ایرانیان مهاجر

ایرانیان مهاجر و دوگانه کریسمس و نوروز

society — Sun, 23 Dec 2012 12:45:48 +0000

نعیمه دوستدار- یک ماه پیش از کریسمس، درخت‌های کاج بزرگ در میدان‌های بزرگ، مراکز خرید و مدرسه‌ها کاشته می‌شوند. این مهم‌ترین نشانه برای جشنی بزرگ است که در اروپا، آمریکا و بخش‌های زیادی از آسیا و آفریقا برای آغاز سال نو برپا می‌شود.

سنت برگزاری مراسم کریسمس، هرچند ریشه در آئین مسیحیت دارد، اما مدت‌هاست بسیاری از مردم آن را تنها به عنوان یک آئین عمومی جشن می‌گیرند و فارغ از دین و مذهب در آن شریک‌اند. با اینکه بسیاری از کشورها تقویم خاص خود را هم دارند، مثل کشورهای عربی یا چین، مالزی و ... اما سال نوی میلادی، سال رسمی بیشتر کشورهای جهان است و آئین آن با شور و حرارت در تمام آنها برگزار می‌شود.

ایران البته از معدود کشورهایی است که از تقویم جهانی پیروی نمی‌کند. سال نوی خورشیدی در ایران، در نوروز آعاز می‌شود و سال نوی میلادی را تنها اقلیت مسیحی جشن می‌گیرند. در رسانه‌های رسمی این موضوع تنها به عنوان یک خبر مطرح می‌شود و سایر رسانه‌ها هم از پرداختن بیشتر به آن منع می‌شوند.

برای ایرانیانی که به کشورهای دیگر مهاجرت کرده‌اند، برگزاری سال نو با پیچیدگی‌هایی توام است. بسیاری از آنها تلاش می‌کنند خود را هم با سنت‌های ایرانی مثل آئین شب یلدا، چهارشنبه سوری و نوروز هماهنگ نگهدارند و همچنان آنها را جشن بگیرند و هم به فرهنگ کشور میزبان نزدیک بشوند. شماری نیز به کل جذب فرهنگ کشور میزبان می‌شوند و کمتر در برنامه نوروز شرکت می‌کنند.

برای ایرانیانی که به کشورهای دیگر مهاجرت کرده‌اند، برگزاری سال نو با پیچیدگی‌هایی توام است. بسیاری از آنها تلاش می‌کنند خود را هم با سنت‌های ایرانی مثل آئین شب یلدا، چهارشنبه سوری و نوروز هماهنگ نگهدارند و همچنان آنها را جشن بگیرند و هم به فرهنگ کشور میزبان نزدیک بشوند. شماری نیز به کل جذب فرهنگ کشور میزبان می‌شوند و کمتر در برنامه نوروز شرکت می‌کنند. برای این گروه از ایرانیان شرکت در مراسم ایرانی تنها محدود می‌شود به تماس‌های تلفنی با خانواده و وابستگان و کنجکاوی نسبت به آنچه در این ایام در ایران گذشته است. علاوه بر اینها، گروهی نیز فقط نوروز سال نوی خورشیدی را جشن می‌گیرند.

جشن نوروز سال نوی خورشیدی اما برای ایرانیان برون‌مرز، در نهایت تنها برنامه گروهی اقلیت است که به رغم تلاش برای باشکوه برگزار کردن آن، در ابعاد و اندازه‌هایی که در ایران برگزار می‌شود قابل برگزاری نیست.

هم کاج کریسمس، هم سفره هفت سین

سال نوی میلادی و دیگر جشن‌های جهانی، در سال‌های نخست، برای ایرانیان مهاجر، جاذبه ویژه‌ای دارد،‌ اما در سال‌های بعد، ‌تبدیل به جزئی از زندگی می‌شود. بسیاری از آنها این جشن‌ها را به عنوان جشن خود می‌پذیرند و نه تنها در آنها شرکت می‌کنند، بلکه برای بهتر برگزار کردن آن تلاش می کنند.

علی که در شهر کلن آلمان زندگی می‌کند می‌گوید: «من شب کریسمس و سال نوی میلادی را به این دلیل دوست دارم که با دوستان و اعضای خانواده‌ام دور هم جمع می‌شویم، شامی می‌خوریم و می‌نوشیم و به همدیگر هدیه می‌دهیم. به عنوان یک فرد تبعیدی، دلم نمی‌خواهد در این شب که بیشتر مردم جامعه دور هم جمع می‌شوند و از کنار هر پنجره‌ای که رد می‌شوی لحظه‌های شاد می‌بینی، بوی انزوا بدهم. دوست دارم با آهنگ جامعه همراه بشوم و حتی اصرار دارم شام مخصوص شب کریسمس را روی میز بچینم، اما متاسفانه نسل اول ایرانی‌ها و نه البته فرزندان‌شان، کمتر این غذا را دوست دارند.»

او می‌گوید تا زمانی که فرزندانش کوچک بودند او نیز کاج نیز می‌خریده است، اما حالا دیگر به این نکته اهمیتی نمی‌دهد.

آن دسته از خانواده‌هایی که فرزند دارند، در اجرای آداب و رسوم عید کریسمس بیشتر تلاش می‌کنند و حتی اگر تلاش هم نکنند اصرار و شور کودکان آنها را در این مسیر هل می‌دهد؛ مانند خرید کادو، تزئینات درخت کاج و روشن کردن چراغ پشت پنجره‌ها از چهار هفته مانده به کریسمس.

می‌توان انگیزه خانواده‌های مهاجر و در اینجا ایرانیان برون مرزی را در برگزاری جشن سال نوی میلادی در چهار نکته کلی تقسیم کرد: «تلاش برای همگرایی با آداب و رسوم جامعه میزبان»، «تلاش برای هماهنگی با فرزندان ایرانی‌تباری که در خارج از ایران متولد شده‌اند و عید اصلی آنها عید میلادی است»، «ایجاد احساس همگرایی در کودکان ایرانی با دوستان غیر ایرانی و جامعه میزبان» و «گریز از انزوا و همراهی با جشن عمومی».

