محافظه کاران

تشدید محافظه‌کاری اصلاح‌طلبان دولتی

politics — Mon, 22 Oct 2012 08:43:23 +0000

کورش عرفانی

کورش عرفانی − فشارهای خارجی و بحران‌های داخلی مسیری را در مقابل حکومت ایران قرار داده است که عدم حرکت در آن به آسانی ممکن نیست. به‌نظر می‌‌رسد که تغییری اجباری در راه است، این را همه می‌دانند و پذیرفته‌اند، اما چه نوع تغییری؟ این را کسی نمی‌داند و برای همین بازار احتمال و فرضیه باز است. برخی جنگ و برخورد نظامی را در چشم‌انداز می‌بینند، بدون آن که قادر باشند زمان و آینده‌ی این سناریو را ترسیم کنند. دیگران به احتمال سقوط اقتصاد ایران و آغاز شورش‌ها باور دارند، ولی برای این فرض نیز بسیار کم هستند کسانی که بتوانند فردای شورش‌ها را تصور کنند.

در این میان بعضی هنوز و به اصطلاح برای پرهیز از دو مورد نخست، بر این امیدند که شاید از دل خود نظام عقلانیتی برخیزد و این کشتیِ گرفتار در توفان را به ساحل سلامت برساند. این نوشتار به بررسی سومین احتمال می‌پردازد.

در یک تقسیم‌بندی کلی و کلیشه‌وار می‌توان مجموعه ‌مخالفان حکومت را - که در اینجا برای تدقیق در بحث از آن به عنوان «اپوزیسیون» یاد نمی‌کنیم - به سه گرایش تقسیم کرد: گرایشی که تغییر را در نبودن این نظام می‌داند، گرایشی که تغییر را تنها با حفظ نظام ممکن و مناسب می‌داند و سرانجام گرایش بینابین که منتظر است ببیند کدام یک از آن دو، دست بالا را دارد تا با آن همراهی کند. گرایش نخست را برانداز، گرایش دوم را محافظه‌کار و گرایش سوم را مصلحت‌اندیش می‌نامیم تا بتوانیم بحث را به پیش بریم. در اینجا فقط به گرایش دوم و به‌ویژه بخش داخل کشوری آن می‌پردازیم و محافظه‌کاری آن را در این می‌بینیم که حفظ تمامیت نظام را جزیی از وجود و کارکرد خویش می‌داند.

محافظه‌کاران مخالف

این گرایش به‌طور کلی بیانگر یک طیف است که به صورت عمده در نظرات جریان اصلاح‌طلبان تبلور می‌یابد. گفتیم طیف و نه جریان، زیرا طیف، به طور معمول دربرگیرنده‌ جریان‌های مختلفی است که به‌طور عمومی در یک راستا حرکت می‌کنند. طیف وسیع‌تر از جریان است و می‌تواند تفاوت‌ها و مشابهت‌ها و البته نه تضادها و تناقض‌ها را در خود داشته باشد. طیف محافظه‌کار، جریان‌های خارج کشوری و درونی اصلاح‌طلبان و شبه اصلاح‌طلبان، ناراضیان وفادار به نظام و تمامی شخصیت‌ها و حرکت‌های مشابه را در خود جای می‌دهد. این طیف دارای این مخرج مشترک است که انحلال و پایان بخشیدن به نظام جمهوری اسلامی را جزیی از ضرورت تغییر در وضعیت ایران نمی‌داند بلکه برعکس، شانس تغییر را در صورت حفظ نظام قابل توجه می‌شمارد. نظام بی‌تغییر را چندان دوست ندارد، تغییر بی نظام را هم نمی‌خواهد. نظام را با تغییر می‌طلبد و تغییر را هم با نظام.

طیف محافظه‌کار حضور مردم در خیابان را فقط به طور گزینشی و هدایت‌شده می‌خواهد. به حضور حساب شده‌ی فراخوانی باور دارد نه حضور خودجوش و برخاسته‌ از دل جامعه. فراخوان مورد نظرش هم آن است که از جانب خودی‌ها صادر شده باشد: مثلا از سوی "جنبش راه سبز امید". از فراخوان‌های برخاسته از ورای طیف خویش پشتیبانی نمی‌کند و آنها را به چشم خطرساز و منفی می‌بیند. طیف محافظه‌کار شاکی و ناراضی است اما به‌صورت تعیین مرز شده و حاضر نیست به هیچ بهانه‌ای خطوط قرمزی را زیر پا بگذارد که او را در کنار «براندازان» قرار می‌دهد.

