سکسولوژی

روان‌کاوی و فرهنگ (۲)

politics — Fri, 11 Jan 2013 09:34:54 +0000

حسن مکارمی

حسن مکارمی - بی‌گمان سده بیستم میلادی را دو دریافت بزرگ روشن کرده است. نخست زیگموند فروید نشان می‌دهد که آدمی دارای «ناخودآگاهی» است که چون بیگانه‌ای در درون، رفتار و کارکردی جداگانه دارد. سپس اینشتین به قانونمندی آزاد شدن انرژی در نهاد اتم پی برد. هرچه دریافت اینشتین به دلیل تجربه ساده و رابطه و منطق شناخته شده علت و معلولی، به آسانی به پهنه فن‌آوری، دانشگاه و سپس به دامنه دانش همگانی راه یافت؛ دریافت فروید تا همه‌گیر شدن و درست شناخته شدن، راهی طولانی پیمود. دریافت بزرگ فروید و نتایج آن، هنوز در جوامع زیادی به‌دلیل مقاومت‌های مذهبی، سنتی، سیاسی و عقیدتی، ناشناخته یا بدشناخته مانده‌اند.

شناخت دقیق و عمیق دریافت‌های فروید و پیروان او چون ژاک لکان، ترجمه آثار آنها توسط روان‌کاوان بالینی که از نزدیک با این مفاهیم سر و کار دارند و تجربه بالینی (میان فرد و روان‌کاو و در رابطه با گفتار فرد)، یکی از راه‌های پراکندن این شناخت در جوامعی چون ایران است. اما تا آن زمان، شاید با به‌کارگیری اثراتِ یافته‌های فروید در زمینه‌های جامعه‌شناسی، تاریخ، انسان‌شناسی و اسطوره‌شناسی، بتوان راه کوچکی به‌سوی زنگارزدایی از بدشناسی پدیده‌ی دریافت فروید گشود و هم‌میهنان را هر چند بسیار دیر (پس از گذشت یک سده) به پاره کوچکی از کارکرد دریافت بزرگ او آشنا کرد.

دست‌آوردهای زیگموند فروید

زیگموند فروید در سال ۱۸۵۶ در جمهوری چک کنونی و امپراتوری اتریش پیشین بدنیا آمد ودر سال ۱۹۳۹ درگذشت. او روان‌پزشک و متخصص اعصاب و پایه‌گذار رشته روان‌کاوی است. خانواده وی از یهودیان اشکنازی بودند. پدرش پارچه‌ فروشی بود که سه سال بعد از تولد زیگموند به دلیل مشکلات مالی همراه با خانواده خود به لایپزیک رفت و پس از مدتی به وین مهاجرت کرد. فروید در سال ۱۸۷۳ به دانشکده پزشکی دانشگاه وین رفت و در ۱۸۸۲ مدرک پزشکی خود را گرفت. او در همان زمان با مارتا برنز ازدواج کرد و در بیمارستان عمومی وین مشغول به کار شد. در ۱۸۸۵ برای تحقیقات عصب‌شناسی وارد پاریس شد و در بیمارستان سال‌پتریه با ژان مارتن شارکو که بزرگ‌ترین روان‌پزشک زمان به شمار می‌رفت آشنا شد. شارکوبر روی کاربرد هیپنوتیزم در درمان هیستری کار می‌کرد.

فروید سپس به وین بازگشت، مطبی باز کرد و به درمان بیماران روانی با استفاده از هیپنوتیزم پرداخت. در ۱۸۹۶ پس از تحقیقاتی چند، با ژوزف برویر به بررسی و تحقیق و درمان بیماران به روشی پرداخت که خود آن را روان‌کاوی می‌نامید. فروید بعدها تصمیم گرفت به جای هیپنوتیزم، تداعی آزاد و تحلیل رویاها و خواب را برای تشخیص و درمان بیماران روانی به کار گیرد. در ابتدا با گرفتن سر افراد ازآنها می‌خواست هر چه به ذهنشان می‌رسد بگویند. پس از مدتی تماس بدنی را قطع کرد و بیمار را در حالت خوابیده آزاد گذاشت. فروید می‌گوید خود بیماران بودند که با رفتارشان به او یاد دادند که: «ساکت باش و به من گوش کن. خودم بهتر می‌دانم رنج من از کجاست.»

فروید در سال ۱۹۰۱ انجمن بین‌المللی روان ‌کاوی و در سال ۱۹۰۲ جامعه روان‌شناسی چهارشنبه‌ها را تاسیس کرد که کار خود را با برگزاری جلسه در هر چهارشنبه در خانه او پیش می‌برد. در سال ۱۹۰۹ همراه با کارل یونگ و ساندور فرنزی به دعوت دانشگاه کلارک ماساچوست به آمریکا رفت. فروید در ۱۹۲۳ برای برداشتن غده سرطانی در سقف دهان خود مجبور به عمل جراحی شد که طی آن بخش عمده‌ای از سمت راست کام او را برداشتند.

با الحاق اتریش به آلمان در ۱۹۳۸ و بالا گرفتن یهودی‌ستیزی در وین، فروید تصمیم به مهاجرت گرفت. او با کمک ویلیام بالیت دیپلمات آمریکایی و پرنسس بناپارت روان‌کاو فرانسوی در ۱۹۳۸، وین را همراه با خانواده‌اش به قصد پاریس ترک کرد و پس از مدتی از آنجا به لندن رفت.

تعبیر خواب (۱۹۰۰)؛ توتم وتابو (۱۹۱۳)؛ روان‌شناسی گروه و تحلیل من (۱۹۲۱)؛ تمدن و گله‌مندان از آن (۱۹۳۰)؛ آیندهٔ یک وهم؛ موسی و یکتاپرستی ; بررسی رفتارهای جنسی و آسیب‌شناسی زندگی روزمره؛ برخی از آثار فروید هستند.

در این قسمت تنها از سیزده دست‌آورد زیگموند فروید نام می‌بریم و گسترش و توضیح بیشتر را به فرصتی دیگر می‌سپاریم:

- کشف ناخودآگاه

- تعیین مراحل روان‌کاوی

- کشف ناخودآگاه چون محلی در روان آدمی بر پایه واپس‌زده‌ها از بدو تولد

- کشف رابطه ناخودآگاه با واپس‌زده‌ها و آرزوهای تحقق نیافته. واژه ناخودآگاه پیش از فروید بکار گرفته شده و در فرهنگ‌های قدیمی نیز بوده است. نویسندگانی چون؛ شکسپیر، بالزاک، تولستوی، داستایفسکی، چخوف در آثار خود به ناخودآگاه اشاره کرده‌اند. حافظ نیز ما را تا کنار ناخودآگاه می‌برد:

در اندرون من خسته دل ندانم کیست که من خاموشم و او در فغان و درغوغا است

- قرار دادن آدمی درمسیری متحرک و در تغییری مداوم پس از تولد

- بردن انسان در میدان فرهنگ بشری. فروید پزشک شجاعی بود که مرز بدن مکانیکی، بیولوژیک، آناتومیک، اجتماعی و اداری را شکست و به مرزبندی دقیق آدمی و حیوان بازگرداند. او در نظریه دوم خود، تقسیم‌بندی روان را بر سه عامل "من برتر"، "من و نهاد" که همان قسمت حیوانی ماست و حرف و سخن و گفتار در ساختار ناخودآگاه متمرکز کرد.

- فرهنگ را به ژرفنای انسان؛ آن هم از بدو پیدایش‌اش برد و این مهم را از دو طریق انجام داد: استفاده از انتروپولوژی و قوم‌شناسی؛ انسان‌ شناسی و توجه به فرهنگ شفاهی یا همان اسطوره به گونه‌ای که از اسطوره‌های اودیپ و اروس سود جست. فروید با توتم و تابو نشان داد که هر آدمی از تولد تا دوران بلوغ مراحل رشد انسان هموسپین را طی می‌کند. به عنوان نمونه کودک ۶ یا ٧ ساله همانند اجداد ما در ۷ یا ۸ هزار سال پیش آماده خواندن و نوشتن می‌شود.

- لذت‌های آدمی را از طفولیت حول یک مبنا گرد آورد و جرأت کرد از فعالیت جنسی کودکی صحبت کند. او پایه‌گذار نقش جنسیت در شکل‌گیری روان شد و چون پدر سکسولوژی و سکسوتراپی، با کشف و اصرار بر حضور و اهمیت نقش جنسیت در کودکان، در زمان خود تنفر بسیاری را برانگیخت.

- بنیانگذاری نقد ادبی هنری با به‌کار‌گیری دقت در گفتار، نوشته‌ها... است. امروزه در بسیاری از محیط‌های دانشگاهی به‌ویژه هنر و ادبیات، روان‌کاوی جای ویژه‌ای دارد.

- کار عمیق روی پدیده خواب. چه روی تاریخچه خواب و چه روی جدایی خواب از ماوراء‌الطبیعه و کشف نقش خواب در رمزیابی کارکرد ناخودآگاه.

