امپریالیسم

چهار افسانه در سیاست خارجی جمهوری اسلامی

politics — Sun, 10 Feb 2013 20:38:05 +0000

مجید محمدی

مجید محمدی - کسانی که نمی‌دانند فرایند تصمیم‌گیری و اجرای سیاست‌های جمهوری اسلامی در عرصه‌ روابط میان دولت‌ها چگونه صورت می‌گیرد، نکاتی را به جمهوری اسلامی نسبت می‌دهند که اصولا تخیل و توهم خود آنهاست.

همین افراد ممکن است مدعای خامنه‌ای در باب "صریح، صادقانه و قاطعانه" سخن گفتن در سیاست خارجی و "عزت، حکمت و مصلحت" به عنوان مبانی سیاست خارجی جمهوری اسلامی را باور کنند.

البته دیپلماتیک نبودن رفتار جمهوری اسلامی ("دیپلمات نیستم") و خلاف عرف روابط بین‌الملل عمل کردن ("انقلابی‌ام" به تعبیر خامنه‌ای) جمهوری اسلامی را می‌توان از آنها پذیرفت.

استخوان‌بندی سیاست خارجی جمهوری اسلامی دشمنی با دمکراسی و آزادی، قلدری در منطقه، و فراهم کردن نیروهای هم‌پیمان عملیاتی با پرداخت دلارهای نفتی است. بقیه، انبوهی از شعار و تصمیماتی است که تحت شرایط خاص و بر اساس جلسات اتفاقی در بیت رهبر و ملاقات‌های سران نظامی و امنیتی در محافل مذهبی و هیئت‌ها گرفته می‌شود.

مجریان این سیاست‌ها نیز اکثرا از روحانیون و آقازاده‌های نزدیک به دفتر رهبر هستند و هیچ یک بر اساس شایستگی به این مقام نرسیده‌اند.

در این شرایط، با دشواری می‌توان سیاست‌های خردمندانه یا واکنش‌هایی معقول به تصمیمات یا پیشنهادهای دیگر دولت‌ها را به جمهوری اسلامی نسبت داد. در ذیل چهار افسانه را که برخی ناظران غربی یا مقامات جمهوری اسلامی به سیاست خارجی جمهوری اسلامی نسبت داده‌اند، توضیح می‌دهم.

نقش غرب در روی کار آمدن تندروها

گفته می‌شود «واکنش‌های خصمانه آمريکا و غرب به آنچه که از نظر رهبران ايران سياستی ميانه‌رو تلقی می‌شد در نهايت باعث شد که تندروها در سياست داخلی ايران برتری پيدا کرده و زمينه برای قدرت ‌جناح احمدی‌نژاد فراهم شود.»

سرکوب مخالفان و نقض حقوق بین‌الملل از ابتدا جزء پروتکل‌های اعلام شده جمهوری اسلامی بوده است. آنها حقوق بین‌الملل را با صراحت، قاطعیت، اما غیرصادقانه نقض می‌کنند.

اگر مقامات جمهوری اسلامی منتظر رفتار دیگران هستند تا واکنش نشان دهند چرا از رفتارهای معقول سیاستمداران غربی مثل استعفا در صورت رسوایی یا عدم کارایی پیروی نمی‌کنند؟ آنچه در این اظهارنظر فراموش شده، آن است که سیاست داخلی در ایران سازوکارهایی مستقل از عرف روابط بین‌الملل دارد.

‌سیاست خارجی در ایران از یک سو دنباله‌ی سیاست داخلی و از سوی دیگر توجیه کننده یا زمینه‌ساز اقدامات و تصمیمات در سیاست داخلی (مثل سرکوب افراد با متهم کردن آنها به وابستگی به خارج) است.

سرکوب مخالفان و نقض حقوق بین‌الملل از ابتدا جزء پروتکل‌های اعلام شده‌ جمهوری اسلامی بوده است. آنها حقوق بین‌الملل را با صراحت و قاطعیت، اما غیر صادقانه نقض می‌کنند.

مبارزه با امپریالیسم

امپریالیسم، غولی بی شاخ و دم است. ضد امپریالیست‌ها هیچگاه تعریف روشنی از این تعبیر به دست نداده و منظورشان را روشن نساخته‌اند. از مولفه‌هایی که تصریحا یا ضمنا در مطالب ضد امپریالیستی آمده نمی‌توان غول بی شاخ و دمی به نام امپریالیسم ساخت. امپریالیسم بدون اعمال سلطه محقق نمی‌شود، اما قدرت نظامی برتر ملاکی کافی برای این نیست که کشوری را امپریالیست بنامیم.

بنابر آنچه از فحوای سخنان و مواضع ضد امپریالیست‌ها بر می‌آید، کاربرد قدرت نظامی در خارج از چارچوب حقوق بین‌الملل، داشتن پایگاه نظامی در دیگر کشورها بدون رضایت آنها، و قدرت اقتصادی و فرهنگی نامتوازن و متعاقب آن سلطه و گسترش‌طلبی است که یک کشور را به قدرتی امپریالیستی (با توجه به مراتب این امر) تبدیل می‌کند.

به همین دلیل امپریالیسم به ایالات متحده محدود نمی‌شود. قدرت‌هایی که اعمال امپریالیستی دارند در همه‌ نقاط دنیا به چشم می‌خورند؛ از جمله در منطقه‌ خاورمیانه. برخی از کشورها نسبت به کشورهای دیگر قدرت بیشتری دارند و بنا براین قدرت بیشتری برای اِعمال در اختیار دارند. امروز هیچ کشور اشغال شده‌ای وجود ندارد اما کشورها در مناطق مختلف در چارچوب روابط خاصی عمل می‌کنند.

استخوان‌بندی سیاست خارجی جمهوری اسلامی، دشمنی با دمکراسی و آزادی، قلدری در منطقه و فراهم کردن نیروهای هم‌پیمان عملیاتی با پرداخت دلارهای نفتی است.

به عنوان مثال عربستان سعودی در حوزه‌ شبه جزیره‌ی عرب دارای قدرت اقتصادی و نظامی برتر است و طبعا دولت‌های دیگر این منطقه به قطب نمای آن می‌نگرند. در این مناطق برخی کشورها ضعیف‌ترند اما آیا همه‌ آنها که ضعیف‌ترند تحت فشار قوی‌ترها هستند؟ مردم نروژ یا سوئد کجا از اعمال قدرت فرانسوی‌ها یا امریکایی‌ها یا بریتانیایی‌ها شکایت کرده‌اند؟

امپریالیسم با برخی از معانی ذکر شده متعلق بود به قرن هجدهم تا نیمه‌های قرن بیستم. از همین جهت مبارزه‌ جمهوری اسلامی در سیاست خارجی خود با امپریالیسم اصولا تهی و بی‌معناست. مبارزه با استکبار یا دشمن در جمهوری اسلامی صرفا ابزاری برای سرکوب مخالفان داخلی و آتش افروزی در منطقه است.

کمک به ملل محروم

عنوان فوق در عرف جمهوری اسلامی یعنی لبیک گفتن به دراز شدن دست دیکتاتورها و گروه‌های اسلامگرا به سوی جمهوری اسلامی. حتی یک کشور یا جنبش دمکراتیک نیست که جمهوری اسلامی به آن کمکی کرده باشد.

پس از سقوط اتحاد جماهیر شوروی و از کف رفتن حامی جدی حکومت‌های دیکتاتوری در عالم، مقامات جمهوری اسلامی خلایی را مشاهده کردند که تصور می‌کردند با پر کردن آن می‌توان مدعای مدیریت جهانی خود و مقابله با ایالات متحده و غرب را دنبال کنند.

این کار با نفت بشکه‌ای ۱۵ تا ۲۵ دلار در دوران ریاست جمهوری رفسنجانی و خاتمی و ضرورت پرداختن به کمبودها و خسارات دوران جنگ امکان‌پذیر نبود. البته روسیه و چین نیز از کسب و کار حمایت از دیکتاتورها کاملا کناره نگرفته‌‌اند (مثل حمایت از رژیم بشار اسد در سوریه در اوج جنایاتش علیه بشریت).

با روی کار آمدن دولت احمدی‌نژاد هم زمینه‌ ایدئولوژیک (نظامی‌گرایی)، هم شاکله‌ی قشر حکم (نظامیان و امنیتی‌ها) و هم قیمت نفت (بالای ۵۰ دلار تا حدود ۱۴۰ دلار در بشکه) برای آن سیاست که از روز اول در ذهن مقامات رژیم جای داشت فراهم شد. در دهه‌ ۸۰ و بعد از آن، حمایت از دیکتاتوری‌های شکننده به بخشی از سیاست خارجی جمهوری اسلامی تبدیل شد.

حمایت نظامی مثل حمایت نظامی و امنیتی جمهوری اسلامی از رژیم بشار اسد در سوریه تا آن حد جدی و راهبردی است که اسد از سوی ایران دولت‌های غربی را تهدید می‌کند.

