امین حصوری

کدام دموکراسی، کدام امریکا؟

Sun, 29 Apr 2012 17:42:37 +0000

گفت‌وگو با امین حصوری، نویسنده مجله جوانان چپ‌گرای "منجنیق"

پانته‌آ بهرامی - pantea.bahrami@yahoo.com

پانته‌آ بهرامی - «منجنیق» یک مجله اینترنتی‌ست که از دو سال پیش از سوی جوانان دارای گرایش چپ که چند سالی‌ست در خارج از ایران زندگی می‌کنند، منتشر می‌شود.

این مجله، بیانگر دیدگاه چپ سنتی نیست، هرچند وجه تشابه آن با چپ سنتی در نقد سرمایه‌داری، نقد ساختار‌ها و مکانیزم‌های سلطه است.

این دیدگاه خوانشی از چپ ارائه می‌دهد که برخی از مولفه‌هایش گسست از چپ سنتی است. برای مثال چپی که قدرت‌مدار نیست، ضد سلطه است و در مقایسه با چپ سنتی، به انگاره‌های متفاوتی در مورد کار جمعی باور دارد.

مورد دیگر تفاوت، نحوه نگاه به کسب قدرت سیاسی است. دیدگاه یاد شده با آنکه تشکل‌یابی را لازمه مداخله‌گری در امر سیاسی می‌داند، به تشکل نخبگان یا پیشگامان برای کسب قدرت سیاسی باور ندارد، بلکه بر آن است که می‌توان جامعه را به سمتی برد که خود فرودستان جامعه به طور مستقیم در امر سیاسی مشارکت و دخالت کنند و ساختارهای قدرت خود را در مقابل نظام مسلط شکل دهند.

کسانی که به چنین نگرشی از چپ گرایش دارند، راه حل معینی ندارند و راه حل‌های ازلی و ابدی نیز ارائه نمی‌دهند. بیشتر سوال دارند تا جواب (برخلاف چپ سنتی که بیشتر پاسخ‌های از پیش ‌تعیین شده دارد تا پرسش.) آن‌ها همچنین بیشتر بر روند تاکید دارند تا بر نتیجه، چراکه ماهیت و کیفیت نهایی نتیجه، خود تابعی از چگونگی ساختن و طی کردن پروسه است.

نویسنده یکی از مقالات این مجله، امین حصوری دانشجوی ایرانی‌ست که در سال‌های اخیر به اروپا آمده است. نام یکی از دو مقاله او در شماره دوم منجنیق «دموکراسی آمریکایی» است که در باب فقدان دموکراسی در آمریکا و یا نقد دموکراسی‌های «واقعا موجود» نگاشته شده است. وی علت طرح موضوع را اینگونه بیان می‌کند:

"آنچه به عنوان دموکراسی یا لیبرال دموکراسی در آمریکا، به عنوان شاخصی از یک کشور متروپل، وجود دارد در حقیقت بر مبنای هنجارهایی که در دنیای امروز به دموکراسی نسبت می‌دهند، دموکراسی نیست. به عبارتی بن‌مایه مقاله نقد ماهیت دموکراسی نیست، بلکه نشان دادن تحریف و مسخ دموکراسی در پیشرو‌ترین جوامع سرمایه‌داری است.

حقوق بشر خواه‌، ناخواه ماهیت جهان‌شمول دارد، پایبندی‌های دموکراتیک نمی‌تواند به سطح داخلی کشور‌ها محدود باشد و به‌ناچار باید روابط میان کشور‌ها در مناسبات بین‌المللی را در نیز برگیرد.

به‌طور معمول دو نوع نقد در مورد «دمکراسی واقعا موجود» در کشوری نظیر آمریکا وجود دارد؛ یکی نقد متعارف از زاویه مارکسیستی است.

این دیدگاه دموکراسی را روبنای سرمایه‌داری معرفی می‌کند و از آنجایی که سرمایه‌داری به لحاظ تاریخی نشان داده که توانایی تامین نیازهای کلان انسانی، در شکلی گسترده و جهان‌شمول را ندارد، بنابراین ساختاری که به عنوان دموکراسی معرفی می‌شود به‌ناچار روبنایی است برای حفظ انسجام درونی چنین نظامی.

