شورش

تماماً انتخاباتی و کاملاً از روی ترس

politics — Sat, 02 Mar 2013 19:23:51 +0000

گزارش از میان مردم

پارسا محمدی

پارسا محمدی - با یک دست وسایل بنایی را زیر بغل نگه داشته و با دست دیگر سیگارش می‌کشد. پک‌های محکمی به سیگار می‌زند که با دل پر او در تناسب کامل است. می‌گوید: چرا راضی نباشیم؟ کی گفته نباید راضی باشیم؟

«حرف حساب اینهایی که نمی‌خواهند دو قران پول توی جیب بدبخت، بیچاره‌ها باشد چیست؟ چرا آتش به حساب آخرت خودتان می‌زنید؟ چرا برای جد و آبادتان فحش درست می‌کنید؟ شما چه‌کاره مملکت هستید که مخالفید؟ اصلاً شما مخالف چی هستید؟

زن و بچه‌های من فقط وقتی گوشت می‌خورند که کسی نذری بیاورد. پول گوشت خریدن ندارم. به خدا ندارم، به پیغمبر ندارم، به امام حسین ندارم. قبلاً آشغال گوشت می‌خریدم آبگوشتی جلوی این بچه‌ها می‌گذاشتم اما الان یک گرم گوشت هم قیمتی شده. به خدا زنم استخوانش پوک شده، قلم خالی را وزن می‌کنند و می‌فروشند.

چرا فقط خودتان را می‌بینید؟ چرا فکر می‌کنید مملکت فقط برای شماست؟ ما آدم نیستیم؟ زن و بچه ما آدم نیستند؟ برای خودتان خانه دارید، ماشین دارید، حقوق دارید، بیمه دارید، کیف دنیا را می‌کنید، چه خبر دارید که ما چطوری زندگی می‌کنیم. عکس مرا بنداز، بزن توی روزنامه ببینند شاید از موی سفیدم خجالت بکشند. این دست من است. شده مثل مجسمه. به خدا وقت گچ درست کردن، این آب مثل تیزآب می‌خواهد پوست دستم را بلند کند.

کی گفته خامنه‌ای می‌خواهد بدهد؟ ای لعنت به گور پدر و مادرش. لعنت به جد و آباد این آخوندها با این مملکتی که درست کردند. کجا خامنه‌ای داده؟ پول احمدی‌نژاد است. یک نفر در این مملکت پیدا شد چند سال دست این ملت را گرفت. نترسید. چند ماه دیگر می‌رود و دوباره مملکت می‌افتد دست شما. دوباره مثل قبل دزدی کنید تا از چشم‌تان بزند بیرون. اللهی به حق دست بریده قمر بنی هاشم هر کس سنگ می‌اندازد جلوی این کارهای احمدی‌نژاد، زن و بچه‌اش از گرسنگی جلوی چشمش دست و پا بزند و برایش راه نجاتی نباشد.»

***

یحیی آل‌اسحاق، رئیس اتاق بازرگانی و صنایع و معادن تهران در گفتگو با خبرگذاری مهر اعلام کرده است، از طرف "دولت و مجلس" از هفته اول اسفند، کمک جبرانی به ۷ دهک جامعه پرداخت خواهد شد. براساس اطلاعات موجود، به ازای هر نفر ۷۰ تا ۹۰ هزار تومان اختصاص می‌یابد که رقم ۷۰ هزار تومان برا‌ی ۶۰ میلیون نفر و رقم ۹۰ هزار تومان برای اعضای کمیته امداد و بهزیستی است که بر این اساس، به نظر می‌رسد باید حدود ۶ هزار میلیارد تومان تخصیص یابد.

وی تاکید کرده است با توجه به اثر این تصمیم در پایه پولی و تورم، باید تصمیم به پرداخت صورت گیرد چراکه هم اکنون پایه پولی ۹۲ هزار میلیارد تومان است که اضافه شدن این ۶ هزار میلیارد تومان تورم ۶ تا ۷ درصدی ایجاد می‌کند که باید در محاسبات این موضوع دیده شود. (منبع)

در مقابل محمدحسن آصفری، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس اعلام کرده ۷۰ هزار تومانی که قرار است از سوی رئیس دولت به مردم پرداخت شود "هدیه رهبری" است. او گفته است: این مبلغی که قرار است از سوی رئیس دولت به مردم پرداخت شود هدیه رهبری است و در جلسه‌ای که تعدادی از نمایندگان و دولت باهم داشتند مقام معظم رهبری فرمودند كه برای معیشت مردم باید فکری شود و در این شب‌ها به اقشار آسیب‌پذیر و آحاد متوسط و دیگر اقشار کمک‌هایی شود.

«احمدی‌نژاد رئیس جمهور ایران نیست. رئیس جمهور ما آقای موسوی است که در حصر هستند. کسی که با رای مردم به قدرت نرسیده باشد باید برای راضی نگه داشتن طرفدارهایش که در انتخابات ضرب در پنج شده‌اند مدام به آنها پول بدهد.»

آصفری گفته است «با توجه به تورم بالای ۳۵ درصد این یارانه عیدی حلال مشکلات مردم نخواهد بود ولی كمكی برای حل بخشی از مشکلات خانواده‌ها محسوب می‌شود.»

روزنامه دنیای اقتصاد نیز اعلام کرده است «براساس اطلاعات رسیده، احتمال واریز همزمان عیدانه و یارانه نقدی اسفندماه امسال در دهه اول آخرین ماه زمستان وجود دارد». در این صورت بسته به تعداد خانوار، مبلغی بین ۲۳۱ هزار تا یک میلیون و ۱۵۵ هزار تومان به خانواده‌های دو تا ۱۰ نفره پرداخت خواهد شد.

***

اگر پدرم می‌داد، راضی بودم!

محمدرضا ۲۲ ساله است. هیکل ورزشکاری دارد و بسیار آدم خنده‌روئی است. معتقد است اگر بخواهد به مشکلات فکر کند و غصه بخورد یک شبه موهایش سفید می‌شود و باید مثل پیرمردها با عصا راه برود. می‌گوید: «والله کی از پول خوش‌اش نمی‌آید که من نخواهم. دست‌اش درد نکند. هرچقدر بیشتر، بهتر. فقط مسئله ما این است که پول یارانه ما دست پدر و مادرها است. به پدرم می‌گویم حداقل نصف‌اش را به خودم بده، می‌گوید: رویت را زیاد نکن. همینکه هر ماه یک چیزی از خودت نمی‌گیرم، بگذارم روی این پول برای صاف کردن پول آب و برق و بقیه چیزها برو خدا را شکر کن!

تازگی‌ پدر و مادرها اینجوری شده‌اند. معذرت می‌خواهم به دستشوئی رفتن آدم هم گیر می‌دهند. این فکر رفته توی مغز این پدر و مادرها که هزینه فقط آب، برق، گاز و تلفن است. فکر این نیستند که بابا دلار شده ۴۰۰۰ تومان، حالا یک لیتر آب بیشتر، یک ساعت برق بیشتر، اینها چه فرقی دارد. کار مملکت از بیخ خراب است. ربطی به آب دستشوئی ندارد.

خوب است شب عید این پول را می‌دهند از دست نالیدن این پدر و مادرها خلاص می‌شویم. خودمانیم حق دارند. پسته شده کیلوئی ۵۰ هزار یعنی اگر ۷۰ هزار تومان به من بدهند، −به خودم که نه، به پدرم بدهند− می‌شود پول یک کیلو پسته با دو کیلو تخمه. بد نیست. عید می‌نشینیم پسته و تخمه می‌شکنیم. از بیکاری بهتر است.»

جرات ندارم به آینده فکر کنم!

سر و وضعش نماد کامل یک "خانم معلم" است. مقنعه چانه‌دار، آستین‌هائی که به جای تخته پاک‌کن استفاده شده‌ و گچی هستند. کفش‌های ساده و چادر سیاه تقریبا کهنه. بیست سال سابقه کار دارد. دو دختر و یک پسر دارد. به گفته خودش "متاسفانه" همسرش هم دبیر است.

درباره واریز عیدی شب عید می‌گوید:«حرف یک چیز است و واقعیت یک چیز دیگر. بعضی از گفته‌ها بر اساس علم و دانش است و بعضی از حرف‌ها از جنس مقالاتی که فقط صفحه روزنامه را پر می‌کنند. نظر اساتید دانشگاه و کارشناسان اقتصاد این است که این پول‌ها خودش نقدینگی است و تورم را زیاد می‌کند. این حرف درستی است. حاصل زحمات، علم و تحقیق متخصصان است. این مشکل وجود دارد ولی راه‌حل آن ندادن پول به مردم نیست.

«وقتی دلار گران نشده بود و وضعیت عادی بود، مردم زیر بار هزینه شب عید کم می‌آوردند. امسال با این وضعیت که مشخص است همه مردم محتاج پول و کمک هستند. باور کنید جرات ندارم به آینده فکر کنم. ترس همه وجودم را می‌گیرد و قلبم تند می‌زند. این وضعیت تا کی می‌خواهد ادامه داشته باشد؟ »

من یک مادر هستم. سر کلاس، بچه‌ها از زندگی‌شان برایم تعریف می‌کنند. زندگی مردم سخت شده، مردم با مشکل زندگی می‌کنند.

ما سنت و فرهنگی داریم. درست یا غلط، دید و بازدید عید را داریم. هر سال با همسرم حرف می‌زنیم و می‌گوئیم دیگر به کسی اسکناس درشت هدیه نمی‌دهیم اما هر سال باید عیدی بدهیم، آجیل شب عید بگیریم، رفت و آمد کنیم و...! نمی‌شود. حرف زدن یک چیز است و واقعیت یک چیز دیگر.

از همه مردم سوال کنید. وقتی دلار گران نشده بود و وضعیت عادی بود، مردم زیر بار هزینه شب عید کم می‌آوردند. امسال با این وضعیت که مشخص است همه مردم محتاج پول و کمک هستند. باور کنید جرات ندارم به آینده فکر کنم. ترس همه وجودم را می‌گیرد و قلبم تند می‌زند. این وضعیت تا کی می‌خواهد ادامه داشته باشد؟ »

این خیانت به کشور است!

احمد ۲۶ ساله است و در یک مؤسسه آموزشی کار می‌کند. درباره عیدی دولت می‌گوید: «احمدی‌نژاد رئیس جمهور ایران نیست. رئیس جمهور ما آقای موسوی است که در حصر هستند. کسی که با رای مردم به قدرت نرسیده باشد باید برای راضی نگه داشتن طرفدارهایش که در انتخابات ضرب در پنج شده‌اند مدام به آنها پول بدهد.

با این پول تورم در کشور افزایش پیدا می‌کند و ارزش پول ملی کاهش پیدا می‌کند. تمام صنایع ایران با اجرای سیاست‌های اقتصادی احمدی نژاد در حال نابودی است. پرداخت یارانه با منطق اقتصاد آزاد جور در نمی‌آید. این خیانت به کشور است.»

− به نظر شما هر کس این پول را بگیرد به کشور خیانت کرده است؟
− طرفداران آقای احمدی نژاد به دلیل بی سوادی و فقر درحال خیانت به کشور هستند. این مردم با حمایت از احمدی‌نژاد در انتخابات و بعد از انتخابات به کشور ضربه می‌زنند. این‌ها را در هیئت‌های مذهبی سازماندهی می‌کنند. همین‌ها هستند که عضو انصار حزب‌الله و گروه فشار هستند.

− صحبت از پرداخت این پول به ۷۰ میلیون ایرانی است. نه فقط به طرفداران آقای احمدی‌نژاد و طبقه پائین جامعه.
− با این پول‌ها ننگ تقلب در انتخابات ۸۸ پاک نمی‌شود. مرم نباید فریب بخورند.