این حمایت در سه بعد انجام می‌شود: اقتصادی، نظامی/امنیتی و تبلیغاتی. حمایت اقتصادی مثل موافقت اصولی با وام ۴۰۰ میلیون دلاری به رژیم الکساندر لوکاشنکو در بلاروس یا وام شش میلیارد دلاری به رژیم بشار اسد در سوریه، یا وام‌هایی که در افریقا یا آمریکای لاتین داده شده عمدتا در جهت تقویت رژیم‌های دیکتاتوری، خرید هم‌پیمان علیه ایالات متحده یا دور زدن تحریم‌ها بوده است. وام‌های خارجی جمهوری اسلامی به هیچ وجه توجیه اقتصادی نداشته‌اند.

در شرایط تحریم نفتی سوریه از سوی اروپا، دولت جمهوری اسلامی به خرید نفت سوریه اقدام کرد (۵۸۶ هزار و ۴۰۰ بشکه، تابناک، ۲ آذر ۱۳۹۰) تا این رژیم از لحاظ منابع مالی دچار مشکل نشود.

همچنین جمهوری اسلامی با پیش فروش آینده نفت در تلاش است منابع درخواست شده توسط دیکتاتورها را تامین کند. فروش نفتی که در آینده استخراج می‌شود در بازار بورس و فروش آن به کارکنان وزارت نفت تحت عنوان اوراق سلف نفتی یکی از این اقدامات است. (الف، ۱ آذر ۱۳۹۰)

حمایت نظامی مثل حمایت نظامی و امنیتی جمهوری اسلامی از رژیم بشار اسد در سوریه تا آن حد جدی و راهبردی است که اسد از سوی ایران دولت‌های غربی را تهدید می‌کند. حمایت تبلیغاتی مثل راه‌اندازی ده‌ها شبکه‌رادیویی و تلویزیونی به زبان‌های دیگر توسط رادیو تلویزیون دولتی جمهوری اسلامی هدفی غیر از تبلیغات علیه دشمنان فرضی و مخالفان و حمایت از همپیمانان این رژیم را دنبال نمی‌کند.

به دلیل مخالفت بنیادی مقامات جمهوری اسلامی با دمکراسی، این رژیم سه برنامه‌ موازی را در سیاست خارجی خویش دنبال می‌کند: ۱) حمایت از دیکتاتورها و دیکتاتوری‌ها در سطح جهان، ۲) حمایت از گروه‌های فاشیستی و ضد دمکراتیک در کشورهای غربی و عربی، و ۳) حمایت از گروه‌های تروریستی که هدفی غیر از تشکیل حکومت‌های دیکتاتوری در سر نمی‌پرورانند.

در عکس‌العمل به این سیاست‌هاست که پرچم جمهوری اسلامی در سوریه و بحرین به آتش کشیده می‌شود همان کاری که سال‌هاست دستگاه تبلیغاتی جمهوری اسلامی با پرچم ایالات متحده می‌کند.

استقلال و عدم‌تعهد

حتی پس از پایان جنگ سرد، جهان همچنان دو قطبی است. وتوی قطعنامه‌ پیشنهادی اتحادیه‌ عرب مبنی بر لزوم کناره گیری اسد در شورای امنیت توسط روسیه و چین و حمایت‌های این دو از دولت‌های اقتدارگرای جمهوری اسلامی، سودان، کوبا، کره‌ شمالی و لیبی (پیش از سقوط) بیانگر این نکته است که جهان بعد از دو دهه که از سقوط اتحاد جماهیر شوروی و بلوک شرق می‌گذرد همچنان جهانی دو قطبی است.

روسیه هزاران نفر را در جمهوری‌های مسلمان‌نشین خود به قتل می‌رساند و احمدی‌نژاد و خامنه‌ای، پوتین را در آغوش می‌کشند، اما کشته شدن یک زن مسلمان به دست یک نژادپرست در آلمان، ماه‌ها در رسانه‌های ایران خوراک تبلیغات ضدغربی می‌شود.

اما قطب‌ بندی جدید مبتنی بر امپراتوری‌ها و ابر قدرت‌ها نیست، بلکه مبتنی است بر تقابل دمکراسی و لیبرالیسم سیاسی با اقتدارگرایی و تمامیت‌خواهی.

دیکتاتوری‌های چین و روسیه لیبرالیسم اقتصادی (مافیایی و ظاهری) را پذیرفته و آن را با فساد در خدمت خود قرار داده‌اند اما لیبرالیسم سیاسی و آزادی‌های ناشی از آن اموری نیست که کمونیست‌های چینی و تزاریست‌های روسی با آنها کنار بیایند.

قطب اقتدارگرایی و استبداد اقمار خود را نیز یافته و در کنار آنها عمل می‌کند. رژیم‌های بشار اسد، علی خامنه‌ای، رائول کاسترو، کیم جونگ اون و عمر بشیر و ده‌ها دیکتاتور دیگر در روز مبادا که معترضان به سراغ آنها می‌آیند؛ رو به قبله‌ چین و روسیه دارند.

در مقابل صدایی از این کشورها علیه سرکوب‌ها و جنایات روسیه و چین علیه مخالفان بیرون نمی‌آید.

روسیه هزاران نفر را در جمهوری‌های مسلمان نشین خود به قتل می‌رساند و احمدی‌نژاد و خامنه‌ای پوتین را در آغوش می‌کشند؛ اما کشته شدن یک زن مسلمان به دست یک نژاد پرست در آلمان ماه‌ها در رسانه‌های ایران خوراک تبلیغات ضد غربی می‌شود.

لیبرال دمکراسی نیز البته مرکز و اقمار خاص خود را دارد. اروپا، آمریکای شمالی، استرالیا و ژاپن در مرکز این قطب هستند و کشورهایی در امریکای لاتین، آفریقا، آسیای جنوب شرقی و غرب آسیا (مثل ترکیه) با این قطب هم‌پیمان هستند.

برخی کشورهای آمریکای لاتین که قواعد دمکراسی را پذیرفته‌اند در حال گذار به لیبرالیسم سیاسی و برخی در حال تعلیق میان لیبرالیسم سیاسی و دمکراسی‌های سوسیالیستی هستند و برخی نیز همچنان دیکتاتوری‌های ظاهرا سوسیالیستی و دمکرات‌اند.

مقاله‌ای شیرفهم‌کننده درباره سوریه

Fri, 27 Jul 2012 21:06:26 +0000

بسام حداد

برگردان:

نعیمه دوستدار

بسام حداد − بعد از حدود پنج دهه، اکنون که مخالفت عمومی با دیکتاتوری در سوریه عیان شده، این مخالفت منطقی و شایسته به نظر می‌رسد.

حتی می‌توان گفت این مخالفت برای هر کسی که برای مردم و مبارزه‌شان برای ایجاد یک ساختار سیاسی آزاد و عاری از ستم اهمیت قائل است، واجب است.

پس مسئله چیست؟

چرا نبرد با دیکتاتوری قابل درک است؟

مخالفت صریح با حکومت دیکتاتوری سوریه موضوعی منطقی، ساده و قابل پذیرش است. منطقی است که ما با کشتار مخالفان مستقل مخالف باشیم. اما طرفداران رژیم و برخی گروه‌های ضدامپریالیستی همچنان می‌گویند که برخی از این مخالفان، عاملان نیروهای افراطی و گروه‌های مسلح‌اند.

هرچند ممکن است رگه‌هایی از واقعیت در این ادعا وجود داشته باشد، اما این ادعا، توخالی است. در حقیقت این ادعا توهین به ناظران آگاه مسائل سوریه است و دهه‌ها ستم، بازداشت، زندانی شدن، سکوت، طرد و شکنجه‌ را که رژیم با هرگونه مخالفتی اعمال می‌کرد، زیر سوال می‌برد. این رژیمی است که می‌تواند ۵۰ سال دیگر دوام بیاورد.

بسام حداد:
«نوشتن این مقاله در بیروت، جایی که تضاد عمیقی بین آنها که به خاطر رژیم سوریه می‌میرند و آنها که تنها خواهان سرنگونی این رژیم هستند وجود دارد، کار درستی است. اینجا، کسانی که از هیچ‌کدام از این دو گروه حمایت نمی‌کنند، از سوی هر دو طرف فرصت‌طلب تلقی می‌شوند؛ همچنان که هواداران عربستان سعودی چنین دیدگاهی درباره‌شان دارند. خارج از محیط عرب، مفسران هوادار اسرائیل، موقعیت حساس اینجا را دوست ندارند چرا که اسرائیل و آمریکا را در وضعیت نامناسبی قرار می‌دهد. نویسنده اعتقاد ندارد که این بهترین تفسیر از یک موقعیت حساس است؛ بلکه این نوشته را می‌توان تنها یک تفسیر از وضعیت فعلی دانست.»