از این نظر دموکراسی کلا مردود معرفی شده و ساخت جدیدی مطالبه می‌شود تا بتواند به نیازهای بشری پاسخ دهد.

من این رویه نقد را انتخاب نکردم، با اینکه با خیلی از بنیان‌هایش موافقم. شیوه کار من (روش دوم نقد) این بوده که از ارزش‌ها و هنجارهای تاریخی دموکراسی دفاع کنم و نشان دهم که آنچه به عنوان دموکراسی در کشورهای غربی معرفی می‌شود، تحریف روند تاریخی دموکراسی و مسخ آن در اشکالی است که با بنیان‌های تاریخی خودش در تضاد است.

نقدی که بر پایه این هنجارهای تاریخی بنا شود همچنین بر این واقعیت متکی است که این هنجار‌ها همچنان از اقبال عمومی برخوردارند (متناسب با نیازهای جوامع بشری) و ازهمین‌رو از سوی نظام‌های «دموکراتیک» نیز دستاویز توجیه سیاست‌های کلان یا کسب مشروعیت سیاسی قرار می‌گیرند. به عبارتی، پایه بودن چنین هنجارهایی مفروض گرفته می‌شود یا به برقراری آن‌ها تظاهر شود.

چهار معیار نقد

امین حصوری برای اثبات فقدان دموکراسی چهار معیار انتخاب کرده است که آن‌ها را به‌عنوان ارزشهایی عام مورد استناد قرار می‌دهد تا نقد خود را به دموکراسی‌های موجود انجام دهد. اولین معیار وی میزان پویایی سیاسی موجود در جامعه و مشارکت خودانگیخته شهروندان است. برای مثال آزادی رسانه‌ها، تحرک جامعه مدنی، امکان مشارکت در قدرت، امکان نظارت بر قدرت، میزان دخالت‌گری و امکانات بازدارندگی در ساخت قدرت است. وی دومین معیار را اینگونه بازگو می‌کند:

"به طور تاریخی ظهور دموکراسی در مسیر تجلی انسان- محوری اجتماعی بوده که خود یکی از دستاوردهای مدرنیته است. بنابراین اینگونه تصور می‌شود که دموکراسی می‌تواند یا می‌بایست بر مبنای تاریخی‌اش به عنوان بستری برای رعایت حرمت انسانی مورد توجه قرار گیرد.

در حقیقت دموکراسی بعد از لیبرالیسم برای تحقق برابری سیاسی پا به عرصه تاریخ گذاشت. اما در ادامه خودش به نوعی از سرمایه‌داری شکست خورد و به ساختارهای صوری تقلیل پیدا کرد. بر مبنای این معیار دوم من دو نتیجه جزئی‌تر استخراج کردم. یکی میزان پایبندی به آن چیزی که حقوق بشر معرفی می‌شود.

حتی در حد همین حقوق بشری که در جوامع امروز رسما مورد پذیرش قرار گرفته است، اگر چه نقدهای زیادی به منشور حقوق بشر وارد است. یعنی حتی بر مبنای همین حقوق بشر متعارف کنونی هم می‌توان سیستم موجود را واکاوی کرد که آیا توان تعهد به آن را دارد یا خیر.

آمریکا حدود هفتصد پادگان نظامی مختلف در نقاط مختلف جهان دارد. ما نمی‌توانیم به نام تقدم منافع ملی در جهت تضعیف روندهای دموکراسی در کشورهای دیگر حرکت کنیم و در عین حال مدعی باشیم که یک نظام دموکراتیک را نمایندگی می‌کنیم.

دوم اینکه با توجه به اینکه حقوق بشر خواه‌، ناخواه ماهیت جهان‌شمول دارد، پایبندی‌های دموکراتیک نمی‌تواند به سطح داخلی کشور‌ها محدود باشد و به‌ناچار باید روابط میان کشور‌ها در مناسبات بین‌المللی را در نیز برگیرد.

