تجزیه طلبی

اعراب ایران چه می‌خواهند

Mon, 13 Feb 2012 03:29:21 +0000

گفت‌وگو با یوسف عزیزی بنی طرف

احسان عابدی

دیده‌بان حقوق بشر در گزارشی از بازداشت ۶۵ نفر در استان خوزستان به اتهام تحریم انتخابات خبر داده‌است. در این گزارش به کشته شدن دو تن از بازداشت‌شدگان در زندان اشاره شده و نیز نسبت به وضعیت سلامت دیگر بازداشت‌شدگان هشدار داده شده‌است.

اما این بازداشت‌شدگان به کدام گروه‌های سیاسی تعلق دارند؟ خواسته‌های آنان چیست؟ و چرا به تحریم انتخابات گرایش دارند؟

یوسف عزیزی بنی طرف، نویسنده و فعال سیاسی مقیم انگلستان به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد. او در این گفت‌وگو تلاش می‌کند تصویری از زندگی مردم خوزستان ارائه دهد که اکثریت آنان را اعراب تشکیل می‌دهند و دلایل نارضایتی آنان و دیگر اقوام غیرفارس را شرح می‌دهد.

***

بازداشت‌ گسترده فعالان سیاسی در استان خوزستان یکی از رویدادهایی بود که در روزهای اخیر رسانه‌های فارسی زبان از آن خبر دادند. بر اساس این گزارش‌ها، اتهام بازداشت‌شدگان دعوت از مردم برای عدم مشارکت در انتخابات پیش روی است، اما روشن نشده که این فعالان از کدام گروه سیاسی هستند. آیا می‌توان آنها را جزوی از سبزها دانست یا معرف یک جریان سیاسی دیگر هستند؟

هدف آنان برای تحریم انتخابات شاید مشابه اهداف سبزها باشد، اما آن جریانی که در میان جامعه اعراب خوزستان از تحریم انتخابات سخن می‌گوید، هیچ پیوند سازمانی با جنبش سبز ندارد. در واقع، مسائلی که آنها را وادار به چنین حرکتی می‌کند تا حدی متفاوت‌ از مسائل سبزهاست به طوری که می‌توان تحریم انتخابات را از سوی آنان واکنشی به سرکوب‌‌های خاص جامعه اعراب خوزستان و نیز ناکارآمدی نمایندگان آنان در دوره‌های پیشین مجلس دانست.

اما از آنجا که به‌تازگی قوه قضاییه ایران سخن از تحریم انتخابات را مصداق جرم دانسته – امری که در جهان بی‌نظیر است – فرصتی برای دستگیری، آزار و اذیت و شکنجه فعالان سیاسی عرب فراهم شده. اگر این جرم در تهران گاه نادیده گرفته می‌شود و یا این‌ که برخورد خیلی شدیدی با آن صورت نمی‌پذیرد، در مناطق غیرفارس‌نشین به جای آن، کیفرش دو چندان می‌شود.

دو تن از جوانان عرب خوزستانی زیر شکنجه جان باخته‌اند به نام‌های ناصر آلبوشوکه درفشان و محمد کعبی که اولی در یکی از زندان‌های مخفی اهواز کشته شده‌است و دیگری در زندان شوش

مسئولان امنیتی در این استان‌ها از خودمختاری کاملی در زمینه سرکوب برخوردارند.

آیا این بازداشت‌شدگان اخیر تنها از میان اعراب خوزستان بوده‌اند؟

بله، حداقل شصت و پنج نفر از جوانان عرب تا دو سه روز قبل که بیانیه سازمان دیده‌بان حقوق بشر منتشر شد در بازداشت بودند. دو تن از آنان زیر شکنجه جان باخته‌اند به نام‌های ناصر آلبوشوکه درفشان و محمد کعبی که اولی در یکی از زندان‌های مخفی اهواز کشته شده‌است و دیگری در زندان شوش.

این خبر از جانب نهادهای ذیربط تایید شده‌است؟

بله، عکس‌های این جان‌باختگان منتشر شده‌است و سازمان دیده‌بان حقوق بشر هم این عکس‌ها را در اختیار دارد.

به جز این، سازمان حقوق بشر اهواز که در آمریکا مستقر است در بیانیه‌ای به این مسئله پرداخته و بنابراین خبر تایید شده‌است. تلفات بیش از این‌هاست، اما این قتل‌ها تنها در چند روز اخیر رخ داده‌است. آقای آلبوشوکه درفشان 30 ژانویه کشته شده و آقای محمد کعبی ۲ فوریه.

در ماه مارس گذشته هم یکی دیگر از فعالان حقوق بشر عرب به نام رضا مقامسی در زندان دزفول زیر شکنجه کشته شد. باز در سپتامبر گذشته یکی از جوانان عرب به نام حامد عساکره توسط یکی از ماشین‌های نظامی زیر گرفته می‌شود و به شهادت می‌رسد، شبیه همان اتفاقی که عاشورای گذشته در تهران رخ داد، اما از آن رویداد همه باخبر شدند در حالی که از این یکی رویداد کسی خبر ندارد چرا که دور استان خوزستان یک دیوار بلند کشیده‌اند که هیچ خبری به بیرون درز نکند.