− پس شما مخالف این طرح هستید. به نظر شما چه راه‌کارهائی برای مخالفت با این طرح وجود دارد؟
− باید از مجلس حمایت کرد تا طرح عدم کفایت احمدی‌نژاد تصویب شود. نباید اجازه داد دوره او تمام بشود. باید با رسوائی از قدرت کنار برود. خوشبختانه مجلس اجازه اجرای فاز دوم هدفمندی یارانه‌ها را به احمدی‌نژاد نداد. این طرح با چراغ سبز رهبری بوده است وگرنه مجلس به دولت اجازه این کار را نمی‌داد.

«خوب است شب عید این پول را می‌دهند از دست نالیدن این پدر و مادرها خلاص می‌شویم. خودمانیم حق دارند. پسته شده کیلوئی ۵۰ هزار یعنی اگر ۷۰ هزار تومان به من بدهند، می‌شود پول یک کیلو پسته با دو کیلو تخمه. بد نیست. عید می‌نشینیم پسته و تخمه می‌شکنیم. از بیکاری بهتر است.»

− شما حاضر هستید به عنوان مخالف این طرح از دریافت آن خودداری کنید؟
− اگر همه حاضر باشند این کار را بکنند چرا که نه.

− اگر همه حاضر نشوند چه؟ شما از گرفتن این مبلغ خودداری می‌کنید؟
− فکر می‌کنید برگشت این پول به کجاست؟ در اختیار دولت و در بودجه دولت می‌رود. این پول را می‌گیرم تا فشار بیشتری به دولت احمدی‌نژاد بیاید.

− با گرفتن این پول چه فشاری به دولت احمدی‌نژاد خواهد آمد؟
− افزایش نقدینگی، بالا رفتن تورم، افزایش اختلافات بین نیروهای سرکوبگر در جمهوری اسلامی،..

− شما در اول حرف‌های خودتان این طرح را به دلیل بالابردن تورم در کشور، خیانت ارزیابی کردید؟
−بله

− طرح شما هم برای مخالفت، گرفتن پول و بالا بردن تورم است. چه تفاوتی دارد؟
− تفاوت در این است که احمدی‌نژاد با تقلب در انتخابات جای رئیس جمهور منتخب مردم را گرفته است و باید هرکاری از دستمان بر می‌آید انجام بدهیم تا دولت او با بی‌آبروئی و مشکلات بیشتری دچار شود.

خودشان فهمیده‌اند مردم دیگر نفس ندارند!

خانمی ۵۴ ساله است. خانه‌دار و صاحب شش فرزند است. دو فرزند او ازدواج کرده‌اند و بقیه با او زندگی می‌کنند. خبر ندارد که قرار است این عیدی را دریافت کند. از خوشحالی در پوست خودش نمی‌گنجد.

«خدا از دهانت بشنود. اینجوری که شما می‌گوئی اعلام شده، حتماً می‌دهند. همیشه خوش خبر باشی. به خدا عزا گرفته بودم برای این بچه‌ها از کجا لباس نو بخرم. خیلی اوضاع بدی شده. امروز چیزی را نخری فردا باید گران‌تر بخری. قبلاً پنجاه هزار تومان می‌دادم به پسرم، می‌رفت برای خودش یک شلوار و پیراهن می‌خرید اما آلان می‌رود یک شلوار لی می‌خرد ۱۰۰ هزار تومن. کفش خوبی که پاره نشود کمتر از ۷۰ هزار تومن نیست. جوان‌‌اند، می‌خواهند سری در سرها داشته باشند. تازه بچه‌های قانع و اهلی هستند. حال و روز ما را می‌فهمند.

از همین مغازه بالائی داشتم آجیل قیمت می‌کردم. قیمت‌ها سرسام است. همه گرفتارند. منتظریم پول یارانه‌ها را بریزند تا برویم چهارتا تخمه و پسته بخریم شب عید مهمان می‌آید، بگذاریم جلویشان. من تورم و اینها را نمی‌فهمم اما گرانی است. خیلی گرانی است. مردم این پول را می‌زنند به یک زخمی از زندگی. به قول معروف گفتنی، دولت راضی است، مردم راضی‌اند، گور پدر آدم ناراضی. آنها که مخالف هستند حتماً وضع‌شان خوب است وگرنه کی از پول بدش می‌آید؟

اینقدر وضع خراب است که مردم نفس‌شان بالا نمی‌آید. خودشان فهمیده‌اند مردم دیگر نفس ندارند و دلشان سوخته است. وقتی دولت خودش می‌داند مردم دست‌شان خالی است، مخالفت کردن کاسه داغ‌تر از آش شدن است.»

من به عنوان اقتصاد دان صحبت می‌کنم

«ر» اقتصاددان مقیم ایران است. در ابتدای گفته‌هایش به این موضوع اشاره می‌کند که به عنوان یک اقتصاد دان از تاثیر تصمیمات دولت روی اقتصاد کشور صحبت می‌کند.

قیمت‌ها سرسام است. همه گرفتارند. منتظریم پول یارانه‌ها را بریزند تا برویم چهارتا تخمه و پسته بخریم شب عید مهمان می‌آید، بگذاریم جلویشان. من تورم و اینها را نمی‌فهمم اما گرانی است. مردم این پول را می‌زنند به یک زخمی از زندگی. آنها که مخالف هستند حتماً وضع‌شان خوب است وگرنه کی از پول بدش می‌آید؟

«به صورت مطلق می‌توان ادعا کرد کسانی که این پول را دریافت می‌کنند موافق این طرح هستند. یک اعتبار مالی برای ۷۰ میلیون نفر در نظر گرفته شده است که تقریباً به صورت مساوی توزیع خواهد شد. در شرایطی که به دلیل اجرای سیاست‌ سوبسیدزدائی و هم زمانی این سیاست‌ها با تحریم‌های شدید بین‌المللی مشکلات شدیدی در زندگی مردم به وجود آمده است طبیعی است دریافت‌کنندگان از این تصمیم استقبال خواهند کرد. اما پذیرش مردم یک مسئله است و تاثیر این تصمیم دولت یک مسئله دیگر.

همه مردم بارها اسم "نقدینگی" را شنیده‌اند. نقدینگی مجموع پولی است در دست مردم یک جامعه که بیرون از محدوده مخارج روزانه و ماهیانه آنها، قدرت وارد شدن به عرصه اقتصاد در قالب داد و ستد را دارد. مجموع این نقدینگی در کشور ما یک رقم درشت است. طبق پاره‌‌ای از آمارها در دوران آقای احمدی‌نژاد در هر روز کاری و غیر تعطیل رقمی در حدود ۲۴۱ میلیارد تومان به حجم نقدینگی کشور افزوده ‌شده است. در یک اقتصاد رو به رشد این امر مثبت است. عامل گردش مالی در کشور و تامین اعتبار واحدهای تولیدی است. به تولید داخلی یک کشور و به بازار کشش و رونق می‌دهد اما اقتصاد ایران یک اقتصاد تولیدی نیست. اقتصادی مبتنی بر واردات است. بخش تولید در ایران به شدت وابسته به تکنولوژی و ماده خام از خارج کشور است.

اتفاقی که افتاده این است که در اثر حذف سوبسیدها و افزایش هزینه‌های تولید، واحد‌های صنعتی ایران منطق اقتصادی خود را از دست داده‌اند. این منطق اقتصادی ساده است. کسب سود از فرآیند تولید و سرمایه‌گذاری. در وضعیت موجود این منطق زیر سوال رفته است. یعنی افزایش هزینه تولید سبب شده است که قیمت تمام شده کالا در حوزه قدرت خرید مردم نباشد.

به فرض شما صاحب یک کارخانه هستید که زمین و ماشین آلات آن ۱۰ میلیارد تومان ارزش دارد. ترجیح می‌دهید کارخانه را بفروشید و پول آنرا در بانک بخوابانید و بدون زحمت ۲۰ درصد سود آنرا بگیرید یا سرمایه خود را صرف تولید کالائی کنید که یا ماده اولیه آن مشمول تحریم است و یا با توجه به افزایش قیمت انرژی و سایر هزینه‌ها، تولید آن به صرفه نیست؟ البته راه‌های جذاب‌تری برای شما وجود دارد. استفاده از سرمایه ۱۰ میلیارد تومانی خود برای دلالی و کسب سود بالا. مثلاً خرید و فروش ارز، مسکن، طلا، واردات و غیره.

در هر نوبت پرداخت یارانه‌ها و در هر بار پرداخت نقدی به مردم مانند طرح پرداخت عیدی همراه با یارانه‌ها، یک حجم جدید از نقدینگی به ساختار اقتصاد ایران تحمیل می‌شود. این نقدینگی یک مجموعه نقدینگی از مبالغ کوچک است. یعنی ۶ میلیارد تومان عیدی به همراه تقریباً ۲.۵ میلیارد تومان یارانه واریزی، تقسیم بر ۷۰ میلیون نفر شده است. اگر متوسط خانوار ایرانی را چهار نفر در نظر بگیرید تقسیم بر هفده و نیم میلیون خانوار شده است.

این نقدینگی نمی‌تواند صرف ایجاد واحد تولیدی بشود یا مشکل نقدینگی واحدهای تولیدی را رفع کند. فقط می‌تواند وارد بازار خرید و فروش شود. یعنی تقاضا را افزایش دهد. وقتی پول در دست مردم وجود داشته باشد و مقدار کافی کالا برای جذب این پول وجود نداشته باشد ما با تورم رو‌به‌رو هستیم. این نقدینگی صرف خرید‌های خرد در هر حوزه‌ای مانند موبایل، دلار، سکه، خودرو و غیره شود و با افزایش ناگهانی تقاضا، جهشی در قیمت‌ها ایجاد خواهد کرد. برای تامین این اعتبار نیز ۲ راه وجود دارد. بیرون کشیدن بودجه عمرانی و تولیدی کشور، یا فعالیت دلالی دولت تحت عنوان فروش ارز در بازار آزاد یا چاپ پول توسط دولت.

«توزیع این پول تماماً انتخاباتی و کاملاً از روی ترس است. می‌خواهند در چند ماه باقی‌مانده تا انتخابات دل مردم را به دست بیاورند و از ایجاد جرقه‌های نارضایتی در طبقات فرودست جامعه جلوگیری کنند. هرچه به انتخابات نزدیک‌تر شویم جناح آقای احمدی‌نژاد کیسه را شل‌تر خواهد کرد.»

در مورد سوم به دلیل اینکه این پول‌ها بدون پشتوانه هستند کالا‌ها واقعی و ملموس که حاصل نیروی کار انسان است با برگه‌هایی به نام پول تعویض می‌شود که فاقد پشتوانه طلای یا فلزات گران‌بها است و حاصل هیچ فرآیندی در تولید و ارائه خدمات نیست. نتیجه کاهش ارزش پول در دست مردم است. بنابراین بخشی از ارزش پولی که حاصل کار و تلاش مردم است طی فرآیندی که به چشم‌بندی و شعبده‌بازی شباهت دارد به جیب دولت و حکومت می‌رود.»

تماماً انتخاباتی و کاملاً از روی ترس

یکی از فعالان سیاسی ایران می‌گوید: «بالاخره دولت بخشی از منابع مالی را که برای انتخابات کنار گذاشته بود، بیرون کشید. مدت‌هاست مسئولان نظارتی کشور، فعالان سیاسی، اصحاب رسانه و نمایندگان مجلس از مفقود شدن منابع دولتی و واریز نشدن درآمدهای نفتی به خزانه صحبت می‌کنند. آقای احمدی‌نژاد هربار با تهدید رهبری به افشای ردیف بودجه‌های مخفی −که احتمالاً شامل هزینه‌های نظامی ایران در عراق، لبنان، سوریه و فلسطین است− تقصیر را متوجه رهبر و سپاه پاسداران می‌کند.

سوال مناسب این است که این پول چه کسانی را بیشتر تحت تاثیر قرار خواهد داد؟ جواب من این است که در درجه اول فقرا و مفلسین، در درجه دوم کارگران و زحمتکشان، در درجه سوم کارمندان رده پائین دولتی شامل معلمان و پرستاران و غیره. برای لایه‌های بالائی طبقه متوسط و لایه‌های بالائی هرم اقتصادی کشور این پول فقط می‌تواند به عنوان پول خرد و پول توجیبی بچه‌های خانواده باشد.