بنابراین در اینجا معیار پایبندی به حقوق بشر و الزامات دموکراتیک درون کشور‌ها و در روابط میان کشور‌ها معیارهای بعدی بودند که نشان دادم ایالت آمریکا به طور سیستماتیک این معیار‌ها را زیر پا گذاشته است. مورد بعدی پایبندی‌های زیست‌محیطی بود.

چون پایبندی‌های زیست‌محیطی هم با اینکه مقوله نویی است، ولی خواه، ناخواه در ارتباط با پایبندی به حقوق بشر و احساس مسئولیت نسبت به سرنوشت جوامع بشری انسانهاست.

در این کار نیز نشان داده‌ام که در چه مواردی دولت آمریکا پایبندی‌های زیست‌محیطی را حتی در اشکالی که امروز الزامی شمرده می‌شود، به‌راحتی بر پایه منافع ملی زیر پا می‌گذارد. بر مبنای این معیارهای چندگانه سعی کرده‌ام سیستمی را که در آمریکا به عنوان دموکراسی معرفی می‌شود، نقد کنم و ثابت کنم که به هیچ کدام از این چهار معیار وفادار نیست."

دمکراسی واقعا موجود

امین حصوری براین باور است که دموکراسی به لحاظ تاریخی بر مبنای مبارزاتی ایجاد شده که جوامع بشری برای خواست‌ها و نیاز‌هایشان پیگیر آن‌ها بوده‌اند.

دموکراسی یک فرایند ناتمام و به‌شدت شکننده است. همواره می‌توان از دموکراسی صوری برای توجیه سیاست‌ها یا رفتارهای نظام‌هایی استفاده کرد که نام آن را یدک می‌کشند. وی معتقد است ما با فقدان دموکراسی روبه‌رو هستیم، نه با ناتوانی یا امتناع ذاتی دموکراسی.

عامل اساسی عقیم‌سازی دموکراسی این واقعیت است که ملزومات دموکراسی به طور ساختاری با سایر نیازهای سرمایه‌داری هم‌خوان نیست. هر چند سرمایه‌داری در عمل پشت دموکراسی پنهان شده، و هم‌زمان مقتضیات آن را نقض و مسخ کرده است. وی معتقد است این‌‌ همان «دموکراسی واقعا موجود» است:

"آنچه که ما به عنوان دموکراسی طلب می‌کنیم، صرفاً نهاد‌ها و ساختارهای صوری تثبیت‌یافته نیستند. سیستم مسلط یا گفتمان‌های مسلط تلاش می‌کنند آنچه را که موجود است به عنوان غایت دموکراسی معرفی کنند یا دموکراسی را اساسا بر مبنای آن چیزی که الان در دسترس داریم تعریف کنند.

در حالی که به نظر من یک نگاه انتقادی به این قضیه این است که دموکراسی را نه بر مبنای آن اشکالی که امروز به اسم دموکراسی شناخته می‌شود، بلکه دموکراسی را بر مبنای آن نیاز‌ها و هنجارهایی باید تعریف کرد که زمانی چنین ایده‌ای را به یک روندی تاریخی بدل کرده بودند.

یعنی پویایی تاریخی برای تحقق چنین ایده‌ای ایجاد کرده بودند. ولی می‌توان گفت روند تحقق دموکراسی در عمل متوقف شده است. آن چیزی که ما شاهد آنیم اشکال متفاوت و پیچیده‌ای از سیستم‌های مدیریت اجتماعی است.

سیستم‌های مدیریت مشارکت شهروندان. در واقع ما اکنون حداقلی‌ترین شکل و میزان مشارکت شهروندان را داریم. حداقلی‌ترین و غیرمستقیم‌ترین و طبعا کم‌اثر‌ترین مشارکت.

حصوری: در عمل، روند تحقق دموکراسی متوقف شده است. آن چیزی که ما شاهد آنیم اشکال متفاوت و پیچیده‌ای از سیستم‌های مدیریت اجتماعی است. ما اکنون حداقلی‌ترین، غیرمستقیم‌ترین و کم‌اثر‌ترین شکل و میزان مشارکت شهروندان را داریم.

ما صرفا با اشکال صوری مواجه هستیم که مدعی‌اند جان‌مایه دموکراسی را متجلی کرده‌اند. برای مثال در آمریکا از دیرباز با دو حزب عمده مواجه بوده‌ایم. احزابی که مردم انگار موظف‌اند، هر بار بین یکی از این دو انتخاب کنند.