حاکمیت می‌خواهد به همه القا کند که استان خوزستان آرام است به این دلیل که این استان از نظر استراتژیک و ژئوپلیتیک اهمیت بسیاری دارد و ثروت ایران از آنجا تامین می‌شود.

حاکمیت می‌خواهد به همه القا کند که استان خوزستان آرام است به این دلیل که این استان از نظر استراتژیک و ژئوپلیتیک اهمیت بسیاری دارد و ثروت ایران از آنجا تامین می‌شود

اما شاید بخواهید بدانید که چرا حاکمیت با عرب‌های ایران چنین برخوردی می‌کند. در پاسخ باید بگویم که اگر در تهران فعالان سیاسی را سرکوب می‌کنند به خاطر کینه‌های سیاسی است، اما سرکوب فعالان عرب هم ناشی از کینه سیاسی است و هم ناشی از کینه نژادی و در نتیجه فشار و اذیت دو چندان می‌شود، چنان‌چه در این یک سال چهار نفر از اعراب کشته شده‌اند.

نکته آن که تعداد کشته شده‌ها می‌تواند بیشتر از این باشد، چرا که برخی خانواده‌ها ترجیح می‌دهند دراین‌باره سکوت کنند. آنها یا زبان فارسی را نمی‌دانند یا از طبقات فرودست[اقتصادی ] اجتماع هستند و به وسایل ارتباطی دسترسی ندارند و یا این که می‌ترسند و حرفی نمی‌زنند.

گمان می‌کنید که اعراب استان خوزستان محدودیت‌های بیشتری به نسبت سایر ساکنان این استان دارند؟

آنها از آموزش به زبان مادری خود در مدارس محرومند. همچنین در دادگاه‌ها نمی‌توانند به زبان مادری خود سخن بگویند و از آنجا که ممکن است به زبان فارسی هم تسلط نداشته باشند، چه بسا حقوقشان پایمال می‌شود.

دیگر آن که حدود پنج میلیون عرب در جنوب و جنوب غربی ایران زندگی می‌کنند، اما هیچ روزنامه‌ای برای آنها وجود ندارد و نیز نشر کتاب‌های ادبی یا اجتماعی و تاریخی به زبان عربی برای آنها بسیار دشوار است و موانع متعددی بر سر این راه وجود دارد.

در ضمن فراموش نکنید که این استان تا اوایل قرن بیست یک حاکم عرب داشت به نام شیخ خزعل و از خودمختاری کاملی هم در ساختار سیاسی ایران برخوردار بود، مانند کردستان عراق که امروز از خودمختاری برخوردار است.

در نتیجه همه این‌ها، اعراب خوزستان خود را مغبون می‌بینند. هم قدرت سیاسی خود را از دست داده‌اند، هم از حقوق فرهنگی خود محرومند و هم از حقوق اقتصادی. سرزمینشان یک سرزمین نفت‌خیز است، اما از شدت فقر در حلبی آبادها، حصیرآبادها و گاومیش آبادها زندگی می‌کنند.

اگر در تهران فعالان سیاسی را سرکوب می‌کنند به خاطر کینه‌های سیاسی است، اما سرکوب فعالان عرب هم ناشی از کینه سیاسی است و هم ناشی از کینه نژادی و در نتیجه فشار و اذیت دو چندان می‌شود

یک بار خبرنگار خبرگزاری مهر مجموعه عکس‌هایی از زندگی اعراب خوزستان منتشر کرد و نوشت، اینجا آفریقا نیست، اینجا اهواز است.

این عبارت، توصیف خیلی خوبی از ماجرا به دست می‌دهد و بیان می‌کند که چه ستمی بر این مردمان می‌رود.

البته باید گفت که قومیت‌های کرد و بلوچ هم از این گونه تبعیض‌ها رنج می‌برند، اما اینجا علاوه بر همه تبعیض‌های فرهنگی و زبانی و مذهبی، باید تبعیض نژادی را هم اضافه بکنیم. شهروندان را به صرف آن که نام خانوادگی‌شان عربی است، استخدام نمی‌کنند. پست‌ها و مناصب عرب‌های شاغل در ادارات و مراکز دولتی هیچ گونه تناسبی با نسبت جمعیت آنها ندارد.

اعرابی که هفتاد درصد جمعیت خوزستان را تشکیل می‌دهند شاید فقط پنج درصد از پست‌های مهم، مانند فرمانداری، بخش‌داری و مدیرکلی را در اختیار دارند. آنها خود را با اعراب کشورهای مجاور مثل قطر، امارات و کویت مقایسه می‌کنند و می‌بینند که در چه وضعیت رقت‌باری به سر می‌برند. مجموعه این‌ها باعث نارضایتی آنان از شرایط می‌شود.

آیا چنان‌چه شایعه است این مسائل باعث رشد گرایش‌های تجزیه طلبانه در میان اعراب خوزستان شده‌است؟

این گرایش‌ها وجود دارد، اما هیچ معیاری برای اندازه‌گیری ابعاد آن نداریم. مثلا نمی‌توانیم نظرسنجی کنیم.