از طرفی در اخبار مشاهده می‌کنید به بهانه یک زورگیری شروع به بازداشت افرادی به عنوان "اراذل و اوباش" کرده‌اند. نمایش عمومی این افراد در تلویزیون و گرداندن آنها در خیابان و افزایش اعدام‌ها برای ایجاد رعب و وحشت گسترده در بین مردم طبقات پائین −یعنی پتانسیل شورش− است.

توزیع این پول، زدن دو نشان با یک تیر است. این تصمیم تماماً انتخاباتی و کاملاً از روی ترس است. می‌خواهند در چند ماه باقی‌مانده تا انتخابات دل مردم را به دست بیاورند، اندکی از فشارهای اقتصادی بکاهند و از طرف دیگر در یک بزنگاه سخت معیشتی و روانی به نام شب عید و هزینه‌های مرسوم آن در ایران، از ایجاد جرقه‌های نارضایتی در بین طبقات فرودست جامعه جلوگیری کنند.

من فکر می‌کنم هرچه به انتخابات نزدیک‌تر شویم جناح آقای احمدی‌نژاد کیسه را شل‌تر خواهد کرد و از این بذل و بخشش‌ها بیشتر انجام خواهد داد. به خصوص که تحرکات اخیر احمدی‌نژاد در مجلس و سخنرانی ۲۲ بهمن نشان دهنده تصمیم جدی دولت برای ورود به عرصه انتخابات با هدف پیروزی است.»

درگیری‌ بالایی‌‌ها و شکاف بالا و پایین؛ اساس کدام است؟

politics — Sun, 24 Feb 2013 20:46:44 +0000

ناصر کرامتی

ناصر کرامتی − «رحیم مشایی رد صلاحیت شود، احمدی‌نژاد انتخابات را برگزار نمی‌کند و کشور شلوغ می‌شود. رحیم مشایی را تایید صلاحیت کنند، سپاه و بسیج کشور را به هم می‌ریزند. احمدی‌نژاد از کار برکنار شود، بصیرت "آقا" زیر سوال می‌رود. احمدی‌نژاد به کارهایش ادامه دهد، احمدی نژاد پشت پرده آقا را روی میز می‌ریزد. پیدا کنید پرتقال فروش را»!

این متن یک پیام کوتاه است که از شماره‌ای ناشناس برای علی فرستاده شده است. می‌گوید: «هر چند وقت یکبار از این اس‌ام‌اس‌ها می‌زنند. با خط ایرانسل می‌فرستند. شماره‌هایی که پیامک می‌فرستند، همیشه خاموش است.»

«همه غلط می‌کنند»

بعد از حواشی جنجالی جلسه استیضاح وزیر کار ایران، رهبر جمهوری اسلامی محتاطانه و با تاخیر به این ماجرا وارد شد و در سخنانی نرم اما هشدار آمیز از دولت و مجلس خواست به اختلافات‌ موجود پایان دهند. خامنه‌ای در سخنرانی خود گفت: «‌از مسئولان توقع داریم با صبر، میدان ندادن به احساسات سرکش و ملاحظه مسائل کشور، همه توان و نیروها را برای حل مشکلات مردم متمرکز کنند و حالا که دشمنی‌های دشمن شدت یافته، آنها هم رفاقت‌هایشان را شدت دهند.»

اشاره او به رئیس جمهور و رئیس مجلس بود که جلوی چشم خبرنگاران و در جلسه‌ای که به صورت مستقیم از رادیو پخش می‌شد، یکدیگر را به فساد اقتصادی گسترده متهم کردند. محورهای اصلی سخنرانی رهبر جمهوری اسلامی عبارت بودند از:

یک: در این ماجرا متأسفانه رئیس یک قوه به استناد یک اتهام ثابت نشده و حتی مطرح نشده در دادگاه، دو قوه دیگر یعنی مجلس و قوه قضاییه را متهم ساخت که کاری بد، ‌غلط، نامناسب،‌ خلاف شرع، خلاف قانون و خلاف اخلاق بود.

دو: استیضاح اخیر نیز کاری غلط بود. ‌استیضاح باید فایده‌ای داشته باشد اما چند ماه مانده به پایان کار دولت،‌استیضاح یک وزیر آن هم به خاطر مساله‌ای که مربوط به وزیر نیست،‌ چه علت و فایده‌ای دارد؟

سه: در داخل مجلس هم کسانی حرف‌های نامناسب بر زبان آوردند که آن هم غلط بود.

چهار: اینکه عده‌ای برخی را ضد ولایت و ضد بصیرت بنامند و شعار بدهند نظیر آنچه اخیراً در قم روی داد، اقدامی غلط است و بنده کاملاً مخالف این کارها هستم که قبلاً هم نظیر آن در مرقد مطهر حضرت امام اتفاق افتاد و به مسئولان تذکر دادم جلوی این کارها را بگیرند.

پنج: اینکه که فشارها و تحریم ها، ملت را به زانو در می‌آورد و آنها را از نظام جدا می‌کند،‌کاملاً غلط و ناشی از بدفهمی است.

شش: البته گله امروز من از برخی سران و مسئولان موجب نشود عده ای راه بیفتند و علیه این و آن شعار دهند که با این کار هم مخالف هستیم. این کار هم کار غلطی است.

خامنه‌ای پیش از این نیز اعلام کرده بود از نظر او «تا روز انتخابات ۹۲هرکسی که بخواهد اختلاف‌ها را به میان مردم بکشاند و از احساسات آنها در جهت اختلافات استفاده کند،‌ قطعاً به کشور خیانت کرده است.»

«خامنه‌ای در حال پرداخت هزینه حمایت از احمدی‌نژاد است. جنس احمدی‌نژاد با جنس سایر عوامل و زیر دستان آقای خامنه‌ای تفاوت دارد. هر تصمیمی از سوی خامنه‌ای برای جدا کردن خود از احمدی‌نژاد یک بازی دو سر باخت است. خامنه‌ای باید بین هزینه و خطر بیشتر از یک سو و اقرار به اشتباه از سوی دیگر یکی را برگزیند. انتخابی که برای او حکم سرکشیدن جام زهر دارد.»

اما از آنجا که روسای قوا حرف‌های او را جدی نگرفتند این بار هشدار خود را به طریق دیگر مطرح کرد و بعد از سرزنش‌ همه طرف‌های درگیر گفت: «بنده فعلاً نصیحت می‌کنم.» حرفی که البته با توجه به نادیده گرفتن حرف‌های قبلی او، بیشتر نشانه ضعف و خالی بودن چنته رهبر جمهوری اسلامی از مهره‌های مطیع و یک دست است.

ادامه درگیری‌های سیاسی درون نظام

با وجود موضع‌گیری رسمی خامنه‌ای و "گریه حضار" از شنیدن ناراحتی و دلخوری رهبر از اختلافات، تبلیغات گسترده صدا و سیما و تریبون‌های مذهبی مبنی بر هم‌نظر بودن مردم ایران با رهبر جمهوری اسلامی، انتشار نامه های عذرخواهی برادران لاریجانی و نمایندگان مجلس خطاب به رهبر و انتشار نامه متفاوت و البته مسبوق به سابقه_ احمدی‌نژاد در وصف دلبستگی و ارادت او و دولتش به آقای خامنه‌ای، به نظر می‌رسد این اختلافات بسیار جدی‌تر از آن است که به شیوه‌های مسالمت‌آمیز و غیرحذفی قابل حل باشند.

بعد از صحبت‌های رهبری، طبق معمول نخستین حمله از سوی احمدی‌نژاد صورت گرفت. او در نشست استانداران سراسر کشور سختانی گفت که خبرگزاری‌ها تیترهای مختلفی از آن منتشر کردند. مهر نوشت: «اولین اظهارات احمدی نژاد پس از سخنرانی رهبر انقلاب»، ایسنا نوشت: «تا آخرین لحظه پای کار ایستاده‌ایم» و فارس نوشت: «توان دولت در تحمل فشارها زیاد است اما تا ۱۲ مرداد ۹۲ ایستاده‌ایم».

احمدی‌نژاد در اظهاراتی که آشکارا رهبری، سپاه پاسداران و مجلس را هدف گرفته بود، گفت: «دولت موضع خود را در برابر انتخابات شفاف و صریح اعلام کرده و معتقدیم هیچ کس نباید یا نمی‌تواند در انتخاب مردم دخالت کند و این حق منحصراً در اختیار مردم است. (منبع)

از سوی دیگر میدان، دادستان كل كشور در تازه‌ترین نشست خبری خود از تشکیل دادگاه رسیدگی به تخلفات قضات در پرونده کهریزک صحبت کرده است و اینکه در ماجرای پخش فیلم برادر لاریجانی در مجلس، مرتضوی بازداشت و « وسايلی كه براي ارتكاب خلاف از آن استفاده شده بود شناسايی و كشف شد.»

سخنگوي دستگاه قضائي از احضار فاضل لاريجاني و بابك زنجاني به دادگاه هم خبر داد. او گفت: «هر دو نفري كه نام برديم به دادگاه احضار شدند و براي آنها قرار صادر شده و رسيدگی به پرونده ادامه دارد.» (منبع)

پس از اظهارات سخنگوی قوه قضاییه، دفتر رئیس جمهور مواضع او را درباره مسئله فساد اقتصادی هدف قرار گرفت و مرکز روابط عمومی دفتر رئیس جمهور با انتشار اطلاعیه‌ای «ایجاد تردید سخنگوی دستگاه قضا درباره ارسال فهرست اسامی بدهکاران بانکی به رئیس قوه قضائیه را تقویت کننده شائبه فقدان انگیزه پیگیری جدی این مسئله دانست.» در این اطلاعیه تاکید شد «انتظار می‌رود قوه قضائیه با ورود قاطع به این موضوع، عدالت را در عمل درباره همگان بدون تبعیض اجرا کند». اشاره‌ای مستقیم به ماجرای فساد اقتصادی برادر رئیس قوه قضائیه که احمدی‌نژاد پیش‌تر فیلمی از او در مجلس پخش کرده بود.

رئیس دستگاه قضائی جمهوری اسلامی با حمله تلویحی به احمدی‌نژاد اعلام کرده است: «خيلی‌ها دلشان می‌خواهد دستگاه قضا تابع باشد و همه چيز را بپذيرد. برخی بخاطر استقلال دستگاه قضا آن را مورد بي‌مهری قرار می‌دهند و اين هزينه‌ای است كه ]دستگاه قضا[ براي حفظ استقلال پرداخت كرد.» (منبع)

«به عمد هزینه بار رهبری می‌کند»

یکی از فعالان سیاسی مقیم شهر تبریز عقیده دارد: «اکنون جای شک و تردید برای کسی باقی نمانده است که خامنه‌ای در حال پرداخت هزینه حمایت از احمدی‌نژاد است. جنس احمدی‌نژاد با جنس سایر عوامل و زیر دستان آقای خامنه‌ای تفاوت دارد.

«احمدی‌نژاد به عمد هزینه بار رهبری می‌کند. دلیل این کار آماده کردن جامعه برای یک بحران بزرگ احتمالی است. یکی از نزدیکان او باید تایید صلاحیت شود و اگر نشود او باید مستقیم جلوی رهبری بیایستد. اگر جامعه حالت خنثی داشته باشد، مردم هر جرقه‌ای را در زمان تایید صلاحیت‌ها اقدامی انتخاباتی و زودگذر تلقی می‌کنند اما اگر جامعه همینطور به مسیر خود ادامه دهد، این رویارویی تبدیل به یک مشکل جدی سیاسی برای رهبر می‌شود.»

موقعیت احمدی‌نژاد نیز قابل قیاس با هیچ یک از روسای جمهور پیشین یا روسای قوای سه گانه در ایران نیست. هر تصمیمی از سوی خامنه‌ای برای جدا کردن خود از احمدی‌نژاد یک بازی دو سر باخت است. خامنه‌ای باید بین هزینه و خطر بیشتر از یک سو و اقرار به اشتباه از سوی دیگر یکی را برگزیند. انتخابی که برای او حکم سرکشیدن جام زهر دارد.