جریان محافظه‌کار بر این باورست که کل نظام بد نیست، بلکه عناصر و اجزایی از آن بد است. تمام رفتارهای نظام قابل سرزنش نیست، که برخی از آنها این‌گونه است. همه‌ سران نظام طرد شدنی نیستند، بعضی از آنها چنین‌اند. با این پیش شرط‌ها، این طیف نتیجه‌ می‌گیرد که تغییر نظام فکر خوبی نیست، تغییر در نظام مناسب است. این یعنی حفظ ساختارهای بنیادین نظام و تلاش برای اصلاح و تعمیر از درون آن‌ها در یک روند تدریجی و مدیریت‌شده. سعید حجاریان، از نظریه‌ پردازان این طیف، این راهکار را در فرمول «فشار از پایین و چانه‌زنی از بالا» خلاصه کرده بود.[1] روش تغییردهی مطلوب، چانه‌زنی دانسته می‌شود نه استفاده از نیروی پایین برای تغییر در بالا.

طیف محافظه‌کار حضور مردم در خیابان را فقط به طور گزینشی و هدایت‌شده می‌خواهد. به‌حضور حساب شده‌ی فراخوانی باور دارد نه حضور خودجوش و برخاسته‌ از دل جامعه. فراخوان مورد نظرش هم آن است که از جانب خودی‌ها صادر شده باشد: مثلا از سوی "جنبش راه سبز امید". از فراخوان‌های برخاسته از ورای طیف خویش پشتیبانی نمی‌کند و آنها را با چشم منفی و خطرساز می‌بیند. طیف محافظه‌کار شاکی و ناراضی است اما به‌صورت تعیین مرز شده و حاضر نیست به هیچ بهانه‌ای خطوط قرمزی را زیر پا بگذارد که او را در کنار «براندازان» قرار می‌دهد.

چندی پیش محمدرضا خاتمی، برادر محمد خاتمی رئیس جمهور سابق نظام، در گفت‌وگویی با روزنامه اعتماد «خطوط قرمز اصلاح‌طلبان» را «براندازی نظام» خواند و تاکید کرد «ما پرچم براندازی را برای همیشه در جبهه اصلاح‌طلبان پایین کشیده‌ایم.» او آب پاکی روی دست تمام کسانی ریخت که به‌نوعی پتانسیل تغییر مسیر اصلاح‌طلبان به سوی جریان برانداز باور داشتند وگفت:

«من این نکته را می‌خواهم صریحا اینجا اعلام کنم و این دندان طمع را از همه بکشم. من اعلام می‌کنم که در هیچ زمانی اصلاح‌طلبان برای براندازی این نظام هیچ‌گونه اقدامی نخواهند کرد و مخالف جدی آن هستند».[2] دو بار تاکید وی بر هیچ، یکی برای زمان و دیگری برای اقدام قابل توجه است.

براندازی: تابوی ناشکستنی اصلاح‌طلبان

سخنان محمدرضا خاتمی، از چهره‌های شاخص جریان اصلاح طلب در طیف محافظه‌کاران به خوبی نشان می‌دهد که بین دو عنصر حفظ یا تغییر در نظام، آن چه اصل و مهم و اساسی است «حفظ» نظام است. این که تغییر یا اصلاح در نظام ضروری باشد یک گزینه است نه یک اجبار؛ یک ارجحیت است نه یک ضرورت. آن‌چه برای آنان، اجباری و ضروری جلوه می‌کند نگهداری و نگهبانی نظامی است که خود از دل آن برخاسته‌اند، در شکل‌دهی به آن نقش داشته‌اند، به آن وابستگی‌های مادی و غیر‌مادی دارند و در یک کلام، به آن احساس تعلق وجودی می‌کنند.

وی در همین گفتگو، تفکیک میان ضرورت و گزینه را به روشن‌ترین طریق ممکن بیان می‌کند و می‌گوید: «اصلاح‌طلبان تمام تلاش‌شان را می‌کنند که این نظام را اصلاح کنند، اما اگر نظام اصلاح‌پذیر نبود و اصلاح نشد وارد فاز دیگری نخواهند شد».[3] آیا این همان خط قرمزی است که از آن سخن رفت؟ اینجا ممکن است پرسیده شود که پس اصلاح‌طلبان در صورت به بن بست رسیدن در‌خواست‌های خود چه‌کار خواهند کرد. آیا باز هم راهکار دیگری که به هر روی در ضدیت با نظام نباشد را خواهند یافت؟ آیا به امید آن که سرانجام نظام را اصلاح کنند به تلاش مستمر ادامه خواهند داد؟

برای درک هر چه بهتر سیاست محافظه‌کارانه اصلاح‌طلبان باید به باور عمیق و ریشه‌دار آنها درباره‌ی نظام پی ببریم و آن، اعتقاد واقعی به مشروعیت نظام است. همان مشروعیتی که نمی‌خواهند با یک منبع مشروعیت دیگر، یعنی حضور دوباره‌ مردم در قالب یک قیام برانداز یا یک انتخابات آزاد، تعویض کنند. به همین دلیل نیز دبیرکل سابق حزب مشارکت بر این امر تاکید می‌کند که «ما شدیدترین انتقادات را داریم و آن‌ها را عنوان می‌کنیم اما این انتقادات را به نظام نسبت نمی‌دهیم، چون فکر می‌کنیم این نظام برآمده از خواسته‌های ملی مردم این کشور است و همه ما برای تحقق این نظام زحمت کشیده‌ایم.»