یک بار خبرنگار خبرگزاری مهر مجموعه عکس‌هایی از زندگی اعراب خوزستان منتشر کرد و نوشت، اینجا آفریقا نیست، اینجا اهواز است

در مجموع، فکر می‌کنم بزرگ‌ترین تجزیه‌طلب، آن حاکمی است که در تهران نشسته و این مردم را از همه حقوق فرهنگی، اجتماعی و سیاسی خود محروم کرده و آنان را در فقر و تنگ‌دستی نگه داشته‌است.

آنها بر روی دریایی از نفت زندگی می‌کنند، اما به جای آن که شهرها و روستاهایشان آباد بشود، مدام همه چیز ویران‌تر می‌شود، چرا که پول حاصل از فروش نفت به جیب سرداران سپاه و روحانیان حاکم می‌رود. بنابراین بزرگ‌ترین تجزیه‌طلب آقای خامنه‌ای است که با وجود اطلاع از عمق فقر و محرومیت‌های اعراب خوزستان، باز با همه چیز به شکل امنیتی برخورد می‌کند و به سرکوب آنان دستور می‌دهد.

در صورتی که حقوق اعراب رعایت شود و تبعیضی هم در کار نباشد، آیا این گرایش‌های تجزیه‌طلبانه نیز از میان می‌رود؟

باید شهروندان را خشنود کرد. وقتی کسی می‌تواند جایی را وطن خود بداند که در آنجا حقوق شهروندی‌اش رعایت شود.

بزرگ‌ترین تجزیه‌طلب، آن حاکمی است که در تهران نشسته و این مردم را از همه حقوق فرهنگی، اجتماعی و سیاسی خود محروم کرده و آنان را در فقر و تنگ‌دستی نگه داشته‌است

اگر حقوق این مردم به طور کامل رعایت شود و آنان را شهروندانی درجه یک به حساب آورند، و نه شهروندان درجه سه، آن وقت در سایه این برابری هیچ انگیزه‌ای برای جدایی از کشور وجود نخواهد داشت.

این گرایش‌ها اکنون نه تنها بین قوم عرب پدیدار شده بلکه میان اقوام دیگر نیز رایج است. این واکنشی است در برابر ستمی که به قومیت‌ها می‌رود. در کردستان جریانی مثل پژاک را داریم که خواهان جدایی کردستان ایران و پیوستن آن به سایر بخش‌های کردستان در کشورهای دیگر است.

ما شاهد گسترش گرایش‌های تجزیه‌طلبانه در آذربایجان هستیم و چنین چیزی را در بلوچستان هم می‌بینیم. پس این خاص اعراب نیست، بلکه عکس‌العمل همه قومیت‌های غیرفارس در برابر ظلم حکومت ایران است.

در حال حاضر دو گونه ظلم در ایران شایع است. یکی ظلمی است که بر همه مردم وارد می‌شود، اما دیگری تنها خاص گروه‌های قومی غیرفارس است.

برای حل این مسائل از یک سو باید حقوق شهروندی به صورت عام رعایت شود، به طوری که همه مردم ایران از دموکراسی، آزادی اندیشه، آزادی سیاسی و آزادی مذهبی برخوردار باشند، و از سوی دیگر نیز باید حقوق شهروندی به صورت خاص رعایت شود که این یکی ویژه قومیت‌ها و دیگر اقلیت‌هاست. به عبارتی می‌باید برای این اقوام حقوقی مساوی با قوم غالب قائل شد تا با آنان هم‌سطح شوند.

در حال حاضر دو گونه ظلم در ایران شایع است. یکی ظلمی است که بر همه مردم وارد می‌شود، اما دیگری تنها خاص گروه‌های قومی غیرفارس است

به اعتقاد من، نابرابری شهروندی در جامعه ایران از قانون اساسی شروع می‌شود. وقتی بنا به قانون اساسی، مذهب رسمی کشور شیعه است، خواه ناخواه غیرشیعه به شهروند درجه دو تبدیل می‌شود. در حالی که وقتی اکثریت کشور مسلمان است، می‌توان به دین اسلام اکتفا کرد که هم شامل شیعه می‌شود و هم سنی‌.....

به همان ترتیب، وقتی زبان فارسی به عنوان زبان رسمی انتخاب می‌شود، دیگر قومیت‌ها، مثل عرب، کرد و آذری اهمیت کمتری پیدا می‌کنند. اما برای این مسئله هم راه‌کار وجود دارد. می‌توان زبان اقوام غیرفارس را حداقل در مناطق خودشان به عنوان زبان رسمی معرفی کرد، مثلا زبان عربی در خوزستان، زبان کردی در کردستان و مناطق کردنشین، آذری در آذربایجان و... زبان فارسی باید زبان رابط میان شهروندان ایرانی باشد.