احمدی‌نژاد به عمد هزینه بار رهبری می‌کند. دلیل این کار آماده کردن جامعه برای یک بحران بزرگ احتمالی است. یکی از نزدیکان او باید تایید صلاحیت شود و اگر نشود او باید مستقیم جلوی رهبری بیایستد.

اگر جامعه حالت خنثی داشته باشد، مردم هر جرقه‌ای را در زمان تایید صلاحیت‌ها اقدامی انتخاباتی و زودگذر تلقی می‌کنند اما اگر جامعه همینطور به مسیر خود ادامه دهد، این رویارویی تبدیل به یک مشکل جدی سیاسی برای رهبر می‌شود. این جرقه می تواند یک انبار باروت را منفجر کند.

طبقه متوسط بدش نمی‌آید دوباره به خیابان بریزد و طبقه پائین جامعه در حال پخته شدن برای قرارگیری پشت سر احمدی‌نژاد است. دانشجوها و فعالان سیاسی جوان که در این ۴ سال سرخورده و کلافه شده‌اند، منتظر یک فرصت برای تخلیه انرژی خود هستند. نارضایی فراگیر از وضعیت اقتصادی و مخارج و معیشت در بین مردم وجود دارد. همه رقبای احمدی‌نژاد با افشاگری‌های او در حال حذف شدن هستند. اصولگرایان بدنه‌ای ندارند، فقط سپاه، بسیج و نیروی انتظامی برای رهبر باقی مانده است.»

«جدا کردن بلیط‌ها»

«...» از کسانی است که در یکی از راهپیمائی‌های سال ۸۸ بازداشت شده و بیش از دو سال به جرم اقدام علیه امنیت ملی در زندان به سر برده است. در زندان آدرس چند کتاب فروشی را از دیگر زندانیان گرفته و بعد از آزادی از زندان مطالعات خود را شروع کرده است.

او می‌گوید: «احمدی‌نژاد قبلاً گفته بود حمایت خامنه‌ای باعث شده رای او چند میلیون کم بشود. اگر درست یادم باشد محسن رضائی این خبر را داده بود. من و بقیه کسانی که به نتیجه انتخابات اعتراض داشتیم این خبر را جدی نگرفتیم ولی من آلان نظرم عوض شده است. احمدی‌نژاد می‌خواهد با جدا کردن بلیط خود از بلیط خامنه‌ای، این بار با رای مردم قدرت را در دست داشته باشد.»

"..." را قبل از تمام شدن آخرین مرخصی از زندان دیدیم. می‌گفت تا به حال نظام سعی می‌کرد همه مشکلات را به گردن احمدی‌نژاد بیاندازد، حالا احمدی‌نژاد می‌خواهد در فرصتی کمی که دارد همه تقصیرها را گردن خامنه‌ای بیاندازد. به نظر من این حرف درست است. امیدوارم مردم ایران فراموش نکنند خامنه‌ای و احمدی‌نژاد ۸ سال با هم شریک بودند. همدیگر را بغل می‌کردند و می‌بوسیدند. سیصد نفر از مردم در خیابان کشته شدند و بی سر و صدا دفن شدند. تنها حامی احمدی‌نژاد رهبر بود.

قدیمی‌تر‌ها می‌گویند مردم ایران همیشه قبل از انتخابات رادیکال هستند اما وقتی صندوق رای را می‌بینند، دست و پای‌شان می‌لرزد و رای می‌دهند. امیدوارم این بار هم مردم به خیابان بریزند و کار را یکسره کنیم. راهپیمائی سکوت و اعتراض خاموش فایده ندارد. دفعه قبل ما با این حرف‌ها فرصت را از دست دادیم.»

«خفه‌اش می‌کنند»

«...» قبلاً از فعالان دانشجویی بوده است. به دلیل فعالیت‌های خود دو ترم از تحصیل محروم شده و اکنون با اخذ تعهد، اجازه ادامه تحصیل در مقطع لیسانس را پیدا کرده است. فعالیت‌های خود را کنار گذاشته است و تصمیم دارد بعد از پایان تحصیل و تقویت زبان انگلیسی خود از کشور خارج شود.

«تا به حال نظام سعی کرده همه مشکلات را به گردن احمدی‌نژاد بیاندازد، حالا احمدی‌نژاد می‌خواهد در فرصتی کمی که دارد همه تقصیرها را گردن خامنه‌ای بیاندازد. خامنه‌ای و احمدی‌نژاد ۸ سال با هم شریک بودند. همدیگر را بغل می‌کردند و می‌بوسیدند. سیصد نفر از مردم در خیابان کشته شدند و بی سر و صدا دفن شدند. تنها حامی احمدی‌نژاد رهبر بود.»

او می‌گوید: «در این کشور هیچ کاری نمی‌شود انجام داد. احمدی‌نژاد موفق نمی‌شود. خفه‌اش می‌کنند. مهندس موسوی و کروبی با آن همه طرفدار واقعی و حمایت بین‌المللی اکنون در حصر هستند، احمدی‌نژاد که همه مردم از او نفرت دارند و همه دنیا از او بیزار هستند با چه نیروئی می‌خواهد جلوی رهبری مقاومت کند؟

راستش را بخواهید من شک دارم اصلاً این خبر درست باشد. شاید فقط می‌خواهند تنور انتخابات را گرم کنند و مردم را وسوسه کنند که رای بدهند. سال ۸۸ ما به آقای موسوی رای دادیم ولی رهبر سخنرانی کرد و گفت مردم به نظام رای داده‌‌‌اند. فقط برایشان مهم است تعداد رای‌ها بالا باشد. اگر مردم رای ندهند هم مهم نیست. نتایج دروغ اعلام می‌کنند.»

«شورش پابرهنگان»

«...» روزنامه‌نگار است و از موج بازداشت خبرنگاران بسیار ترسیده است. می‌گوید: «خبر همکاری خبرنگاران با بی‌بی‌سی درست نیست. من چون خودم دنبال کار بودم برای بعضی جاها رزومه فرستادم برای کار. برای خارج از کشور هم درخواست همکاری فرستادم اما گفتند تصمیم گرفته‌ایم با هیچ خبرنگاری در ایران همکاری نکنیم. من فکر می‌کنم بازداشت روزنامه‌نگاران مربوط به انتخابات است.

بچه‌های سرویس سیاسی روزنامه‌های سابق اکثراً بیکار هستند. معمولاً قبل از انتخابات برای تهیه بروشورها، مقالات سفارشی و ویژه نامه‌های انتخاباتی دعوت به کار می‌شوند. چند نفر را بازداشت کرده‌اند تا حساب کار دست بقیه خبرنگارها بیاید.

از این انتخابات خیلی می‌ترسند. یک بخش به خاطر اینکه از تجربه انتخابات قبلی هراس دارند و یک بخش به دلیل همین کارهای‌های احمدی‌نژاد. صبح‌ها که سر بچه‌ها در روزنامه کمی خلوت‌تر است با هم بحث می‌کنیم. اینکه تفاوت طرفداران اصلاحات و جنبش سبز با طرفداران احمدی‌نژاد و یارانه بگیر‌ها در چیست، سوژه جالبی است.

اگر احمدی‌نژاد به هر دلیلی نخواهد انتخابات ریاست جمهوری را برگزار کند یا شرایطی ایجاد شود که مردم به خیابان بریزند، امکان شورش گرسنگان هست. یک بخش از این پابرهنه‌ها طرفدار احمدی‌نژاد هستند و یک عده زیادی از مردمی که از وضعیت اقتصادی ناراضی هستند به آنها اضافه می‌شوند. پابرهنه‌ها خیلی خشن‌تر از جنبش سبزی‌ها عمل می‌کنند. شورش، آشوب، آتش زدن، غارت و این مسائل.

یکی از خانم‌های همکار که مطالعات روانشناسی دارد می‌گفت از نظر مولفه‌های روحی و روانی مهار پابرهنه‌ها با خشونت اشتباه است چون آدم‌های مغرور و کینه توزی هستند و با اعمال خشونت مستقیم دچار عقده‌های روانی می‌شوند که تا مقابله به مثل نکنند عقده‌های آنها خالی نمی‌شوند. برای همین حکومت‌ها فقرا را با فقر کنترل می‌کنند. حالتی که اکثریت فقرای جامعه در مرز سیری و گرسنگی باشند و فرصت نداشته باشند به اعتراض فکر کنند یا ریسک کنند.»

«مسئله ما اختلاف بین مردم و حکومت است»

بیش از چهل سال سابقه فعالیت سیاسی دارد و با اختلاف چند ماه، به تعداد سال‌‌های مساوی
در رژیم شاه و نظام جمهوری اسلامی در زندان محبوس بوده است. می‌گوید: «شایعات همیشه بوده و عده‌ای را به خود مشغول می‌کند. تعجب می‌کنم این سال‌ها بازار شایعات داغ‌تر و تعداد کسانی که به دنبال شایعات به راه می‌افتند بیشتر شده است.

من معتقد به تئوری توطئه نیستم. اعتقاد دارم که اختلافاتی وجود دارد. اختلاف دولت و مجلس بالا گرفته است. رهبر تا جائی که می‌ تواند دخالت نمی‌کند اما وقتی دخالت کرد تا یک حد و میزان خاص می‌تواند دو طرف را برای خودش نگه دارد. احمدی‌نژاد و لاریجانی هر دو خودشان را از نفر دیگر لایق‌تر، عاقل‌تر و صالح‌تر می‌دانند و فکر می‌کنند باید جایگاه نزدیک‌تری نزد رهبر داشته باشند.

هر آنچه که بین خامنه‌ای و احمدی‌نژاد هست مربوط به خود آنهاست و به ما ربطی ندارد. اهداف ما و اهداف آنها با یکدیگر تفاوت دارد. یک فعال سیاسی نباید منتظر این باشد که چه اتفاقی در حاکمیت می‌افتد تا واکنش نشان بدهد. بدا به حال ما اگر در انتخاب بین و بدتر تا دل بستن به امثال احمدی نژاد‌ها سقوط کرده باشیم.

خامنه‌ای چند بار نصیحت کرد و هشدار داد. از کسی اسم نبرد تا هیچ کدام آزرده خاطر نشوند اما حالا اسم آورده است. باز هم همه را با هم محکوم کرده است اما یک طرف را بیشتر مقصر دانسته است. اختلافات از همینجا شروع می‌شود.

این صورت کلی مسئله است و بیش از این صورت کلی نباید به آن پرداخت. مشکل فعالان سیاسی ایران این است که به مسائل بیش از وزن واقعی آنها بها می‌دهند. بعد از اعلام نتایج انتخابات هم اخباری پخش شد مبنی بر اینکه آقای هاشمی می‌خواهد از طریق مجلس خبرگان رهبری را عزل کند. جوان‌ها می‌آمدند به ملاقات من و با هیجان از این مسئله صحبت می‌کردند. من تاسف می‌خوردم که چرا این جوان‌ها در جای خودشان نیستند و کار خودشان را نمی‌کنند!

هر آنچه که بین خامنه‌ای و احمدی‌نژاد هست مربوط به خود آنهاست و به ما ربطی ندارد. اهداف ما و اهداف آنها با یکدیگر تفاوت دارد. یک فعال سیاسی نباید منتظر این باشد که چه اتفاقی در حاکمیت می‌افتد تا واکنش نشان بدهد. تاریخ مشروطه را مطالعه بفرمائید؛ می‌بینید که مردم خودشان برای حکومت تبدیل به "مسئله" شده بودند.