- نشان داد که مفهوم خدا نیز از اختراعات آدمی است و کندوکاو ژرفی در تاریخ پیدایش دین یهود انجام داد.

- کنار گذاشتن هیپنوز و دارو در درمان روان‌نژندی‌ها

- احترام عمیق به لائیسیته و به زیر سوال کشیدن سیستم‌های سازمان‌دهی انسانی و اداری

- گسترش انسان در سه دنیای خواب و رویا و واقعیت.

حافظ می‌گوید: مگر دیوانه خواهم شد در این سودا که شب تا روز / پری در خواب می‌بینم، سخن با ماه می‌گویم

دست‌آوردهای ژاک لکان

ژاک لکان (۱۹۸۱ – ۱۹۰۱) روان‌پزشک و روان‌کاو فرانسوی، بی‌گمان یکی از ادامه‌دهندگان راه زیگموند فروید در قرن بیستم است. خود او می‌گوید: «کسی است که فروید را خوانده است.» آثار او بر مدرسه روان‌کاوی فرانسه در درجه نخست و سپس در آمریکای لاتین بیشترین تأثیر را گذاشته است. تئوری او بر روان، حضور ناخودآگاه در آن، شکل‌گیری و کارکرد آن استوار است. او خود را بیشتر از همه کاشف «شیئی مولّد هوس» می‌داند. در سال ١٩٥٣ مدرسه خود را به نام جامعه روان‌کاوی فرانسه، در پاریس بنیان گذاشت و پس از پرورش صدها روان‌کاو بالینی، در سال ١٩٨٠ آن را منحل کرد. شاگردان او از آن تاریخ انجمن‌های گوناگونی از روان‌کاوان را درسطح فرانسه، اروپا و جهان به وجود آورده‌اند.

مجموعه آثار لکان شامل بیش از ٢٥ سمینار، نوشته‌ها و مقالات (تحت دو جلد «نوشته‌ها» و «دگرنوشته‌ها») و مصاحبه‌های گوناگون است. سمینارهای ژاک لکان که همگی درس‌های شفاهی مکتوب شده او هستند، اکثراً تاکنون چاپ شده‌اند و به عنوان پایه‌های آموزش اندیشه‌های او در مدارس گوناگون روان‌کاوی تدریس می‌شوند. زبان شفاهی این سمینارها، که بر پیچیدگی معرفی وی از کارکرد ساختار روان می‌افزاید، خوانندگان و به ویژه مترجمان آثار او را دچار مشکل می‌‌کند.

گروهی بر آن باورند که درک آثار لکان تنها به شرطی مقدور است که در میدان روان‌کاوی بالینی فعال باشیم. گویی باید او را دانست تا سخنان او را فهمید!

اندیشه‌های لکان از میدان روان‌کاوی بالینی فراتر رفته‌اند و در دانشکده‌های گوناگون فلسفه، زبان‌شناسی، نقد ادبی و هنری، زیباشناسی، معماری و حقوق تدریس می‌شوند.

اگر زیگموند فروید، انسان را در حوزه‌های فراتر از «تن»، تا اعماق اسطوره‌شناسی، فرهنگ شفاهی و هموسپین – سپین مورد مطالعه قرار داد، ژاک لکان، زبان و ساختار آن، واژه و به ویژه تصویر صوتی واژه (دال) را چون عنصر اساسی کار خود قرار داد و با کشف عمده خود «ناخودآگاه ساختاری چون زبان دارد» به گونه‌ای روان آدمی را در میدان، «انسان سخن‌گو»، «انسان آرزومند» و «انسان عامل و فاعل»، مورد بازبینی قرار داد. آشنایی او با ساختارگرایان در نیمه اول قرن بیستم، ابزار اولیه را در اختیار او گذاشت تا بهره‌وری از توپولوژی (دانش مکان‌شناسی، علم مطالعه وضعیت همسایگی) و فرمول‌سازی منشعب از ریاضی مدرن را، چون ابزاری در خدمت آموزش و فراگیری با کشفیات خود همراه سازد.

کار تجربی و بالینی لکان به مثابه پزشک و روان‌پزشک هم چون پایه‌های زمینه اندیشه او و از سوی دیگر آشنایی با فروید و هم‌زمانی و هم فکری‌اش با ساختارگرایان به او امکان داد که اندیشه خود را بر پایه این سه محور بسازد. لکان سه نوع بیان، شفاهی، نوشتاری، توپولوژیک و ریاضی را نیز برای بیان اندیشه‌هایش انتخاب کرد. بدین گونه او هم پژوهشگر روان، هم روان‌کاو بالینی تجربی و هم آموزگار یافته‌هایش شد. به گونه‌ای که در آثارش، سه بعد هم‌زمان و در کنار هم زندگی می‌کنند: تجربۀ بالینی، گفتار شفاهی – نوشتاری و فرمول‌سازی با استفاده از توپولوژی و زبان ریاضی مدرن.

این سه بعد به فراگیرندگان کمک می‌کنند که مطالعات لکان را در مورد نمونه‌های بالینی، توضیح و تشریح آثار ادبی و هنری، واقعیت‌های تاریخی و تئوری‌های بنیانی فلسفی پیگیری کنند. در کارهای لکان رد پای نظریات و یافته‌های بالینی و تئوریک فروید به خوبی مشهود است. هنر او در ساختارسازی اندیشه‌های فروید است. ناخودآگاه را چون ساختار نگریست و از این روی برای آن شکل‌گیری و کارکرد قائل شد. او فانتاسم، گفتار، نیاز، میل، واژه (دال و مدلول) را با تعاریف مشخص و فرموله به هم مربوط ساخت. چون زبان و گفتار و واژه را اصل ساخت؛ بازی با کلمات و ریشه‌های کلمات، ساختار زبان و نوشتار ابزار اصلی کار او شدند و از این رو ترجمه کار او مشکل‌تر شد.

چند نمونه از رابطه دال و مدلول

جان کلام فرضیه روان‌کاوی معاصر در این است که «همه چیز زبان است». ساختار ناخودآگاه آدمی چون ساختار یک زبان است. (زبان مادری و رابطه طفل با مادر و شکل‌گیری ناخودآگاه در اولین سال‌های زندگی). نشانه‌ها یا تصاویر صوتی مجموعه‌ای را می‌سازند که همانند یک «متن» ناخودآگاه ما را می‌نویسند. این «نشانه‌ها» از فردی به فردی نقل مکان می‌یابند، چنان که نمی‌توان به درستی دانست که چه کسی صاحب این نشانه‌هاست و این چنین است که با «صرفه‌جویی در گفتار» و «چندپهلوسازی» و «خلاصه و ایجازگویی» و استفاده از «بازی با کلمات و مفاهیم» و خلاصه آن‌چه که در عرصه ادبی به شعر و معماری کلام معروف است و در عرصه زندگی روزمره به ضرب‌المثل و لطیفه و لغز و دشنام و غیره نامیده می‌شود، عملا مجموعه‌ای از «نشانه‌ها» در فضای جاری بین «فرد- فرد» ما زندگی می‌کنند که پایه فرهنگ امروز و اسطوره دیروز هستند.

در این راه دراز می‌آموزیم که گرفتار بازی "دال‌های" خویش نشویم، به خود امکان دهیم تا دنیاهای خویش از جمله خواب‌ها و فانتاسم‌های خویش را جدی بگیریم. و باز هم جلوتر رفته و به هذیان‌ها نیز حساس شویم. در "واقعیت دیگران" خود را گم کنیم؛ چون دیگر دیگری. این امر نامریی را در حبابی که تصویر جهانی مجازی به ما هدیه می‌کند بنگریم. در این"بالماسکه" بزرگ و شبکه‌های روابط نامرئی بنگریم که افراد را با هم متحد می‌کند تا از آنها مجموعه‌های جدانشدنی دیگری بسازد. چون مجموعه تصویرهای صوتی واژه‌هایی اختراع شده تا به امروز، توسط ما خالقان نمادها، که نهایتا چنان با آزادی به این‌طرف و آن‌طرف می‌روند که نمی‌توان دانست کدام آنها به چه کسی تعلق دارد. گویی ما این نمادها را به وجود می‌آوریم، آنها را به دیگری منتقل می‌کنیم، در آنها غوطه می‌خوریم و در انتها آنها را از خاطر می‌بریم تا در زمانی دیگر، آنها را به کار گیریم وکار را ادامه دهیم تا درانتها؛ چون حد و مرز، حد و مرز معروف، این نقطه از هستی که مجموعه این نمادها است که برخلاف تصور آن‌چنان هم ثابت نیست.