حال با سطح مشارکت در انتخابات هم حتی کاری نداریم. گویی این دو حزب می‌توانند تمام خواسته‌های مردم را پوشش دهند و محقق کنند. در حالی‌که ما می‌دانیم این احزاب هر کدام به‌نوعی در پیوند با نهادهای بزرگ اقتصادی و نظامی و غیره هستند.

نمی‌توان تصور کرد که دموکراسی در آن واحد می‌تواند هم منافع و خواسته‌های تمام جامعه، به‌ویژه فرودستان جامعه را که بخش وسیعی از جامعه هستند، تأمین کند و هم منافع فرادستان را. این تصور کاذبی‌ است.

ولی واقعیتی‌ست که در آمریکا وجود دارد. شما در آن حد آزاد هستید که بین یکی از این دو حزب انتخاب کنید. ممکن است بگویند مانعی وجود ندارد که افراد و احزاب دیگر هم خود را کاندیدا کنند.

ولی می‌دانیم که در عمل موفقیت در کارزارهای انتخاباتی، موفقیت برای ورود به ساحت قدرت در آمریکا پیش از هر چیز وابسته به داشتن پایه‌های اقتصادی بسیار قدرتمند است. مثال دیگری که می‌توانم برایتان ذکر کنم، تجاری شدن رسانه‌ها در آمریکاست که صورت مشخص‌تری از فقدان دمکراسی در آمریکاست.

در آمریکا ما با پدیده تجاری بودن رسانه‌های کلان مواجهیم که هر کدام بخشی از کنسرن‌های بزرگ اقتصادی یا غول‌های اقتصادی آمریکا هستند.

در حالی ‌که ما از یک سیستم دموکراتیک انتظار داریم که در آن رسانه‌ها تحت کنترل مردم باشند. یعنی این مردم باشند که از طریق رسانه‌ها فضای اجتماعی خودشان را شکل دهند و خواسته‌های خودشان را تحول ببخشند و به جامعه‌شان پویایی دهند.

ولی روندی که اکنون مشاهده می‌کنیم (و روندی عام در دنیای امروزی‌ست)، این رسانه‌های کلان هستند که به ذهنیت مردم و فضای عمومی شکل می‌دهند و مردم نظارتی برآن‌ها ندارند. مردم مصرف کننده بسته‌ها یا پاکت‌های فکری، سلیقه‌ای یا هنجاری‌ای هستند که رسانه‌ها به آن‌ها می‌دهند.

مثال دیگری که می‌توان اشاره کرد، مسئله پایبندی به حقوق بشر است. ما انتظار داریم که روابط میان کشور‌ها هم مشمول الزامات و پایبندی‌های حقوق بشری در معانی متعارفی که گفته شد باشد. ولی این طور نیست."

مناسبات سلطه‌جویانه بین‌المللی

وی ادامه می‌دهد:

"در مناسبات بین‌المللی کشوری که داعیه دموکراسی دارد، نباید روندی را در پیش گیرد که به تضعیف دموکراسی یا به تضعیف روندهای دموکراسی‌خواهانه در کشورهای دیگر منجر شود.

ما امروز به طور مشخص خلاف این را در مورد نظام آمریکا می‌بینیم. دربخش عمده‌ای از قرن بیستم، به دلیل رقابت‌هایی که بین دو قطب جهانی قدرت، که می‌توان گفت دو قطب امپریالیستی، یعنی بین آمریکا و شوروی، در طی جنگ سرد وجود داشت، تمام دخالت‌گری‌های آمریکا در کشورهای دیگر و سرنوشت ملت‌ها، از قبیل حمایت از دیکتاتوری‌های نظامی یا نظام‌های ارتجاعی موروثی بسیار مخوف یا تدارک کودتا و تهاجم نظامی، همگی تحت پوشش مقابله با شبح سرخ انجام می‌شد.

امروز شاهد آنیم که‌‌ همان رویه با بهانه‌های دیگری انجام می‌شود؛ خواه با بحث دکترین جنگ‌های پیش‌گیرانه و خواه با گفتمان صدور دموکراسی یا مبارزه با تروریسم و...