محمدرضا خاتمی در پاسخ به این سوال نیز قاطعانه می‌گوید:«ممکن است گوشه‌گیری و سکوت پیشه کنند یا به دنبال کار و زندگی خود بروند».[4] به عبارت دیگر، او روشن می‌سازد که آنها در نهایت مبارزه و مخالفت و یا هر چیز دیگری که نامیده می‌شود را تعطیل کرده و «به دنبال کار و زندگی خود» می‌روند. یعنی نظام کار خود را می‌تواند به پیش برد و از بابت جریان اصلاح‌طلبان نگرانی نداشته باشد. هم اوست که در ادامه می‌افزاید: «اصلاح‌طلبان در عرصه سیاسی که ارتباط با حاکمیت پیدا می‌کند، هیچ‌وقت، تاکید می‌کنم هیچ‌وقت وارد فاز براندازانه نخواهند شد. ما پرچم براندازی را برای همیشه در جبهه اصلاح‌طلبان پایین کشیده‌ایم».[5] «برای همیشه» می‌خواهد بگوید که روی این جریان برای تبدیل شدن به یک حرکت برانداز حساب نکنید.

ریشه‌های انحلال‌گریزی نزد اصلاح‌طلبان

برای درک هر چه بهتر چرایی اتخاذ این سیاست باید به باور عمیق و ریشه‌دار اصلاح‌طلبان دولتی (سابق) درباره‌ی نظام پی ببریم و آن، اعتقاد واقعی به مشروعیت نظام است. همان مشروعیتی که نمی‌خواهند با یک منبع مشروعیت دیگر، یعنی حضور دوباره‌ مردم در قالب یک قیام برانداز یا یک انتخابات آزاد، تعویض کنند. به همین دلیل نیز دبیرکل سابق حزب مشارکت بر این امر تاکید می‌کند که «ما شدیدترین انتقادات را داریم و آن‌ها را عنوان می‌کنیم اما این انتقادات را به نظام نسبت نمی‌دهیم، چون فکر می‌کنیم این نظام برآمده از خواسته‌های ملی مردم این کشور است و همه ما برای تحقق این نظام زحمت کشیده‌ایم.»

به عبارت روشن تر، این نظام از ماست و ما از این نظام هستیم، چگونه می‌توانیم این دو را از هم تفکیک و خود را به شکلی یا به‌نوعی در مقابل نظام قرار دهیم؟ او جایگاه جریان اصلاح‌طلبان را به خوبی در درون و نه در بیرون نظام ترسیم کرده و می‌گوید: «... در اینکه ما به این قانون اساسی که یک اصلش هم ولایت فقیه است، التزام داریم، تردیدی وجود ندارد».[6] به عبارت دیگر، اگر می‌خواهید بدانید که اصلاح‌طلبان کجای صفحه شطرنج سیاسی ایران ایستاده‌اند باید آن را در کنار مهره‌ی اصلی یعنی ولی فقیه نظام ببینید.

حتی در جریان جنبش سبز نیز، میرحسین موسوی در بیانیه‌های متعدد خود بر پایبندی به قانون اساسی جمهوری اسلامی به صورت روشن پای فشرده بود:« بنده به عنوان یک همراه جنبش عظیم سبز مردمی ... می‌اندیشیدم که تا اصلاحات لازم با تکیه براصول روشن که می‌توان آنها را از قانون اساسی استخراج کرد، صورت نگیرد‌، آب رفته به جوی باز نخواهد گشت.»[7]

دبیرکل سابق حزب مشارکت به‌طور صریح حتی وظیفه‌ی مردم را نیز در این باره تعیین کرده و حکم می‌کند که «عقیده من این است که مردم خواهان اصلاح هستند و می‌خواهند که روندها بهبود پیدا کند، اما خواهان زیر و رو شدن همه‌چیز نیستند».[8] آن‌چه برای وی و سایر نظریه‌پردازان این جریان نگرانی‌آفرین به‌نظر می‌رسد همانا «زیر و رو شدن همه چیز» است، امری که به گفته‌ی آنان، چنان‌چه قدری پایین‌تر خواهیم دید، باید از آن پرهیز کرد.

دیدگاه مشترک اصلاح طلبان دولتی

موضع‌گیری محمدرضا خاتمی یک نمونه منفرد نیست. کلیه چهره‌های شاخص جریان اصلاح‌طلبی در درون طیف محافظه‌کاران به این مهم باور دارند و بر آن تاکید می‌کنند. برادر وی نیز که رئیس جمهور سابق نظام بود به صراحت اعلام داشته است: «راهی به جز اصلاح‌طلبی نداریم و براندازی نمی‌خواهیم و با کسانی هم که آن را می‌خواهند رابطه نداریم.»[9] ماهیت محافظه‌کار چهره‌ی نخست جریان اصلاح‌طلبی را می‌توان در این سخن دید که « تازه اگر خدای ناخواسته اوضاع به‌هم بخورد وضع همه بدتر خواهد شد...باید همین چارچوب حفظ شود.»[10] به سخن دیگر، فرق نمی‌کند که نظام چه کرده و چه می‌کند و چه خواهد کرد، مهم این است که «اوضاع به‌هم» نخورد و «همین چارچوب حفظ شود.»[11]