لکان سه عنصر امر واقع، نماد و گمان را مبنای کار خود قرار می‌دهد، به گونه‌ای که امر واقع تنها از راه حواس ما قابل درک هستند. نماد سازی که از ژست و حرکت شروع شد و با به کارگیری شیئی و بالاخره اختراع واژه و زبان کامل شد و گمان که همان ادامه فانتاسم نخستین پس از تولد است که به ما امکان می‌دهد تا رسیدن پاسخ نیاز بدن، تحمل و صبر کنیم. از حکیم بزرگوار فردوسی مثالی بزنیم و چند سروده نخستین او را باهم بخوانیم:

بنام خداوند جان و خرد کز این برتر اندیشه برنگذرد

خداوند نام و خداوند جای خداوند روزی ده و رهنمای

خداوند کیهان و گردون سپهر فروزنده ماه و ناهید و مهر

ز نام و نشان و گمان برتر است نگارنده بر شده گوهر است

به بینندگان آفریننده را نه بینی مرنجان دو بیننده را

نیابد بد و نیز اندیشه راه که او برتر از نام و از جایگاه

سخن هرچه زین گوهران بگذرد نیابد بدو راه جان و خرد

در پاره نخست سروده نخست از «خداوند جان و خرد» تا پاره دوم آخرین سروده «نیابد به او راه جان و خرد» یک دور یکدست زده‌ایم. میان اندیشه و اسباب آن سخن و خداوند دیواری است ناگذشتنی. فردوسی در بخش دیگر در ستایش خرد، آن را بهتر از هر چه ایزد داد می‌شمارد:

خرد زنده جاودانی شناس خرد مایه زندگانی شناس

فردوسی، هفت سده قبل از دکارت به زنجیره اندیشه و بودن رسیده است. جان، آدمی را در میانه جان‌داران جای می‌دهد و خرد آدمی را از زندگانی دیگر برتر می‌دارد و خداوند را نگارنده این «برشده گوهر» می‌خواند؛ و در جای دیگر در تعریف جنبنده - حیوان - می‌گوید:

نه گویا زبان و نه جویا خرد زخار و زخاشاک تن پرورد

خداوند جدای از خداوندی کیهان و سپهر و ماه و مهر و ناهید، خداوند روزی‌ده و رهنمای است. خداوند فردوسی خداوند نام و جای است. سخن به شیوه‌ای نهادن نام است بر چیزها و مفاهیم و نیز نام نهادن بر گمان و خیال و اوهام و تصور و تجسم است. سخن از نهادی کردن واژه‌های گذشته شکل می‌گیرد. هر نهاد بارور شده در درازای زمان پربار می‌شود، ژرف‌تر می‌شود. هم‌آوایی نهادها به اختراع نهادهای تازه‌ای می‌انجامد و بدین‌گونه است که مردم از چند آوای نخستین، واژه‌ها و سخن گفتن را می‌آفرینند. مردم در ابتدا برای زمان و مکان، جایگاه، یک واژه داشته‌اند.

اختراع زمان و مکان به درازا کشیده است. سپس جهات گوناگون در مکان و زمان‌های گذشته، اکنون و آینده ساخته شد: برای مردم نخستین، بالا و شمال یکی بوده‌اند. دیر و دور یکی بوده‌اند. هنوز هم در بسیاری از روستاهای ایران این دو واژه به‌جای یکدیگر به‌کار می‌روند، به جای دیر شد، می‌گویند دور شد.

واژه‌ها به ‌ما امکان داده‌اند تا زمان و مکان را از هم جدا کنیم و برای هر کدام پاره‌های گوناگون بسازیم. چون نیک بنگریم، برای ناخودآگاه آدمی شکل کارکرد زمان و مکان- یعنی جایگاه یگانه است. در پژوهش‌های روان‌کاو و روان‌پزشک فرانسوی ژاک لکان که خود را ادامه‌دهنده راه زیگموند فروید می‌داند، در می‌یابیم که ساختار روانی ناخودآگاه آدمی از سه عامل نام، گمان، و نماد یا نشان شکل گرفته و این چون سه حلقه درهم رفته‌اند که با پارگی هرکدام دو عامل دیگر از هم جدا می‌شوند. آدمی با هر نام‌گذاری «واقع» را گسترش می‌دهد. با تخیل و گمان، دنیای واقع را باز هم بازتر می‌کند و با سمبل و نشانه‌ها و واژه‌ها دریافت واقع را می‌تواند از نسلی به نسل دیگر برساند.

گوستاو یونگ روان‌کاو سوییسی و پدر روان‌کاوی تحلیلی در به‌کارگیری نشان و نماد و سمبل بسیار دور می‌رود تا آن‌جا که به مرزهای کیمیاگری می‌پیوندد.

سعدی نیز در پیش‌گفتار گلستان شعری به همین مضمون دارد:

ای برتر از خیال و قیاس و گمان و وهم وز هرچه گفته‌اند و شنیدیم و خوانده‌ایم

تیزنگری فردوسی در آن‌ست که با نام و جای ارزشی در ردیف کیهان و گردون سپهر و جان و خرد و اسباب زندگی آدمی یعنی روزی و راهنمایی می‌دهد. و از این‌جاست که راه خود را به‌یکباره از دیگران جدا می‌سازد:

ز نام و نشان و گمان برتر است

فردوسی نشان می‌دهد که مردم ابزار بایسته برای بالاتر از اندیشه رفتن را ندارند. سخن، نام، نشان و گمان، اوج دسترسی آدمی است. خداوند از نام و جایگاه برتر است. و به‌همین مناسبت است که می‌گوید:

به بینندگان آفریننده را نه بینی مرنجان دو بیننده را

ردپای اندیشه‌های ژاک لکان از راه‌های گوناگون امروزه در جهان روان‌کاوی بالینی و شناخت‌های فلسفی، نقد ادبی و هنری دیده می‌شود. گذشته از محیط‌های دانشگاهی، محیط‌های آموزشی و رسیدگی به کار روان انسان، چون بیمارستان‌های روانی، مؤسسه‌های روان‌درمانی، مجموعه‌ای از شبکه‌های انجمن‌های علاقمند به آثار ژاک لکان، در کشورهای مختلف به کار توسعه اندیشه او مشغولند. در واقع آموزش روانکاوان بالینی مدرسه او نیز در مدارس همین انجمن‌ها صورت می‌گیرد.

از نظر کار نظریه‌پردازی، افکار لکان در حیطه کار بالینی هر روزه به محک می‌خورد و مجموعه‌ای از نوشته‌های روان‌کاوان در تطبیق بررسی پیگیری روان‌کاوی افراد روان‌کاوی شونده هر روزه در اختیار علاقمندان قرار می‌گیرد. از سوی دیگر مقایسه آثار ژاک لکان و دیگر روان‌کاوان و به محک کشیدن این آثار در میدان کار بالینی نیز موضوع مورد مطالعه مؤسسات تحقیقی در سطح جهان است. نقد و بررسی آثار ادبی و هنری بر پایه اندیشه‌های ژاک لکان، امروزه فراگیر شده است

در سال ۱۹۵۳ ژاک لکان از انجمن روان‌کاوان بنیانگذاری شده توسط زیگموند فروید اخراج شد. از آن تاریخ به بعد بحث و مجادله میان پیروان آن انجمن که به فرویدین‌ها معروفند و ژاک لکان ادامه یافت. اساس اختلاف این دو اندیشه هم پایه‌های نظری دارد و هم پایه‌های بالینی و اجرایی.

واژه و به ویژه دال (تصویر صوتی واژه)، چون پایه ساختار ناخودآگاه نظریه ژاک لکان را حول محور خود شکل می‌دهد. اگرچه لکان ساختار روان را نیز چون زیگموند فروید بر همان سه پایه روان‌نژندی، روان‌پریشی و کژنهادی می‌گذارد، اما به تفسیر و تعبیر روان‌کاو در جلسات روان‌کاوی ارزش ویژه‌ای می‌نهد و سکوت روان‌کاو را به مدتی طولانی اجباری می‌داند. لکان به جلسات روان‌کاوی کوتاه مدت و متغیر اعتقاد دارد و تعداد جلسات را به دو یا سه در هفته محدود می‌کند. گرچه آموزش‌های اولیه ژاک لکان تحت تأثیر روان‌پزشکان مکتب فرانسوی روان‌پزشکی است ولی برای شکل دادن به اندیشه خود از این مکتب چندان باری با خود نمی‌برد.

از شخصیت پیچیده، پرکار و ویژه لکان در داستان‌های کوتاهی که شاگردانش از او در اینجا و آنجا نقل می‌کنند، پرده برداشته شده است. در انتهای کار لکان، زبان و تئوری او به پیچیدگی ویژه‌ای می‌رسد، گویی چون نقاشان مکتب انتزاعی به نوعی هنر انتزاعی در تدوین اندیشه‌اش می‌رسد. تشریح و توضیح آخرین سمینارهای او کاری نه چندان ساده است.