تنها به این شکل می‌توان برابری حقوق شهروندی را تضمین کرد و از این راه است که می‌توان ثروت و قدرت را میان اقوام مختلف ایرانی تقسیم کرد تا ایران باقی بماند. این قبای فعلی به تن جامعه ایران نمی‌نشیند. جامعه ایران چند مذهبی است و از چند قومیت تشکیل شده‌‌. یک پلورالیسم فرهنگی، زبانی و مذهبی در این جامعه وجود دارد که نظام سیاسی خاص خود را می‌طلبد.

این نظام، از نگاه من، می‌تواند یک نظام فدرال باشد که برابری شهروندی را میان همه ایرانیان، اعم از فارس و کرد و عرب و... برقرار کند. تا زمانی که این تنوع زبانی، فرهنگی و قومیتی در عمل به رسمیت شناخته نشود، ایران روی آرامش نخواهد دید.

پرسش دیگر من به جنبش سبز ارتباط پیدا می‌کند، جنبشی که با هدف رسیدن به دموکراسی و در جهت احیای حقوق شهروندی شکل گرفت. به نظر شما اقوام غیرفارس و به طور مشخص جامعه عرب‌های ایران در خوزستان، چقدر این جنبش را باور کردند و نسبت به آن هم‌دلی نشان دادند؟

دوران اصلاحات من در ایران بودم و به سهم خودم تلاش بسیاری کردم تا با کمک اصلاح‌طلبان همان حقوق حداقلی قومیت‌ها را که در قانون اساسی ایران بر آن تاکید شده‌است، اجرا کنیم، اما اصلاح‌طلبان همان‌گونه که در سایر عرصه‌ها سستی نشان دادند و میدان را برای افراط‌گرایان خالی گذاشتند، اینجا هم جدیتی از خود نشان ندادند.

اکنون در عرصه دموکراسی‌خواهی در ایران، دو دسته داریم. یکی سبزها هستند که به تهران و چند شهر فارس‌نشین دیگر مثل اصفهان و شیراز محدود می‌شوند و دیگری اقوام غیرفارس

حداقل کاری که آنها می‌توانستند انجام دهند، اجرای اصل ۱۵ قانون اساسی بود که راه را برای تدریس زبان قومیت‌ها در مدارس ابتدایی آنها باز می‌کرد. ما به همراه روشنفکران کرد، آذری و دیگر قومیت‌ها، بارها با آنها جلسه گذاشتیم، چه در وزارت کشور، چه در مرکز پژوهش‌های مجلس و چه در دانشگاه‌ها، اما هم‌اندیشی‌های ما به سرانجامی نرسید. آقای خاتمی همان‌طور که بارها در برابر آقای خامنه‌ای و تندروها عقب نشست، این‌بار هم سستی نشان داد.

در نتیجه قومیت‌های غیرفارس به اصلاح‌طلبان بدبین شدند. حتی جنبش آنان دچار رادیکالیسم شد. بلوچستان از سال‌های ابتدایی دهه ۱۳۸۰ تا همین دو سال قبل که ریگی را دستگیر کردند، گرفتار آتش و خون‌ریزی و خشونت بود.

در استان خوزستان طی سال‌های ۸۴ تا ۸۶ چند بار بمب‌گذاری شد. در کردستان تا همین روزهای اخیر درگیری میان برخی گروه‌های رادیکال با قوای حکومتی ادامه داشت که همه این‌ها سرخوردگی قومیت‌های غیرفارس را از اصلاح‌طلبان نشان می‌دهد. اما اگر نظر من را می‌خواهید بدانید باید بگویم که جنبش سبز بخشی از جنبش دموکراسی خواهی ایران است، گرچه برنامه‌های آقایان کروبی و موسوی جواب‌گوی همه مسائل اقوام غیرفارس نیست.

باز باید اذعان کنم که به نظرم برنامه‌های آقای کروبی دراین‌باره خیلی بهتر از برنامه‌های آقای موسوی بود، اما از آنجا که جنبش‌ اقوام غیرفارس رادیکال شده، این برنامه‌ها هم نمی‌توانست گره کار را بگشاید. البته منظورم از رادیکالیسم، تجزیه‌طلبی و استقلال‌خواهی نیست.

ما بارها در رسانه‌های مختلف از آقایان موسوی و کروبی درخواست کرده‌ایم که برنامه‌های خود را تا سطح توقعات نیرهای سیاسی غیرفارس بالا بیاورند و آن تایید فدرالیسم است، اما پاسخی از آنان نشنیدیم

این جنبش‌ها تا چند سال قبل تنها خواهان اجرای قانون اساسی درباره اقوام غیرفارس بودند، اما اکنون از نظام فدرال سخن می‌گویند، از جمله من که تمایل دارم همه این استان‌ها همچنان جزوی از ایران باقی بمانند. ما بارها در رسانه‌های مختلف از آقایان موسوی و کروبی درخواست کرده‌ایم که برنامه‌های خود را تا سطح توقعات نیرهای سیاسی غیرفارس بالا بیاورند و آن تایید فدرالیسم است، اما پاسخی از آنان نشنیدیم.