می‌توان به طور کلی انگیزه خانواده‌های مهاجر و در اینجا ایرانیان برون مرزی را در برگزاری جشن سال نوی میلادی در چهار نکته کلی تقسیم کرد: «تلاش برای همگرایی با آداب و رسوم جامعه میزبان»، «تلاش برای هماهنگی با فرزندان ایرانی‌تباری که در خارج از ایران متولد شده‌اند و عید اصلی آنها عید میلادی است»، «ایجاد احساس همگرایی در کودکان ایرانی با دوستان غیر ایرانی و جامعه میزبان» و «گریز از انزوا و همراهی با جشن عمومی».

مینا که ده سال است خارج از ایران و در لندن زندگی می‌کند، درباره تجربه‌اش در این زمینه می‌گوید:‌ «ما تا وقتی‌ دخترم مدرسه نمی‌رفت، کریسمس را جدی نمی‌گرفتیم. از وقتی‌ که پنج ساله شد و همه چیز را فهمید، مجبور شدیم این مراسم را به طور جدی جشن بگیریم. اول زیر بار خریدن درخت نمی‌رفتیم. فقط برایش کادو می‌خریدیم. ولی‌ سه سال است که درخت هم خریده‌‌ایم، تزیین کرده‌ایم و پای درخت کادو و البته برای بابانوئل هم شیر گذاشته‌ایم. خیلی از آداب را هم خود او به ما یادآوری می‌کند چون در مدرسه و مهد کودک به خوبی با آنها آشنا شده است.»

مینا برگزاری این مراسم را جزئی از زندگی تازه‌اش می‌داند و می‌گوید:‌ «من مشکلی‌ ندارم با گرفتن جشن کریسمس، ولی‌ وقتی‌ به چیزی عادت نداری و باهاش بزرگ نشده‌ای، به نظرت مسخره می‌آید. همه اینها به کنار، خرج آدم هم بالا می‌رود چون سه ماه بعد نوروز است و دوباره باید کادو بخری!»

با این حال خانواده‌های‌ ایرانی تلاش می‌کنند سنت‌های خود را هم حفظ کنند:‌ «در خانه ما البته همیشه بابانوروز کادوهای بزرگ‌تر از بابانوئل می‌آورد، ولی‌ می‌بینم که دخترم عمیقاً کریسمس را بیشتر دوست دارد. از سال اولی‌ که رفت مدرسه، نزدیک نوروز به او شیرینی‌ می‌دادم تا ببرد برای کلاسش و یک کارت برای همه با این توضیح که نوروز چیست. اما او خوشش نمی‌آید که این کار را انجام بدهد. خوشش نمی‌آید یک ذره با بقیه فرق داشته باشد. عملاً برای ما هم خیلی‌ سخت است به چهارشنبه سوری و نوروز همان حال و هوا را بدهیم. مدرسه تعطیل نیست و چند و چون جشن ایرانی‌‌ها در برون‌مرز را هم همیشه دوست نداریم. برای همین برای دخترم این روز می‌شود یک روزی مثل همه روزها. مفهوم سفره هفت سین برایش پیچیده است. فقط تخم‌مرغ رنگی‌ را دوست دارد.»

مینا البته انتقادهایی هم به این شرایط دارد:‌ «به هر حال ما این کارها را در سال نوی میلادی انجام می‌دهیم چون نمی‌خواهیم بچه‌مان با بقیه فرق کند.»

هماهنگ شدن با یک فرهنگ تازه

ایرانی‌هایی که در خارج از زادگاه‌شان زندگی‌ می‌کنند، برای برگزاری این آئین‌ها، دست به نوآوری هم می‌زنند و آن را با ذائفه و فرهنگ خود هماهنگ می‌کنند. به عنوان نمونه حالا در برخی از خانواده‌های ایرانی، شام کریسمس هم سرو می‌شود، اما نه خیلی سنتی و غربی. به همین دلیل بسیار دیده می‌شود که سبزی پلو و ماهی ایرانی یا خورش قرمه‌سبزی در کنار سوسیس و ژامبون مخصوص شب عید قرار می‌گیرد تا شام شب عید میلادی، پاسخگوی ذائقه همه میهمانان باشد.

ایرانی‌هایی که در خارج از زادگاه‌شان زندگی‌ می‌کنند، برای برگزاری این آئین‌ها، دست به نوآوری هم می‌زنند و آن را با ذائفه و فرهنگ خود هماهنگ می‌کنند. حالا در برخی از خانواده‌های ایرانی، شام کریسمس هم سرو می‌شود، اما نه خیلی سنتی و غربی. به همین دلیل بسیار دیده می‌شود که سبزی پلو و ماهی ایرانی یا خورش قرمه‌سبزی در کنار سوسیس و ژامبون مخصوص شب عید قرار می‌گیرد تا شام شب عید میلادی، پاسخگوی ذائقه همه میهمانان باشد.

رضا و خانواده‌اش دو سال است که از ایران به سوئد مهاجرت کرده‌اند. آنها یک پسر دو ساله دارند. برای آنها سال نوی میلادی هنوز یک اتفاق تازه است: «راستش من هنوز به چشم توریست به این ماجرا نگاه می‌کنم. یعنی هنوز برایم جذاب است که ماجرا را نگاه کنم و درباره‌اش بیشتر بدانم. ما هنوز خودمان این مراسم را برگزار نکرده‌ایم، اما خیلی درباره‌اش کنجکاویم. مردم سوئد هم خیلی دوست دارند به ما اطلاعات بدهند. ما را برای نوشیدنی‌های مخصوص‌شان دعوت کرده‌اند و حتی امسال به پسرمان هدیه داده‌اند.»