ادامه دارد

بخش نخست:

روان‌کاوی و فرهنگ (۱)

politics — Fri, 04 Jan 2013 10:01:15 +0000

حسن مکارمی

حسن مکارمی - در سه نوشتاری که زیر عنوان "روان‌کاوی و فرهنگ" خواهید خواند، بر آنم تا حوزه‌های روان‌شناختی شامل روان‌کاوی، روان‌پزشکی، روان‌شناسی و روان‌درمانی و نقش فرهنگ در ابعاد نظری و بالینی آنها را بشکافم.

این سه گفتار شامل این بخش‌ها هستند: پیشگفتار، چهار میدان روان‌شناختی روانکاوی، ره‌آورد زیگموند فروید، ره‌آورد ژاک لکان و روانکاوی کاربردی. در سلسله مقالات آینده نیز تلاش خواهم کرد که به نقش و تاٽیرات متقابل پژوهش‌های حوزه علوم انسانی و روان‌شناختی و روانکاوی در ایران و جهان، رابطه با دولت‌ها و ساختار اداری بپردازم.

پیشگفتار: بدون پرداختن به مفهوم روان‌شناختی و فرهنگ، سخن از روان‌کاوی عملا ناممکن است. به همین دلیل پس از بحث کوتاهی در مورد میدان‌های گوناگون شناخت روان آن‌هم به گونه‌ای فشرده به روانکاوی نظری و بالینی می‌پردازم و در انتها رابطه روان‌کاوی و فرهنگ را می‌شکافم. در گشایش سخن و برای روشن ساختن گفته‌ام، شایسته است به نامه‌نگاری بین اینشتین وفروید بپردازیم.

در سال ۱۹۳۲ آلبرت اینشتین که تجربه جنگ جهانی اول را پشت سر خود داشت در نامه‌ای به زیگموند فروید نگرانی خود را از وضع جهان بیان می‌کند: «آقای فروید عزیز آیا در مقابل فاجعه شوم جنگ راه نجاتی برای بشریت وجود دارد؟ چرا باید انسان‌ها این طور بی‌رحمانه همدیگر را بکشند؟ چرا تمام کوشش‌ها برای یک صلح پایدار به شکست منجر شده است؟ چرا انسان‌ها این قدر خون‌خوار وبی‌رحم هستند؟ چرا مردم اجازه می‌دهند دیکتاتورهای جانی ودیوانه از احساسات آنان سوءاستفاده کنند وآنان را تا مرز جنون و کشتن همسایگان خود به کار گیرند؟ آیا هدایت رشد روان انسان در جهتی که توان مقابله با جنون نفرت و نابودی را داشته باشد امکان‌پذیر است؟»

فروید پس از بحثی پیرامون تاریخچه جنگ به تحلیل نظریه خود می‌پردازد و می‌نویسد: «غرایز انسانی به دو گونه‌اند؛ غرایزی که خواهان صیانت نفس و وحدت زندگی هستند. این غرایز را عشقی یا تمایلات جنسی می‌نامند و غرایزی که خواهان نابودی و مرگ هستند. ما آن‌ها را در غریزه پرخاش‌گری و غریزه تخریب خلاصه می‌کنیم. به نظر می‌رسد که هیچ‌یک از این غرایز به تنهایی فعالیت نمی‌کنند. به طور مثال شخصی که عاشق می‌شود غریزه تصاحب و مالکیت و پرخاش‌گری هم در او تشدید می‌شود اما غریزه تخریب یا مرگ و ویران‌گری در درون هر موجود زنده‌ای فعال است و می‌کوشد موجود زنده را به تدریج ویران و متلاشی کند و حیات را به حالت بی‌جان برگرداند. درحالی‌که غریزه عشق وشهوت که قطب مخالف آن است، معرف کوشش‌های زندگی هستند. هدف ما محو کامل تمایلات پرخاش‌گرانه انسان‌ها نیست فقط باید سعی کرد این گرایش به گونه‌ای هدایت شود که به صورت جنگ بروز نکند. البته وضعیت مطلوب و دلخواه، اجتماعی است که در آن مردمانی هستند که زندگی غریزی خود را مطیع و مقهور حاکمیت خرد و عقل کرده باشند.

نمی‌توان تمام جنگ‌ها را در اساس محکوم کرد. تا زمانی که قدرتهایی وجود دارند که بی‌رحمانه آماده نابودی دیگرانند، دیگران نیز باید خود را برای جنگ مسلح کنند. از میان ویژگی‌های روان‌شناختی تکامل فرهنگی، دو وی‍ژگی از اهمیت زیادی برخوردارند. یکی قدرت‌یابی عقل که بر زندگی غریزی غلبه نموده است و دیگری درونی شدن تمایلات پرخاش‌گرانه با همه پیامدهای سودمند و تمام عواقب خطرناکش. تا کی باید انتظار داشت که مردم دنیا صلح طلب شوند؟ نمی‌دانم. تنها امید من به نگرش فرهنگی و دیگری ترس موجه از تاثیرات و پیامدهای جنگ است. هر چیزی که به تکامل فرهنگی یاری رساند وآن را تقویت و تسریع کند، بی‌گمان کاربردی مثبت علیه جنگ دارد...»

در همین مختصر عمق وسعت نگرش فروید روشن می‌شود . در پاسخ پرسش اینشتین، فروید به بررسی ژرف حیات می‌پردازد و تاریخ و پیدایش و رشد آدمی را با حضور لایه‌ای به نام تبلور فرهنگی انسان هم زمان می‌بیند. فروید به بازگشته‌های آدمی در روان او اشاره می‌کند که خود آن را ناخودآگاه می‌نامد. بیهوده نیست که در سال ۱۹۳۰ بالاخره جامعه بیدار می‌شود و فروید جایزه رسمی با ارزش گوته را برای مجموعه آثارش دریافت می‌دارد. جایزه‌ای که سالی یک‌بار به افرادی داده می‌شود که به افزایش فرهنگ یاری رسانده‌اند. ولی بزودی آثار فروید در آلمان به سرنوشت آتشناک کتاب‌های مارکس، برتولت برشت و دیگران دچار می‌شود.

فروید بر این باور است که با افزایش فرهنگ آدمی، می‌توان به جنگ با جنگ برخاست. او در نظریه خود از مفهوم سوبلیماسیون یا "بالا برشدن فرهنگی" سود می‌جوید. بالابر شدن را در برابر واژه تصاعد به کار گرفتم. زیرا واژه sublimation به‌مفهوم بالابر شدن هم در کاربرد علمی خود در میدان‌های شیمی و علوم وابسته و هم در زمینه کار روان‌کاوی بالینی به‌کار برده می‌شود.

از سويی خود واژه فرهنگ در زبان پارسی به‌تنهایی مفهوم بالابر شدن شناخت را می‌رساند. فرهنگ از پیشوند فر به معنی شکوه و شان و رفعت و هنگ به معنی سنگینی و وقار و قدرت و توانایی و توش و قوت، چون قدرت و توانایی رفیع و بالا.

نخستین بار فروید از این واژه برای آن سود برد، تا نشان دهد که در مراحل گوناگون راه‌پیمایی روان‌کاوی، فرد به مرحله «بالابر شدن» می‌رسد، به‌گونه‌ای که نیازهای جسمی او - جنسی، خوراکی...- جای خود را به نیازهای بالاتر (روانی) یا به‌گونه‌ای فرهنگی ؛ با همه ابعادش می‌دهند. اما نقش بالابر شدن فرهنگی در زمینه هنر چه می‌تواند باشد؟

گوش روان‌کاو بالینی، از نگاه شیفته چه می‌شنود؟ هنرمند می‌پرسد: «خوش‌تان می‌آید؟ کار من است». چه رابطه‌ای میان یک کار هنری و بالابر شدن فرهنگی وجود دارد؟ تکانه‌هایی که زندگی روانی ما را تنظیم می‌کنند، از مرجعی برخاسته و به‌سوی هدفی روان می‌گردند و تا ارضای ریشه‌های تولیدی خود ادامه می‌یابند. این تکانه‌های جسمی که از کالبد ما به سوی روان ما بر می‌خیزند، آنگاه که به پختگی برسند، هدف خود را تغییر می‌دهند. هدف در مرحله‌ای بالاتر از کالبد قرار می‌گیرد و ارضاء نیاز از زندگی روزانه کالبدی فراتر می‌رود. این پیام‌ها به دنبال «جای» تازه‌ای می‌گردند تا پیامی تازه را ارائه کنند و شاید یافته تازه‌ای را. به‌گونه دیگر این «هدف فراتر» واژه‌ها و مفاهیم دیگری را می‌طلبد.

نمونه‌ها فراوان‌اند. پیکاسو در کارهای خود به‌گونه‌ای نگاه آدمیان نخستین را بر خود و بر هستی دوباره‌سازی می‌کند. پیکاسو در صورت‌هایی که از آدمیان می‌سازد، چه در طرح و چه در تندیس، گویی آن نگاه نیاکان را بر خود و دیگر مردمان زنده می‌کند. گویی آن «جای تازه» را یافته است. سالوادور دالی جادوی خواب‌های رنگارنگ و زیبا را در کارهای خود به‌نمایش می‌گذارد. گویی پیش از او نمی‌شد باور داشت که آدمی می‌تواند در خواب‌های خود تا به این پایه جادوگر باشد. خواب‌هایی که زمان و مکان را آن‌گونه که در خواب می‌گذرد، چون خود خواب برپیش روی می‌گذارد. گویی پس از بازدید از نمایشگاه کارهای او، از خواب ناز و شیرینی بیدار می‌شویم.