در واقع تاکنون تنها استبداد بی‌امان صدام حسین در عراق از سرکوب بی‌امان رژیم سوریه پیشی گرفته است. این موضوع یک راز نیست، یک توصیف جنجال‌برانگیز هم نیست. با وجود ثبات نسبی سوریه تا مارس ۲۰۱۱، این موضوع حقیقت دارد. تا آن زمان، نهادهای سوریه با وجود فقر، کارا بودند و شهرهای سوریه امنیت داشتند اما بعد از سال‌های ۱۹۸۰، مراکز شهری آن به نحو فزاینده‌ای شلوغ و فعال شدند. رژیم اما این ویژگی‌ها را نشانه نوعی "صلح اجتماعی" می‌دانست.

تهدید به تلافی سنگین و شکل‌گیری یک طبقه فاسد اقتصادی و همکاری دولت با آن، مسائلی دردناک بودند که به این صلح اجتماعی آسیب زدند. این حقیقت مهم را باید در نظر داشت که دولت سوریه تا سال‌های ۱۹۹۰ تنها قادر بود رفاه اندکی برای شهروندان سوری فراهم کند؛ بنابراین حاشیه‌های شهر کاملا نادیده گرفته شده بودند. در نهایت، رابطه بین دولت و رده‌های بالای تجار بعد از اواسط دهه ۸۰، باعث تشدید قطبی شدن سوریه از لحاظ اجتماعی و منطقه‌ای شد.

بعد از سال ۲۰۰۰، با جانشینی بشار اسد و گروهش موسوم به "آزادی‌خواهان"، حزب بعث سوریه در نهایت در سال ۲۰۰۵ آنچه را که "اقتصاد بازار اجتماعی" می‌نامید ارائه کرد. این مدل باید به نیاز گروه‌های مختلف - ‌نه فقط اقلیتی از مردم سوریه - پاسخ می‌داد. با وجود قانون سوسیالیستی در درون نظام جمهوری، اعلام این خبر یک ضربه رسمی به بقایای اقتصاد دولت‌محور بود.

سیاست‌های پنهان نئولیبرالی، نابرابری‌های ساختاری و نارضایتی اجتماعی را در میان کسانی که کمتر امتیازی کسب کرده بودند تشدید کرد. افزایش استفاده از یارانه و رفاه دولتی، جایگزینی تدریجی بازار ضعیف با نهادهای فاسد اما کارآمد دولتی، همراه با سوء‌مدیریت اقتصادی، باعث ناآرامی‌های اجتماعی شد.

علاوه بر این‌ها، بارش اندک باران در دهه‌های گذشته، باعث مهاجرت‌های گسترده و بیکاری در حاشیه شهرها شد و آتش ناآرامی‌ها را در سال ۲۰۱۰ شعله‌ورتر کرد. جرقه اتفاق‌های منطقه هم با خودسوزی "بوعزیزی" [در تونس] زده شد و صلح اجتماعی سوریه در معرض نابودی قرار گرفت.

همه این ماجراها در مارس ۲۰۱۱ آغاز شد. زیر خیابان‌های آرام و آسوده دمشق و حلب، اجساد هزاران زندانی سیاسی مدفون بود- و هنوز هم هست. زندان‌های سوریه و سلول‌های انفرادی حتی پیش از خیزش اخیر، از اسلام‌گرایان و ضد‌خدایان، لیبرال‌ها و کمونیست‌ها پر بودند. زندانیان از تمام گروه‌ها تشکیل می‌شدند و در واقع همه آنها با شعار رسمی رژیم سوریه مخالف بودند. در میان‌شان کسانی بودند که حاضر بودند جان‌شان را برای دفاع از فلسطینیان در مقابل حکومت نژادپرست اسرائیل فدا کنند. در میان‌شان کسانی بودند که سابقه درخشانی در مخالفت با سیاست‌های دوگانه و خشن آمریکا در منطقه و حمایت آن کشور از استبداد و راه انداختن جنگ‌های بی‌پایه و اساس داشتند.

هر نوع حرکت ضدامپریالیستی، باید ضرورتا ضد استبدادی هم باشد. حمایت از مقاومت در برابر امپریالیسم، به قیمت حقوق مسلم جامعه می‌تواند طلسم را بشکند. بگذارید بازی احمقانه و توهین‌آمیز متهم کردن مخالفان رژیم سوریه را به حمایت از امپریالیسم متوقف کنیم.

گناه این زندانیان این نبود که خیانت‌کار بودند، گناه‌شان مخالفت با رژیم بود. بازداشت و شکنجه آنها نشان می‌داد که ضدامپریالیست بودن، هرگز اولویت رژیم نبوده و نخواهد بود. اما شورای ملی سوریه در این زمینه هرگز بهتر از رژیم سوریه نخواهد بود. در حقیقت، اکنون شورای ملی سوریه در مسائل مربوط به استقلال، از بازیگران خارجی ماجرا خیلی بدتر عمل می‌کند.

تراژدی این است که ایجاد این بدنه پر مشکل - شورای ملی سوریه- که از درجات مختلف حمایت داخلی برخوردار است، شاهدی غیرقابل انکار از سرکوب و شکست عمیق رژیم است. ممکن است برخی بگویند جنبش‌های مختلف منطقه‌ای، بهانه‌ای برای سرکوب وحشتناک داخلی توسط رژیم است که حتی در میان طرفداران این جنبش‌ها ایجاد تنفر کرده است. بسیاری از سوری‌ها از این دورویی خسته شده‌اند. آنها علاقه‌ای به مسائل منطقه‌ای و حسابگری ندارند. بسیاری افراد در کمپ‌های مقاومت، اولویت‌بندی‌های ضدامپریالیستی یا تقاضای داخلی برای دخالت نیروی نظامی خارجی را خیانت می‌دانند. آنها خشم، نومیدی، آسیب‌پذیری و نیروی انگیزه‌بخش حفاظت از خود را در نظر نمی‌گیرند. هیچ چیز جز وجود این رژیم، این ضرورت را در حفاظت از خود ایجاد نکرده است.

امپریالیسم هرگز مسئله رژیم سوریه و مخالفانش نبوده است

تحلیل‌گران خارج از سوریه، تنها به یک دلیل با دخالت نظامی خارجی مخالف‌اند، چیزی که نگارنده به صراحت بیان می‌کند؛ تمام کسانی که در سوریه و در چنین شرایطی، چنین چیزی را می‌خواهند بخشی از یک توطئه هستند.

وحشی‌گری رژیم سوریه از مارس ۲۰۱۱ و قبل از آن باعث افزایش آن دسته از مخالفانی شده است که خواستار دخالت خارجی برای توقف کشتار هستند. مطمئنا ممکن است برخی، انگیزه‌های نهانی یا طرح‌های دیگری برای حمایت از مداخله خارجی داشته باشند اما اکثریت کسانی که خواستار این موضوع هستند، به اجبار به این موضوع کشیده شده‌اند. آنها مدافع یا مخالف امپریالیسم نیستند.

بیایید با هم سناریوی خشنی را تصور کنیم که به موجب آن، ایالات متحده قتل عام فلسطینیان غزه توسط اسرائیلی‌ها را در ژانویه ۲۰۰۹ متوقف کرد. آیا غزه زیر بمباران و گلوله می‌توانست با امپریالیسم آمریکا مخالفت کند؟ آیا مردم غزه می‌توانستند به این دلیل که نسبت به پتانسل آمریکا برای اجرای طرح‌های دیگری پس از مداخله مظنون بودند، با آن مخالفت کنند؟ ممکن است خیلی از کسانی که خارج سوریه هستند و برخی از داخلی‌ها چنین فکر کنند اما حقیقت این است که مردم غزه در حالی که مرگ از آسمان بر سرشان می‌بارید، درگیر ایدئولوژی و مسائل ژئواستراتژیک نبودند. علاوه بر این، حتی اگر در این سناریو، پذیرش دخالت نیروهای خارجی از سوی مردم غزه کوته‌بینانه به نظر برسد، ‌مضحک است که ادعا کنیم آنها بخشی از توطئه امپریالیسم بوده‌اند.

امپریالیسم مسئله همه نیست. فراموش کردن این نکته باعث شکست در مقابل امپریالیسم می‌شود. به نظر می‌رسد کمپ مقاومت می‌خواهد یا از آن انتظار می‌رود که افراد یا خانواده‌ها را در خیابان‌های سوریه بگیرد یا بکشد تا شعارهای ضدامپریالیستی برای حفظ خود و نبرد برای آزادی و رهایی از استبداد تحقق یابند. این حقیقت که برخی در داخل سوریه از درخواست حمایت خارجی سوءاستفاده می‌کنند -‌چیزی که دشمنان منطقه‌ای و بین‌المللی رژیم سوریه مدتی است خواب آن را می‌بینند- این نبرد را خنثی نمی‌کند.

نفهمیدن عواقب و اثرات دخالت نظامی خارجی در سوریه در این مقطع، از همه نظر کوته‌بینانه است. بدترین‌ پیش‌بینی‌ها درباره سیاست خارجی غرب و شرق هنگام آشوب‌های منطقه‌ای و اتفاقات ناگوار سیاسی، حالا چند دهه قدمت دارد (بسیار طولانی‌تر از سابقه حکومت سوریه در ستم به شهروندان خود) و نیازمند توجه جدی است. به عبارت دیگر، سوریه توسط قدرت‌های مختلف مانند آمریکا، عربستان سعودی و متحدان‌شان به عنوان موقعیتی برای رسیدن به اهداف شخصی و جمعی‌ در منطقه مورد سوءاستفاده قرار می‌گیرد.