بنابراین، ما اکنون در عرصه دموکراسی‌خواهی در ایران، دو دسته داریم. یکی سبزها هستند که به تهران و چند شهر فارس‌نشین دیگر مثل اصفهان و شیراز محدود می‌شوند و دیگری اقوام غیرفارس. ما پس از انتخابات شاهد بودیم که جنبش سبز از این چند شهر فراتر نرفت و مثلا تبریز، اهواز، سنندج و مهاباد را در برنگرفت. بنابراین باید راهی برای هماهنگ کردن این دو جنبش پیدا کرد.

اگر رهبران جنبش سبز با صراحت بیشتری از اقوام غیرفارس حمایت کنند، آیا آن وقت می‌توان این دو جنبش را با هم پیوند داد؟

حمایت کرده‌اند و برنامه هم داده‌اند. به‌خصوص برنامه آقای کروبی که در آن هم از پارلمان‌های محلی صحبت می‌شود و هم از تدریس زبان قومیت‌ها در مدارس.

اما ایده‌آل این است که آنان نظام غیرمتمرکز را بپذیرند که در سیستم فدرال تبلور پیدا کرده‌است. اکنون صد و بیست کشور جهان به صورت فدرال اداره می‌شوند، مانند کانادا، آمریکا، آلمان، سوییس، روسیه، آرژانتین، هندوستان، عراق، امارات و...

می‌بینیم که این نظام حتی در کشور تک زبانه‌ای مثل آلمان یا آمریکا هم جواب داده‌است، چه برسد به کشورهای چند زبانه. بنابراین دو جریانی که جنبش دموکراسی‌خواهی ایران را شکل می‌دهند باید با هم گفت‌وگو داشته باشند و دیدگاه‌های خود را به یکدیگر نزدیک کنند. در غیر این صورت، نه جنبش سبز موفق خواهد بود و نه جنبش اقوام غیرفارس.

دموکراسی ، حق تعیین سرنوشت و تجزیه‌طلبی

Babak M — Mon, 22 Aug 2011 14:03:13 +0000

علی افشاری

علی افشاری ـ‌ مشاهده آن‌چه در استان‌های کردستان، آذربایجان، سیستان و بلوچستان و خوزستان در جریان است نشان می‌دهد که بحران رابطه حکومت مرکزی با استان‌های قومیت‌نشین رو به وخامت است.

در این میان سیاست‌های غلط حاکمیت و بخصوص استفاده از روش‌های نظامی و پلیسی در مدیریت مناطق مرزی بیشترین نقش را دارد. رواج تبعیض، اعمال سرکوب، ممانعت از اعطای آزادی‌های سیاسی، انسداد در فضای آزاد رسانه‌ای و اخلال در روند بروز و انجام فعالیت‌های هویت‌طلبانه، شکاف مرکز و پیرامون را به شکلی روزافزون گسترش می‌دهند و همچنین گفتمان تجزیه‌طلبی و واگرایی را در بین فعالان هویت‌طلب قومیتی تقویت می‌کنند.

البته حکومت در برابر مناطقی که اکثریت آن‌ها فارس‌نشین هستند نیز از پارادایم جباریت سیاسی استفاده می‌کند و از این منظر تفاوتی بین تهران، شیراز، اصفهان، مهاباد، زاهدان، سنندج، تبریز، اهواز و آبادان نیست؛ ولی فشار و محرومیت در استان‌های مرزی کشور بیشتر است و همچنین دست حکومت برای برخورد و اقدامات تنبیهی بازتر است. مشکلات قومیتی که برخی از فعالان آن را ملیتی می‌نامند و رنج مضاعفی که می‌کشند یک واقعیت است. این واقعیت را نمی‌توان منکر شد یا آن را به اراده گروه‌هایی اندک در آن مناطق یا توطئه کشور‌های خارجی فروکاست. ده‌ها سال مبارزه مستمر، هزاران جانباخته و زندگی‌های تباه شده بسیار گواه این واقعیت تلخ هستند. بنابراین راه حل مشکلات استان‌های قومیت‌نشین ضمن این‌که همپوشانی زیادی با حل مشکلات کل کشور دارد، جنبه‌های خاص و متمایزی را نیز در برمی‌گیرد.

البته سمت و سوی مطالبات در همه مناطق یکسان نیست و تنوعاتی دارد. مطالبات در استان‌های خوزستان و بلوچستان بیشتر صبغه اقتصادی دارند. وجه سیاسی خواسته‌ها در کردستان پررنگ‌تراست، ولی در آذربایجان غلظت فرهنگی- هویتی بیشتری در بیان درخواست‌ها مشاهده می‌شود.

باید فضای سوء ظن برطرف شود

مشکل بحران قومیتی یک‌طرفه نیست بلکه در کنار سیاست‌های غلط و ظالمانه حکومت، رویکرد برخی از فعالان قومی نیز مشکلات را تشدید می‌کند. اگرچه وزن این دو عامل برابر نیست و در حل معضلات، توجه بیشتر را باید به اصلاح و تغییر سیاست‌های دولتی معطوف کرد، ولی در عین حال نمی‌توان چشم روی برخی خطا‌ها و نارسایی‌های طرف دیگر بست. مشکلات دوطرفه است. به‌عبارت دیگر حصول آرامش، رفاه، آزادی و عدالت در استان‌های قومیت‌نشین محتاج در نظر گرفتن کل مشکلات و برخورد جامع است. نخست باید فضای سوء ظن بین فعالان مرکزی و قومیتی برطرف شود. این امر از راه گفت‌وگوی منطقی و محترمانه و احتراز طرفین از اتهام‌زنی می‌گذرد.