رضا درباره غیر ایرانی و غیر ایرانی تعصبی ندارد: «ما قبول کرده‌ایم که بیاییم و جای دیگری زندگی کنیم. احتمالاً از سال‌های آینده خودمان هم بیشتر با این جشن عمومی همراه خواهیم شد. دوست ندارم بچه‌ام در محیط جدید غریبه باشد. در عین حال تلاش خواهیم کرد تا زیبایی‌های فرهنگ ایرانی را هم به او نشان دهیم. هرچند نمی‌توانم پیش‌بینی کنم او در نهایت خودش را متعلق به کدام فرهنگ احساس خواهد کرد.»

الهه، پرستاری در نروژ که حدود ۲۰ سال است که در این کشور زندگی می‌کند می‌گوید: «من دلم می‌خواهد پسرم با آداب و رسوم هر دو کشور یعنی ایران و نروژ بزرگ شود و به آنها مسلط باشد. پس در تمام این سال‌ها تلاش کردم تا به او بگویم دو عید بزرگ داریم و در این دو عید با دوستان‌ و اعضای خانواده دور هم جمع می‌شویم. طبیعی است در اینجا هنگام عید میلادی با تعطیلی عمومی روبه‌رو هستیم و برنامه‌های تلویزیون حال و هوای جدیدی به خود می‌گیرند و شهر چراغانی می‌شود، اما هنگام عید نوروز مدارس و اداره‌ها تعطیل نیستند و پسر من باید به مدرسه برود و همین شور و شوق را کمی از او می‌گیرد، اما در کل هر دو برنامه را دوست دارد.»

شادی، ایرانی دیگری است که در یک کشور عربی زندگی می‌کند و یک دختر نوجوان دارد. او درباره تجربه‌اش از زندگی در امارات می‌گوید: «اینجا یک کشور چند فرهنگی است و آدم‌هایی از سراسر دنیا در آن زندگی می‌کنند. دختر من هم به مدرسه بین‌المللی می‌رود. اینجا هم کریسمس را با شور و نشاط جشن می‌گیرند، هم عید فطر را. دختر من از زمانی که آمدیم اینجا خیلی اصرار داشته که حتماً درخت کریسمس بگذاریم و ما هم این کار را کرده‌ایم. به هر حال ما داریم در فرهنگی دیگر زندگی می‌کنیم و طبیعی است که خودمان را با آن فرهنگ هماهنگ کنیم.»

کریسمس یا اعتقادات؟

البته همه خانواده‌ها مثل این خانواده موضوع را ساده نمی‌گیرند. در خانواده‌هایی با زمینه مذهبی و فرهنگی متفاوت ممکن است برخورد با این موضوع ساده نباشد و حتی چالش‌هایی هم ایجاد کند. این چالش‌های به ظاهر ساده، برای نسل اول ایرانیان مهاجر، البته در مسیر هویت‌یابی و همگرایی فرزندان آنها در کشور میزبان تاثیر خواهد گذاشت.

ناصر که ساکن شهر پاریس است می‌گوید: «به عنوان یک ایرانی که همیشه میزان عزاداری‌های زندگی‌‌‌اش بیشتر از شادی‌‌هایش بوده است، دلم می‌خواهد به فرزندم شادی بدهم. دلم می‌خواهد او هم از این همه رنگ و نور و چراغانی لذت ببرد و خود را با جامعه بزرگ‌تر همراه ببیند به جای اینکه بچپم در خانه و بگویم من ایرانی‌ام و عید اینها مال من نیست.»

زهرا، شش سال است مهاجرت کرده و در آمریکا زندگی می‌کند. همسر او ایرانی نیست، اما هر دو بسیار مذهبی‌اند. او در مورد برخوردش با این برنامه‌ها می‌گوید:‌ «تا جایی که مراسمی به اعتقاداتم صدمه نزند، با آن مشکلی ندارم. البته محیا هنوز بچه است و من هنوز نمی‌توانم در این مورد با او حرف بزنم. من هرگز درخت کریسمس نخریده‌ام، تزئینش نکرده‌ام، کادو و شیر و شکلات زیرش نگذاشته‌ام. معتقدم اگر این چیزها را ساده بگیریم کم‌کم بچه‌ها آنقدر در این فرهنگ ذوب می‌شوند که آن وقت دیگر خیلی دیر است که درستش کنی - اگر البته بخواهی درستش کنی.»

زهرا در پاسخ به اینکه آیا فرزند او در آینده و در مدرسه احساس فاصله با همکلاسی‌هایش نخواهد کرد، توضیح می‌دهد: «ممکن است محیا مثل من فکر نکند. به چند دلیل؛ یکی اینکه پدرش ایرانی نیست و دیگر اینکه آمریکا کشور متنوعی است. خود من به هیچ فرهنگ خاصی وابسته نیستم؛ حتی نوروز. فکر می‌کنم تعادل بهترین چیز است. من او را به مراسم عید فطر می‌برم تا شکلات پخش کند یا در روز عاشورا او را به مراسمی می‌برم تا درباره محرم بشنود. برایم مهم نیست که او درباره کریسمس یا عید شکرگزاری از من سئوال کند. ما روز هالووین چراغ روشن کردیم تا او بتواند به بچه‌ها شکلات بدهد. خیلی جالب بود. اما اگر عاشورا، یا غدیر، یا عید فطر بود، دیگر هالووین را جشن نمی‌گرفتیم. با همه اینها الان نمی‌دانم که محیا وقتی مدرسه برود، در برخورد با فرهنگ غرب چه برخوردی خواهد داشت.»

ناصر، ساکن شهر پاریس، اما معتقد است مراسم سال نوی میلادی دیگر لزوماً بوی مذهب نمی‌دهد. او می‌گوید: «کریسمس بهانه‌ای است برای شادی، برای عشق ورزیدن؛ برای دور هم بودن. الان در اتوبوس و قطار و حتی میهمانی‌ها آدم‌ها سرشان توی آیفون و لپ‌تاپ‌شان فرو رفته است و انگار همدیگر را نمی‌بینند. حتی در میان اعضای خانواده نیز مانند سابق فرصت گفت و گوی چندان وجود ندارد. در چنین شرایطی چرا باید خودم و فرزندم را از چنین شبی که فرصت گفت‌وگوی بیشتر داریم، محروم کنم که هیچ نکته منفی در آن نیست؟ به عنوان یک ایرانی که همیشه میزان عزاداری‌های زندگی‌‌‌اش بیشتر از شادی‌‌هایش بوده است، دلم می‌خواهد به فرزندم شادی بدهم. دلم می‌خواهد او هم از این همه رنگ و نور و چراغانی لذت ببرد و خود را با جامعه بزرگ‌تر همراه ببیند به جای اینکه بچپم در خانه و بگویم من ایرانی‌ام و عید اینها مال من نیست.»