اگر افراد مقاوم در کمپ مقاومت، ازاین خواسته احساس خشم و آشفتگی می‌کنند، باید تاریخ دوران جدید سوریه را مورد بازنگری قرار دهند. در واقع، این کمپ ضدامپریالیستی مقاومت است که باید در این مرحله کارهایی را انجام دهد. هر نوع حرکت ضدامپریالیستی، باید ضرورتا ضد استبدادی هم باشد.

حمایت از مقاومت در برابر امپریالیسم، به قیمت حقوق مسلم جامعه می‌تواند طلسم را بشکند. بگذارید بازی احمقانه و توهین‌آمیز متهم کردن مخالفان رژیم سوریه را به حمایت از امپریالیسم متوقف کنیم.

در نهایت همچنان که حامیان رژیم سوریه، افراد، ناظران و مخالفان خوب می‌دانند، اولویت رژیم بیش از هر چیز بقای خود است. رژیم سوریه از دیدگاه خود، اگر مقاومت در برابر امپریالیسم را فعال کند یا در آن مشارکت کند- که مطمئنا بیش از هر کار دیگری این اواخر انجام داده است- برایش بهتر است. اگر نه زنده ماندن برای حکومت سوریه کافی است. حتی اگر لازم باشد با آمریکا و کشورهای عرب برخورد می‌کند. این تصویر شبیه تصویری است که آمریکا از خود به عنوان حامی دموکراسی در سراسر دنیا ارائه می‌کند؛ اگر بتواند دموکراسی را تبلیغ کند، عالی است؛ اگر نه تشویق دیکتاتوری‌ها به اینکه منافع خود را حفظ کنند (چنان‌که در دنیای عرب می‌بینیم) برایش کافی است، چون هدف آمریکا هرگز ایجاد حکومت‌های دموکرات نبوده است، مگر این‌که با او سازگار و همراه باشند.

سرانجام آنچه اهمیتی حیاتی دارد، رها کردن انتقاد از رژیم سوریه است. آیا این نقدها با منافع سوریه سازگار است؟ آیا انتقاد از منافع ایالات متحده یا سیاست خارجی اسرائیل و متحدانش ادامه می‌یابد؟ اهمیت همه بازیگران این ماجرا مانند عربستان سعودی و عواملش، کشورهای مختلف اروپایی و بازماندگان جنبش ۱۴ مارس لبنان، لازم به ذکر نیست.

همان‌طور که گفته شد، خواست سقوط دیکتاری منطقی است اما اگر امثال "الیوت آبراهامز" پشت خواست دموکراسی باشند، باید ضرورتا از آن بیزار باشیم.

چرا دخالت خارجی منفور است؟

حمایت و دفاع از دیکتاتوری به دلایل سیاسی که حکومت آن را به عنوان ابزار مقاومت در برابر دخالت خارجی به‌کار می‌گیرد، از نظر طرفداران مقاومت، کوته‌بینانه تلقی می‌شود. در همین راستا نفهمیدن عواقب و اثرات دخالت نظامی خارجی در سوریه در این مقطع، از همه نظر کوته‌بینانه است. بدترین‌ پیش‌بینی‌ها درباره سیاست خارجی غرب و شرق هنگام آشوب‌های منطقه‌ای و اتفاقات ناگوار سیاسی، حالا چند دهه قدمت دارد (بسیار طولانی‌تر از سابقه حکومت سوریه در ستم به شهروندان خود) و نیازمند توجه جدی است. به عبارت دیگر، سوریه توسط قدرت‌های مختلف مانند آمریکا، عربستان سعودی و متحدان‌شان به عنوان موقعیتی برای رسیدن به اهداف شخصی و جمعی‌ در منطقه مورد سوءاستفاده قرار می‌گیرد.

نقش سوریه در گذشته و ظرفیت احتمالی آن برای ایفای نقش در منطقه، نباید بهانه‌ای برای حمایت از بقای حکومت آن باشد. در مقابل، حمایت از انتقال حکومت در سوریه به هر شکل، به خصوص با دخالت نظامی خارجی به شدت غیرمسئولانه است، به خصوص اگر هدف نجات جان مردم سوریه یا ایجاد امکان تشکیل یک حکومت دموکراتیک باشد.

از نظر بسیاری از مردم منطقه، بی‌تردید هدف این حکومت‌ها استبدادی است چرا که عملکرد آنها در دهه‌های قبل این موضوع را تصدیق می‌کند و حتی از نظر برخی منتقدان، اعتراضات جاری در منطقه از نتایج چنان اهدافی بوده است. این بدان معنا نیست که ما باید مخالفت خود را کنار بگذاریم و نبرد علیه دیکتاتوری را در سوریه متوقف کنیم. این موضوع تنها به ما یادآوری می‌کند که از چه راه‌هایی نباید برویم.

وضعیت سوریه، چیزی فراتر از صرف وضعیت این کشور است. پیش از نیمه قرن بیستم، زمانی که اروپایی‌ها برای کنترل و اثرگذاری بر کشورها یا سیاست‌های خاورمیانه، برنامه‌هایی مانند پیمان بغداد را برنامه‌ریزی می‌کردند، سوریه به‌خصوص به‌خاطر برخوردهای منفعلانه‌اش یک غنیمت مهم بود. بعد از این‌که حافظ اسد در جنبش موسوم به اصلاحی سال‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۷۱ به قدرت رسید، سوریه یک بازیگر مهم منطقه‌ای شد که تنها سیاست‌های داخلی خود را مشخص نمی‌کرد، بلکه در مواقعی سیاست کشورهای دیگر را هم تعیین می‌کرد.

سوریه تبدیل به عضو مهمی از "جبهه مخالفان" شد؛ جبهه‌ای که خواهان مقابله با اسرائیل بدون از بین بردن برنامه‌های دوجانبه صلح بود و در درگیری‌های میان اسرائیل و فلسطین تنها خواهان اسکان فلسطینیان نبود. غیر از رویارویی مشخص بین سوریه و اسرائیل در ۱۹۸۲-‌زمانی که اسرائیل چندین جت جنگی سوریه را در یک رویارویی شدید میان نیروهای هوایی ساقط کرد- این اعتقاد رایج بود که با وجود تصرف بلندی‌های جولان، مرز اسرائیل و سوریه امن‌ترین جای جهان است. با نمایندگی از طرف بازیگران غیر‌حکومتی چون حزب‌الله و حماس، سوریه به آخرین و تنها حکومت کنترل‌کننده اسرائیل تبدیل شد و حکومت سوریه در منطقه به عنوان پهلوان شهرت پیدا کرد. نه به‌خاطر این‌که با رفتارهای فراقانونی اسرائیل و نژاد پرستی می‌جنگید، بلکه به این دلیل که تمام کشورهای عربی ترسو بودند (گرچه برخی می‌گویند آنها منطقی بودند و ما بررسی این ادعا را برای فرصت دیگری می‌گذاریم).

در ۱۹۹۳، وضعیت سوریه به عنوان تنها حکومت رو‌در‌رو با اسرائیل، مستحکم‌تر شد. این موضوع از یک سو به دلیل ضعف و بی‌اعتباری نیروی نظامی عراق بود و از سوی دیگر، موضوع صلح با اسرائیل هم از چند سو گسترش پیدا کرده بود؛ پیمان اسلو، پیمان صلح اسرائیل- اردن و لابی‌های اسرائیل با کشورهای عرب به خصوص قطر و مراکش.

زمانی که "قذافی" با آمریکا و انگلستان تسویه حساب کرد و بی‌درنگ به جامعه جهانی پیوست، هیچ‌کس مانند "جورج دبلیو بوش" در بی‌عقلی به قذافی شباهت نداشت. اواسط سال ۲۰۰۰ حکومت سوریه تنها کشور عرب بود که برای آمریکا چاپلوسی نمی‌کرد.

هر‌گونه حمله نظامی خارجی پشتیبانی شده، سوریه را نابود خواهد کرد چرا که عواقب خواسته و ناخواسته فراوانی خواهد داشت. هر‌گونه حمله، بی‌تردید تلفات جانی فراوانی در بر خواهد داشت بدون این‌که نتیجه محسوس و قطعی‌ای داشته باشد. به علاوه، عوامل خارجی باعث درگیری‌های دیگر داخلی و منطقه‌ای خواهند شد، در حالی که اگر در داخل کشور حکومت استبدادی سرنگون شود، زمینه برای تحولات دموکراتیک بیشتر فراهم خواهد بود.