این دو نمونه از دو برادر، می‌تواند با نمونه‌های دیگری کامل شود. به طور مثال می‌توان از محمد نوری‌زاد نام برد. از نزدیکان سابق ولی‌فقیه که مغضوب شد و اینک در ترکیب غریبی از فلسفه و سیاست و عرفان و افشاگری و خیرخواهی و نصیحت و تهدید و التماس و اتمام حجت و پیش‌بینی و پیش‌گیری به نوشتن نامه‌هایی به «رهبر عزیز» خود مشغول است تا شاید بتواند از سر خیرخواهی و با ابزار پند و اندرز، ولی فقیه نظام را به سازش و نرمش وادار سازد. وی دریچه دیگری را برای طیف محافظه‌کار گشوده است که بر مبنای آن می‌توان مبارزه با نظام را با رجوع به خود رهبر نظام به پیش برد! یعنی نیاز به ستیزه‌جویی و فعالیت براندازانه و امثال آن نیست. آن قدر باید بنویسید و بگویید تا شاید روزی دل «رهبر» به رحم آید و بدی‌ها را کنار گذارد و راه نیک پیش گیرد.

نوری‌زاد در سلسله نامه‌هایی که خطاب به «رهبر» نوشته است با آوردن ادله و استدلال‌های منطقی و احساسی و مذهبی و اخلاقی سعی کرده است که علی خامنه‌ای را از ادامه مسیری که در پیش گرفته بر‌حذر دارد. او گوش شنوایی نیافته و با وجود بارها «اتمام حجت» باز از نو آغازیده و نامه‌نگاری‌ها را ادامه داده است.

می‌توان از محمد نوری‌زاد نام برد. از نزدیکان سابق ولی‌فقیه که مغضوب شد و اینک در ترکیب غریبی از فلسفه و سیاست و عرفان و افشاگری و خیرخواهی و نصیحت و تهدید و التماس و اتمام حجت و پیش‌بینی و پیش‌گیری به نوشتن نامه‌هایی به «رهبر عزیز» خود مشغول است تا شاید بتواند از سر خیرخواهی و با ابزار پند و اندرز، ولی فقیه نظام را به سازش و نرمش وادار سازد. وی دریچه دیگری را برای طیف محافظه‌کار گشوده است که بر مبنای آن می‌توان مبارزه با نظام را با رجوع به خود رهبر نظام به پیش برد! یعنی نیاز به ستیزه‌جویی و فعالیت براندازانه و امثال آن نیست. آن قدر باید بنویسید و بگویید تا شاید روزی دل «رهبر» به رحم آید و بدی‌ها را کنار گذارد و راه نیک پیش گیرد.

وی در آخرین تلاش خود، به حربه وساطت متوسل شده است. او از «مراجع» می‌خواهد در این باره دخالت کرده و به «رهبر» گوشزد کنند که دست از سماجت اتمی خویش بردارد. وی امیدواری خود بر موثر بودن این راهکار را باز هم تکرار کرده و وارد پیش‌گویی و حدس و گمان‌های یقین‌نما شده است:« من معتقدم رهبر ما شب تا به صبح قدم می‌زند و دست بر دست می‌ساید تا مگر یک یا چند تن از مراجع ما آشکارا – و نه در پس درهای بسته – دست به ریش خود ببرند و عمامه از سر بگیرند و از رهبر بخواهند به انرژی‌های معطل کشور بسنده کنند و دست از انرژی هسته‌ای بکشند. من اطمینان دارم به‌ محض رخ دادن این میانجی‌گری، رهبر عقب خواهد نشست. با این احتجاج که من روی هر که را بر زمین بیاندازم، روی بزرگان و نخبگان دینی را بر زمین نمی‌اندازم. بیاورید جام زهر را.» [12]

این تصور نوری‌زاد فقط ناشی از خوش‌بینی یا ساده‌انگاری وی نیست، بلکه همان باوری‌ست که محمدرضا خاتمی نیز برای توضیح آن به قانون اساسی تمسک کرد. نور‌ی‌زاد، خامنه‌ای را که پرونده‌ی حقوق بشری وی برای مردم ایران و مراجع بین‌المللی تا حد زیادی روشن است، هنوز رهبر خود می‌داند و شک ندارد که کارهایی مانند «دست به ریش» بردن و «عمامه از سر» گرفتن کافیست تا بتواند «رهبر» را به راه راست هدایت کند.