مخالفت از بیخ و بن

در حالی که در بسیاری از کشورها شهر و خیابان در آستانه جشنی بزرگ چراغانی شده و مردم در حال خرید و تهیه هدیه سال نو هستند، شماری از ایرانیان که البته به نظر می‌رسد در اقلیت باشند، به طور کلی با این مراسم و شریک شدن در آن مسئله دارند و آن را برگزار نمی‌کنند و معتقدند عید آنها فقط عید ایرانی است.

به نظر می‌رسد مهاجران ایرانی در دوستی و همراهی با فرهنگ‌های جدید موفق هستند. آنها دوگانه «حفظ سنت‌ها و ریشه‌های ایرانی» و پذیرش «فرهنگ جدید» را به پدیده سومی تبدیل کرده‌اند و آن تلاش برای یافتن «وجوه اشتراکات فرهنگی ایرانی – اروپایی» است.

آنها حتی با این استدلال که ما ایرانی هستیم، این عید را به هم تبریک نمی‌گویند. این در حالی است که بسیاری از آنها در پذیرش بسیاری از جنبه‌های فرهنگ غرب که به آنها آزادی اجتماعی و شخصی می‌بخشد مشکلی ندارند و از این شرایط نهایت استفاده را برده‌اند. این افراد در عین اینکه از امکانات آزادی، رفاه اجتماعی و برابری بهره‌برده‌اند، در سخنان خود چشم بر واقعیت‌ها می‌بندند.

سهراب، جوانی است که در یکی از کشورهای اروپایی متولد شده، ‌تحصیل کرده و مهندس در یکی از رشته‌های کامپیوتری است. او چندباری به ایران رفته است و به ایرانی بودن خود می‌بالد و آن را به فرهنگ سوئدی ترجیح می‌دهد. با این حال اما به دلیل شرایط سیاسی حاکم بر ایران حاضر نیست در آن کشور زندگی کند. او اگرچه مانند دیگر جوانان اروپایی از امکانات، وام و شرایط تحصیلی مناسب در کشور محل تولد و سکونتش استفاده کرده، اما خود را نخست ایرانی می‌داند و با فرهنگ سوئدی مشکل دارد.

سهراب خود را مسلمان می‌داند، بی‌آنکه نماز بخواند، روزه بگیرد و یا حتی خود را از داشتن دوست دختر بی‌بهره بگذارد. او از ۱۷، ۱۸ سالگی در انتخاب شریک جنسی خارج از چهارچوب ازدواج آزاد بوده اما در عین حال برخی مظاهر ساده زندگی در کشور میزبان مثل کریسمس را نفی می‌کند و تلاش می‌کند خود را چندان مقید به آداب آن نکند و به این ترتیب به قول خودش ایرانی محض باشد. او می‌گوید: «عید ما عید ایرانی است. پدر و مادر من شب کریسمس را هیچوقت جشن نمی‌گیرند. ما برنامه ویژه‌ای در این زمینه نداریم و اصلاً به آن عادت نکرده‌ایم.»

بستن درهای ارتباط با فرهنگ جدید در شرایطی که بسیاری از مهاجران، اقتضائات زندگی در محیط جدید را نپذیرفته‌اند، می‌تواند آنها را از نظر فرهنگی ایزوله و در آنها احساس فاصله یا خشم را تقویت کند. در این حالت، امکان تعامل و ارتباط مستمر اجتماعی با جامعه میزبان و هم تنوع فرهنگی در دایره مناسبات‌شان کم می‌شود.

با همه اینها به نظر می‌رسد مهاجران ایرانی در دوستی و همراهی با فرهنگ‌های جدید موفق هستند. آنها دوگانه «حفظ سنت‌ها و ریشه‌های ایرانی» و پذیرش «فرهنگ جدید» را به پدیده سومی تبدیل کرده‌اند و آن تلاش برای یافتن «وجوه اشتراکات فرهنگی ایرانی – اروپایی» است. اگرچه برای بسیاری از آنها برگزاری عید نوروز در روزی که هیچ‌جا تعطیل نیست و تلویزیون برنامه ویژه پخش نمی‌کند، بسیار دشوارتر از گذاشتن درخت کاج در خانه و همراه شدن با جمعیتی است که همزمان برای آغاز سال جدید شمارش معکوس را آغاز کرده‌اند.

ایرانی افغانی و افغانی ایرانی

Thu, 12 Jul 2012 16:29:27 +0000

اکبر گنجی

اکبر گنجی - چند میلیون ایرانی در دیگر کشورها اقامت دارند. صدهاهزار افغانی نیز در ایران اقامت دارند. ایرانیان مقیم خارج - اگر دانشجویان را نادیده بگیریم - دارای شغلی هستند و کاری انجام می‌دهند. افغانی‌های مقیم ایران نیز مشغول کاری هستند. با این تفاوت که آنها سخت‌ترین کارها را انجام می‌دهند. یکی از این کارها، ساختمان‌سازی در شهرهای بزرگی چون تهران است.

گروه بسیار انگشت‌شماری از ایرانیان مقیم خارج مرتکب جرایمی شده‌اند و می‌شوند. وقتی جرایم این گروه‌های انگشت‌شمار توسط رسانه‌ها برجسته می‌شود تا چهره‌ای مشوش از ایرانیان برساخته شود، همه ما به شدت ناراحت می‌شویم. به تعبیر دیگر، غرور ملی‌مان لطمه می‌بیند.