در این میان رویکرد برخی از فعالان هویت‌طلب قومیتی و بخصوص فعالان کرد مشکل‌زا است. آن‌ها برخورد سرکوب‌گرایانه و سلطه‌آمیز را به تمامی نیروهای سیاسی و اجتماعی مرکزنشین و یا فارس تعمیم می‌دهند. این برخورد مطلق‌انگارانه با استفاده از ادبیات احساسی انگاره غلطی را ترویج می‌کند که تمامی نیرو‌ها خواهان قلع و قمع آزادی‌ها و تضییع حقوق مردم غیر فارس هستند! ناسیونالیسم کرد، ترک و عرب را در تقابل با ناسیونالیسم ایرانی تعریف می‌کنند. از دید آنان هرکس مخالف تجزیه‌طلبی است به دموکراسی و حق تعیین سرنوشت اعتقاد ندارد و دستش در دست فاشیست‌های حکومتی است! برای آنان مخالفت‌ها و مواضع منفی بخش مهمی از جامعه سیاسی مرکزگرای ایران علیه بیداد و ستم دولتی مهم نیست. بلکه با انکار این واقعیت می‌کوشند تا علت محرومیت‌ها در نقاط مرزی را «ستم ملی» بنامند که تمامی مردم فارس در آن مشارکت دارند!

البته اهمال، سکوت، دیدگاه‌های غلط، نادیده گرفتن وجود مطالبات قومیتی و کم‌کاری جمعی از مرکزنشینان و بخصوص گروه‌های سیاسی در سوق دادن پاره‌ای از آن‌ها به این سمت‌گیری افراطی و حقیقت‌ستیز نقش مهمی دارد، اما نوع برخورد فوق مستقل از این عامل بر مشکلات می‌افزاید و فضا را دوقطبی می‌کند.

مطلق‌اندیشی و همه را یک‌جور دیدن و انکار تمایز‌ها بی‌راهه خطرناکی است که می‌تواند فاجعه بیافریند. همه فعالان کرد، عرب، بلوچ و ترک تجزیه‌طلب نیستند و اکثر آنان پیوستگی با ایران را باور دارند. در آن سوی میدان نیز همه آنانی که حمایت لازم از حرکت‌های اعتراضی قومیتی را به عمل نمی‌آورند، همسو با حکومت یا فاقد مرزبندی با فاشیسم نیستند!

گفتمان‌سازی و گفت‌وگو باید با عبور از جزم‌ها خودمحوری را کنار بگذارد و حرف‌های طرف مقابل را بشنود و دغدغه‌های آن‌ها را در نظر بگیرد. همچنین اطلاعاتش را محدود به کانال‌های خاصی نکند.

در بین فعالان قومیتی نگرش‌های متفاوتی وجود دارد. برخی از تمرکززدایی و روابط برابر در چهارچوب نظام سیاسی یکپارچه دفاع می‌کنند. پاره‌ای نظام فدرال را توصیه می‌کنند و عده‌ای نیز دل در گرو تجزیه دارند. دسته‌بندی علایق فوق فقط بر بستر مواضع نظری گروه‌ها عینیت پیدا نمی‌کند، بلکه بررسی عملکرد آن‌ها و میزان تطابق حرف و عمل و همچنین پسامد منطقی استراتژی‌ها و تاکتیک‌ها تعیین می‌کند که کدام گرایش در کردستان، خوزستان، بلوچستان و آذربایجان مدافع تجزیه هست یا نیست. آیا از اساس و به شکل استراتژیک به حفظ پیوند با ایران باور دارد یا فعلاً مصلحت نمی‌بیند تقاضا برای جدایی را مطرح سازد. البته در حوصله این مطلب نیست که رجحان و مزیت نگرش حقوق مدنی- سیاسی برابر در ایران بر گفتمان تجزیه- الحاق، شرح داده شود. لذا در این مطلب ناگزیر به نقد مباحثی که در افواه جاری است، می‌پردازم.