وی و بسیاری از محافظه‌کاران مخالف نمی‌توانند در ورای تغییر رفتار رهبری خط راهبردی دیگری را به جامعه‌ی در بن‌بست گرفتار شده پیشنهاد دهند. از همین روی پیوسته فقط بر یک راهکار تاکید دارند و آن این‌که باید از درون خود نظام همه چیز درست شود. دید آنها نه ساختارگرایانه که فردگرایانه است و همه چیز را در شخصیت رهبر نظام خلاصه می‌کنند، بی‌خبر از آن که ولی‌فقیه نیز تمام سیستم نیست، جزیی از سیستمی است که با ابزارها و از کانال‌های مختلف، خطوط راهبردی بقای خود را به او نیز دیکته می‌کند. رهبر مهره‌ای مهم در ماشین نظام است، اما مهره‌ای است در کنار دیگر اجزای سیستم و نمی‌تواند جدا یا ضد آن عمل کند، کاری که حتی شاید سبب حذف‌اش توسط عناصر قدرتمندی مثل سپاه یا بازار شود.

به این ترتیب می‌بینیم که با بی‌توجهی آگاهانه یا ناآگاهانه به عوامل ساختاری، دیدگاه غالب جریان‌های طیف محافظه‌کار، دیدگاه «یا شانس و یا اقبال» است. یعنی تلاشی از سرِ امیدواری و آرزوی صرف و با شایدهای بسیار و بایدهای نه چندان دردسرساز. در این میان چیزی به اسم استراتژی تغییر نمی‌بینیم، تلاش‌ها در این حد است که «...آقایان یک یا علی‌ای بگویند و آشکارا بر این سخن متحد شوند.»[13] و اگر تلاش کردند و نشد « به دنبال کار و زندگی خود» بروند. شاید یکی از دلایل مشخص جدی گرفته نشدن این جریان در جامعه و ریزش گسترده‌ عقبه‌ی اجتماعی جریان محافظه کار هم همین باشد که هیج افقی در برابر حرکت آنها دیده نمی‌شود، هیچ خطرپذیری و ترسیم مسیر متفاوتی در آن نیست. تنها تکرار است و اصرار تا جایی که برای کل نظام دردسر ساز نباشد و پس از آن دیگر هیچ. گویی کرانه‌ی تحول تاریخی جامعه‌ی ایران بقای نظام است نه بقای ایران.

تلاش‌های آخر یا آخرین تلاش‌ها

در این گرایش حتی وقتی صحبت از «صلح و آزادی» است در حد یک بیانیه و در خواست از خود حکومت است: «ما ازحاکمان ایران می‌خواهیم هر نوع بهانه‌ای برای جنگ و فشار و تحریم اقتصادی را متوقف و خنثی کنند تا جنگ افروزان ناامید شوند. ما می‌خواهیم به جهانیان بگوییم که صلح و آزادی و حقوق بشر حق مسلم ماست».[14] پس این خود حاکمان هستند که باید برای جلوگیری از فاجعه اقدام کنند. این‌ها نیز اقدامات خود را، هم چون آرزوهای محمدرضا خاتمی و امیدهای محمد نوری‌زاد، بر آرزو و امیدواری استوار کرده‌اند تا شاید که گوش شنوایی در حکومت باشد و چنین کند.

به این ترتیب در می‌یابیم که طیف محافظه‌کار و جریان شاخص آن، اصلاح طلبان، تغییر را می‌خواهند اما تنها از دریچه‌ی «پرسمان» از حکومت؛ نوعی «گفتمان» گرایی که در درون خود خطوط قرمزی دارد که عنوان «خشونت پرهیزی» به‌خود گرفته است. در این چارچوب، «خشونت» همان کُدی است که به تدریج بیانگر ضرورت پرهیز از هر گونه حرکت دردسرساز و عمل مشخص علیه رژیم است. سفارش آنان بر این است که با انتشار بیانیه، طومار، نامه‌نگاری و مصاحبه و سخنرانی کاری کنیم، به دنبال آن نباشیم که از مرز گفتارگرایی فراتر رویم چراکه ممکن است باز «چرخه‌ی خشونت» ایجاد شود.[15]

به نظر بسیاری، جریان محافظه‌کار نقش ترمز را برای اپوزیسیون برانداز ایفا می‌کند، یعنی اجازه نمی‌دهد که ایده‌ی ضرورت انحلال نظام و استقرار یک نظام متفاوت در جامعه جا بیفتد. محافظه‌کاران نسبت به نقش خود در این‌باره آگاهند، اما این را یک عیب نمی‌بینند، زیرا نمی‌توانند سپهر دیگری برای بقای خویش یا حتی برای جامعه‌ی ایرانی در نظر بگیرند. آنها در چارچوب‌های منجمد نظامی گرفتارند که جمود فکری‌ دارد و بعید است که با توجه به میانگین سنی خود، بتوانند از این دیدگاه سه دهه‌ای خود درگذرند. تنها اراده‌ واقعیت مادی در حال تغییر می‌تواند تکذیبی باشد بر پافشاری محافظه‌کاران مخالف در ضرورت پایبندی به حفظ نظامی که کارنامه‌ی عمومی سی و سه ساله‌اش هر روز سیاه‌تر می‌شود.