یک ایرانی سالخورده مقیم آمریکا مقداری تریاک و هزار و ۹۰۰ قرص متادون، آلپرازولام و والیوم به همراه خود وارد آمریکا می‌کند. پلیس گمرک آنها را کشف می‌کند. روزنامه لس‌آنجلس تایمز روز دوم ماه تیر سال ۱۳۹۱ خبر آن را منتشر می‌کند. سپس وب‌سایت‌های فارسی زبان نیز آن را منتشر می‌کنند. این نوع فضاسازی ضد ایرانی ناموجه است. مگر آمریکا دارای بیشترین زندانی در جهان نیست. بیشترین زندانی فقط از نظر تعداد نیست، بلکه با ملاک "از هر یکصد هزار تن، چند زندانی؟" نیز دارای بیشترین زندانی در سطح جهان است. خطرناک‌ترین زندانیان در زندان‌های این کشور حضور دارند.

جیمی کارتر، روز پنجم تیرماه امسال طی مقاله‌ای در نیویورک تایمز نوشت که دولت آمریکا ده اصل از سی ماده اعلامیه جهانی حقوق بشر را نقض کرده است. او در ادامه می‌نویسد: "مقامات آمریکایی افشا کرده‌اند برای گرفتن اعتراف از بعضی از این زندانی‌ها، تعدادی‌ از آنها را که در دادگاه نظامی محاکمه شده بوده‌اند مورد شکنجه قرار داده‌اند؛ بعضی‌شان بیش از صدبار با حس غرق‌شدگی شکنجه شده‌اند یا اسلحه به سوی‌شان گرفته شده، دریل کنار سرشان گرفته شده یا به تجاوز جنسی تهدید شده‌اند."

آیا هیچکس می‌تواند با این شاخص چهره کل آمریکایی‌ها را مخدوش سازد؟ همان مردم بهترین دانشگاه‌های جهان را پدید آورده‌اند. همان مردم سرآمد رشد علم بوده‌اند. همان مردم در کمک‌های خیریه نیز سرآمد هستند. به عنوان نمونه، وارن بافت - که گفته می‌شود با ۴۴ میلیارد دلار دارایی سومین فرد ثروتمند جهان است و در یک خانه متوسط زندگی می‌کند- گفته است که ۹۹ درصد دارایی خود را به سازمان‌های خیریه خواهد بخشید. آمریکا کشوری مهاجرپذیر است که قلمرو سیاسی خود را به روی خارجی‌ها گشوده است. بسیاری از خارجی‌ها در این کشور به مقام وزارت رسیده و یا به مقامات بالای قضایی و نظامی دست یافته‌اند.

داوری منصفانه درباره یک ملت

وقتی درباره ملتی داوری می‌کنیم، باید منصفانه همه شاخص‌ها را در نظر بگیریم و منفی‌ترین شاخص‌ها را به ویژگی آن مردم مبدل نسازیم.

اگر به چند میلیون ایرانی مقیم خارج بنگریم، آنها را جمعیتی تحصیل کرده، دارای شغل‌های آبرومند و در مجموع ثروتمند خواهیم یافت، اما وقتی فضاسازی علیه شهروندان یک کشور صورت می‌گیرد، کمپانی اپل نیز از فروش یک آی‌پد به دختر ایرانی- آمریکایی خودداری می‌کند.

اگر به چند میلیون ایرانی مقیم خارج بنگریم، آنها را جمعیتی تحصیل کرده، دارای شغل‌های آبرومند و در مجموع ثروتمند خواهیم یافت، اما وقتی فضاسازی علیه شهروندان یک کشور صورت می‌گیرد، کمپانی اپل نیز از فروش یک آی‌پد به دختر ایرانی- آمریکایی خودداری می‌کند. آن دختر نیز فیلمی تهیه می‌کند و در آن با رئیس‌جمهور آمریکا در خصوص این رفتار تبعیض‌آمیز و تحریم‌های اقتصادی سخن می‌گوید.

افغانی‌های مقیم ایران نیز مردمانی زحمتکش و سختکوش هستند. اقلیتی از آنها مرتکب جرایمی شده‌اند و می‌شوند؛ به همان دلیلی که جرایم خلافکاران دیگر کشورها را به همه مردم آن کشورها نمی‌توان نسبت داد، جرایم این اقلیت افغان را هم نمی‌توان به کل افغانی‌های مقیم ایران نسبت داد.

ما افغانی هستیم، افغانی‌ها هم ایرانی هستند

همه ایرانیان مقیم خارج فعالان سیاسی ناراضی نبوده‌اند که به دلیل سرکوب‌های جمهوری اسلامی از ایران گریخته باشند. بخشی از آن‌ها به دلایل سیاسی و بخش وسیعی از آنها برای زندگی بهتر در کشورهای توسعه یافته غربی مهاجرت کرده‌اند.

بسیاری از افغان‌ها ایرانی شده‌اند، به همان معنایی که بسیاری از ایرانی‌ها آمریکایی، آلمانی، فرانسوی، کانادایی و غیره شده‌اند. ایرانیان مقیم جوامع غربی خواهان حقوق برابر با شهروندان این کشورها هستند. هیچ نوع تبعیضی را برنمی‌تابند. افغان‌های مقیم ایران نیز باید حقوقی برابر با ایرانیان داشته باشند. هر نوع تبعیضی نسبت به آنها ناروا است.

حتی اگر همین امروز جمهوری اسلامی سرنگون و رژیمی صد در صد دموکراتیک جایگزین آن شود، بسیاری از آنها- حتی مخالفان سیاسی- به ایران بازنخواهند گشت. دلایل این امر بسیار است. یک بار همه چیز را گذاشتن و رفتن و از نو شروع کردن، تجربه سخت و تکان دهنده‌ای بوده است.

تکرار این تجربه بسیار دشوار است. از سوی دیگر، حتی اگر ایران دارای رژیمی دموکراتیک شود، باز هم سطح توسعه آن تا زمان طولانی مشابه سطح توسعه جوامع غربی نخواهد شد. ایرانیانی که سال‌ها به این سطح از زندگی عادت کرده‌اند، بعید است- با بازگشت به ایران- حاضر به تقلیل سطح زندگی خود شوند.