وان گوگ آن نیروی درونی جهان واقع را بر کارهای خود می‌کشاند. همه‌چیز، میز و گل و درخت و پیراهن، همه‌چیز از خود نیروی زندگی می‌پراکنند. در کارهای او پیوند ماده و انرژی به‌چشم می‌نشیند. "گویا" نقاش اسپانیایی با آن همه ‌کار درخشان، از زندگی دربار و شکارهای گروهی و زیبایی تصاویر طبیعت آغاز می‌کند و در کار برجسته خود «تیرباران»، بی‌آنکه چشم‌های مرد تیرباران شده را ترسیم کند، «نگاه» او را به ما نشان می‌دهد. خوب که بشکافیم، به‌جای چشمان این مرد، "گویا" تنها دو لکه سیاه گذاشته است. هنر والای او در همین «جای‌گذاری» است. نگاهی در فاصله مرگ و زندگی از ورای دو لکه سیاه.

زیگموند فروید در شکافتن پدیده «بالابر شدن فرهنگی « می‌گوید که این فعالیتی است که ریشه در جنسیت دارد ولی از آن خالی شده است. این نیرو ازخودشیفتگی گذشته و به‌سوی ایده‌آل من یا نهایت من می‌رود. نیازهای کالبدی به بالاتر می‌روند، و به‌سوی آن نهایتی که «من» در تخیل خود پرورده است، ره می‌سپرند. این من در آرزوی ماست. دور از دسترس که در حالت کمال من به او خواهم رسید و بی‌گمان چنین موجودی در تخیل است نه در واقع. گویی کالبد و نیازهای آن جای خود را در دو مرحله، به خودشیفتگی و سپس به شیفتگی والاتر و نهایی می‌دهد، چون تجربه نرگس (نارسیس) که شیفته تصویر خود در آب می‌شود. این تصویر من در آینه به‌گونه‌ای هنرمند را در مقام دستگاه عکس‌برداری می‌نهد و کار او چون عکس، محصول این دوربین است. چنان‌که کیفیت عکس خبر از کیفیت دستگاه عکس‌برداری می‌دهد. چنین است که خودشیفتگی یعنی برتر شدن و والا شدن تولیدات این «من».

این‌ست شاید آن‌چه به‌گونه‌ای «استعاره‌ای» در لبخند ژوکوند داوینچی نقش بسته است. آن خودشیفتگی هنرمند بر بالابر شدن شاید پیش از برآمدن هنرمندان، در دوران هنرهای تجسمی پیش از زمان ما، تکامل هنر، در هر چه بیش‌تر واقعی نشان دادن دنیای بیرون بوده است. به‌گونه‌ای به کمال رساندن دستگاه عکس‌برداری. در این‌جا تصویر ناخودآگاه هنرمند از کالبد خود به‌گونه‌ای مستقیم در معرض تماشا است. پاسخی که هنرمند به این پرسش پایان ناپذیر می‌دهد: «من چگونه‌ام!»

چهار میدان روان‌شناختی

پیچیدگی‌های روان‌شناختی و حوزه‌های عملکرد آن به گونه‌ای بسیار مختصر و گذرا روان‌کاوی ، روان‌پزشکی، روان‌شناسی و روان‌درمانی. آنچه را به میدان روان‌شناختی مربوط می‌شود، می‌توان چنین نشان داد : کاربردِ کلمه «روان» در زبان پارسی معادل «PSY» در زبان‌های اروپایی را می‌توان نعمت زبان پارسی دانست. چه این کلمه، هم می‌تواند در قبال مفهوم «دستگاه روان» - یا ساختار عملکرد روان - مورد استفاده قرار گیرد و هم به عنوان پسوند و یا پیشوند برای کلیه مفاهیمی که به شکلی با روان سروکار دارند. از آن جمله‌اند روان‌کاوی، روان‌شناسی، روان‌پزشکی، روان‌درمانی یا روان‌شناختی. چرا که کلمه «روان» و در عین حال اسم مصدر فعل «رفتن»، این رابطه را به شکلی در جاری بودن مفهوم «روان» می‌رساند. به شکلی که «روان» هم در ما است، هم با ما است و هم در جایی دیگر. این مکان در اسطوره‌های ایرانی به شکلی زمین آسمانی است و در فرضیه‌های نوین روان‌کاوی مکتب لکان همان دیگر یا دیگری یا دیگران است.

اگرچه پیچیدگی‌های روان آدمی، مورد بحث تنها علوم به مفهوم امروزی آن نیست، ولی می‌توان آن‌چه که به شکل رسمی در محدوده علوم در دایره روان‌شناختی تعریف شده است را بر چهار گروه تقسیم کرد: روان‌پزشکی، روان‌شناسی، روان‌درمانی و روان‌کاوی. این تقسیم‌بندی به‌طور موقت به‌ما امکان می‌دهد تا در این مختصر میدان عمل‌کرد روان‌شناختی را بیش‌تر بشناسیم. شناخت آن‌چه که به روان مربوط می‌شود را روان‌شناختی بنامیم با این فرض که میدان کارمان را به زندگی روزمره و منطقه لمس محدود کنیم. چه محدوده شناخت روان، از طرفی به شناخت کلیه دستاوردهای انسانی، از اختراع کلام و خط تا عرصه اسطوره‌شناسی، هنر، ادبیات، از دورترین زمان‌ها تا به امروز بازمی‌گردد. در این میانه، فلسفه، عرفان، مذهب، باورهای مردمی، دعانویسی و جادو نیز جای دارند. از طرف دیگر، اگر بخواهیم چندان دور نرویم، روان‌شناختی تا دامنه زبان‌شناسی، انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی گسترده است و چون روان بر تن استوار است، روان‌شناختی تا عصب‌شناسی پیش می‌رود. در واقع روان انسان در میانه سه شاخص عمده گرفتار است: گذشته آدمی، آدمی در جمع دیگران و بدن آدمی و ساختار عصبی آن.

سعی می‌کنیم با تعریف چهار مفهوم کاربرد عملی روان‌شناختی و چند مثال مطلب را روشن‌تر کنیم:

۱- روان‌پزشکی، که به‌شکل تاریخی و در محدوده عمل‌کرد پزشکی است و شاخه‌ای است در دنباله پزشکی مغز و اعصاب. در روان‌پزشکی با تقسیم‌بندی بیماری‌ها بر اساس تظاهرات خارجی آن‌ها سر و کار داریم. هدف، تشخیص بیماری و درمان بیماری است. بیماری‌های روانی در محدوده روان‌پزشکی می‌توانند ریشه‌های خود را به نحوی از بدن، از سلسله اعصاب یا عملکرد ناقص مغز به همراه بیاورند. بیماری‌هایی که ریشه در عوامل مادرزادی دارند یا مشکلاتی که پس از تولد ایجاد شده است، چون ضایعه‌های مغزی، عدم کارکرد صحیح سیستم حافظه، سیستم تشخیص یا ساختار شناخت. در روان‌پزشکی امروزه برای درمان ناهنجاری‌ها، به ریشه‌یابی مشکلات جسمی- عصبی پرداخته از روان‌درمانی تا تغییر محیط ‌زیست، هنردرمانی و... استفاده کرده، به داروهای شیمیایی نیز جای ویژه‌ای در آرام کردن فضای ذهن بیمار می‌دهند. در اوایل قرن بیستم، هنوز بخش‌های بیماری‌های اعصاب و مغز و روان از هم جدا نبودند.

2- در روان‌شناسی، رفتار فرد مورد تحلیل است. رفتار فرد در خانواده، محیط آموزشی، محیط کار، با دوستان و آشنایان. لذا از این علم در هرجا که «رفتار فرد» به‌شکلی نقش دارد استفاده می‌شود، چون استخدام در مؤسسات، روابط عمومی، علوم آموزشی یا تنظیم رابطه فرد با دیگران یا در محیط اجتماعی. روان‌شناسی در حالت‌های بالینی فرد را در مقابل آینه‌ای از رفتارش با جامعه و دیگران قرار می‌دهد. روان‌شناسی در بازآموزی افرادی که یا به‌دلیل نقص مادرزاد یا حوادث و بیماری‌ها، دچار اختلالات رفتاری یا ذهنی هستند، نقش عمده‌ای دارد. فعالیت عمده دیگر روان‌شناسی در کلیه مسائل تحقیقی است که به علوم شناخت و علوم رفتاری وابسته است و از طرف دیگر، مطالعه مسائل اجتماعی بدون در نظر گرفتن رفتار فرد در مقابل اجتماع عملی نیست، (روان‌شناسی اجتماعی) – روان‌شناسی با کار گروهی بر دوباره فعال‌سازی فعالیت‌های ذهنی بیماران بسیار مؤثر است.