حکومت سوریه حتی از این هم پیشتر رفت. در ادامه سیاست مقابله با اسرائیل و حمایت از حزب‌الله، از حماس و جهاد اسلامی (که هر دو در دمشق دفتر داشتند) هم حمایت می‌کرد. سوریه با حمله به عراق مخالفت کرد، کاری که هیچ‌کدام از کشورهای عربی نکردند. سوریه تنها کشور سکولار ضدامپریالیستی در منطقه باقی ماند.

اما از نظر آمریکا، برخی کشورهای اروپایی، عربستان سعودی و متحدانش در لبنان و خلیج فارس، مثلث سوریه – حزب‌الله – ایران، چالش‌های اساسی در منطقه ایجاد می‌کنند. از بین بردن حکومت سوریه حزب‌الله را ضعیف و ایران را منزوی می‌کند و این دستاورد کمی نیست. با خارج کردن سوریه از میدان، حزب‌الله دالان حمل سلاح خود را از دست خواهد داد و نخواهد توانست به حمله علیه ایران پاسخ بدهد.

حمله به ایران، ترکیه را نیز با وضع دشواری مواجه خواهد کرد. جدا از موضع‌گیری دوگانه در مقابل سوریه و این‌‌که ترکیه همچنان کردها را سرکوب می‌کند، این کشور باید بین دو خواسته تعادل ایجاد کند. از یک سو ترکیه امیدوار است چشم‌انداز خود را از هژمونی منطقه‌ای با رضایت و تحسین اعراب به دست بیاورد اما خواسته آمریکا و عربستان را برای انزوای سوریه رد می‌کند.

در هر صورت، بازیگرانی که از سقوط سوریه سود می‌برند، خود کمتر از رژیم سوریه دچار مشکل نیستند. این کشورها برای مردم خود و منطقه، خشن‌تر، مستبد‌تر و غیردموکراتیک‌‌تر از سوریه هستند. در اتحاد، قدرت وجود دارد. چه کسی از رژیم سوریه حمایت کند چه کسی نکند، سقوط حکومت سوریه، نتایجی بیش از سقوط صرف یک حکومت دارد.

این به آن معنا نیست که رژیم سوریه نباید سقوط کند یا نیروهای داخلی نباید آن را سرنگون کنند. نقش سوریه در گذشته و ظرفیت احتمالی آن برای ایفای نقش در منطقه، نباید بهانه‌ای برای حمایت از بقای حکومت آن باشد. در مقابل، حمایت از انتقال حکومت در سوریه به هر شکل، به خصوص با دخالت نظامی خارجی به شدت غیرمسئولانه است، به خصوص اگر هدف نجات جان مردم سوریه یا ایجاد امکان تشکیل یک حکومت دموکراتیک باشد.

ممکن است نجات فوری جان مردم سوریه ضروری به نظر برسد اما اگر این هدف ضروری است و اگر قرار است نتیجه این درگیری‌ها خودمختاری مردم سوریه باشد، به سادگی می‌توان خطرات مداخله نظامی خارجی را دید که بی‌تردید کشتار را بیشتر می‌کند. از نظر ایدئولوژیک، پیچیده‌تر شدن درگیری‌ها می‌تواند ایران، حزب‌الله و بخش‌های زیادی از مردم سوریه را درگیر کند. مخالفت داخلی و منطقه‌ای با دخالت خارجی در سوریه می‌تواند مانع حمله قریب‌الوقوع شود مگر این‌که خشونت رژیم در صورت عدم مداخله بیشتر شود.

هر‌گونه حمله نظامی خارجی پشتیبانی شده، سوریه را نابود خواهد کرد چرا که عواقب خواسته و ناخواسته فراوانی خواهد داشت. هر‌گونه حمله، بی‌تردید تلفات جانی فراوانی در بر خواهد داشت بدون این‌که نتیجه محسوس و قطعی‌ای داشته باشد. به علاوه، عوامل خارجی باعث درگیری‌های دیگر داخلی و منطقه‌ای خواهند شد، در حالی که اگر در داخل کشور حکومت استبدادی سرنگون شود، زمینه برای تحولات دموکراتیک بیشتر فراهم خواهد بود.

ممکن است نجات فوری جان مردم سوریه ضروری به نظر برسد اما اگر این هدف ضروری است و اگر قرار است نتیجه این درگیری‌ها خودمختاری مردم سوریه باشد، به سادگی می‌توان خطرات مداخله نظامی خارجی را دید که بی‌تردید کشتار را بیشتر می‌کند. از نظر ایدئولوژیک، پیچیده‌تر شدن درگیری‌ها می‌تواند ایران، حزب‌الله و بخش‌های زیادی از مردم سوریه را درگیر کند. مخالفت داخلی و منطقه‌ای با دخالت خارجی در سوریه می‌تواند مانع حمله قریب‌الوقوع شود مگر این‌که خشونت رژیم در صورت عدم مداخله بیشتر شود.

طرح ایجاد منطقه پرواز ممنوع نیز که از سوی عده‌ای مطرح می‌شود به یک شوخی شبیه است. من به‌عنوان کسی که کاملا با مداخله نظامی خارجی مخالف است، فکر می‌کنم این موضوع مثل این است که پسران جوان به دوست دخترشان قول بدهند که با آنها سکس نداشته باشند! منطقه پرواز ممنوع واقعا غیرواقعی است و در پایان نتایج مطلوبی نخواهد داشت.

خلاصه: هر دو وضعیت، همزمان شدنی هستند: مخالفت با رژیم و مخالفت با دخالت نظامی خارجی.

مشکل حل نشده در این مقاله

نمی‌توان این مقاله را به پایان برد اما به خلأیی که در آن وجود دارد اشاره نکرد و پیش‌بینی محتاطانه‌ای ارائه نداد. نخست این که موضع این نوشته فاقد حمایت از سوی یک سازمان مشخص است (مثلا یک موسسه، حزب یا جنبش) که آن را به یک روش واقعی و عملی تبدیل کند. دولت انتقالی بی‌تردید پاسخ این مشکل نیست اما طرح این پرسش هم هدف بحثی که این‌جا مطرح شد نیست. از این رو این مقاله‌ تلاشی ناامیدانه است برای ایجاد بحث درباره این موضوع.

هر دو وضعیت، همزمان شدنی هستند: مخالفت با رژیم و مخالفت با دخالت نظامی خارجی.

برخی از مخالفان مانند رئیس کمیته ملی هماهنگی از مواضعی مشابه با تفاوت جزیی حمایت می‌کنند اما به شکل عجیبی در مخالفت شدت می‌ورزند. با وجود مخالفان و برنامه‌ریزان مستقل در داخل سوریه، فضا برای رشد مخالفان موثر و دموکراتیکی وجود دارد که با شورای ملی مقاومت ارتباطی ندارند. هر دو طرف ممکن است برای هدف امروزشان از وجود یکدیگر سود ببرند. با این حال، این نگرانی فزاینده در میان فعالان داخل سوریه وجود دارد که شورای مقاومت ملی کجاست، چطور اداره می‌شود و در بلند مدت چطور خواهد بود. این تنش که بین گروه‌های کوچک مخالفان خارج از سوریه و شورای ملی مقاومت وجود دارد، تاکنون با صراحت مطرح نشده است. شاید روشن‌ترین جواب، گزارش‌هایی است که نشان می‌دهند گروه زیادی از مخالفان در داخل سوریه، از کسی در خارج خط نمی‌گیرند، هرچند برخی ظواهر در داخل سوریه، خلاف این موضوع را نشان می‌دهند. در هر حال، شاید تنها گروه‌های بومی بتوانند مشکل رهبری را در سوریه حل کنند.

پیش‌بینی‌ای که من می‌توانم بکنم این است که هیچ‌کس جز شورای ملی مقاومت و برخی از معترضان داخلی، خواهان مداخله نظامی خارجی نیست. دلیل این وضعیت، نداشتن خواسته‌های مشخص نیست. علاوه بر استدلالی که پیش‌تر مطرح شد، اکنون عدم آمادگی برای مداخله نظامی خارجی چند برابر شده است. دلیل اصلی این موضوع کم‌هزینه بودن، وجود برخی عوامل بازدارنده و انتقاد کسانی است که در کمپ ضد سوری حضور دارند.

دلیل نخست این‌که سوریه، عراق یا لیبی نیست. سوریه منابع طبیعی زیادی ندارد که برای آینده به کار بیاید (غرب باید بی‌خیال آزاد کردن مردم شود! ).

دوم این‌که نا‌آرامی در سوریه ممکن است در رقابت‌ برای ایجاد دموکراسی به داخل و اطراف شبه‌جزیره عربستان گسترش یابد (لازم نیست به لبنان و عواقب بی‌ثباتی در این کشور به امان خدا رها شده اشاره کنیم).

سوم این‌که رژیم فعلی سوریه چند دهه مرزهای خود را در مقابل اسرائیل حفظ کرده است و حتی بلندی‌های جولان را به زعم خود در کنترل دارد. این موضوع برای اسرائیل که چند دهه از قوانین بین‌المللی عدول کرده، بد نیست.