شماری از مردم افغان نیز از ستم گریخته‌اند و به ایران پناه آورده‌اند. حکومت‌های ستمگر داخلی، جنگ، اشغال آن کشور از سوی اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی و سپس دولت آمریکا، ناامنی گسترده و غیره آنها را به ایران کشانده است. بدیهی است که سطح توسعه اجتماعی ایران بسیار جلوتر از افغانستان است.

حتی اگر امنیت کامل در افغانستان برقرار شود- چنین چشم‌اندازی در حال حاضر اصلاً وجود ندارد و با خروج نیروهای آمریکایی و غربی در پایان سال ۲۰۱۴ نزاع بر سر تصاحب قدرت افزایش خواهد یافت- بازهم به دلیل زندگی بهتر در ایران، بسیاری از افغان‌ها به کشور خود بازنخواهند گشت.

به تعبیر دیگر، بسیاری از افغان‌ها ایرانی شده‌اند، به همان معنایی که بسیاری از ایرانی‌ها آمریکایی، آلمانی، فرانسوی، کانادایی و غیره شده‌اند. ایرانیان مقیم جوامع غربی خواهان حقوق برابر با شهروندان این کشورها هستند. هیچ نوع تبعیضی را برنمی‌تابند. افغان‌های مقیم ایران نیز باید حقوقی برابر با ایرانیان داشته باشند. هر نوع تبعیضی نسبت به آنها ناروا است. فراموش نکنیم و دائماً با خود تکرار کنیم: "ما افغانی هستیم، افغانی‌ها هم ایرانی هستند."

دستاوردهای فرهنگی ایرانیان مهاجر و تبعیدی

Sun, 21 Aug 2011 08:13:28 +0000

در گفت‌و‌گو با نادر وهابی، جامعه‌شناس به مناسبت انتشار اثر پژوهشی او با عنوان: « بررسی جامعه‌شناسی مهاجران ایرانی در بلژیک»

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده - سرنوشت مهاجران و تبعیدی‌های ایرانی در بلژیک، از ابتدای حاکمیت جمهوری اسلامی تاکنون موضوع سومین کتاب نادر وهابی جامعه‌شناس و کار‌شناس مهاجرت ایرانیان است. این کتاب به زبان فرانسه توسط انتشارات معتبر و بزرگ «لارمتان» در فرانسه منتشر شده است.

پیش از این از نادر وهابی کتاب دیگری با مضمونی مشابه توسط همین ناشر منتشر شده بود. نویسنده در این کتاب به سرنوشت ۲۰ تبعیدی سیاسی ایرانی و روایت زندگی آن‌ها پرداخته بود. در این اثر وهابی که مقیم پاریس است، زوایای تاریک دوره‌ی انقلاب و سال‌های پیش از آن را نشان داده بود و اینکه چگونه انقلاب فرزندان خود را می‌بلعد.

این‌بار اما مهاجران ایرانی در بلژیک موضوع مطالعه‌ی نادر وهابی در کتاب تازه‌اش قرار گرفته‌اند. در گفت‌وگوی ویژه با زمانه این پژوهشگر ایرانی می‌گوید که چرا مشکلات مهاجران ایرانی در بلژیک را موضوع سومین کتابش قرار داده است:

نادر وهابی - به دلیل اینکه خودم عضو هیئت علمی دانشگاه لی‌یژ هستم که درباره‌ی مهاجرت و پیامدهای آن تحقیق می‌کند. ما در سال ۲۰۰۰ متوجه شدیم که نرخ مهاجرت که به طور عموم بعد از سال‌های دهه‌ی ۹۰ میلادی در تمام کشور‌ها یک نرخ ثابت است، در بلژیک آهنگ جدیدی دارد که نسبت به گذشته کاملاً فرق داشت. ما در دهه‌ی ۹۰ هر سال‌ بین ۱۰۰ تا ۱۱۰ الی حداکثر ۱۱۵ مهاجر ایرانی به این کشور داشتیم. یک مرتبه متوجه شدیم که در سال ۲۰۰۰ حدود ۳۲۰۰ نفر، در سال ۲۰۰۱ حدود ۱۳۵۰ نفر مهاجر ایرانی به بلژیک وارد شده‌اند و سال‌های بعد نیز این آمار مهاجرت افزایش پیدا کرد. بلژیک کشوری است با جمعیتی حدود ۱۰ میلیون نفر و اصولاً در مقایسه با کشورهای دیگر اروپایی کشوری مهاجرپذیر نیست و کشوری نبوده که ایرانی‌ها به آنجا مهاجرت کنند. بنابراین اولین پرسش ما این بود که چرا این سیل شتابان مهاجران ایرانی به این کشور که اساساً و از نظر تاریخی مهاجرپذیر نبوده و ایرانی‌ها هم کمتر به بلژیک می‌آمدند، آغاز شده است. از اینجا بود که این نخستین پرسش ایجاد شد و به دنبال آن یک پروژه تحقیقاتی از سال ۲۰۰۸ آغاز شد تا زمانی که ما تحقیقات‌مان را بستیم، یعنی تا ژوییه ۲۰۱۰ این پژوهش در بلژیک انجام شد و در این پروژه ما حدوداً با ۴۰ نفر از ایرانیان ساکن بلژیک گفت‌وگو داشتیم.

نادر وهابی، جامعه‌شناس: یکی از تأثیراتی که ساختارهای دموکراتیک جامعه میزبان، جوامع دموکراتیک بر اندیشه و افکار نویسندگان ما گذاشته‌، این است که این نویسندگان در هر حیطه‌ای نگاه بردبارتری دارند. فکر می‌کنم این یکی از دستاوردهای بسیار باارزش مهاجران ایرانی باشد.