۳- روان‌درمانی. روان‌درمانی با پشتوانه تجربه و با استفاده از گفتگو تلاش دارد که فرد را به‌طور موضعی در مقابل ناهنجاری موضعی خود قرار داده و او را به راه‌حل قابل قبول هدایت کند. در پاره‌ای از موارد (و گاه که ضرور است)، روان‌پزشکان برای برطرف کردن ناهنجاری‌هایی از قبیل اضطراب‌ها، سرگردانی‌های موقت یا پریشانی‌های موقت، از روان‌درمانی سود می‌جویند.

۴- روان‌کاوی عملکرد جدیدی است با سابقه کم‌تر از صد سال. روان‌کاوی به گفتار فرد بر روی دیوان توجه دارد. روانکاو در رابطه فرد با ناخودآگاه او عمل می‌کند و حوزه عملکردش چون قرار دادن آینه‌ای است در مقابل گفتار فرد تا از این طریق و در طولانی مدت (معمولا بین ۵ تا ۱۰ سال) فرد از طریق بازگویی آن‌چه به ذهنش می‌رسد (تداعی آزاد)، بر شیوه کارکردِ ناخودآگاه آگاهی یافته و در این میان به ریشه ناهنجاری‌های احتمالی رفتار خود دست یابد. بسیاری از ناهنجاری‌ها در شناختِ ریشه خود «حل» می‌شوند. روان‌کاوی از طرف دیگر به شناخت قدرت‌های درونی خفته فرد یاری می‌رساند و امروزه یکی از مهم‌ترین موارد استفاده روان‌کاوی در جوامع غربی است. چون نوعی آماده سازی برای حرکت به سمت و سویی دیگر با شناخت عمیق‌تر از نقاط ضعف و قدرتِ خود، چون ملوانی که با افزودن قدرتِ دید خود، کشتی خویش را در توفان‌ بهتر هدایت می‌کند.

آموزش روان‌کاوی را بیش‌تر به آموزش استاد- شاگردی تعبیر می‌کنند. چرا که اگر روان‌کاو خود از مرحله دیوان و اقدام به کاوش روان- یا ریشه‌کاوی «ناخودآگاه» خود نگذشته باشد، چگونه می‌تواند راهنمای فرد دیگر باشد. در روان‌کاوی، با دو پدیده روبرو هستیم: روان‌کاوی بالینی و روان‌کاوی کاربردی. می‌توان براساس نظریه‌های روان‌کاوی نوشته‌ها، گفتار و آثار هنری را کاویده و زاویه جدیدی در مقابل شیوه تحلیل و تعبیر هنر و ادبیات گشود. از این روست که امروزه در بسیاری از موسسات آموزشی، دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقی، روان‌کاوان در گروه‌های تحقیقی عضویت دارند.

مثالی بزنیم: زندگی روزمره یک خانواده را در نظر بگیریم، آقا و خانم «میم» و دو فرزندشان اول و دوم. پدر آقای میم دچار فراموشی است. تحت نظر یک روان‌شناس متخصص، هفته‌ای سه روز با تمرین تلاش دارد با این مشکل مبارزه کند.

خانم میم، از چهار سال پیش به این طرف پس از مشاهده عوارض روان‌نژندی - ترس بیهوده و دائم- تحت مداوای روان‌کاوی است؛ هفته‌ای سه بار روان‌کاو خود را می‌بیند و عملا وقت او بر روی دیوان و گفتار آن‌چه بر ذهنش می‌آید می‌گذرد. فرزند اول، بیست ساله و با سن عقلی ۸ ساله، دچار عقب افتادگی ذهنی است. روان‌شناس او را تحت نظر دارد و با مربیان او در تماس است. آقای میم، برای ترک اعتیاد به الکل، هفته‌ای دو بار روان درمان خود را می‌بیند، تا با گفتگو و کمک «کلامی» مرحله مشکل ترک اعتیاد را بگذراند.

فرزند دوم پانزده ساله، در نوشتن کلمه‌ها دچار مشکل است. روان‌شناس مدرسه‌اش در حال مطالعه است تا او را برای آزمایشات جدی‌تر به بخش اعصاب و روان اعزام کند تا مطمئن شود که ریشه مشکل او از ارگان‌های عصبی نیست. می‌بینیم که چگونه، فرد، جسم، روان و محیط پیرامون او مجموعه پیچیده‌ای را می‌سازد که در هر مرحله از ناهنجاری‌ها و مشکلات به تخصص ویژه‌ای نیازمندیم.

چگونه می‌توان امروزه در زمینه‌های فوق به تخصص دست یافت؟ برای پاسخ به این سوال مناسب است که حوزه‌های روان‌شناختی را به زیرحوزه‌های تحقیقاتی- نظری، بالینی (کلینیکی) و رفتاری تقسیم کنیم. روان‌پزشک در دو حوزه تحقیقی و بالینی فعال است. روان‌شناس در هرسه حوزه فعال است، با این اختلاف که در مرحله بالینی نیازمند همکاری روان‌پزشک است. روان‌درمان در حوزه‌های تحقیقی و رفتاری بی‌نقش است و تنها به‌طور موضعی به ناهنجاری‌های روانی می‌پردازد. روانکاو عملا در حوزه بالینی فعال است و نقش او در حوزه‌های رفتاری و تحقیقی بیش‌تر بر اساس انتقال تجربیات بالینی است. روانکاو به ساختار ناخودآگاه فرد می‌پردازد، با نتیجه‌ای در طولانی مدت.

روانکاوان را بیش‌تر با حفاران باستان‌شناسی مقایسه کرده‌اند که علاوه بر شناخت نظری و علمی، نیازمند نوعی صبر، حوصله، پشتکار و نیز فرهنگ غنی و عمومی‌اند. رابطه روان‌کاوی، روان‌پزشکان، روان‌شناسان و روان‌درمانان با سازمان‌ها و موسسات اداری و درمانی در جوامع گوناگون یکسان نیست. به‌عنوان نمونه، روان‌کاوی در آلمان جزو خدمات بیمه‌های درمانی است. در آمریکا موسسات فراوانی در کنار موسسات رسمی آموزشی- تحقیقی پزشکی به تحقیقات روان‌کاوی می‌پردازند. در صورتی که مثلا در فرانسه، نه تنها روان‌کاوی در محدوده بیمه‌های درمانی قرار ندارد، بلکه موسسات تحقیقی موجود نیز از تعداد انگشتان دست فراتر نمی‌روند.

روان‌شناسی تحلیلی: پیروان یونگ که با تکیه بر مفهوم انسان و سمبل‌هایش و با اعتقاد به حضور نوعی نا خودآگاه جمعی ، تلاش دارند با استفاده از یادآوری خواب‌ها و تعبیر سمبل‌های وابسته به آدمی به گونه‌ای درون درون را بشکافد.

سکسولوژی: سکسولوژی که در عمل آن را سکسوتراپی می‌نامیم به اختلالات رفتار جنسی می‌پردازد و گذشته از جنبه فیزیولوژیک ، بخش عمده کارکرد را به روان و فرهنگ مربوط می‌داند، با این پیش‌فرض که رفتار جنسی آدمی از نظر بیولوژیکی همان رفتار عموزادگان پیشین آدمیان است و همه این گوناگونی و تنوع و غنای روابط جنسی ، حاصل صدها هزار سال کار فرهنگی آدمیان است. لذا عمده مشکلات و اختلالات، ریشه در روان و فرهنگ دارد. گاه زیگموند فروید را یکی ازبنیان‌گذاران سکسولوژی می‌شناسند.

دکتر حسن مکارمی

پاریس، پاییز ١٣٩١

خودارضایی، کشف دوباره تن

Maryam — Mon, 26 Dec 2011 14:24:08 +0000

پریسا کاکایی

پریسا کاکایی- آیا خودارضایی یک بیماری است؟ گناه محسوب می‌شود یا نشانی از انحطاط اخلاقی است؟ چند درصد از مردم خودارضایی می‌کنند؟ آیا ازدواج درمان خودارضایی است؟ جامعه این عمل را چگونه قضاوت می‌کند؟

بیشتر مردم کم‌و‌بیش، لمس بدن و مفهوم خودارضایی را تجربه کرده‌اند. آن‌ها با تحریک آگاهانه یا ناآگاهانه آلت جنسی به لذت جنسی و همچنین ارگاسم یا انزال دست می‌یابند و‌ گاه با احساس آمیخته به گناه و شرم ناشی از آموزه‌های فرهنگی، اجتماعی و دینی باز به تکرار آن می‌پردازند یا آن را ترک می‌کنند. برخی اما آگاهانه و مطمئن‌تر، از وسایل جنسی (sex toys) کمک می‌گیرند. یعنی امکانات نوین را برای تجربه یک لذت جنسی به کار می‌گیرند.