قبل از انقلاب، جبهه ملی، چریک‌ها و مجاهدین برای حکومت شاه تبدیل به مسئله شده بودند. دانشجویان در ۱۸ تیر و معترضان سال ۸۸ برای حکومت جمهوری اسلامی تبدیل به مسئله شدند. هیچ کدام اینها منتظر نماندند که اختلافی درون حکومت به وجود آید تا کاری از پیش ببرند. فعالیت خود را می‌کردند و از اتفاقات و حوادث استفاده می‌کردند. این نیروها خودشان با پشتوانه‌های اجتماعی و نیروهای آموزش دیده یا آموزش ندیده در یک سطحی از آگاهی به پا خواستند. بدا به حال ما اگر در انتخاب بین و بدتر تا دل بستن به امثال احمدی نژاد‌ها سقوط کرده باشیم.

اهمیت رسانه در قدرت ایجاد هژمونی در جامعه یا بخش‌هایی از آن است. این را منعکس کنید لطفاً که رسانه‌ها راه را اشتباه می‌روند. انرژی و تمرکز جامعه را به سوئی برده‌‌‌اند که حاصل و ثمری ندارد. اختلاف درون حکومت مسئله ما نیست، مسئله ما اختلاف بین مردم و حکومت است.»

***

نظرات بسیار متفاوتی درباره مسائل جاری ایران، بین مردم و میان فعالان سیاسی و اجتماعی وجود دارد. آنچه با قاطعیت می‌توان از آن سخن گفت، وجود همین اختلافات فکری و تفاوت در برداشت‌ها و تفسیر ها حتی بین نیروهای سیاسی همسو در ایران است.

عده‌ای معتقد به فقدان یک خط سیر مشخص سیاسی بین نیروهای اپوزیسیون و رسانه‌های فارسی زبان هستند و اعلام می‌کنند موج خبرهای روزانه و اتفاقات و حوادث سیاسی بر شیوه کار فعالان سیاسی و افکار مردم اثر گذاشته و آن را مشوش و منحرف کرده است. عده‌ای دیگر بر این باورند که دریای سیاست و رسانه همیشه مواج و گه گاه توفانی است و وظیفه نیروهای اپوزیسیون و فعالان رسانه، دریانوردی در این دریای ناآرام است.

اختلافات بر سر چگونگی موضع‌گیری درباره اختلافات درون حاکمیت هنوز میان نیروهای اپوزیسیون ایران به اوج نرسیده است. تحلیل‌گران و فعالان سیاسی ایران هنوز محتاطانه در حال رصد اخبار هستند. می‌توان پیش‌بینی کرد که نزدیک‌ شدن زمان انتخابات ریاست جمهوری، ورود کاندیداهای احتمالی به صحنه، واضح شدن جزئیات بازی سیاسی جناح‌های داخل قدرت، روشن شدن نتیجه فرآیند نظارت استصوابی شورای نگهبان و مسائل بین‌المللی نظیر تحولات پرونده هسته‌ای ایران، این اختلافان را تشدید خواهد کرد.

اگر نیروئی در اپوزیسیون امیدی به فراگیر شدن تفسیر خاص سیاسی و رواج یافتن آن به قصد پی‌ریزی یک برنامه عمل مشخص داشته باشد، باید هرچه سریعتر تلاش برای همسو سازی افکار عمومی با خود را از پاسخ به این سوال مشخص آغاز کند: « ما در کجای روابط جناح‌های قدرت در سیستم جمهوری اسلامی قرار داریم و برای رسیدن به چه اهدافی، باید چه مواضعی در برابر این جناح‌ها و کلیت سیستم حاکمه ایران اتخاذ کنیم؟»

هدفمندسازی یارانه‌ها؛ چه بود و چه شد؟

Thu, 22 Nov 2012 20:39:30 +0000

بیژن افتخاری*

بیژن افتخاری - طرح هدفمندسازی یارانه‌ها در ایران به گفته مسئولان نظام یکی از مهم‌ترین بخش‌های طرح تحول اقتصادی بوده است. با گذشت حدود دو سال از اجرای آن، اهداف واقعی نظام در اجرای شتاب‌زده این طرح بیشتر نمایان می‌شود.

با بررسی مختصری در چگونگی اجرای آن و نتایج عملی حاصله، به موضوع هدف‌های این طرح می‌پردازیم.

آن چه قرار بود بشود

به موجب قانون هدفمندسازی یارانه‌ها، که به تغییر فرآیند پرداخت یارانه‌ها می‌انجامد، در یک دوره‌ی پنج ساله و با حذف تدریجی یارانه‌ها‌ از مواد سوختی، مواد خوراکی، آب، برق و سایر اقلام، بخشی از یارانه‌ها حذف شده (۶۰ درصد در سال ۱۳۹۰) و به صورت نقدی به مردم پرداخت می‌شود و سایر درآمد این روند، صرف کارهای عمرانی و فرهنگی می‌شود. این طرح در اواخر سال ۱۳۸۹ به اجرا گذاشته شد و قرار بود که بخش عمده آن در چهار سال اول دههٔ ۹۰ انجام شود. [منبع]

نظام و مسئولانش متوجه خطر بالقوه طبقه متوسط شهری بخصوص پس از بروز جنبش سبز در تابستان ۱۳۸۸ و ماجرا‌های بعد از آن شده و به توصیه کارشناسان اطلاعاتی خود، در پی بی اثر کردن این طبقه با استفاده از ابزار اقتصادی بودند. رژیم قصد داشت تا با حذف یارانه‌ها بخش اعظم درآمد طبقه متوسط را که معمولا مصرف‌ بیشتری نسبت به قشر فرودست جامعه دارد، از دستش خارج کند. ضمن آنکه به‌زعم مسئولان حاکمیت، پرداخت یارانه نقدی باعث هر چه وابسته شدن طبقه فرودست به نظام شده و این طبقه به‌دلیل منافع مختصری که از نظام بدست می‌آورد، در پی ثبات وضعیت موجود (status quo) خواهد بود.

غلامرضا مصباحی مقدم رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی درباره‌ی اهداف هدفمند کردن یارانه‌ها این دلایل را ذکر کرده است:

«شکل‌گیری ساختار اقتصادی ایران بر مبنای سوخت ارزان که منجر به تولید با کیفیت پایین، عدم توانایی رقابت با دیگران و عدم تلاش برای مصرف بهینهٔ سوخت در ایران شده است.» وی در این باره مثال زده است: «قیمت گازوییل در ایران ۱۶.۵ تومان و در ترکیه ۱۸۰۰ تومان است، اما هزینه‌ٔ حمل‌ونقل در ترکیه ارزان‌تر از حمل‌ونقل در ایران است. یک عامل توفیق ترکیه این است که ناوگان حمل‌ونقل خود را اصلاح کرده که پس از اصلاحات اقتصادی ترکیه صورت گرفته و نمونه‌ٔ موفق اصلاح قیمت حامل‌های انرژی هم به شمار می‌رود. یک سوم درآمد ترکیه ناشی از مالیات برق، گازوئیل و بنزین است. سوخت و مواد غذایی ارزان موجب اسراف و سوءمصرف در میان مردم شده است. توصیهٔ بانک جهانی مبنی بر اختصاص یارانه به تولید کنندگان و نه مصرف ‌کنندگان نیز از دلایل این امر بوده است. همچنین از اثرات مهم این طرح از بین رفتن فاصلهٔ طبقاتی خواهد بود چرا که در گذشته بیشتر یارانه‌ها را دهک‌های بالای جامعه مصرف می‌کردند.» [منبع]

مطابق این قانون، شانزده قلم کالا و خدمات، مشمول حذف یارانه و عرضه به قیمت بین‌المللی می‌شوند. در مدت پنج سال، یارانه کالاهایی چون بنزین، گازوئیل، گاز، نفت، برق، آب، گندم، شکر، برنج، روغن و شیر حذف شده و آن‌ها با قیمت بازارهای منطقه خلیج فارس عرضه خواهند شد. دولت ایران می‌تواند ۲۰ هزار میلیارد تومان ازبابت افزایش قیمت، درآمد داشته و نیمی از این درآمد را برای مقابله با تورم، به صورت نقدی، بین مردم توزیع کند. ۳۰ درصد از این در آمدها نیز به تولیدکنندگان و ۲۰ درصد به دولت به منظور جبران خسارات ناشی از افزایش حامل‌های سوخت تعلق می‌گیرد.

اگر چه بودند اقتصاددانان مستقلی که از نامناسب بودن این طرح و زمان اجرای آن، با اطمینان سخن گفته و طرح مذکور را بیشتر امنیتی و کمتر اقتصادی می‌دانستند، اما به دلیل «جوزدگی ناشی از پشتیبانی ضمنی صندوق بین‌المللی پول از این طرح»، اکثر اقتصاددانان داخل و خارج از کشور" مهر تائید بر پای این طرح گذاشته و تنها با نوعی "عافیت‌طلبی" از احمدی‌نژاد و تیم اقتصادی‌اش درخواست دقت در "اجرای این جراحی بزرگ" را داشتند! [منبع] [منبع]

غافل از آن‌که اصولا هدف نظام از اجرای این طرح نه "طرح تعدیل اقتصادی" که به زیر کشیدن طبقه متوسط جامعه و به فقر راندن آن‌هاست تا امکان تحرک اجتماعی این طبقه آگاه و در عین حال فعال را سلب کند.

امروز و در آبان ماه ۱۳۹۱ اگر چه بخشی از اهداف اولیه نظام، یعنی تضعیف طبقه متوسط عملی شده، اما ادامه اجرای این طرح با مشکلات فراوانی روبروست تا آنجا که حتی اجرای فاز دوم آن را نیز غیر ممکن ساخته است. اثرات تورمی این طرح از یکسو و نابودی بخش‌های صنعت و کشاورزی از سوی دیگر مشکلاتی را برای اقتصاد بیمار ایران فراهم کرده که حتی اکثر نمایندگان مجلس نیز این طرح را شکست خورده اعلام کرده‌اند.

نظام و مسئولانش متوجه خطر بالقوه طبقه متوسط شهری بخصوص پس از بروز جنبش سبز در تابستان ۱۳۸۸ و ماجرا‌های بعد از آن شده و به توصیه کارشناسان اطلاعاتی خود، در پی بی اثر کردن این طبقه با استفاده از ابزار اقتصادی بودند. رژیم قصد داشت تا با حذف یارانه‌ها بخش اعظم درآمد طبقه متوسط را که معمولا مصرف‌ بیشتری نسبت به قشر فرودست جامعه دارد، از دستش خارج کند. ضمن آنکه به‌زعم مسئولان حاکمیت، پرداخت یارانه نقدی باعث هر چه وابسته شدن طبقه فرودست به نظام شده و این طبقه بدلیل منافع مختصری که از نظام بدست می‌آورد، در پی ثبات وضعیت موجود (status quo) خواهد بود.

چه گذشت؟

این قانون از تاریخ یکشنبه ۲۸ آذر ۱۳۸۹ و در پی اعلام تلویزیونی شب قبل محمود احمدی‌نژاد به اجرا گذاشته شد. البته همان شب نیروهای انتظامی و امنیتی برای مقابله با هرگونه اعتراض در پمپ بنزین‌های سراسر کشور مستقر شدند! به موجب آن مقرر شد به هر ایرانی که تا پایان مهر ماه فرم‌های درخواست یارانه را تکمیل و ارسال کرده بود، ماهیانه ۴۵۵۰۰ تومان یارانه نقدی پرداخت شود. تعداد متقاضیان اولیه ۶۸.۵ میلیون نفر بود که به تدریج به ۷۲.۴ نفر افرایش یافت. به این ترتیب، هر ماه مبلغی معادل ۳۰۰۰ میلیارد تومان یارانه به مردم پرداخت می‌شود که تا اینجا باعث شده حجم نقدینگی در بازار حداقل ۵۸۰۰۰ میلیارد تومان افزایش یابد. حجم نقدینگی در سال ۱۳۸۰ تنها ۶۷۰۰۰ میلیارد بود که امروز به ۳۷۵۰۰۰ میلیارد تومان رسیده است. می‌دانیم که افزایش حجم نقدینگی باعث افزایش نرخ تورم می‌شود.