آیا داستان مهاجران ایرانی برای فرانسوی‌ها جالب است که مؤسسه‌ی انتشاراتی مهمی چون لارمتان سومین کتاب شما را منتشر کرده است؟

انتشارات لارمتان از کتاب پیشین من که با عنوان «جامعه‌شناسی خاطرات ازهم‌گسیخته» منتشر کرده بود و با استقبال خوانندگان هم مواجه شده بود، رضایت داشت. این بود که وقتی هنگامی که پروژه‌ی کتاب اخیرم را دید، خوشحال شد و گفت که ما آن را چاپ می‌کنیم. علاوه بر این در فرانسه تحقیقات و مطالعه درباره‌ی مهاجران ایرانی به زبان فرانسه بسیار کم است. شاید کتاب من در مجموع با سه چهار کار دیگر از معدود کتاب‌هایی باشد که در پاریس راجع به مهاجران ایرانی به زبان آکادمیک منتشر شده است.

کتاب پیشین شما مهاجران سیاسی و تبعیدیانی را مورد مطالعه قرار داده بود که خود نقشی در به‌وجود آمدن انقلاب در ایران داشتند و این بار همه‌ی مهاجرین ایرانی در بلژیک را دربرمی‌گیرد. چه تفاوتی میان این دو نگاه وجود دارد؟

اولین کتاب من در مورد تبعیدیان سیاسی ایرانی بود. برایم جالب بود بفهمم انسان‌هایی که کنشگران واقعی انقلاب ۱۹۷۹ بودند، چرا دست به مهاجرت زدند. برایم جالب بود بدانم که چطور انقلاب برمی‌گردد به سوی کنشگرانی که خودشان فعالانه در آن شرکت داشتند. بنابراین موضوع کتاب اولم اساساً معطوف بود به انسان‌هایی که در سال‌های ۸۰ تا ۸۵ ایران را ترک کردند و در دو کشور فرانسه و آلمان سکنی گزیدند. موضوع کتاب بررسی جامعه‌شناسی حرکت این‌ها از ایران بود و چگونگی اجتماعی‌ شدن مجددشان در دو کشور آلمان و فرانسه. در پروسه‌ی مطالعاتم در بلژیک اساساً از تبعیدیان فاصله گرفتم و کل مهاجران ایرانی را با هر نگرش و با هر انگیزه‌ای که ایران را ترک کرده بودند، در مرکز توجه قرار دادم. یعنی به آن چیزی توجه کردم که ما در جامعه‌شناسی مهاجرت به آن «انتگراسیون» می‌گوییم. انتگراسیون در معنای کل مجموعه انسان‌هایی که به‌عنوان مهاجر در خارج از کشور و میهن خودشان زندگی می‌کنند.

می‌دانید که فرانسه از دوران ناپلئون مهاجرپذیر بوده است. فرانسه به‌ویژه به مهاجرانی که از رژیم‌های دیکتاتوری یا جنگ‌های داخلی گریخته‌اند، پناه داده است. مهاجران قدیمی بسیاری هم در فرانسه بودند که در زایش فرهنگی در این کشور نقش داشتند. آیا ایرانی‌ها هم تأثیر فرهنگی در فرانسه داشته‌اند؟

در فرانسه بانکی داریم تحت عنوان «بانک تز». این آماری را که خدمتتان می‌گویم مال دو سال است. یعنی از سال تقریباً بعد از جنگ جهانی دوم تا ۲۰۰۵ که آمار گرفتم، حدود ۳۰۰ تز دکترا به زبان فرانسه در فرانسه نوشته شده؛ همه هم درباره‌ی ایران. این نشان می‌دهد که این بخش از ایرانیانی که در فرانسه هستند، به زبان فرانسه تولیداتی دارند که این تولیدات می‌تواند برای مردم فرانسه جالب باشد. این یک قسمت. بخش دیگر را باید تحت عنوان انتگراسیون یا جذب جامعه فرانسه شدن مورد مطالعه قرار داد. تحقیقات من نشان می‌دهد که در حدود ۶۰ الی ۷۰ درصد ایرانی‌ها خودشان یک روحیه ابتکار، خلاقیت در ایجاد شرکت، در ایجاد مجموعه مشاغلی تحت عنوان سرویس‌دهی در جامعه میزبان داشته‌اند. مطالعاتم نشان می‌دهد که ایرانیان مهاجر ۶۰ تا ۷۰ درصد مسیر جذب موفق در جامعه میزبان داشته‌اند.

نادر وهابی، جامعه‌شناس: تحقیقات من نشان می‌دهد که در حدود ۶۰ الی ۷۰ درصد ایرانی‌ها خودشان یک روحیه ابتکار، خلاقیت در ایجاد شرکت، در ایجاد مجموعه مشاغلی تحت عنوان سرویس‌دهی در جامعه میزبان داشته‌اند.

روی کارنامه‌ی فرهنگی ایرانیان مهاجر هم کار و مطالعه می‌کنید؟

اجازه دهید به خاطره‌ای اشاره کنم که در سال ۲۰۰۹ داشتم. در دسامبر سال ۲۰۰۹ در دانشگاه لی‌یژ کنفرانسی برگزار شد. این کنفرانس مربوط می‌شد به هفتادمین سالگرد جمهوریخواهان اسپانیا در فرانسه. خانمی در آنجا صحبت کرد و موضوع صحبتش بیلان فرهنگی جمهوریخواهان اسپانیا بعد از جنگ داخلی در اسپانیا و مهاجرتشان به فرانسه بود. تلاش این خانم این بود که از مجموعه انجمن‌های فرهنگی، از مجموعه کتاب‌ها و آثاری که این انسان‌ها در فرانسه پدید آورده بودند برای ما صحبت کند. آنجا بود که من ایده و الهام یک پروژه فرهنگی را گرفتم، پروژه‌ای که از حدود یک سال قبل زیر نظر من انجام می‌شود. در این پروژه تلاش دارم همه‌ی انسان‌هایی را که مجموعاً در مهاجرت کار فرهنگی می‌کنند، تحت یک آرشیو جمع‌آوری کنم. وقتی من از فرهنگ می‌گویم، منظورم سه چیز مشخص است. یک - میزان دانش یک انسان، دو - تحصیلاتی که دارد. سه- میزان تخصص‌اش به زبان‌های دیگر. چون فراگیری یک زبان دیگر فراگیری یک فرهنگ است و همین که ما فرهنگ‌های دیگر را فرامی‌گیریم، می‌توانیم در ساختار اندیشه‌ی خودمان دگراندیش شویم. این یک. مؤلفه‌ی دوم این است که چه قدر فعالیت فرهنگی داریم. منظورم در رابطه با کتاب، موسیقی، نقاشی و مجسمه‌سازی است؛ و همه‌ی آن مجموعه‌ای که تحت عنوان هنرهای هفتگانه از آن‌ نام می‌بریم. این پروژه‌ای است که الان در دستور کار من است. در مطالعاتی که کرده‌ام، تا کنون بین ۱۲۰ تا ۱۵۰ نفر ایرانی را دیدیم که در حوزه‌های مختلف در مهاجرتشان به خارج از کشور مشغول کار فرهنگی به این مفهوم که اشاره کردم هستند.