چهارم این‌که سوریه دوستان بزرگ و کوچک زیادی دارد که هنوز اقدامی نکرده‌اند و برخی از آنها مانند روسیه، در سواحل شمالی سوریه ناوگان دارند. سرانجام این‌که، چنان‌که "کسینجر" در سال‌های ۱۹۸۰ می‌گفت: "بگذارید ایرانی‌ها و عراقی‌ها خود را در ضعف بکشند. بعد از آن همه چیز برای آمریکا فراهم می‌شود."

به‌همین دلیل برخی دوست دارند قبل از هر نوع مداخله‌ای، مردم سوریه مدتی دیگر به کشتن یکدیگر ادامه دهند. آنها دوست دارند نهادها و زیرساخت‌های سوریه ضعیف‌تر از این شود و وقتی بخش‌های مختلف اجتماعی و سیاسی به اندازه کافی تضعیف شد، امکان اقدام جمعی بیشتر خواهد شد. مسیر طولانی مدت سوریه بعد از سقوط بعثی‌ها نامشخص است، چه، کسی مسائل مربوط به مقاومت، ضد امپریالیسم بودن یا مبارزه برای بازگرداندن بلندی‌های جولان را در نظر بگیرد یا نه. بنابراین با در نظر گرفتن موافقان کسینجر، چرا صبر نکنیم تا سوریه و مردمش به جای این‌که یک راه حل فوری در پیش بگیرند، خودشان را بیشتر تضعیف کنند؟ چه چیزی بهتر از کشتاری طولانی مدت در سوریه؟

بنابراین، در این زمان دخالت نظامی خارجی به‌طور جدی روی میز نیست، اما درگیری‌های استدلالی در مورد این موضوع همچنان ادامه خواهد داشت.

این بود راهنمایی‌هایی شیرفهم‌کننده!

منبع: سایت جدلیه

«استقلال» و تحولات کنونی جامعه ایران

arezoo — Thu, 18 Aug 2011 17:44:50 +0000

علی افشاری

استقلال مفهومی مهم در سیاست سده‌های اخیر دنیا است، اما سیر تحولات جهانی، تغییرات در ساختار نظم بین‌الملل و اشکال جدید حکمرانی سیاسی، تعریف از استقلال و خودمختاری را نیز دستخوش دگرگونی کرده است.

استقلال به مانند دیگر برساخته‌ها و نرم‌افزار‌ها چون ملت و دولت حالت ایستا و صلب ندارد، بلکه از ماهیت تحول‌یابنده و دگرگونی‌پذیر برخوردار است. استقلال در ایران یکی از مصالح مهم شکل دادن به فضای سیاسی کشور، اهداف قانون اساسی، ساختار قدرت و تنظیم روابط بین ملت و دولت و تعامل بین گروه‌های سیاسی بوده است. این مفهوم اگرچه در ظاهر بی‌ابهام به نظر می‌رسد ولی تفاوت در نگرش‌های پیرامون آن، چالش‌های متعددی را در سپهر سیاسی به وجود آورده، در برخی موارد منجر به جدایی شده و در مواردی دیگر به‌سان عاملی وحدت‌بخش عمل کرده است.

انقلاب اسلامی در تداوم نهضت ملی شدن نفت بهای زیادی به استقلال بخشید. اکثر گروه‌های سیاسی استقلال را در نفی وابستگی به نیروهای خارجی و کوتاه کردن دست بیگانگان و بخصوص غرب از دخالت در سرنوشت کشور می‌دیدند، اما تجربه پس از انقلاب و بخصوص عملکرد منفی جمهوری اسلامی تلقی‌ها نسبت به استقلال را دگرگون کرد. در حال حاضر در کنار درک سنتی از استقلال که حکومت نیز قائل به آن است ، تعابیر دیگری نیز وجود دارد. برخی موقعیت نازل جمهوری اسلامی و وضعیت نابه‌سامان کشور را ناشی از تاکید حکومت بر استقلال ارزیابی کردند و به این نتیجه رسیدند که استقلال دیگر یک ارزش سیاسی نیست؛ بخصوص که جهانی شدن مرز‌ها را در هم نوردیده است. آن‌ها استدلال می‌کنند کره شمالی یکی از مستقل‌ترین کشور‌های دنیا است ولی وضعیت به‌شدت فاجعه‌آمیزی دارد، اما ژاپن و آلمان در عین وابستگی به آمریکا توانستند راه به سوی توسعه و پیشرفت باز کنند و امروزه از قدرت‌های مهم دنیا هستند.

برخی از نیروهای مخالف ضدیت با خارجی را از الزامات استقلال به شمار می‌آورند؛ به‌گونه‌ای که در ساماندهی سیاسی کشور صرفاً باید از نیروهای داخلی بهره گرفت. هر نوع همکاری یا حمایت خارجی را به صورت کلی رد می‌کنند. برخی این خط قرمز را فقط به دولت‌های خارجی محدود می‌کنند، اما قائلان به این تفکر گاه استاندارد‌های دوگانه‌ای را به‌کار می‌برند. حساسیت اصلی آن‌ها نسبت به دولت آمریکا است. جماعتی نیز بر پایه میراث حزب توده که هنوز بین نسل قدیم فعالان سیاسی ایران حضور ملموسی دارد، حفظ استقلال را مستلزم تضاد آشتی‌ناپذیر با امپریالیسم آمریکا و دوری از بلوک غرب می‌پندارند. اگرچه برخلاف حزب توده هستند کسانی از این دسته که به شوروی سابق و روسیه فعلی نیز نظر منفی داشته‌اند و دارند و روس و امپریالیسم را نیز طرد کردند، اما درعین حال نسبت به کشور سوسیالیستی مطلوب خود سمپاتی داشتند و آن را از قاعده کلی منفی بودن عامل خارجی مستثنی می‌کردند. همچنین افرادی نیز هستند که استقلال و حاکمیت ملی را به نفی نظام سرمایه‌داری تقلیل می‌دهند. از منظر آنان هر کشوری که سیستم سرمایه‌داری بر اقتصادش حاکم است ناگزیر به ورطه وابستگی سقوط می‌کند.

تعریف غلط و قدیمی از استقلال

به نظر می‌رسد تلقی غلط و قدیمی از استقلال که تناسب با شرایط کنونی تحولات دنیا ندارد باعث شده است این مفهوم مزیت و توجیهش را از دست بدهد، اما در عین حال خلاء شکل‌گیری تعریف جدید غیر ایدئولوژیک که بتواند هم نیاز‌های کشور را تامین کند و هم قابل دفاع باشد منجر به آشفتگی پیرامون این مفهوم شده است. عبور از این آشفتگی برای نیل به توسعه پایدار، حفاظت از منافع ملی و کرامت انسانی شهروندان ایرانی ضروری به نظر می‌رسد.

نخست به نقادی تلقی سنتی و رسمی از استقلال می‌پردازیم. شکست‌های سنگین از ارتش روسیه تزاری و تجربه تلخ از دست دادن بخش‌های مهمی از فلات ایران باعث شد تا در ذهنیت جامعه ایرانی حفظ تمامیت ارضی و حدود و ثغور مملکت با استقلال پیوند گسست‌نیافتنی پیدا کند. در حالی که این عامل ارتباط منطقی با الزامات معنایی استقلال ندارد، اما این شکست باعث گسترش دحالت‌های زیانبار دولت‌های قدرتمند خارجی در امور داخلی ایران و کسب امتیازات انحصاری شد و خسارت‌های سنگینی را متوجه زندگی ایرانیان و عزت و سربلندی کشور کرد. این رویداد در عصر استعمارگرایی رخ داد. از این‌رو اگرچه ایران هیچگاه به صورت رسمی به حالت مستعمره در نیامد ولی وجود مناسبات شبه‌استعماری باعث شد تا در ناخودآگاه جامعه ایران و بخصوص توده‌ها، استقلال، صرفا آزاد شدن از وابستگی به دولت‌های استعمارگر و پایان‌بخشی به اعمال نفوذ آنان معنا شود. این تلقی از استقلال وجه مشترک گرایش‌های انقلابی رادیکال در بهمن ۵۷ بود. از دید آن‌ها یکی از ایرادهای اصلی نظام پهلوی وابستگی به غرب بود و انقلاب می‌خواست بند‌های اسارت سلطه خارجی را بگسلد و استقلال را برای مردم ایران به ارمغان بیاورد.

جمهوری اسلامی پس از این‌که توانست نظم سیاسی پس از انقلاب را تشکیل دهد از ابتدا سیاست نه شرقی و نه غربی را سرلوحه فعالیت‌های خارجی خود قرار داد. لذا بر اساس تلقی سنتی توانست خود را به عنوان یک نظام سیاسی مستقل جا بیندازد. البته از این شعار برای کنار زدن و پاکسازی سیاسی نیز استفاده زیادی شد و به نوعی می‌شود گفت جنبه مصرف داخلی آن بر مصرف خارجی‌اش چربش داشته است؛ اما اگر معنای واقعی استقلال و بخصوص مفهوم جدید آن را در نظر بگیریم، مشکلات جمهوری اسلامی از زاویه استقلال کمتر از نظام پهلوی نیست. حکومت شاهان پهلوی در ادامه سلسله قاجار در برخی جهات با دنباله‌روی و کوتاه آمدن در برابر مداخلات ناموجه خارجی، الزامات استقلال کشور را رعایت نکردند؛ به‌عنوان مثال یکی از دلایل استیصال محمدرضاشاه پهلوی در هنگام انقلاب و بحران تصمیم‌گیری وی اتکا به حمایت غرب بود. وقتی متوجه شد که دیگر غرب کار او را تمام شده می‌داند، کاملاً خود را باخت.