اجرای این طرح از طرفی همزمان شد با به اجرا درآمدن تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران. [منبع] در عین حال کشورهای غربی به رهبری امریکا و با همکاری اتحادیه اروپا تحریم‌های یک‌طرفه دیگری را هم بر تحریم‌های بین‌المللی افزودند تا حکومت ایران را از ادامه برنامه‌های مشکوک هسته‌ای منصرف کنند. این تحریم‌ها اثرات فلج کننده‌ای بر اقتصاد بی‌برنامه و دارای سوءمدیریت ایران داشتند که نمود آن را در شاخص‌های زیر خلاصه می‌کنیم:

۱- افزایش نرخ تورم از ۱۲.۴ در صد در سال ۸۹ به ۲۴.۵ در صد در سال ۹۰ [منبع]

۲- افزایش نرخ بیکاری از ۱۱.۳ در صد در سال ۸۹ به ۱۶.۷ در صد در سال ۹۰ [همان]

۳- کاهش نرخ رشد اقتصادی از ۳.۱ در صد در سال ۸۹ به ۰.۹ در صد در سال ۹۰ [همان]

به دنبال این، نرخ برابری ارزش دلار به ریال که جمهوری اسلامی توانسته بود طی مدتی حدود ده سال (۱۳۷۹ تا ۱۳۸۹) آن را تا زیر ۱۰۰۰ تومان کنترل کند، رو به افزایش گذاشت به نحوی که ارزش آن در شهریور ۱۳۹۰ به بالای ۱۳۰۰ تومان رسید و در نتیجه، بانک مرکزی هم در دو نوبت نرخ رسمی برابری دلار به ریال را به ترتیب ۱۰۷۵ و سپس ۱۲۶۵ تومان اعلام کرد. [منبع]

و اما امروز:

امروز و در آبان ماه ۱۳۹۱ اگر چه بخشی از اهداف اولیه نظام، یعنی تضعیف طبقه متوسط عملی شده، اما ادامه اجرای این طرح با مشکلات فراوانی روبروست تا آنجا که حتی اجرای فاز دوم آن را نیز غیر ممکن ساخته است. اثرات تورمی این طرح از یکسو و نابودی بخش‌های صنعت و کشاورزی از سوی دیگر مشکلاتی را برای اقتصاد بیمار ایران فراهم کرده که حتی اکثر نمایندگان مجلس نیز این طرح را شکست خورده اعلام کرده‌اند.

ضرورت افزایش مبلغ پرداختی یارانه با مقایسه ارزش دلاری یارانه‌های پرداختی در دو مقطع فروردین سال ۱۳۹۰ و شهریور ۱۳۹۱ مشخص‌تر می‌شود: معادل دلاری یارانه نقدی که برای هر نفر در فروردین سال ۱۳۹۰ برابر تقریبا ۴۰ دلار بود، در شهریور ۱۳۹۱ به کمتر از ۱۴ دلار کاهش یافته که با این احتساب حتی جوابگوی حداقل نیاز‌های طبقه فرودست هم نخواهد بود و این همان نکته کلیدی است که مسئولان نظام تحت عنوان "شورش‌ها" از آن نام می‌برند و در حال حاضر به دل نگرانی اصلی آنها تبدیل شده است.

در این بین هر یک از جناح‌های نظام تلاش دارد تا این شکست را به گردن رقیب بیاندازد. در حالی‌که احمدی‌نژاد با ادبیات خاص خود هدف از اجرای این طرح را "پول توی جیب مردم گذاشتن" می‌نامد [منبع] احمد توکلی در واکنش به این تصمیم در گزارشی آورده است که دولت به دنبال گران کردن ارز برای پرداخت پول نقد به مردم است. وی می‌گوید: «دولت الان اجازه می‌خواهد که ارز را گران کند و مابه‌التفاوت را به صورت نقدی بین مردم توزیع کند. اقدام تورم‌زایی که شیرینی موقت و تلخکامی طولانی مدت دارد. البته برای سیاسی‌کاری انتخاباتی به نظرشان مفید می‌رسد.» [منبع]

آن‌چه که مهم است اثرات منفی اجرای این طرح بر بخش‌های مختلف اقتصاد ایران و به ویژه بخش‌های صنعت و کشاورزی است. به گفته کارشناسان و پاره‌ای از مسئولان، این طرح باعث تعطیلی ۷۰% واحدهای تولیدی کوچک (واحدهایی با ۵۰ تا ۲۵۰ کارگر) شده، در حالی که واحدهای فعال هم عمدتا با تنها ۵۰% ظرفیت و یا کمتر مشغول به کار هستند. [منبع]

برخی کارشناسان، اختصاص نیافتن بخش مهمی از منابع هدفمندی یارانه‌ها به بخش تولید را عامل بی‌اثر سازی یارانه‌ها دانسته‌اند. در یک گزارش با مقایسه سطح قیمت ۱۴ قلم کالای خوراکی شامل ماست، شیر، پنیر، تخم مرغ، مرغ، گوشت، قند و شکر، میوه، چای، گوجه و خیار، سبزیجات، حبوبات، برنج و روغن در دو مقطع تاریخی یعنی آذرماه سال ۱۳۸۹ و اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۱ و با احتساب سرانه مصرف یک خانوار ۴ نفره در ایران، افزایش هزینه ماهانه این خانوار در مصرف هر یک از این اقلام خوراکی با توجه به رشد قیمت آن کالا محاسبه شده‌است. نتیجه محاسبات نشان می‌دهد، رشد قیمت این ۱۴ قلم کالای خوراکی موجب افزایش ۱۶۲ هزار تومانی هزینه‌های ماهانه یک خانوار ۴ نفره طی حدود یک سال و نیم شده‌ و تنها ۲۰ هزار تومان برای هزینه‌های دیگر (مانند آب، برق، گاز، سوخت و...) باقی می‌ماند. [منبع]

از سوی دیگر، یک سال پس از اجرای این طرح برخی بررسی‌ها نشان داد که کاهش مصرف انرژی پس از هدفمندی یارانه‌ها مقطعی بوده و رفتار غلط مصرفی مشترکان دوباره مانند گذشته در حال بازگشت است. [منبع]

افزایش بیشتر قیمت دلار در بازار آزاد

پس از افزایش ناگهانی قیمت دلار در بازار آزاد [منبع] در شهریور ۱۳۹۱ دبیر ستاد هدفمندی یارانه‌ها درباره این شایعه که دولت برای تامین بودجه یارانه نقدی قیمت دلار را افزایش داده است گفت:

«به هیچ وجه چنین چیزی صحت ندارد ... دولت همه دلارهای خود را به نرخ ۱۲۲۶ تومان عرضه می‌کند و بنابراین هیچ درآمدی از افزایش قیمت دلار نصیب دولت نمی‌شود». [منبع]

این در حالی است که در اسفند ماه ۱۳۹۰ خبری منتشر شد که بانک مرکزی از حساب ۱۸ بانک، سه هزار میلیارد تومان برداشت کرده است. دلیل چنین اقدامی اخذ مابه‌التفاوت فروش ارز دولتی با نرخ غیررسمی در بازار آزاد اعلام شد. [منبع] همچنین رئیس کل بانک مرکزی در ۱۹ شهریور ۱۳۹۱ اظهار داشت: « فکر می‌کنم آن رقمی که در مرحله اول از حساب بانک‌ها برداشت کردیم، یک رقمی نیز باید به آن اضافه شود و حتما برداشت دوباره‌ای از حساب آنها داشته باشیم.» [منبع]

در مهر ماه ۱۳۹۱ برخی مقامات اقتصادی کشور این پرسش مطرح کردند که چرا نباید مابه‌التفاوت نرخ ارز ۱۲۲۶ تومان و بازار (حدود ۲۴۰۰ تومان) را به بیت‌المال برگردانیم و آن را به مردم ندهیم؟ آنها می‌گویند: «حساب سرانگشتی ما نشان می‌دهد که اگر از فروش هر ارز ۱۲۲۶ تومانی با نرخ آزاد فقط ۱۰۰۰ تومان به خزانه واریز شود، سالانه بیش از ۱ میلیون تومان و ماهانه حدود ۹۰ هزار تومان نصیب هر ایرانی می‌شود». [منبع]

چه خواهد شد؟

ضرورت افزایش مبلغ پرداختی یارانه با مقایسه ارزش دلاری یارانه‌های پرداختی در دو مقطع فروردین سال ۱۳۹۰ و شهریور ۱۳۹۱ مشخص‌تر می‌شود: معادل دلاری یارانه نقدی که برای هر نفر در فروردین سال ۱۳۹۰ برابر تقریبا ۴۰ دلار بود، در شهریور ۱۳۹۱ به کمتر از ۱۴ دلار کاهش یافته که با این احتساب حتی جوابگوی حداقل نیاز‌های طبقه فرودست هم نخواهد بود و این همان نکته کلیدی است که مسئولان نظام تحت عنوان "شورش‌ها" از آن نام می‌برند و در حال حاضر به دل نگرانی اصلی آنها تبدیل شده است. [منبع]

جالب‌تر آن‌که اگر چه جناح احمدی‌نژاد قصد داشت تا از این فرصت برای افزایش مبلغ یارانه‌ها و کسب محبوبیت نزد مردم فقیر نگه داشته شده و برای انتخابات در پیش رو استفاده کند، اما جناح رقیب با گذراندن قانون جدیدی در مجلس تمامی راه‌ها را بر او بست!

به موجب مصوبه مورخ ۲۱ آبان ۱۳۹۱ مجلس شورای اسلامی، دولت حق استفاده از درآمدهای ارزی ناشی از فروش نفت و گاز و میعانات نفتی و گازی در پرداخت یارانه را ندارد. ضمن آن که دولت موظف شد ضمن متوقف کردن اجرای فاز دوم هدفمند کردن یارانه‌ها - که به موجب آن بهای حامل‌های انرژی معادل بهای بین‌المللی آن در فوب بندرعباس می‌گردید- از افزایش مبلغ یارانه‌های نقدی تا پایان سال ۱۳۹۱ خوداری کند تا به قول احمد توکلی نتواند به عنوان سیاسی‌کاری انتخاباتی از آن سوءاستفاده کند. [منبع]

امروز و با توجه به نتایج حاصله از اجرای این قانون می‌توان با اطمینان نتیجه‌گیری کرد که این طرح امنیتی که قرار یود راحتی خیال حاکمان جمهوری اسلامی را فراهم کند، به ضد خود تبدیل شده و ترس از "شورش‌های طبقات فرودست" را نزد مسولان نظام دامن زده است. جمهوری اسلامی برای خلاصی از این نگرانی، ناچار از افزایش هر چه زودتر مبلغ پرداختی یارانه‌ها به حدود ۱۰۰ هزار تومان برای هر نفر است تا شاید برای کوتاه‌مدت جلوی نارضایتی‌ها را بگیرد اما اختلافات درون نظام مانع از اجرایی شدن آن حداقل برای ۶ ماه آتی می‌شود و این زنگ خطر دیگری را برای حکومت به صدا در آورده است.

* دکتر بیژن افتخاری، استاد اقتصاد در پالومار کالج سن دیه گو – کالیفرنیا

مغازه‌دزدهای جهان متحد شوید

nikfar — Mon, 22 Aug 2011 00:02:07 +0000

اسلاووی ژیژک

برگردان:

حمید پرنیان

اسلاووی ژیژک − به قول هگل، تکرار نقش اساسی‌ای در تاریخ بازی می‌کند: وقتی چیزی فقط یک‌بار رخ می‌دهد، ممکن است یک اتفاق تلقی شود، و اگر شرایط به‌گونه‌ای دیگر می‌بود ممکن بود اتفاق نیفتد؛ اما وقتی همان رخ‌داد خودش را تکرار ‌کند، نشانه‌ی آن است که یک روند ژرف تاریخی دارد آشکار می‌شود.

