل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، نگاه اخوان به اسلام ابزاری تلقی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود که به عنوان وسیله‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای برای کسب قدرت استفاده کرده و می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند. در واقع آنها نگاهی پراگماتیستی و فرمالیستی به اسلام دارند. این عامل باعث می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود که مطالبه تطبیق قوانین با شریعت عمق پیدا نکرده و جنبه روبنایی و ظاهری داشته باشد.

بررسی مواضع و عملکرد برخی از فقهای برجسته معاصر اهل سنت و به خصوص شیخ یوسف قرضاوی، عالم دینی و مؤسس اتحادیهٔ جهانی علمای مسلمان، آشکار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌سازد که آنها اگرچه در سطح نظری به شدت از روایتی سخت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کیشانه از احکام شریعت دفاع می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند ولی در زمینه اجرای آنها هم محافظه کار هستند و هم پراگماتیست تا تعارض‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها با موارد زیست زمانه به حداقل برسد. در اصل، بر خلاف جمهوری اسلامی، نگاه آنان به حاکم کردن شریعت، حداقلی است.

نیاز مصر به کسب درآمد توریسم و حفظ رابطه خوب با آمریکا دیگر عاملی است که گذار به دموکراسی در مصر را در توازن قوای کنونی تقویت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند.

وجود تنوع و تکثر در داخل اخوان و به خصوص تمایل جوانان به تغییر ساختار مرکزگرای تصمیم‌گیری، دیگر وجه مثبت اخوان برای پیشبرد دموکراسی است. اخوان در سالیان جدید توجه خاصی به آراء راشد غنوشی در خصوص سازگاری اسلام و دموکراسی نشان داده است.

دولت و شریعت

اما در کنار این جنبه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مثبت، جنبه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های منفی نیز وجود دارد که امکان حرکت مصر به سمت شکل جدیدی از اقتدارگرایی سیاسی را محتمل می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌سازد.

اخوان المسلمین اگر چه دموکراسی را تایید کرده اما سکولاریزم به معنای جدایی دین و دولت را رد می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند و خواهان آشتی بین دموکراسی و حکومت دینی است. امری که متناقض به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد.

پیش نیاز حکومت دینی، وجود اتفاق نظر در جامعه پیرامون پذیرش احکام شریعت اسلامی است. در حالی که در جامعه کنونی مصر چنین هم‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نظری وجود ندارد لذا تحمیل حکومت دینی ولو با رای اکثریت، نقض حقوق سلب ناشدنی اقلیت و محرومیت آنها از مشارکت سیاسی و حضور آزاد در عرصه عمومی است.

اما نکاتی دیگر در سابقه اخوان و مرسی وجود دارد. در سال 2007، وقتی اخوان المسلمین اعلام کرد که تلاش می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند در دوران حکومت مبارک به عنوان یک حزب سیاسی فعالیت کند، محمد مرسی مسئول تدوین پیش نویس مرامنامه بود. وی اشاعه و حفظ باورهای اسلامی را از اهداف با اولویت بالای حکومت بر‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شمرد . او در مرامنامه از ترکیب دموکراسی مبتنی بر قانون اساسی و دولت اسلامی صراحتاً دفاع می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند. همچنین ریاست جمهوری را فقط حق مردان مسلمان به‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شمار آورد و از این مساله در حکومت مصر دفاع می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کرد، زیرا به زعم وی، غیر‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌مسلمانان و زنان نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توانند در حکومت اسلامی که وظایف خاصی را برای رئیس‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌جمهور تعیین کرده است، در این جایگاه قرار بگیرند.(منبع)

در این مرامنامه، یک شورای مشورتی نیز برای تطبیق مصوبات مجلس با احکام شریعت اسلام پیش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌بینی شده بود. البته نظر این شورای مشورتی لازم‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌الاجرا نبود. در اصل بیشتر شبیه به جایگاه شورای نگهبان در قانون اساسی مشروطه ایران است. به باور رهبران اخوان در مجلس علاوه بر کارشناسان مختلف، متخصصان اسلام‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شناس نیز باید حضور داشته باشند. اما آنان معتقدند که در شرایط کنونی، تطبیق نظریه شورا در اسلام به دموکراسی نمایندگی منجر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود.

یکی دیگر از موارد چالش برانگیز، شاخه شبه نظامی اخوان المسلمین است. برخی از نیروهای سکولار مدعی هستند که میلیشای اخوان به ضرب و شتم و ِاعمال خشونت علیه مخالفان رئیس جمهور دست می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌زند. به عنوان مثال تجمع‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنندگان در مقابل کاخ ریاست جمهوری را مورد حمله قرار داده و یا به استودیوی دو شبکه تلویزیونی منتقد مرسی حمله کرده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند. مواردی که آنها مطرح می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند تا حدی شبیه برخورد‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های گروه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های فشار در ایران است البته دستکم تاکنون به آن شدت نبوده است.

همچنین دولت مرسی متهم است که با شکایت از چند روزنامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نگار برای آزادی رسانه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها محدودیت ایجاد کرده و فضای نقد رئیس جمهور را هزینه دار کرده است. ممنوع الخروج کردن "عفاف عزة" از دانش آموختگان دانشگاه لندن از دیگر اعتراض‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مهم است.(منبع)

همچنین هنوز تکلیف پرونده سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مردم‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نهادی (NGOs) که از خارج کمک مالی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گرفتند و توسط ارتش منحل شدند، معلوم نیست.

حرکت درازمدت به سوی دموکراسی

با توجه با این وضعیت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان گفت که دموکراسی در مصر با چالش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و موانع مهمی روبرو است اما در عین حال احتمال موفقیت و غلبه بر موانع نیز کم نیست. ولی اگر دموکراسی را یک فرایند بدانیم که هیچگاه انتها ندارد و همواره در حال تکمیل خود است، لذا نباید انتظار داشت که در مصر دموکراسی مانند کشورهای غربی به سرعت شکل بگیرد. در چشم انداز مصر دست کم یک دموکراسی حداقلی قابل حصول است تا به تدریج با گسترش آموزش و ریشه دواندن فرهنگ حقوق شهروندی به دموکراسی متعارف ارتقاء یابد. در این میان بعید است نیروهای سکولار و لیبرال بتوانند در عرصه دولت جایگاه مهمی پیدا کنند، اما این مساله به خودی خود مانعی در مسیر دموکراتیزاسیون ایجاد نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند. مساله کلیدی وجود آزادی و امنیت لازم در عرصه عمومی برای تقویت و توسعه جامعه مدنی است. نقطه قوت نیروهای مدرن و دموکراسی خواه در این حوزه است. به هر میزان که نیروهای دموکراسی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌خواه بتوانند در حوزه رسانه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و جامعه مدنی و تشکل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌سازی قوی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تر ظاهر شوند، گذار به دموکراسی در مصر نیز شتاب می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیرد.

نیروهای عرفی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌مسلک در کوتاه مدت شانسی ندارند و فقط در سایه برنامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ریزی درازمدت و وحدت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توانند جلوی حاکمیت اسلام گرا در مصر را بگیرند. رفتار آنها و پرهیز از افراط و تفریط نیز نقشی مهم در گسترش دموکراسی در مصر دارد.

ماه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های آینده نشان خواهد داد که سیمای مصر پس از مبارک چگونه خواهد شد و اخوان المسلمین نیز نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد که بر اساس نگرش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های بدبینانه به سمت تحکیم حکومت دینی خواهد رفت و یا نوع جدیدی از دموکراسی در کشورهای اسلامی را عرضه خواهد کرد.