موافقت و مخالفت با یک حق

مطالبه برای تجزیه یک حق است، اما مخالفت با آن نیز یک حق است. همچنین وجود حق لزوماً برخورداری از آن را توجیه نمی‌سازد. ممکن است مضار استفاده از حقی از منافع آن بیشتر باشد. در خصوص بحران قومیتی راه حل‌های مختلف وجود دارد. پرداختن به هرکدام از آن‌ها به شرط رعایت قواعد بازی حق کوشندگان سیاسی است، اما طرح گزینه‌های ایران یکپارچه که قومیت‌های گوناگون در آن مشارکت برابر داشته باشند، خودمختاری و یا جدایی هیچ‌کدام به خودی خود دارای فضیلت یا ارزش نیستند. توانایی هرکدام در حل منطقی مشکل و جذب نظر مردم مزیت آن‌ها را روشن می‌سازد. در عین حال این گزینه‌ها رقیب و آلترناتیو هم هستند. طرح درست مسائل قومیتی نیازمند ساماندهی و شفاف‌سازی فضای سیاسی است. تا هر جریان به صراحت برنامه و راهبرد خودش را تشریح کند. دفاع از هرکدام از این گزینه‌ها منجر به ورود یا خروج کسی از دروازه دموکراسی و حقوق مدنی نمی‌شود. به‌عنوان مثال در نظریه‌پردازی پیرامون دموکراسی مخالفت با تجزیه‌طلبی و تقاضا برای مرزبندی به معنای ضدیت با دموکراسی در نظر گرفته نمی‌شود. آن چیزی با دموکراسی تعارض دارد که هرکدام از این راهبرد‌ها از نقش‌آفرینی در فضای سیاسی محروم شوند یا به جای حاکم شدن نظر اکثریت مردم به عنوان مبنای تصمیم‌گیری و داوری نهایی، زبان زور، خشونت و تکفیر حایگزین شود.

افراد اما حق دارند خواستار روشن شدن مرز‌ها و واقعیت مسائل شوند. یک گروه سیاسی که سودای تجزیه دارد، این مسئله را باید به‌طور شفاف بگوید. پنهان کردن خود زیر پوشش فعالیت‌های حقوق بشری یا دموکراسی‌خواهی و استیفای حقوق قومیت‌ها عملی غیر اخلاقی و ناموجه است. مردم باید درک درستی از رویداد‌ها برای قضاوت داشته باشند. نه دفاع از تجزیه‌طلبی و نه مخالفت با آن فی‌نفسه دلیلی بر دموکرات بودن نیست. بلکه چگونگی مواجه شدن با مسئله تعیین می‌کند که عیار دموکراسی مدعیان چقدر است. کسانی که مدافعان راه سوم در کردستان، خوزستان، بلوچستان و آذربایجان را به همسویی با حکومت متهم می‌کنند و همچنین افرادی که تجزیه‌طلبی را یک کفر سیاسی به‌شمار می‌آورند هر دو از موازین دموکراسی فاصله می‌گیرند.

حق تعیین سرنوشت یعنی مردم یک منطقه در جایگاه داور و عامل فیصله بخش قرار بگیرند. حال این مردم بالقوه هم می‌توانند تجزیه را انتخاب کنند و هم می‌توانند تداوم پیوند تاریخی و فرهنگی را برگزینند.

به عبارت دیگر، تجزیه سرنوشت محتوم پذیرش حق تعیین سرنوشت برای مردم غیر فارس نیست. همچنین می‌توان رجوع به مردم برای داوری را به عنوان ساز و کار انتخاب راه حل قبول کرد و امکان انتخاب گزینه تجزیه را هم پذیرفت ولی در عین حال به‌شدت با این گزینه مخالفت کرد و از تداوم ایران یکپارچه و

میراث حوزه تمدنی ایران بزرگ دفاع کرد. در تحلیل آخر نوع مواجهه در برابر مخالف، دموکراتیک بودن موضع را مشخص می‌سازد نه نفس موضعگیری. مخالفت با تجزیه نه نافی حق تعیین سرنوشت است و نه تعارضی با دموکراسی ومناسبات مبتنی بر جامعه مدنی دارد. تعارض موقعی پیش می‌آید که اکثریتی خواهان تجزیه و روی انتخاب خود نیز مصر باشد ولی تقاضای آنان با خشونت و کشتار گسترده سرکوب شود، مجال طرح به آن داده نشود و به عنوان گناهی نابخشودنی در نظر گرفته شود.

سابقه و مواضع نظری و سیاسی گروهی مثل پ‌پ‌ک تناسبی با دموکراسی ندارد. برخی از فعالان شاخه ایرانی آن، مخالفان حرکات تررویستی این گروه را به ضدیت با دموکراسی منتسب می‌کنند! در صورتی که دموکراسی یک نظام خاص است و اصول و موازین ویژه خودش را دارد. صرف مخالفت با جمهوری اسلامی یا ادعای مطالبه حقوق مردم کرد دلیلی بر دموکرات بودن نمی‌شود.

خواست تجزیه پایگاه جدی ندارد

به باور نگارنده این سطرها در هیچ جای استان‌های قومیت‌نشین خواست تجزیه پایگاه جدی ندارد و بیشتر در خارج از کشور به گوش می‌رسد و نمود‌های این جریان‌ها و ادعا‌های‌شان از بود و توانایی واقعی‌شان بیشتر است. بدیهی است ارزیابی فردی، نمی‌تواند ملاک واقع شود. سنجش درست افکار عمومی در مناطق یاد شده می‌تواند این واقعیت را روشن سازد. البته بحث تجزیه چون به تمامیت ارضی یک کشور و مسائل امنیتی آن ارتباط پیدا می‌کند موضوع جنجالی و بسیار حساسی است. در بیشتر نقاط دنیا با این نوع مطالبات برخورد تند می‌شود و معمولاً منجر به کشتار‌های گسترده و فجایع انسانی می‌شود. بنابراین «تجزیه‌طلبی» در کل موضوع بغرنجی است و در نقاطی از دنیا که با موفقیت صورت گرفته است معمولاً پس ازشدت یافتن عمق بحران بوده که یا دیگر از راه‌های معمولی امکان حل منافشه وجود نداشته است، یا کشور مفروض در جنگی بزرگ و یا تهاجم سنگین خارجی شکست خورده و ضعیف شده است.