وقتی ناپلئون در سال ۱۸۱۳ در لایپزیگ شکست خورد، شکست را بدشانسی تلقی کردند؛ اما وقتی دوباره در واترلو شکست خورد، آشکار شد که دوره‌ی وی به پایان رسیده است. همین را می‌توان درباره‌ی بحران مالی‌ای که هم‌اکنون جاری است گفت. در سپتامبر ۲۰۰۸ گفتند که این [بحران مالی] انحراف [طبیعی] است و با وضع مقررات بهتر، برطرف می‌شود؛ اما حالا نشانه‌های بحران مالیِ تکرارشده دارد می‌گوید ما آشکارا با یک پدیده‌ی ساختاری روبه‌رو هستیم.

بارها و بارها به ما گفته‌اند که ما داریم در دریایی از قرض‌ها و بدهی‌ها زندگی می‌کنیم و همه‌ی ما باید مسئولیت‌ها را تقسیم کنیم و آستین‌ها را بالا بزنیم، یعنی، همه، مگر انسان‌های (خیلی) ثروتمند. این ایده که از ثروتمندها مالیات بیش‌تری بگیریم تابوست: اگر ما این کار را کنیم، ثروتمندان هیچ انگیزه‌ای برای سرمایه‌گذاری نخواهند داشت و کار کم‌تری ایجاد می‌شود و همه‌ی ما بدبخت‌تر می‌شویم. تنها راهِ نجات‌مان از این شرایط دشوار آن است که فقرا فقیرتر شوند و ثروتمندان ثروتمندتر. فقرا چه کار باید انجام دهند؟ آن‌ها چه‌کاری «می توانند» انجام دهند؟

اگرچه گفته می‌شود قتل مارک دوگان باعث شورش‌های لندن شد، اما همه موافقند که این شورش‌ها بیان‌گر یک ناخشنودی عمیق است – اما چه نوع ناخشنودی‌ای؟ شورشیان انگلیسی هم مانند شورشیان حومه‌های پاریس در سال ۲۰۰۵ که ماشین آتش زدند، هیچ پیامی را منتقل نکردند. (روشن است که شورش‌های اخیر انگلستان در تضاد با تظاهرات دانشجویی در نوامبر ۲۰۱۰ است، تظاهراتی که منجر به خشونت شد. دانشجویان رسماً اعلان کردند که اصلاحات پیشنهادی برای آموزش عالی را قبول ندارند.)

برای همین است که مشکل بتوان شورشیان انگلیسی را مارکسیست تلقی کرد و نمونه‌ای از پدیداریِ سوژه‌ی انقلابی دانست‌شان؛ آن‌ها بیش‌تر با مفهوم هگلی «اراذل و اوباش» تناسب دارند، کسانی که فضای بیرونیِ اجتماعی را به دست می‌گیرند و ناخشنودی‌شان را تنها از طریق طغیان «غیرعقلانی» خشونت‌های ویران‌گر بروز می‌دهند –طغیان‌هایی که هگل «نفی مطلق» می‌نامدشان.

می‌گویند در زمان‌های قدیم کارگری بود که متهم به دزدی شده بود: عصرها، وقتی می‌خواست از کارخانه بیرون برود چرخ‌دستی‌اش را هم با خودش می‌برد، نگهبان‌ها هم داخل چرخ‌دستی را با دقت بازرسی می‌کردند و هیچ نمی‌یافتند: چرخ‌دستی کاملا خالی بود. اما بالاخره، نگهبان‌ها دوزاری‌شان افتاد: چیزی که کارگر می‌دزدید، همین چرخ‌دستی بود. نگهبان‌ها، حقیقت روشن را نمی‌دیدند، درست همان‌طور که مفسران حقیقتِ روشن شورش‌ها را نمی‌بینند.

به ما گفته‌اند که تجزیه‌ی رژیم‌های کمونیستی در اوایل دهه‌ی ۱۹۹۰ نشانه‌ی پایان‌پذیرفتن ایدئولوژی است: زمان پروژه‌های کلان ایدئولوژیک - که به فاجعه‌ی تمامیت‌خواهی (توتالیتر) منجر می‌شوند – به سر آمده است؛ ما وارد دوره‌ی جدیدی از سیاست‌های عقلانی و عملی شده‌ایم. اگر این گفته که ما در دوره‌ی پسا-ایدئولوژی زندگی می‌کنیم درست باشد، پس این دوره را می‌توان در فوران خشونت‌ها دید و فهمید. این شورش‌ها اعتراض‌های صفر-درجه بود. عمل خشونت‌بار نیازمند چیزی نیست. جامعه‌شناسان و نویسندگان دست‌وپا زدند تا معنی این شورش‌ها را بیابند، اما راز شورش‌ها مبهم ماند.

معترضان، گرچه محروم و از نظر اجتماعی حاشیه‌نشین بودند، اما در گرسنگی مطلق به سر نمی‌بردند. مردمی که در تنگناهای مادی وحشتناک‌تری گرفتار بوده‌اند – فعلا شرایط فیزیکی و ایدئولوژیکی ستم را بگذاریم کنار – قادر بوده‌اند که سازمان بیابند و نیروهایی سیاسی شوند با هدف‌هایی روشن. این که شورشیان انگلیسی هیچ برنامه‌ای نداشتند، خودش واقعیتی است که هنوز تفسیر نشده است: این واقعیت دارد به ما می‌گوید که مخمصه‌های ایدئولوژیک و سیاسی ما کدام‌ها هستند و ما در چه نوع جامعه‌ای زندگی می‌کنیم، جامعه‌ای که انتخاب را ارج می‌نهد اما تنها گزینه‌ی دردسترس‌اش آن است که تاکید کند اجماع دمکراتیک یک کنشِ کور است.

اپوزیسیون قادر نیست دیگر خودش را در قالب یک گزینه‌ی واقع‌نگرانه یا حتی یک پروژه‌ی اتوپیایی تعریف کند، بل فقط شکلِ یک انفجارِ فاقد معنا را به خود می‌گیرد. فایده‌ی ارج نهادن به آزادی انتخاب چیست، اگر تنها گزینه‌ این باشد که بین بازی در محدوده‌ی قواعد و خشونت (خود-)ویران‌گر یکی را انتخاب کنیم؟

آلن بدیو می‌گوید که ما در فضای اجتماعی‌ای زندگی می‌کنیم که به‌طور روزافزونی «بی‌جهان» می‌شود: در این فضا، تنها شکلِ اعتراض می‌تواند خشونتی بی‌معنا باشد. شاید این یکی از عمده‌ترین خطرات کاپیتالیسم باشد: گرچه به‌خاطر خاصیتِ جهانی‌بودن‌اش همه‌ی جهان را احاطه کرده است، [اما] مجتمعی ایدئولوژیک و «بی‌جهان»ی را شکل می‌دهد که در آن مردم از این‌که خودشان معنی‌یابی کنند محروم می‌شوند.

درسِ اساسی‌ای که جهانی‌شدن می‌دهد این است که کاپیتالیسم می‌تواند خودش را با همه‌ی تمدن‌ها – از مسیحیت گرفته تا هندو و بودایی، از غرب تا شرق – تطبیق دهد: هیچ «جهان‌بینی کاپیتالیستی» جهانی‌ای وجود ندارد، هیچ «تمدن کاپیتالیستی» شایسته‌ای وجود ندارد. جنبه‌ی جهانیِ کاپیتالیسم نمایان‌گرِ حقیقتی فاقد معناست.

پس، نخستین نتیجه‌ای که از شورش‌ها می‌توان گرفت این است که واکنش‌هایی که هم محافظه‌کاران و هم لیبرال‌ها به این ناآرامی‌ها نشان دادند نابسنده و ناکافی است. واکنشِ محافظه‌کاران قابل پیش‌بینی بود: هیچ توجیهی برای این وحشی‌گری‌ها نیست؛ ما باید دست به هر کاری زنیم تا نظم را [به جامعه] بازگردانیم؛ ما برای این‌که از بی‌نظمی‌های بعدی جلوگیری کنیم نه به مدارا و کمک اجتماعی که به انضباط و سخت‌کاری و حس مسئولیت نیاز داریم.

این برداشت دو اشتباه دارد: نه‌تنها نمی‌خواهد ببیند که این شرایط ناامیدکننده‌ی اجتماعی بودند که جوانان را به این بی‌نظمی‌های خشونت‌بار سوق داده است، که حتی نمی‌خواهد ببیند که این بی‌نظمی‌ها دارند فرض‌های پنهانِ خود ایدئولوژی محافظه‌کاری را بازتاب می‌دهند. وقتی در دهه‌ی ۱۹۹۰، محافظه‌کاران، کمپین «بازگشت به اصول» را راه انداختند، متممِ مستهجن‌اش را نورمن تبیت (Norman Tebbitt) فاش کرد: «انسان نه‌تنها حیوانی اجتماعی، که قلمرودار هم هست؛ این [ویژگی] باید بخشی از رسالت ما جهت برآورده‌ساختن غریزه‌ی اصلی قبیله‌گرایی و قلمروداری قرار گیرد.» این همان «بازگشت به اصول» آن‌ها بود: به نام برآورده‌ساختن «غرایز اصلی»، افسار از گردن آن بربرهایی باز می‌کنند که در جامعه‌ی بورژوا و ظاهرا متمدنانه‌ی ما کمین کرده‌اند.

هربرت مارکوزه، در دهه‌ی ۱۹۶۰، از مفهوم «والایش‌زدایی سرکوب‌کننده» (repressive desublimation) استفاده می‌کند تا «انقلاب جنسی» را توضیح دهد: رانه‌های انسانی می‌توانند والایش‌زدایی شوند و از قید افسار آزاد شوند، [اما] هنوز هم می‌توانند سوژه‌هایی برای کنترل کاپیتالیستی باشند – یعنی صنعت پورن. آن‌چه ما در طول این ناآرامی‌ها در خیابان‌های انگلستان دیدیم انسان‌هایی نبودند که به «جانور» فروکاسته شده بودند، بل شکلِ عریانِ آن «جانور»ی را دیدیم که محصول ایدئولوژی کاپیتالیستی است.

در این بین، لیبرال‌های چپ، که کم‌تر قابل پیش‌بینی بودند، به حرف‌های تکراری‌شان درباره‌ی برنامه‌های اجتماعی و اقدامات ادغامی چسبیدند و اقرار کردند که تاکنون نفهمیده بودند نسل سوم و دوم مهاجرین از فرصت‌های اقتصادی و اجتماعی محروم شده‌اند: طغیان خشونت‌بار، تنها راه آن [مهاجر]ها برای مطرح‌کردن ناخشنودی‌شان بود. ما، به‌جای این‌که خودمان را غرق در خیال‌بافی‌های تلافی‌جویانه کنیم، باید علت‌های اصلی این طغیان‌ها را بفهمیم. آیا می‌توانیم شرایط آن جوانی را بفهمیم که در منطقه‌ای فقیرنشین و چندنژادی زندگی می‌کند و همیشه‌ی خدا مورد ظن و آزار پلیس قرار دارد و نه‌تنها بی‌کار است که عمدتا نمی‌تواند کار پیدا کند، و هیچ امیدی به آینده ندارد؟ ‌پی‌آمدش این است که این انسان‌ها تحت چنان شرایطی خودشان را ناگزیر از این می‌دانند که به خیابان‌ها بریزند.

مشکل این برداشت آن است که فقط شرایط عینی (objective) شورش را فهرست می‌کند. شورش‌کردن یعنی اعلام سوژگانی (subjective)، یعنی اعلام کنند که کسی چه ارتباطی با شرایط عینی‌اش دارد.

ما در عصری سخره‌گر (cynical) به سر می‌بریم. به‌آسانی می‌توان تصور کرد که معترضی که به خاطر آتش‌زدن و سرقت از مغازه‌ها دستگیر شده است، با زبانی پاسخ دهد که مددیارهای اجتماعی و جامعه‌شناسان از آن استفاده می‌کنند؛ او از تحرک اندک اجتماعی، افزایش ناامنی، فروپاشی اقتدار والدین، فقدان عشق مادری در دوران بچگی خواهد گفت. او می‌داند چه کار [بد]ی دارد می‌کند، اما به هرحال انجام‌اش می‌دهد.