پانویس‌ها:

[1] سعید حجاریان در سال ۷۷ در مجله راه نو، استراتژی فشار از پایین چانه زنی در بالا را برای پیشبرد اهداف اصلاحات مطرح کرد.

[2] روزنامه‌ی اعتماد- دوشنبه ۱۵ مهر ۱۳۹۱

[3] همان منبع

[4] همان منبع

[5] همان منبع

[6] همان منبع

[7] بیانیه شماره ۱۷ میرحسین موسوی درباره وقایع عاشورا و روزهای پس از آن

[8] منبع بالا

[9] منبع

[10] همان منبع

[11] منبع قبلی

[12] رهبر چشم به راه شماست، داخل شوید! محمد نوری زاد

[13] همان منبع

[14] به خاطر صلح و آزادی

[15] منشور معروف به منشور ۹۱ یکی دیگر از این تلاش هاست.

چشم‌اندازهای اعتراض‌های لندن

behnam — Tue, 16 Aug 2011 22:47:06 +0000

در گفت‌وگو با علی علی‌زاده، تحلیل‌گر مسائل اجتماعی و مدرس فلسفه

بهنام دارایی‌زاده

بهنام دارایی‌زاده - شورش‌های هفته گذشته در لندن نشان چه بود؟ تا چه اندازه سیاست‌های دولت محافظه‌کار «دیوید‌کامرون»، در شکل‌گیری و گسترش این ناآرامی‌ها موثر بود؟

ناآرامی‌های بریتانیا، منجر به کشته شدن پنج تن و بازداشت بیش از دو هزار و ۷۰۰ نفر شد. این ناآرامی‌ها، هرچند در نوع خود کوتاه بود و تدام خاصی نیافت، اما به طور جدی توانست زنگ خطر را نه تنها برای سیاست‌مدارن بریتانیایی، بلکه برای تمامی دولت‌مردان اروپا به صدا درآورد.

از شامگاه سه‏شنبه (نهم اوت ۲۰۱۱)، ۱۶هزار نیروی پلیس به منظور کنترل اوضاع و برقراری نظم در لندن مستقر شد. دیوید کامرون، نخست‏وزیر بریتانیا، روز پنجشنبه (۱۱ اوت) در مجلس این کشور گفت: « در صورت تکرار این آشوب‏‌ها، این احتمال وجود دارد که از نیروهای ارتش نیز بخواهد با آشوب‏گران و تبهکاران مقابله کنند.»

نخست‏وزیر بریتانیا حتی از احتمال وضع محدودیت‏هایی برای دسترسی افراد به شبکه‏های اجتماعی، نظیر فیس‏بوک و تویتر خبر داد. براساس برخی از گزارش‏‌ها، وی از نمایندگان این دو شرکت و نیز شرکت مخابراتی «بلک‏بری» خواست تا در جلسه‏ای مشترک با مقامات دولت شرکت کنند.

کدام نیروی اجتماعی عامل این ناآرامی‌ها بود؟ پیام معترضین چه بود و چشم‏انداز این رویداد‌ها در میان مدت کدام است؟ این‏‌ها و موضوعاتی نظیر آن، پرسش‌هایی است که با «علی علی‏زاده» تحلیل‏گر مسائل اجتماعی و مدرس فلسفه در دانشگاه «میدلسکس» لندن که از نزدیک رخداد‌های هفته گذشته بریتانیا را دنبال کرده در میان گذاشته‏ایم.

آیا رویداد‌های ‏ هفته‏ گذشته در لندن، آن‏طور که برخی از رسانه‏های رسمی و غالب مطرح می‌‏کنند، «بی‏سابقه» بود؟

علی علی‏زاده: انگلستان با شورش بیگانه نیست. انگلستان در دهه‏های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ میلادی پر از شورش بود. بسیاری از دستاوردهای که امروز به عنوان دستاوردهای «حقوق بشری» یا «لیبرالی» شناخته می‌‏شوند، نتیجه حرکت‏هایی است که در زمان خودش، «شورش» نامیده می‌شدند. حتی به مبارزه برای «حق رأی زنان» نیز در سال‌های پیش از آن، «شورش» می‌‏گفتند و آن را یک «مبارزه‏ سیاسی/مدنی» تلقی نمی‌کردند.

در دهه‏ ۱۹۸۰میلادی، زمانی که خانم تاچر به قدرت رسید، تقریباً با زبانی مشابه با آن‏چه که امروز آقای کامرون حرف می‌‏زند، اقدام به اعمال فشار بر طبقات محروم‏ کرد؛ از «مشت آهنین» حرف زد و از این‏که هیچ‏گونه «گستاخی» را از مردم نمی‌‏پذیرد!

پیگیری این قبیل سیاست‌ها در کنار تبعیض‏هایی که در آن زمان به ‏ویژه به سیاهان در محله‏«بریکستون» و سایر محلات لندن اعمال می‌‏شد، موجب شد تا در سال ۱۹۸۱شورش‌های‏ بزرگی راه بیافتد. شورش‌هایی که چه بسا ناآرامی‌های هفته گذشته لندن در برابر آن «بچه‏ایی» بیش نبود. استفاده از بمب‌های آتش‏زا و کوکتل مولوتوف در کل شهر و آن هم نه تنها به مدت سه روز، بلکه به مدت یک ماه، سبب شد که دولت و پلیس بریتانیا در آن هنگام با یک بحران جدی شهری مواجه شود.