جمهوری اسلامی اما به شکل وارونه عمل کرد. یعنی با ضدیت نسبت به غرب خطایی مشابه را مرتکب شد و از این نظر ضربات جبران‌ناپذیری به منافع ملی ایران زد و موجب انزوای بین‌المللی شد. استقلال، وابستگی و تبعیت کور از یک کشور خارجی را نفی می‌کند ولی معنای ضدیت همیشگی و خصومت با یک کشور را نیز ندارد. در واقع اگر نظام سیاسی سابق از منظر وابستگی در خور سرزنش است ولی کاربست تعبیر «استقلال منفی» توسط حکومت بعد از انقلاب نیز سزاوار محکومیت است.

البته انصاف حکم می‌کند این واقعیت را گوشزد کنیم که وابستگی نظام‌های پهلوی و قاجار ویژگی ذاتی و انتخاب آن‌ها نبود، بلکه عقب‌ماندگی ایران و ناتوانی از ایستادگی در مقابل کشور‌های قدرتمند در عصر استعمار آن‌ها را ناگزیر به پذیرش واقعیت تلخ تسلیم و کنار آمدن کشاند. بر مبنای مستندات تاریخی نمی‌توان ثابت کرد که پادشاهان دوران قاجار و پهلوی شخصاً افراد وابسته و سرسپرده خارجی‌ها بودند. به‌عنوان مثال تلاش رضاشاه برای خلاص شدن از نفوذ انگلستان و استیفای استقلال کشور قابل ذکر است که سرانجام تاج و تخت را بر سر آن از دست داد. محمدرضاشاه نیز می‌پنداشت با ایجاد رابطه استراتژیک با غرب می‌تواند موجبات رشد کشور را برقرار سازد و با پذیرش برخی از نقش‌های بین‌المللی در منطقه کلیدی خاورمیانه و اقیانوس هند توازنی را ایجاد کند که منافع متقابل ایران و غرب تحقق یابد و خطوط قرمز شوروی نیز رعایت شود. به‌گمان آن ها بدین‌گونه در درازمدت وابستگی یک‌طرفه کشور به وابستگی متقابل تحول می‌یافت و استقلال کشور حفظ می‌شد.

این نکته را نیز باید در نظر گرفت که فتحعلی‌شاه قاجار، آخرین پادشاه ایرانی بود که تا پیش از انقلاب حکومتش را با اتکا به شمشیر و قدرت خودش به دست آورد. هیچ عامل خارجی در جلوس وی به قدرت نقش نداشت، اما از آن موقع تاکنون دولت‌های حاکم در «استقلال از ملت» وجه مشترک دارند.

استقلال، جدایی و بیگانگی

دیگر ایراد جمهوی اسلامی این است که استقلال را به معنای جدایی و بیگانگی با ملت در نظر گرفته است. استقلالی مثبت و واقعی است که بر اساس وابستگی به ملت، وابستگی به دولت خارجی را رد کند. استقلال کشور به معنای استقلال توامان ملت و حکومت است. حکومت باید از یوغ سلطه و مداخله غیر قابل قبول خارجی در امان باشد. به همین نسبت نیز مردم باید از خطر زورگویی و سرکوب حکومت به‌دور باشند. بنابراین استقلال به معنای نبود سلطه خارجی در نظام‌های تمامیت‌خواه و استبدادی به دلیل جدایی از ملت ناقص و عقیم است. وجود ارتباط اندام‌واره و نسبت نمایندگی و نبود شکاف دولت- ملت شرط لازم برای استقلال است.

همچنین استقلال به معنای ایزوله‌گی و انزوا نیست. تعبیر کارآمد از استقلال نیازمند ارتباط سازنده با دولت‌های خارجی در چارچوب منافع متقابل و حضور فعال در مناسبات جهانی و منطقه‌ای است.

پیدایش پارادایم جهانی شدن و گسترش یافتن قدرت و اهمیت نهادهای بین‌المللی و همچنین افزایش درهم‌تنیدگی کشور‌ها و شکل‌گیری جامعه مدنی جهانی، باعث تغییراتی در مفهوم استقلال شده است. حال با توجه به این واقعیت‌ها این سئوال مطرح می‌شود: در شرایط کنونی آیا استقلال کماکان ارزش به حساب می‌آید؟ تلقی مناسب و مثبت از استقلال دربردارنده چه عناصری است و چه مواردی خطوط قرمز محسوب می‌شوند؟

زیربنا و شالوده استقلال بر استقلال فردی استوار است. در واقع برآیند خودمختاری افراد در جامعه مناسب‌ترین قرائت از استقلال کشور و ملت است. در استقلال که با درون‌زایی خویشاوندی مفهومی دارد، فرد یا جامعه باید بتواند به‌دور از اجبار عامل خارجی در خصوص خود و مصلحتش تصمیم بگیرد. از این‌رو استقلال در تعارض با سلطه و تحمیل معنا پیدا می‌کند. استقلال یک کشور مشروط به مصالح آن جامعه می‌شود و ارتباط با نفس حکومت و دولت پیدا نمی‌کند. استقلال حکومت‌ها شرط لازم برای استقلال جامعه است ولی کافی نیست. یک حکومت استبدادی یا یک امپراتوری می‌تواند استقلال داشته باشد و تحت سلطه هیچ دولت خارجی نباشد، اما مردم کشور خود را زیر استیلا قرار دهد و مصلحت فردی و گروهی را برخلاف مصلحت جمعی جامعه تحمیل کند. به عبارت دیگر اگر استقلال فقط محدوده‌های سرکوب و چپاول یک ملت را تعیین کند، ارزشی ندارد.

بنابراین استقلال ارزش مستقل و انفرادی نیست بلکه در ارتباط با آزادی و رعایت حقوق بنیادین انسان‌ها موضوعیت پیدا می‌کند. همچنین استقلال وابسته به جامعه و ملت مشخصی است. ملت‌ها تا زمانی که درمحیط‌های جداگانه زندگی می‌کنند و به واحد‌های سیاسی، جغرافیایی و اجتماعی متمایز تقسیم می‌شوند، به صورت بالقوه ممکن است بین آن‌ها تعارض منافع پیش بیاید. بنابراین سعادت و حداکثر شدن منافع یک کشور نیازمند استقلال است؛ استقلالی که با رعایت آزادی‌های اجتماعی، نفی انزوا و درهم‌تنیدگی دولت با مردم همراه است. با این تعریف استقلال کماکان یک ارزش به حساب می‌آید و پیشرفت هر ملت به حفاظت از آن نیاز دارد. منتها نکته ظریف توجه به دینامیسم استقلال و وابستگی آن به بستر‌های ملی و جهانی است. در دنیایی که به صورت شبکه‌ای پیش می‌رود و جامعه مدنی جهانی در حال گسترش و ریشه دوانیدن است، باید الزامات کمرنگ شدن مرز‌ها را در نظر گرفت. برخلاف تصور غالب، نفس عامل خارجی در مفهوم استقلال تعیین‌کننده نیست بلکه چگونگی ارتباط با خارج مهم است. در اصل تصمیم‌گیری باید در انحصار عوامل دخلی باشد. از این رو در محدوده تعیین سیاست‌های کلان کشور، تنظیم روابط خارجی و تعیین سرنوشت کشور، به طور منحصر اعضای یک جامعه خاص باید در فرایند تصمیم‌گیری و انتخاب نهایی حضور داشته باشند تا موجودیت مستقل کشور تضمین شود، اما تعامل با عامل خارجی مشکلی پیش نمی‌آورد. در استقلال هم تبعیت و پیروی همیشگی از عامل خارجی و هم ضدیت دائمی و خصومت آشتی‌ناپذیر توامان نفی می‌شوند. از کمک و حمایت خارجی تا زمانی که به حق انحصاری تصمیم‌گیری نیروهای داخلی خللی وارد نکند، می‌شود استفاده کرد. خصوصاً که نظام جدید جهانی امکانات و ظرفیت‌های مشروع و کارآمدی برای بهبود حال ملت‌ها دارد.