ما از یک سیستم دموکراتیک انتظار داریم که در آن رسانه‌ها تحت کنترل مردم باشند. ولی اکنون، این رسانه‌های کلان هستند که به ذهنیت مردم و فضای عمومی، بر اساس بسته‌ها یا پاکت‌های فکری شکل می‌دهند.

پیدا کردن چنین مواردی مشکل نیست. در حال حاضر آمریکا حدود هفتصد پادگان نظامی مختلف در نقاط مختلف جهان (بیرون از آمریکا) دارد. در واقع دخالت در سرنوشت سایر کشور‌ها امری سیستماتیک است.

ما نمی‌توانیم به نام تقدم منافع ملی در جهت تضعیف روندهای دموکراسی در کشورهای دیگر حرکت کنیم و در عین حال مدعی باشیم که یک نظام دموکراتیک را نمایندگی می‌کنیم.

این‌ها با هم تناقض فاحشی دارد. آخرین موردش مسئله‌ دخالت مستقیم آمریکا در انقلاب مردمی مصر بود. اگر ما کمی به عقب برگردیم و تمام تحولات پیش از تثبیت نسبی اوضاع در مصر را بررسی کنیم، در می‌یابیم دولت آمریکا بشدت و آشکارا در جهت واگذاری قدرت به ارتش دخالت می‌کرد تا کنترل تحولات حاصل از جنبش مردمی در مصر در اختیار ارتش قرار گیرد.

یعنی خواهان واگذاری پروسه «گذار به دموکراسی» به ارتش به نیابت مردم بود. با تحقق یافتن چنین تلاشی واضح بود که چه سرنوشتی در انتظار این انقلاب خواهد بود و الان چنین سرنوشتی محقق شده است. مردم مصر مبارک را بیرون کردند، ولی در عمل باید حق خودشان و امید‌ها و انتظاراتشان را از ارتش گدایی کنند."

ترک خوردن گفتمان مسلط

با وجود این در غرب و یا به طور مشخص در آمریکا حرکت‌هایی برای به چالش کشیدن گفتمان مسلط وجود دارد. ازجمله رسانه‌های آلترناتیو مثل رادیو «democracy Now» یا «دموکراسی اکنون» یا «جنبش اشغال وال استریت». بنابراین در این کشور هم رسانه‌هایی هستنند که گفتمان مسلط رابه چالش می‌کشند واینگونه نیست که همه آن‌ها از گفتمان مسلط پیروی می‌کنند. امین حصوری در مورد نقش این حرکت‌ها می‌گوید:

"چنین حرکت‌هایی مقابله لازم ولی حداقلی‌ست برای آنکه گفتمان مسلط نتواند ارزش‌ها و هنجارهای خودش را به عنوان اصول لایزال و خدشه‌ناپذیر به مردم تحمیل کند. یعنی باید مدام از این طریق تلاش کرد تا در یکپارچگی گفتمان مسلط ترک انداخته شود.

«داعیه انحصار حقیقت را شکستن!» کار رسانه‌های آلترناتیو این است. حال اگر به طور مشخص بخواهیم از جنبش اشغال وال استریت صحبت کنیم، این جنبش از دید من جنبش موفقی بوده، به این خاطر که برخی از تناقض‌های سیستمی را نشان داد که مدعی بود می‌تواند بخوبی به نیازهای شهروندانش پاسخ دهد و صحت این ادعا را به چالش کشید و حتی برای بسیاری آن را باطل کرد.

حالا ممکن است این جنبش مستقیماً در عرصه مادی دستاوردهای محسوس آنچنانی نداشته باشد، ولی به نظرم در حوزه نبرد گفتمانی یا در حوزه تلاش برای شکستن هژمونی گفتمان غالب موفق بوده است. چون ترک‌های جدی در باورهای عمومی ایجاد کرد و مازادهای سیاسی متعددی خلق کرده.