ادبیات مهاجرت در میان ایرانیان مهاجر تبعیدی در این سال‌ها جای ویژه‌ای دارد. کتاب‌های بسیاری توسط ایرانیان مهاجر نوشته شده است. آیا در این مورد هم کار کرده‌اید؟

همان‌طور که گفتم، یک سال پس از آغاز کار تلاش ما این بود که بتوانیم آرشیوی تهیه کنیم از نویسندگان و هنرمندانی که در مهاجرت به اشکال مختلف کار فرهنگی و نویسندگی می‌کنند. این کار در حال انجام شدن است. در مورد ادبیات چون موضوع من نیست، خود را دارای صلاحیت نمی‌دانم. اما در رشته‌ی خودم، یعنی در جامعه‌شناسی شخصیت‌هایی هستند که کارهای بسیار زیادی عرضه کرده‌اغند. برای نمونه آقای فرهاد خسروخاور که به‌عنوان یک جامعه‌شناس حداقل بین ۱۵ تا ۲۰ کتاب منتشر کرده‌اند و کتاب‌هایشان نیز در دانشگاه‌های فرانسه از کتاب‌های مرجع است و تا جایی که من اطلاع دارم آثار دیگری به زبان‌های دیگر هم نوشته‌اند. منظورم این است که در هر دو بخش ارزیابی من غنی است و بنابراین تنها نیاز دارد به اینکه ما تلاش کنیم و همه این‌ها را تحت آرشیویی درآوریم تا بتواند حداقل به‌عنوان بخشی از بیلان فرهنگی مهاجران ایرانی برای نسل‌های آینده تحت عنوان خاطرات ما در این دوران باقی بماند. آمارهای من نشان می‌دهد که حجم ایرانیان مهاجری که در کشورهای دموکراتیک هستند، بین سه و نیم میلیون تا چهار و نیم میلیون نفر است. ما یک سرمایه‌ بسیار غنی‌ داریم و آن هم این است که نگاه ایرانیان نسبت به ساختار اندیشه‌شان تغییر کرده است. یعنی من فکر می‌کنم اجتماعی‌شدن مجدد در کشورهای میزبان، ساختار اندیشه‌ی آن‌ها را دموکراتیک کرده که تاثیر این ساختار دموکراتیک را ما در نگاه‌شان به ادبیات، به تاریخ، و در تحقیقات می‌بینیم. از جمله خود من. موضوعات تحقیقی‌ام کاملاً با ۱۵ سال پیش که کارم را تازه شروع کرده بودم فرق دارد. یعنی منظورم این است که بخش بسیار غنی‌اش اینجاست. یعنی یکی از تأثیراتی که ساختارهای دموکراتیک جامعه میزبان، جوامع دموکراتیک بر اندیشه و افکار نویسندگان ما گذاشته‌، این است که این نویسندگان در هر حیطه‌ای نگاه بردبارتری دارند. و من فکر می‌کنم این یکی از دستاوردهای بسیار باارزش مهاجران ایرانی باشد.

گفتید مهاجران و تبعیدیان ایرانی از زمان انقلاب اسلامی در ایران از مرز چهار و نیم میلیون نفر گذشته‌اند. این رقم می‌تواند جمعیت یک کشور را تشکیل دهد. کشورهایی چون کرواسی، گرجستان، لبنان و نیوزلند بیش از این جمعیت ندارند. چه دستاوردی این جمعیت گسترده داشته است؟

خودشان می‌توانند یک کشور تشکیل دهند و من فکر می‌کنم این بیلان فرهنگی یک دستاورد بسیار بالایی‌ست که ما می‌توانیم از آن به‌عنوان یک سرمایه‌ی فرهنگی بسیار غنی نام ببریم که در آبادانی و بازسازی ایران می‌تواند تأثیرگذار باشد. به‌خصوص تأکید می‌کنم در دوران گذار. منظورم از دوران گذار دوران پس از فروپاشی یک رژیم دیکتاتوری و گذار آن به یک ژریم دموکراتیک است. این سرمایه می‌تواند به‌عنوان یک پتانسیل بسیار عظیم در فردای ایران مورد استفاده قرار گیرد. به همین دلیل است که من فکر می‌کنم این حجم مهاجران که در خارج از کشور هستند، زمانی که به ایران برگردند، شاید بتوانند پتانسیل بزرگی در بازسازی جامعه مدنی ایران و به‌عنوان یک موتور محرک عمل کند.

آیا کتاب‌های شما به زبان فارسی هم ترجمه خواهد شد؟

سئوال جالبی‌ست. چون همین کتاب آخر من، یعنی «بررسی جامعه‌شناسی مهاجران ایرانی در بلژیک»، اکنون توسط یک دوست در حال ترجمه است و من فکر می‌کنم اگر ما همین‌طور پیش برویم، حداقل کتاب آخرم برای مهر یا آبان ماه آینده ترجمه خواهد شد و در اختیار هموطنان ایرانی و به‌خصوص ایرانیان مقیم ایران قرار خواهد گرفت.

عکس‌ها: ایرج ادیب‌زاده