شکل عمل یا وسیله هرچه هست، خودارضایی بیشتر در غیاب شریک جنسی اتفاق می‌افتد، اما این یک قاعده ثابت نیست و می‌تواند بخشی از تنوع ارتباط جنسی دو فرد نیز باشد. خلاصه آنکه، خودارضایی تنها به افرادی که تنها هستند تعلق ندارد بلکه روشی برای دستیابی به لذت جنسی است که در میان زن و مرد، مجرد و متاهل، همجنس‌گرا و دیگرجنس‌گرا و پیر و جوان طرفداران خود را دارد.

استدلال‌های موافق و مخالف

همیشه بحث‌های زیادی در مورد خودارضایی مطرح بوده است و بسیاری در جهت تقبیح این عمل، آن را عامل مشکلات روانی و فیزیکی دانسته‌اند. از سوی دیگر، این مباحث، واکنش محققان و متخصصان امور جنسی، همچنین بهداشتی و پزشکی را نیز با خود به همراه داشته است. موافقان خودارضایی، نقدهای موجود را بیشتر اخلاقی و مذهبی دانسته‌اند و منبع علمی و اثبات شده‌ای برای آن‌ها قائل نیستند. به‌طور مثال حامیان استدلال‌های مبنی بر لرزش دست ناشی از خودارضایی، کبودی زیر چشم، امکان ناتوانی جنسی در آینده و مسائلی از این دست، تاکنون برای اثبات مدعای خود هیچ تحقیق علمی مبتنی بر آمار و بررسی گروهی از افراد در بازه زمانی مشخص ارائه نداده‌اند و تنها به روایات، احادیث و توصیه‌های مذهبی به عنوان منابع معتبر، بسنده می‌کنند.

دیدگاه مذهبی، خودارضایی را یک عادت بد آلوده به پنداری نادرست معرفی می‌کند که بر اثر آن فرد، دچار مشکلات جدی خواهد شد. این رویکرد، خودداری را به جوانان توصیه کرده است و از آن‌ها می‌خواهد خود را در معرض تصاویر، فیلم‌ها، اشخاص و عوامل تحریک‌کننده جنسی قرار ندهند تا بر اثر آن، افکار و امیال‌شان تحریک نشود. آنان را همچنین به ازدواج تشویق می‌کنند تا برای ارضای غرایزشان دست به اعمال شیطانی نزنند و با همسر خود همبستر شوند. بر اساس باور مخالفان خودارضایی، عدم باروری زنان یکی از نتایج این عمل محسوب می‌شود. در عین حال کسانی که به خودارضایی مبادرت می‌ورزند دچار احساس شرم، عدم اعتماد به نفس، گناه و خودکم‌بینی خواهند شد. همچنین بر همین اساس، خودارضایی موجب تحلیل انرژی و احساس ضعف می‌شود و حتی در زیبایی چهره نیز تاثیر می‌گذارد. کاهش قدرت حافظه، عدم تمایل به جنس مخالف، اختلال در سیستم عصبی و مرگ تدریجی سلول‌های عصبی ازجمله عوارض دیگری هستند که برای خودارضایی بر شمرده شده‌اند.

در مقابل، متخصصان ارتباط جنسی، روان‌شناسان و پزشکان، عملکرد خودارضایی را همانند سکس با یک فرد دیگر دانسته‌اند و کارکرد متفاوت و خاصی را برای آن تعریف نمی‌کنند. آن‌ها این عمل را بخشی از فعالیت جنسی دانسته‌اند و در مواردی، موجب دستیابی به سلامت و شناخت رابطه جنسی تلقی می‌کنند. خودارضایی به باور موافقان آن، کشف عملکرد جنسی هر فرد توسط خود اوست که می‌تواند در یافتن نقاط حساس و تحریک‌کننده موثر باشد و کیفیت ارتباط جنسی با یک فرد دیگر را افزایش دهد.

خودارضایی برای زنان، مزایایی بیش از لذت جنسی در بردارد. دکتر ناکتون، مدیر مرکز متخصصان اورولوژی برای سلامت جنسی واقع در سنت لوئیس، خودارضایی را یکی از روش‌های فعال‌سازی راه‌های عصبی مسئول تولید ترشح واژنی یا‌‌ همان لوبریکنت‌ها معرفی می‌کند

اگرچه مخالفان خودارضایی، میل جنسی را امری وابسته به محرک‌های محیطی قلمداد کرده که البته این محرک‌ها در جای خود موثر هستند، اما توصیه خاصی برای پذیرش غریزه جنسی به عنوان یک نیاز ذاتی در فرد نداشته است و ارضای آن را به ازدواج موکول می‌کنند. در حالی که سرکوب جنسی، خود یکی از عواملی است که می‌تواند به تنش‌های رفتاری یک انسان در زندگی فردی و اجتماعی منجر شود. همچنین بر اساس استدلال موافقان، احساسات منفی که به خودارضایی نسبت داده می‌شوند ناشی از خود عمل نیستند بلکه محصول باورهای فرهنگی، سنتی و مذهبی جامعه هستند که فرد را برای داشتن نیاز جنسی و ارضای آن مورد سرزنش و بازخواست قرار می‌دهند. این در حالی است که خودارضایی نیز مانند ارتباط جنسی، بخش خصوصی و تصمیم فردی زندگی هر انسان است که هیچ جامعه یا دین و باوری حق دخالت در آن را ندارد. ترس از قضاوت‌های اجتماعی، احساس شرم و انزوا را در فرد افزایش می‌دهد و او را در مورد خودارضایی دچار تناقض‌های اخلاقی، روانی و مذهبی می‌کند.

نکته مهم دیگر، توصیه برخی از متخصصان ارتباط جنسی و روان‌شناسان به مراجعان‌شان در رابطه با تجربه خودارضایی است. در برخی موارد مانند انزال زودرس مردان، دیرارضایی زنان، خشکی واژن و عدم وجود شریک جنسی، این متخصصان، خودارضایی را به عنوان یک تمرین و همچنین درمان مقطعی معرفی می‌کنند.

زنان و خودارضایی

با توجه به نبود آمار دقیق در مورد افرادی که در ایران خودارضایی می‌کنند، تنها می‌توان با نگاهی به آمار سایر کشور‌ها مانند "تحقیق زندگی اجتماعی و سلامت ملی آمریکا"این برداشت کلی را داشت که زنان کمتر از مردان خودارضایی می‌کنند. افسانه‌های موجود در تقبیح خودارضایی و شرح مضرات آن در مورد زنان گاه بیشتر و نگران کننده‌تر است. عدم توانایی بارداری، ضعف مدام، از دست دادن زیبایی، ناتوان شدن در ارتباط با مردان، از دست دادن توانایی جنسی به مرور زمان و آسیب پرده بکارت از جمله مضرات خودارضایی برای زنان شمرده شده‌اند.

همان‌طور که پیشتر نیز مطرح شد بسیاری از ادعاهای فوق به ویژه در مورد زنان، بی‌اساس هستند و قابل اثبات نیستند، اما مسئله‌ای که بسیار مطرح می‌شود و برخی از دختران مجرد و باکره نیز از آن واهمه دارند، از دست دادن پرده بکارت است. در حالی که خودارضایی الزاماً به معنای ورود یک شیئی خارجی یا انگشت به داخل واژن نیست بلکه می‌تواند با تحریک اندام خارجی جنسی به ویژه کلیتوریس صورت بگیرد و به لذت جنسی منجر شود. در این صورت هیچ اتفاقی برای پرده بکارت نخواهد افتاد. از جهت دیگر، خودارضایی به عنوان یک گزینه در شرایطی که احتمال انتقال بیماری‌های مقاربتی یا بارداری وجود دارد، می‌تواند کاملاً امن و بی‌خطر باشد.

فراموش نکنیم که خودارضایی برای زنان، مزایایی بیش از لذت جنسی در بردارد. دکتر ناکتون، مدیر مرکز متخصصان اورولوژی برای سلامت جنسی واقع در سنت لوئیس، خودارضایی را یکی از روش‌های فعال‌سازی راه‌های عصبی مسئول تولید ترشح واژنی یا‌‌ همان لوبریکنت‌ها معرفی می‌کند.این امر در مورد زنانی که به دلایلی چون بالا رفتن سن دچار تغییرات هورمونی شده‌اند یا بر اثر درمان‌های شیمیایی بیماری‌هایی چون سرطان و همچنین عدم وجود شریک جنسی خشکی واژن را تجربه می‌کنند می‌تواند موثر واقع شود و به نرم شدن واژن کمک کند.