در سال‏های ۱۹۸۵ و ۱۹۸۶ نیز در همین محله «تاتنهایم»، مجدداً شورش و درگیری‌هایی با پلیس رخ داد. در سال ۱۹۹۰ نیز اعتراض به افزایش مالیات شهری، موجب به راه افتادن شورش‏های گسترده‌ دیگری شد. به‏هرحال تاریخ انگلستان، به‏ویژه در زمانی که محافظه‏کاران بر سر کارند، با شورش خیلی غریبه نیست.

شما در لندن زندگی می‌کنید و از نزدیک شاهد رویدادهای هفته‏ گذشته در این شهر بودید. به‏ باور شما، این حرکت‏‌ها تا چه اندازه با «آگاهی اجتماعی» صورت می‌‏گیرد؟ به یک معنا، آیا نیروهای مترقی و به طور مشخص چپ‌ها، در جهت‏گیری این حرکت‏‌ها مؤثرند؟

نه… واقعاً نه! چون اعمالی از این دست، توسط کسانی صورت می‌‏گیرد که بهترین نام‏گذاری برای‏ آنان، «جان به لب رسیدگان» است. اغلب این‏‌ها تا به‏حال ارتباطی ارگانیک و سازمانی با آن‏چه شما «چپ» می‌‏نامید و احتمالاً نیروهای چپ غیر «حزب کارگر» را مد نظر دارید نداشته‏اند.

این‏‌ها جوانانی‌اند که اگر هم با گفتار «آنارشیستی» یا گفتارهایی که در آن‌ها ایده‌های «عدالت‏خواهی» مطرح هست آشنا باشند، یا از طریق موزیک رپ بوده و یا از طریق برخی از تکه‏های «فرهنگ‌ شهری» که از این‏ور و آن‏ور به گوش‏شان رسیده است. اما اینکه این جوانان «ارتباط سازمانی» با چپ و یا گفتار چپ داشته باشند، نه؛ این طور به نظر نمی‌رسد.

اما باید گفت؛ این نوع از عصبانیت و خشم اساسی‏ که به اعتقاد من ناشی از تبعیض‏های نژادی و طبقاتی است، امکان و فرصت لازم را در اختیار همین «چپ نحیف اروپای غربی» می‌گذارد تا به سمت سازماندهی این افراد بروند.

در همین دو، سه روز گذشته، جلساتی که در لندن درباره‏ شورش برگزار شد، با استقبال خیلی خوبی مواجه شد و توانست تعداد زیادی جمعیت را به خود جلب کرد. جمعیتی ده‏‌ها برابر روزهای عادی.

در حال حاضر فضایی به‏ وجود آمده که امکان گفت‏وگو بین نیروهای چپ و مردمی که مستعد انفجارند فراهم است. البته در حد بضاعت سازمانی گروه‏های چپ که خیلی هم بزرگ نیستند!

از طرفی دیگر، این احتمال هم وجود دارد که نیروهای راست افراطی از این پتانسیل نارضایتی بهره بگیرند. نظر شما در این زمینه چیست؟

سیاست عرصه بزنگاه‏‌ها است. در هر بزنگاهی، هرچقدر هم که شما محاسبه‏گر باشید، ممکن است اتفاق دیگری رخ دهد. برای همین هم خطر پیدایش و رشد فاشیسم و راست افراطی در شرایط فعلی به‏ویژه در انگلستان وجود دارد.

اگر در جریان رویدادهای هفته گذشته، تنها چند خانه آتش گرفت، در ظرف این دو سال، ده‌ها هزار خانه به دلیل ناتوانی مردم در پرداخت وام‌ها، به بازتملک بانک‌ها درآمد.

زمانی که فضا به ‏خاطر بحران‏های اقتصادی وعصبانیت ناشی از آن، به این شکل، دوقطبی شده باشد، ممکن است بخشی از طبقه‏ کارگر هم که به «خودآگاهی طبقاتی» خاصی نرسیده، فریب حرف‌هایی از این دست را بخورند که تمامی این «بحران اقتصادی و مسائل ناشی از آن» محصول حضور مسلمان‌ها و خارجی‌هایی است که آمده‏اند کار‌ها و فرصت‌های شغلی را دزدیده‏اند.