در مقطع فعلی نیروهای سیاسی ایران باید بکوشند در زمینه مطالبات قومیتی دیوار بی‌اعتمادی ارتفاع نگیرد. طرفین شایسته است دغدغه‌ها و ملاحظات یکدیگر را درک کنند و با زبانی غیر ستیزه‌جو به تعامل با یکدیگر بپردازند. مسئله کردستان، آذربایجان و خوزستان جدا از مسئله کلی ایران نیست؛ اگرچه فاکتور‌های خاص و انحصاری خود را نیز دارد. دیدگاهی که خود را در هیئت جزیره می‌بیند و تنها مطلبات خاص خود را در نظر می‌گیرد، بخت حمایت کل جامعه را از دست می‌دهد. در مقابل جنبش فراگیر دموکراسی‌خواهی در ایران نیز باید جایگاهی مناسب برای تقاضاهای ویژه قومیت‌های مختلف در نظر بگیرد و همچنین همبستگی ایرانی و ملی‌گرایی را از فارس‌محوری تفکیک کند. البته اگر مفهوم شهروند مبنا قرار گیرد بسیاری از معضلات حل می‌شود. بدینگونه ملاک عضویت یک فرد در جامعه ایرانی برخورداری از حقوق و تکالیف شهروندی مستقل از مذهب، نژاد، قومیت، جنسیت و زبان در چهارچوب واحد سیاسی، جغرافیایی و تمدنی ایران می‌شود.

مطلق‌اندیشی و همه را یک‌جور دیدن و انکار تمایز‌ها بی‌راهه خطرناکی است که می‌تواند فاجعه بیافریند. همه فعالان کرد، عرب، بلوچ و ترک تجزیه‌طلب نیستند و اکثر آنان پیوستگی با ایران را باور دارند. در آن سوی میدان نیز همه آنانی که حمایت لازم از حرکت‌های اعتراضی قومیتی را به عمل نمی‌آورند، همسو با حکومت یا فاقد مرزبندی با فاشیسم نیستند! برخی از فعالان دوآتشه کرد و ترک چنان در پیله خودبینی غرق شده‌اند که فکر می‌کنند همواره از ناحیه مرکز سرکوب، فتل عام و باران تیر و گلوله بر آسمان استان‌های مرزی باریده است! تاریخ معاصر گویای تلاش‌های متعددی به مانند هیئت حسن نیت در ابتدای انقلاب و همچنین در دوران اصلاحات است تا مشکلات در مناطق فوق کاهش یابد. همین نگاه منفی مطلق‌انگارانه و حداکثرگرا در استیفای مطالبات از سوی فعالان قومیتی نقش مهمی در ایجاد بن‌بست داشته است.

جریانی که سعی می‌کند خود را در موضع حق مطلق بنشاند و دیگران را باطل بشمارد و از گفتن هر حرف بی‌ربط و اتهام بی‌اساسی نیز ابایی ندارد، به فاشیسم نزدیک است. رگه‌های نگرش فاشسیتی و نژادپرستانه در برخی موضع‌گیری‌های فعالان قومیتی دیده می‌شود. اصرار زیاد و پافشاری افراطی بر مسئله زبان و تمایزهای نژادی و قومیتی در دنیایی که جهانی شدن روند غالب آن است، منطقی نیست و نتایج نامناسبی به‌بار می‌آورد.

گفت‌وگو پیرامون مشخص شدن حوزه منازعه در مناطق قومیت‌نشین و شفاف شدن گرایش‌ها و مواضع گروه‌های مختلف نقطه آغاز ارتباط مناسب گروه‌های سیاسی سراسری و جنبش دموکراسی‌خواهی با گروه‌ها و فعالان قومیتی است. در این گفت‌وگو باید با صراحت و جدیت انتقاد‌ها را مطرح کرد. قفاط اشتراک و اختلاف را شناخت. مسائل کلی ایران و مشکلات تمام مناطق مرزی در ارتباط با یکدیگر قابل حل است. این واقعیت همکاری بین قومیت‌های گوناگون را ضروری می‌سازد. با وجود همه مشکلات باید بر جدایی‌ها غلبه کرد، وگرنه امتداد وضع فعلی صف‌بندی در استان‌های قومیت‌نشین را از تقابل یک حکومت استبدادی و سرکوبگر با مردم تحت ستم به رویارویی مرکز و پیرامون و یا فارس و غیر فارس تغییر می‌دهد. نتیجه این اتفاق صرف نظر از عواقب شوم انسانی و اجتماعی، اقتدارگرایی سیاسی و ساخت قذرت مطلقه و متمرکز را تقویت می‌کند.