در مجموع، خودارضایی برای زنان، راهی برای کشف زنانگی است. مدت زمان، شکل تحریک و ارضای جنسی زنان با مردان متفاوت است و تنها به اندام جنسی محدود نمی‌شود. خودارضایی، به نوعی کشف جغرافیای تن است که طی آن نقاط حساس و تحریک‌کننده توسط خود زن یافت می‌شود و می‌تواند با شریک جنسی به اشتراک گذاشته شود. این عمل، بخشی از سلامت جنسی است که می‌توان بدون استرس، نگرانی زمان، تظاهر به ارضا شدن و به عنوان یک گزینه از آن لذت برد.

خطوط قرمز

اگرچه خودارضایی بخشی از عملکرد جنسی محسوب می‌شود، اما باید توجه داشت اگر مانند هر رفتار دیگر به صورت افراطی در پیش گرفته شود و به هر شکلی زندگی فردی، اجتماعی، شغلی و تحصیلی فرد را دچار اختلال کند، اگر تبدیل به یک عادت شود که نپرداختن به آن موجب استرس در فرد شود و یا به عنوان جایگزین ارتباط جنسی با شریک جنسی در پیش گرفته شود، می‌توان به عنوان یک اختلال به آن نگاه کرد. فراموش نشود افراد متاهل و کسانی که شریک جنسی دارند نیز به خودارضایی اقدام می‌ورزند، اما این به معنای جایگزین شدن نیست بلکه بخشی از زندگی جنسی فرد را تشکیل می‌دهد.

پدرم، بانک اسپرم

Tue, 18 Jan 2011 17:45:07 +0000

فروغ.ن.تمیمی

فروغ.ن.تمیمی - پدر واقعی من کیست؟ چه شکلی است؟ آیا من شبیه او هستم؟ حتماً خواهر و برادرهای دیگری هم دارم. خیلی دلم می‌خواهد پدرم را پیدا کنم. شاید او هم همین دور و برها زندگی می‌کند و گاهی هم در خیابان به هم برمی‌خوریم!

اگر مادری به فرزندش بگوید که برای بارداری از بانک نگهداری اسپرم یا نطفه‌ی مردانه کمک گرفته و نمی‌داند که پدرواقعی فرزندش کیست، حتماً دختر یا پسرش او را با اینگونه سئوالات کلافه می‌کنند. این معضلی است که چنین مادرانی اغلب با آن روبه‌روهستند. بیشتر بچه‌هایی که نمی‌دانند پدر واقعی‌شان کیست و هرگز پدرخوانده‌ای هم درزندگی نداشته‌اند، در بزرگسالی بیشتر در معرض بحران‌های روحی قرار دارند.

درباره‌ی نقش تکنولوژی مدرن در تغییرراه و رسم زندگی و سنت‌ها بسیار گفته و نوشته‌اند. تکنولوژی پزشکی سبب دگرگونی بنیادی در مسئله‌ی تولید مثل انسان و سنت‌های فرهنگی مربوط به آن شده است. اکنون بیش از پنج دهه از ایجاد بانک اسپرم در بیشتر کشورهای غربی می‌گذرد و بیش از چهارمیلیون نوزاد در سراسر دنیا با استفاده از بانک اسپرم به دنیا آمده‌اند. اکثریت این کودکان هرگز به راز تولد خود پی نبرده‌اند و نمی‌دانند که پدر واقعی آنها کیست.

در یک برنامه‌ی تلویزیونی در شبکه‌ی سه هلند، دو دختر جوان که خیلی شبیه به هم هستند شرکت دارند. آنها مدتی که است که تصادفاً همدیگر را پیدا کرده و با آزمایش خون فهمیده‌اند که باهم خواهرند. یکی از آنها چندی پیش با چاپ مقاله‌ای در روزنامه برای پیدا کردن پدرش تقاضای کمک کرد. بیست و پنج سال پیش مادرش با استفاده از بانک اسپرم حامله شد تا او به دنیا آید. چاپ این مقاله باعث شد که خواهرش با دیدن عکسش در روزنامه به علت شباهت فوق‌العاده‌ای که به هم دارند، با او تماس بگیرد. این دو حالا می‌دانند که تصادفاً مادران‌شان با استفاده از اسپرمای یک مرد باردار شده‌اند و حالا هردوشان خواهان تماس با مردی هستند که پدر واقعی‌شان است.

خواهرها با خنده به مجری برنامه می‌گویند ما نه فقظ شباهت ظاهری به هم داریم بلکه حالا متوجه شده‌ایم که خیلی از رفتارها و کارهای‌مان هم شبیه به هم است. حتما این رفتارها را از پدرمان به ارث برده‌ایم و ما حتماً خواهر و برادرهای دیگری هم داریم!

در همین برنامه آقای میان‌سالی هم شرکت دارد. او یکی از کسانی است که در سی‌سال گذشته داوطلبانه با برنامه‌ی کمک به افراد خواهان اسپرم همکاری کرده است.

او می‌گوید که بیش از چهل و پنج زن با استفاده از اسپرم‌هایش باردار شده‌اند و او ممکن است حتی پدر شصت تا بچه باشد. حال تصمیم دارد با کمک سازمان‌های مربوطه آنها را پیدا کند!

این آقا به این نتیجه رسیده که آن بچه‌ها حق دارند بدانند پدر واقعی‌شان کیست؟ او خودش هم سخت کنجکاو است که نشانی ازخود را در آن بچه‌ها بیابد!

هرساله هزاران زن در سراسر دنیا با استفاده از اسپرم مرد دیگری به جز همسرشان باردار می‌شوند. افزون بر آن صدها نفر از آنها تنها هستند و برای مادرشدن به بانک اسپرم مراجعه می‌کنند؛ مادرانی که خواهان استفاده از اسپرم مردی برای بارداری هستند حتی می‌توانند از قبل جنس نوزاد را هم تعیین کنند. یکی از مشتریان پروپاقرص بانک‌های اسپرم زنان همجنسگرا هستند.

مردان دهنده‌ی اسپرم به شکل قانونی هیچ مسئولیتی در قبال نوزاد متولد شده ندارند. تا سال ۲۰۰۴ اسپرم دهندگان می‌توانستند ناشناس بمانند و بسیاری از افراد هرگز نمی‌توانستند بدانند پدر واقعی آنها کیست.

در حال حاضر این قانون در چند کشور از جمله هلند لغو شده است و افرادی که اسپرم خود را به بانک اسپرم اهدا می‌کنند باید تمام مشخصات‌شان را هم ثبت کنند. زیرا بر اساس قانون جدید و با درنظر گرفتن مسائل انسانی هر بچه باید این حق را داشته باشد که بداند پدر واقعی‌اش کیست.

این روزها با استفاده از آزمایش دی‌.ان.‌آ می‌توان به سرعت به کسانی که خواهان شناسایی پدر واقعی‌شان هستند کمک کرد و دی‌.ان.‌آ آنها را با دی‌.ان.‌آ تمام اسپرم‌های موجود در بانک اسپرم مقایسه کرد.

یک برنامه‌ی تلویزیونی در هلند به همین منظور به یک تحقیق گسترده در این مورد اقدام کرده تا یک بار به تمام افرادی که خواهان آشنایی با پدر اصلی‌شان هستند کمک کند و با استفاده از امکانات رسانه‌ای پدرشان را پیدا کند.

دادن اسپرم داوطلبانه است و مردان درقبال آن وجهی دریافت نمی‌کنند. با پیشرفت تکنولوژی حتی می‌توان بیشتر از دو دهه هم آن را در فریزرهای مخصوص نگاه داشت.

چندی پیش در انگلستان نوزادی سالم از اسپرمایی که بیست و یک سال نگهداری شده بود به دنیا آمد.

این روزها تهیه‌ی اسپرم از طریق اینترنت هم عملی است. البته افراد ذی‌نفع تمام مراحل قانونی را باید طی کنند. در بیشتر موارد مادر و پدر خواهان اسپرم اول چندبار با فردی که خواهان کمک به آنهاست ملاقات می‌کنند و درباره‌ی تاریخچه‌ی پزشکی، سلامتی، روحی و جسمی فرد مورد نظر تحقیق می‌کنند.

آدم اما با شنیدن حرف‌های مردی که در آن شوی تلویزیونی خواهان آشنایی با بچه‌های ندیده‌اش است به فکر فرو می‌رود. حرف‌ها و رفتار این آقا خیلی معمولی و منطقی به نظر می‌رسد. او خواسته به بقیه‌ی آدم‌ها کمک کند، ولی آیا این عجیب نیست که او سی‌سال پیش نه یک بار بلکه در طول ده سال چندبار به این کار اقدام کرده و حالا ممکن است شصت بچه داشته باشد. مردی که میان‌سال اما سرحال و روبه‌راه است. خوب اگر او تصادفاً با یکی از دختران ندیده‌اش آشنا شود و کار آنها به عشق و عاشقی بکشد چه؟ یا اگر دوتا ازبچه های او که از وجود پدر مشترک‌شان بی‌خبرند به طور تصادفی با هم آشنا شوند و با هم ازدواج کنند چه؟!

شما در این زمینه چطور فکر می‌کنید؟