بی‌معنی است که بخواهیم تأمل کنیم که کدام از این واکنش‌ها، محافظه‌کارانه و لیبرال، بدترین است: همان‌طور که استالین خواهد گفت، «هر دو»ی آن‌ها بدترین هستند، اما هر دو طرف دارند به ما اخطار می‌دهند؛ در واکنش نژادپرستانه‌ی قابل پیش‌بینی «اکثریت خاموش»، خطر واقعی این طغیان‌ها نهفته است. یکی از شکل‌های این واکنش، فعالیت «قبیله‌ای» جوامع محلی (در ترکیه و مغرب و سیک‌ها) بود که به‌سرعت پارتیزان‌های خویش را سازمان دادند تا از دارایی‌های خویش محافظت کنند.

آیا مغازه‌داران، خرده‌بورژواهایی هستند که دارند از دارایی خود در قبال معترض واقعی – و هرچند خشنِ – نظام کنونی دفاع می‌کنند؟ یا آیا آن‌ها نمایندگان طبقه‌ی کارگر هستند که دارند با نیروهای تجزیه‌ی اجتماعی می‌جنگند؟ این‌جاست که باید از طرف‌داری دست کشید. حقیقت این است که تضاد، بین دو قطب محروم بود: انسان‌هایی که توانسته بودند درون نظام کنونی کار و فعالیت کنند در مقابل انسان‌هایی که ناامید از اقدام [برای فعالیت درون نظام کنونی] هستند. تقریبا همه‌ی خشونت شورشیان، به خودشان بازگشت. ماشین‌ها آتش گرفت و مغازه‌ها سرقت شد، اما نه ماشین‌ها و مغازه‌های ثروتمندان، که مال خود شورشیان. تضاد بین دو بخش مختلف جامعه نبود؛ بین جامعه و جامعه بود، بین آن‌هایی هر‌چیزی برای باختن داشتند و آن‌هایی که هیچ‌چیز برای باختن نداشتند؛ بین کسانی که هیچ سهمی در جامعه‌شان ندارند و کسانی که بالاترین سهم را دارند.

زیگمونت باومن (Zygmunt Bauman)، شورش‌ها را اقدامِ «مصرف‌کنندگان ناقص و ناشایسته» می‌نامد: شورشیان، بیش از هر چیزی، نمودِ یک تمایلِ مصرف‌گرایانه‌ای بودند که چون نمی‌توانست خودش را به شکل «شایسته‌ای» - یعنی با خریدکردن - تحقق بخشد، به صورت خشنی نمایش داده شده است. به این ترتیب، آن‌ها دارای یک لحظه‌ی اعتراض ناب هم بودند، اعتراضی به شکل پاسخی طعنه‌دار به ایدئولوژی مصرف‌گرایانه: «تو می‌خواهی ما مصرف کنیم اما هم‌زمان ابزار شایسته مصرف‌کردن را از ما گرفته‌ای – خب پس ما داریم همان‌کاری را می‌کنیم که می‌توانیم! »

این شورش‌ها، نمودِ نیروهای مادیِ ایدئولوژی هستند – و شاید برای «جامعه‌ی پسا-ایدئولوژیک» خیلی زیاد هم هستند. از نقطه‌نظر انقلابی، مشکل ما با شورش‌ها این نیست که خشونت دارند، بل این است که این خشونت حقیقتا خودبیانگر نیست. این خشم و نومیدیِ کم‌توان است که نقاب نمایشِ نیرو به صورت زده است؛ این حسادت است که نقاب جشن ظفر به صورت زده است.

شورش‌ها را باید با انواع دیگر خشونت‌هایی مربوط ساخت که امروزه اکثریت لیبرال به‌عنوان تهدیدی برای زندگی‌شان دریافت می‌کنند؛ حمله‌های تروریستی و بمب‌گذاری‌ها. در هر دوی این نمونه‌ها، خشونت و ضدخشونت در چرخه‌ی فاسدی گرفتار شده‌اند، و هریک نیروهایی تولید می‌کند تا مبارزه کند. در هر دو حالت، ما با passages à l’acte(طغیان عواطف) کور روبه‌رو هستیم، که در آن، خشونت همانا پذیرش ناتوانی است. تفاوت این‌جاست که حمله‌های تروریستی، برخلاف شورش‌های انگلیس و پاریس، در خدمتِ معنای مطلقی هستند که دین به دست می‌دهد.

اما مگر خیزش عرب‌ها کنشِ جمعی مقاومت نبود که از گزینه‌های غلط خشونت خودویران‌گری و بنیادگرایی دینی دوری جست؟ متاسفانه، تابستان ۲۰۱۱ در مصر به‌عنوان پایان انقلاب خواهد بود، یعنی زمانی که قدرتِ رهایی‌بخشی‌اش خاموش خواهد شد. قاتلان این قدرت، ارتش و اسلام‌گراها هستند. ربط ارتش (که ارتش مبارک است) و اسلام‌گراها (که در اولین ماه‌های خیزش‌ها در حاشیه بودند اما حالا زمین را به دست گرفته‌اند) آشکار است: اسلام‌گراها با برتری مادیِ ارتش مصالحه می‌کنند و در عوض هژمونی ایدئولوژیک را حفظ می‌کنند. بازنده‌ی این میدان، لیبرال‌های طرف‌دار غرب– که به رغم بودجه‌هایی که CIA به آنان می‌دهد – و هم‌چنین چپ‌های سکولار – که کوشیده‌اند تا شبکه‌ای از سازمان‌های مدنی را تاسیس کنند - خیلی ضعیف‌تر از آنند که «دمکراسی را ترویج کنند».

بدترشدنِ سریع شرایط اقتصادی، دیر یا زود، فقرا را که در طول اعتراض‌های اولیه‌ی [مصر] غایب بودند به خیابان‌ها می‌آورد. احتمالا طغیان جدیدی خواهد شد، و مسئله‌ی دشوار برای سیاسیون مصری این خواهد بود؛ چه‌کسی خواهد توانست بر سر راه خشم فقرا قرار نگیرد؟ چه‌کسی آن را به برنامه‌ای سیاسی ترجمه خواهد کرد: چپ‌های سکولار یا اسلام‌گراها؟

واکنش عمده‌ی باور عمومی غرب به پیمان اسلام‌گرایان و ارتش بی‌شک، نمایشِ ظفرمندانه‌ی خردِ سخره‌گرا خواهد بود: به ما خواهند گفت – همان‌جور که موردِ (غیرعرب) ایران ثابت کرد، خیزش‌های مردمی در کشورهای عربی دست‌آخر همیشه به نفع اسلام‌گراهای ستیزه‌جو تمام خواهد شد. مبارک به‌گونه‌ای ظاهر خواهد شد که انگار شرارت کم‌تری داشته است – بهتر است به شیطانی که می‌شناسی‌اش ایمان داشته باشی تا که خود را کاملا رهاشده و رستگاری‌یافته بدانی. برخلاف چنین سخره‌گری‌ای، باید بی قید و شرط به هسته‌ی اصلی و رهایی‌بخشِ خیزش مصر مومن باقی ماند.

اما باید از وسوسه‌ی نارسیسیسمِ علتِ گم‌شده پرهیز کرد: خیلی ساده می‌توان زیبایی والای خیزش‌ها را ستود ، زیبایی‌هایی را که محکوم به فنا هستند. چپ‌های امروزی با مسئله‌ی «نفی متعین» روبه‌رو هستند: وقتی شور و شوق لحظه‌های نخست خیزش‌ها فروکش کرد، [سوال این خواهد بود که] چه نظم جدیدی را جایگزین نظم قبلی کنیم؟ در این زمینه، مانیفست اعتراض‌های اسپانیا، که بعد از تظاهرات‌شان در می‌ماه ۲۰۱۱ انتشار یافت، راه‌گشاست.

اولین چیزی که به چشم می‌خورد لحن غیرسیاسی و نیش‌دار آن است: «برخی از ما خودمان را پیش‌رو تلقی می‌کنیم، و دیگران را محافظه‌کار. برخی از ما مومن هستند، برخی نه. برخی از ما آشکارا دارای ایدئولوژی هستند، برخی‌ها غیرسیاسی هستند، اما همه‌ی ما نسبت به وضعیت اجتماعی و اقتصادی و سیاسی پیرامون‌مان حساس و خشمگین هستیم: فسادی که بین سیاسیون و تجار و بانک‌دارها هست، که ما را بی‌چاره کرده و صدای‌مان را از ما گرفته است.» آن‌ها اعتراض‌شان را در طرف‌داری از حقیقت‌های ثابت و جدانشدنی برپا کرده‌اند، «حقیقت‌های ثابت و جدانشدنی‌ای که ما در جامعه باید رعایت‌شان کنیم: حقِ خانه‌داشتن، کار، فرهنگ، سلامتی، آموزش و پرورش، مشارکت سیاسی، رشد آزاد فردی و حقوق مصرف‌کنندگان برای داشتن زندگی‌ای سالم و شاد.»

آن‌ها که خشونت را قبول ندارند، اعتراض‌شان را «انقلابی اخلاقی» می‌دانند: «به‌جای این‌که پول را برتر از انسان‌ها بنشانیم، باید آن را در خدمت انسان قرار داد. ما انسان هستیم، نه کالا. من کالای آن چیزی که خریده‌ام نیستم، من کالای دلیل خرید‌کردن‌ام نیستم، من کالای جایی که ازش خرید کرده‌ام نیستم.»

چه کسی کارگزار این انقلاب خواهد بود؟ معترضان اسپانیایی هیچ‌کدام از گروه‌های سیاسی، راست و چپ، را به رسمیت نمی‌شناسند؛ گروه‌های سیاسی را فاسد و قدرت‌طلب می‌دانند، اما مانیفست‌شان شامل یک سری خواسته است – [اما معطوف] به چه کسی؟ [معطوف به] خود مردم که نمی‌شود: معترضین هنوز اعلام نکرده‌اند که چه کسی این خواسته‌ها را باید برآورده کند، [هنوز اعلام نکرده‌اند که] خودشان باید همان تغییری باشند که خواستارش هستند.

و این نقطه‌ضعفِ کُشنده‌ی اعتراض‌های کنونی است: آن‌ها خشمی موجه و معتبر را بروز می‌دهند که قادر نیست خودش را به برنامه‌ی مثبت و سازنده‌ی تغییر اجتماعی/سیاسی تبدیل کند. آن‌ها دارند روحِ شورش‌ها را از انقلاب تهی می‌کنند.

وضعیت در یونان امیدبخش‌تر به نظر می‌آید، و این امیدبخش‌بودن را احتمالا مرهون سنتِ اخیرِ بسیج‌شدن‌های پیشرو است (که پس از سقوط رژیم فرانکو در اسپانیا از بین رفت.) اما حتی در یونان هم، جنبش اعتراضی دارد محدودیت‌های بسیج‌شدن‌ها را نشان می‌دهد: معترضین فضایی آزاد و برابری‌خواه ایجاد کرده‌اند که هیچ قدرت مرکزی‌ای آن را اداره نمی‌کند، یک فضای عمومی که در آن به همه زمان مساوی داده شده تا صحبت کنند. وقتی این معترضان شروع کردند که دریابند قدم بعدی چه باشد و چه‌طور باید فراتر از یک اعتراض صرف رفت، اجماع داشتند که آن‌چه نیاز است حزب جدید یا که اقدام برای قدرت‌گیری نیست، بل جنبشی است که هدف‌اش اِعمال فشار بر احزاب سیاسی است. معلوم است که این [رویکرد] برای تأسیس و بازآراییِ زندگی اجتماعی کافی نیست. برای چنین کاری، باید بنیه‌ای قوی داشت تا بتوان سریعا به تصمیم رسید و آن‌ها را با هر شدتِ لازمی اجرا کرد.

متن اصلی

Shoplifters of the World Unite - Slavoj Žižek on the meaning of the riots, London Review of Books, 19 August 2011