دولت‌های استبدادی با پنهان شدن در زیر نقاب استقلال و متهم کردن مخالفان‌شان به وابستگی و مزدوری بیگانگان می‌کوشند تا مانع گسیل کمک‌ها و پتانسیل‌های خارجی به ملت تحت ستم و سلطه داخلی شوند. به عنوان مثال مردم لیبی حمایت جامعه جهانی را بر استقلال‌خواهی کاذب و متکی به دیکتاتوری قذافی ترجیح می‌دهند. همانطور که مردم عراق در برابر صدام و رژیم بعث رفتار مشابهی انجام دادند. در این شرایط اساساً حکومت ضد مردمی داخلی حکم بیگانه را دارد و حضور خارجی‌ها به شرط این‌که در پی تثبیت سلطه خود نباشند، به برقراری استقلال واقعی کمک می‌کند. در این میان، پذیرش نقش نهاد‌های بین‌المللی چون سازمان ملل و تسهیل فعالیت‌های مشروع آن‌ها گامی ضروری برای استقلال است، اما استفاده از این ظرفیت‌ها و یا به‌طور کلی حمایت خارجی نامحدود و بدون مرز نیست.

استقلال و رویکردهای افراطی

در سالیان اخیر شاهد رفتار‌هایی هستیم که رویکردی تفریطی را در برابر افراط‌های گذشته نمودار می‌سازند. البته اکثر نیروهای درگیر با نیت خیر و قصد خدمت به مردم این کار را انجام می‌دهند. صحبت بر سر پیامد‌های عمل است که تاثیر منفی بر سرنوشت کشور دارد. برخی دیدگاه‌ها که هر نوع همکاری با عامل خارجی و به‌طور مشخص غرب را زمینه‌سازی برای تجاوز نظامی، گرفتن کاسه گدایی، دریوزگی و انداختن طوق بندگی می‌پندارند و از این طریق خواسته یا ناخواسته کشور را به سمت انزوا و محرومیت از حضور موثر در صحنه بین‌المللی سوق می‌دهند و نتیجه دیدگاه‌های آن‌ها تفاوت چشمگیری با عملکرد جمهوری اسلامی ندارد و در نهایت منافع ملی و حقوق مردم را در مسلخ توهم توطئه قربانی می‌کند، سویه افراطی نگاه به استقلال را تشکیل می‌دهد، اما در مقابل برخی فعالیت‌ها هم خواسته یا ناخواسته در تعارض با استقلال است. چون منجر به دخالت بنیاد‌ها و فعالان خارجی در مسائلی می‌شود که مربوط به تعیین سرنوشت کشور ایران و راه‌اندازی جریان‌های سیاسی است.

به عنوان مثال برخی از گروه‌های سیاسی یا ائتلاف‌ها در خارج از کشور، جلسه اعلام تشکیل خود را در یک پارلمان خارجی برگزار می‌کنند. بنده نمی‌خواهم هیچکس را متهم کنم ولی از گروهی که مدعی تسهیل استقرار دموکراسی در ایران است و می‌خواهد مردم ایران را نجات دهد، انتظار می‌رود که تاسیس خود را در یک محیط غیر خارجی و صرفاً وابسته به عناصر داخلی اعلام کند. بر همین منوال مشارکت و حضور گروه‌های خارجی یا دولت‌های خارجی در خصوص جریان‌سازی سیاسی، ایجاد آلترناتیو یا نقش‌آفرینی در شکل‌گیری رهبری جنبش‌های اعتراضی اعم از ارشد و میانی در ایران با استقلال تعارض دارد. چون پای کسانی را وارد ماجرا می‌کند که عضو جامعه ایران نیستند و در نهایت منافع کشور خودشان را در اولویت می‌بینند و هیچ تضمینی وجود ندارد که همیشه بین کشور مفروض و ایران اشتراک منافع وجود داشته باشد.

نقش مطلوب عوامل خارجی در حمایت‌های معنوی و لجستیکی است تا با انتقال تجربه، ارائه خدمات آموزشی و اطلاع‌رسانی گفتمان دموکراسی خواهی در ایران فربه شود. حد افراطی این رویکرد تلاش‌های برخی از نیروهای خارجی برای آلترناتیوسازی و تقویت جریان‌ها و افرادی است که در جامعه درون و برون‌مرزی ایرانیان جایگاهی ندارند. در واقع آنان می‌کوشند بدون توجه به نظر افکار عمومی ایران و وزن‌های اجتماعی جریان‌ها، گروهی را به شکل مصنوعی و بادکنکی بزرگ کنند. اینگونه فعالیت‌ها استعمار نوین را باز می‌تاباند که هدفی مشابه موج اولیه استعماری در قالب متفاوت و پیچیده‌تری را دنبال می‌کند.

تهدید استقلال کشور

اخیراً در زمینه‌ای دیگر دو حرکت در خارج از کشور آغاز شده است که آن‌ها را نیز می‌توان از مصادیق مخدوش شدن استقلال نامید. البته بانیان و کسانی که در این فعالیت‌ها شرکت داشتند علی‌العموم افرادی شریف، ملی و وفادار به استقلال هستند، اما عمل آنان ناخواسته موجودیت مستقل کشور را تهدید می‌کند و رقابت‌ها و ملاحظات سیاستمداران خارجی را وارد مسائل داخلی ایران می‌کند. در برنامه‌ای که سازمان نایاک در خصوص مخالفت با خروج سازمان مجاهدین خلق از فهرست گروه‌های تروریستی برگزار کرد خانم باربارا اسلاوین سخنرانی کرد. ایشان به عنوان یک خبرنگار سابق و کارشناس سیاست خارجی کنونی آمریکایی اظهار داشت: «حذف نام مجاهدین از فهرست سازمان‌های تروریستی پیامد خطرناکی برای "جنبش سبز" ایران خواهد داشت. همانطور که اشاره شد این پیامی خیلی خطرناک می‌فرستد. حتی بهانه بیشتر به دست دولت ایران در سرکوب جنبش سبز می‌دهد که یک جنبش مخالف غیر خشن است.»

از آنجایی که ایشان فاقد دانش و مهارت لازم برای داوری در خصوص منافع و مضار جنبش سبز و اساسا مسائل سیاسی مربوط به مردم ایران است، لذا صحت اظهار نظر ایشان به صورت جدی زیر سئوال است، اما جدا از این مطلب، موضع‌گیری وی مخدوش‌کننده استقلال جامعه نیز هست. معنی ندارد که یک کارشناس آمریکایی در خصوص مصلحت یک جنبش اجتماعی مستقل و مردمی در ایران تعیین تکلیف کند. بر همین منوال حضور برخی از مقامات سیاسی و امنیتی سابق دولت آمریکا در کنار برخی از فعالان ایرانی در خصوص دفاع از تداوم حضور مجاهدین در لیست تروریستی آمریکا نیز به معنای دخالت ناموجه در امور داخلی ایران است. یکی از علل مخالفت که به امضای چهره‌های آمریکایی رسیده است تبعات منفی خروج مجاهدین از لیست تروریستی روی وضعیت جنبش سبز و به خطر افتادن جامعه مدنی ایران است.

مقامات آمریکایی می‌توانند در خصوص تاثیرات این اقدام یا هر اقدام دولت آمریکا در خصوص ایران روی منافع ملی و جامعه مدنی امریکا سخن بگویند نه این‌که مصلحت یا مضرات جنبش اجتماعی مردم ایران و جنبش سبز را مشخص کنند! انتهای منطقی این رویکرد داخل کردن کسانی در روند تاثیرگذاری در مسائل ایران است که اصلاً جایگاهی در آن ندارند و مشارکت آن‌ها در تصمیم‌گیری مخل استقلال است. تنها مردم ایران و فعالان ایرانی صلاحیت دارند که در خصوص مثبت بودن یا منفی بودن اقدامات دولت‌های خارجی روی سرنوشت جامعه ایران و مطالبات مردم سخن بگویند. مقامات و فعالان خارجی فقط می‌توانند روایت‌گر نظرات متنوع جامعه کنشگران ایرانی باشند.

البته ابعاد این خطا‌ها در مقطع فعلی بزرگ نیست، اما در صورت تداوم می‌تواند تاثیرات منفی روی جنبش دموکراسی‌خواهی مردم ایران بگذارد. در مقطع کنونی رسیدن به معنای موجه، کارآمد و متناسب با زمان از استقلال امری ضرروی است که هم می‌تواند نسبت و مرز‌های همکاری مشروع با نیروهای خارجی و استفاده مناسب از ظرفیت‌های موجه جامعه جهانی را تعیین کند و هم محدوده‌های نقش‌آفرینی انحصاری مردم ایران را مشخص سازد و منافع ملی و سرزمینی کشور را در شرایط پیچیده کنونی منطقه ضمن ایجاد روابط خوب با دنیا و نیروهای بین‌المللی حراست کند. همچنین به بهره‌برداری حاکمیت از تحریف استقلال یا روایت نارسا و غلط از آن پایان دهد. رسیدن به چنین مهمی نیازمند گفت‌وگوی منطقی و مستدل بین پاره‌های مختلف جامعه ایران و ارزش تلقی کردن استقلال در قرائت مناسب و سازگار با شرایط جدید است. تا به نام استقلال و آزادی و حقوق شهروندی پایمال نشود.

عکس‌ها:

۱- خبرگزاری فارس.

۲- دیوارنگاری‌های تهران از مجموعه شخصی صبری آتش، اینجا.