به نظرشما، بازتاب رسانه‏ای یا پوشش خبری رویداد‌های لندن، چگونه بود؟

بی‏بی‏سی و سایر رسانه‏های «رسمی»، از این رویداد‌ها تصویری به‏شدت «یک‏سویه» نمایش دادند. به این معنا که از سه روز شورش در بسیاری از شهرهای انگلستان و اغلب محله‏های فقیرنشین لندن، شما تنها تصویر دزدی آن پسربچه را در خیابان «میراستریت» می‌‏بینید؛ تصویری که به طور مرتب در این رسانه‌ها تکرار و تکرار می‌‏شود. من به واقع نمی‌‏خواهم قیاس مع‏الفارق کنم، ولی فکر کنید از تمامی «جنبش سبز» ایران، فقط صحنه‏ آتش زدن و حمله به دفتر بسیج در روز ۲۵ خرداد را نشان دهند.

با توجه به شرایط موجود، فکر می‌کنید که دولت انگلستان چه سیاستی را در قبال این‏گونه حرکت‏های اعتراضی در پیش بگیرد؟

در دو سال گذشته یک غارت عظیم ملی در انگلستان رخ داد. دولت انگلستان ۸۰۰ میلیارد پوند از منابع ملی مردم را به بانک‏‌ها اختصاص داد. اگر در جریان رویدادهای هفته گذشته، تنها چند خانه آتش گرفت، در ظرف این دو سال، ده‌ها هزار خانه به دلیل ناتوانی مردم در پرداخت وام‌ها، به بازتملک بانک‌ها درآمد و هیچ‏کدام از این گروه‏هایی که ‌اینک نسبت به «غارت» این جوانان اعتراض می‌‏کنند، در آن هنگام صدای‏شان هم درنیامد!

من معتقدم در پس این شورش‏‌ها، یک نوع بازآرایی در «اتحاد‌های طبقاتی» رخ می‌دهد. بازآرایی که آینده آن هم به طور دقیق مشخص نیست. چیزی که در حال حاضر می‌توان گفت این است که در وهله‏ نخست، بدون -هیچ‏گونه خوش‏بینی- آقای کامرون و دولت‏‌اش «مشت آهنین» خودشان را نشان خواهند داد!

دادگاه‏هایی که به طور معمول در ساعت چهار بعدا‏زظهر تعطیل می‌شدند، هم‌اکنون تا نیمه‏‏‌های شب کار می‌کنند تا به فرض پسر ۱۶ ساله‌ای را به خاطر دزدی یک بطری سه و نیم پوندی آب از فروشگاه «لیدل» محاکمه کنند.

این‌ها همه نشان از این دارد که می‌‏خواهند جامعه را به سمت «امنیتی شدن» بیشتر پیش ببرند.
دولت به جای این‏که به علت اصلی این شورش‏‌ها بازگردد، سعی می‌‏کند با ابراز دلایل غیرواقعی، همانند این‏که «خانواده‏‌ها مسئولیت قبول نکرده‏اند»، یا «جامعه‏ ما اخلاق را از یاد برده» و سخنانی دیگر از این دست، علت اصلی که در واقع‌‌ همان فقر و تبعیض وحشتناک در میان این گروه‏های اجتماعی است را نادیده بگیرند.

روز جمعه (دوازدهم اوت) در مقاله‌ای که در گاردین منتشر شد آمده بود: تفاوت «سرمایه و درآمد» بین ۱۰ درصد بالای و ۱۰ درصد پایین ساکنین لندن، ۲۷۳ برابر است. از این نظر، لندن یکی از پرتبعیض‏‌ترین شهرهای بزرگ جهان است. به این معنا لندن در مقایسه با قاهره، تهران یا شهرهای امریکای لاتین نیز پرتبعیض‏تر است.

البته من فکر می‌کنم پیام اصلی این بچه‏‌ها به گوش‏ سیاست‌مداران بریتانیایی رسیده و در ‌‌نهایت هم کارهایی خواهند کرد. حتماً به مناطق خاصی که نقطه‏ شروع این درگیری‏‌ها بود، امکاناتی خواهند داد و دست‌کم سعی خواهند کرد تا اندازه زیادی جلوی تبعیض‌های آشکار پلیس را بگیرند.

ولی این «گفتار رسمی» نخواهد بود. «گفتار رسمی» این است که ما هیچ‏گونه شورشی را تحمل نمی‌‏کنیم و پلیس هم حق دارد هرکاری که خواست انجام بدهد! به این ترتیب، گمان می‌کنم فضا را تا اندازه زیادی به سمت ارعاب پیش‏ ببرند.

به باور من، سیاست‏های اقتصادی محافظه‏کاران، همراه با زبان پلیسی و امنیتی‏ مقامات دولت، مسبب اصلی این شورش‌ها بود. علت و عامل اصلی این شوش‏‌ها، موضوعی نیست که از دید غالب صاحب‏نظران و کسانی که جامعه انگلستان را می‌‏شناسند، پنهان بوده باشد. مسئله اصلی این است که همه تا به حال می‌‏خواستند آن را فراموش کنند و از اینجا به بعد هم می‌‏خواهند بر روی آن سرپوش بگذارند و به نوعی نادیده‌اش بگیرند.

در همین زمینه:

شورش اعتراضی یا دزدی از فروشگاه‌ها در بریتانیا-گفتگو ایرج ادیب‌زاده با رضا تقی زاده