در ‌‌نهایت باید گفت پایبندی‌های واقعاً دموکراتیک ایجاب می‌کند کسی که چنین باورهایی دارد برای تحقق و دسترسی به دموکراسی واقعی تلاش و مبارزه کند. وگرنه فرض گرفتن محقق بودن این باور‌ها می‌توان گفت یک‌جور خوش‌خیالی و چشم بستن است.

ذات‌ها و پدیدار‌ها

nikfar — Sun, 09 Oct 2011 19:53:52 +0000

تأملی در بازنمایی رسانه‌ای بت‌‌واره‌های امروزی

امین حصوری

امین حصوری − چندی پیش گزارشی درباره دلایل پیشرفت یا منشأ ثروت کمپانی "اپل" می‌خواندم. در بخشی از این گزارش آمده بود:

«آنچه این کمپانی را به این‌جا رسانده، فقط و فقط نوآوری‌های تکنولوژیک است و ساخت ابزارهایی که مردم برای داشتن‌اش به هر دری می‌زنند؛ فارغ از این‌که جهان گرفتار رکود اقتصادی باشد یا نه، اپل مشتری‌های خاص خود را در سراسر جهان خواهد داشت. مشتری‌هایی چنان پروپاقرص، که اپل را به جایگاه "ثروتمند‌ترین کمپانی موجود در جهان" رسانده‌اند.»[1]

در روزهای اخیر، بازتاب‌های گسترده مرگ مدیر سابق کمپانی"اپل" نشان داد که استدلال‌هایی نظیر این، دست‌کم در میان عامه مردم، مقبولیت وسیعی دارد؛ بنابراین بازخوانی انتقادی چنین نگر‌ش‌هایی حداقل به لحاظ زمانی بی‌مناسبت نیست.

از سوی دیگر موضوع کمپانی «اپل» (و مدیر سابق آن، به عنوان یکی از "سلبریتی"‌های امروزی) صرفاً نمونه ملموسی است از نحوه نگاه عمومی به حوزه‌هایی که تعیین‌کنندگی‌های تولید و اقتصاد در ساحت فرهنگ، فراتر از "حیطه ساختاری نامحسوسش" عمل می‌کند؛ به این معنا که نه تنها عامل تولید، به میانجی "فراگیرشدن سبکی از مصرف"، در خلق الگوهای ارتباطی و هنجارهای فرهنگی دخالت می‌کند (در کنار سایر مکانیزم‌های تاثیر گذاریش)، بلکه به طور مستقیم بر درک عمومی نسبت به ساختارها و مکانیزم‌های اقتصادی و تولیدی حاکم بر جوامع نیز تاثیرات جدی بر جای می‌گذارد.بنابراین بحثی از این دست، به رغم تقارن زمانی یاد شده، لزوماً پیروی از ذائقه‌ همگانی نیست، بلکه متکی بر ضرورت‌های بنیانی‌تری نیز است.

چرخه خوشگون

در رویکردهایی نظیر قطعه یاد شده، شیفتگی معصومانه‌ای نسبت به "نو آوری‌های تکنولوژیک" به چشم می‌خورد، طوری که این نوآوری‌ها از پیش زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی خود منفک می‌شوند و همچون رخدادهای بکری به نظر می‌رسند که در نقاط خاصی به ظهور رسیده‌اند؛ کمابیش چیزی شبیه «نازل شدن»! البته این نازل شدن عموماً به انگیزه، نبوغ، پشتکار و زمینه‌سازی‌های افرادی معین نسبت داده می‌شود.

در این سطح از توصیف ژورنالیستی پدیدار‌ها، سهم عواملی چون: "ناهمگنی تمرکز سرمایه در نقاط پیشرفته و عقب مانده دنیا" و "ناهمگنی جهانی در توزیع دانش فناورانه" و "زیرساخت‌های آموزشی و نیروی انسانی متخصص" (که خود تابعی از چگونگی توزیع سرمایه است) در بررسی پدیده مورد وصف جایی ندارد.

در حالی که اگر به راستی خواهان توضیح دلایل و بسترهای عروج "کمپانی معظم اپل" و امثال آن باشیم، باید حداقل به طور گذرا به این بحث بپردازیم که چگونه عوامل یاد شده موجب تفاوت‌های پرنشدنی در سطح "توسعه تحقیقات فناورانه کشور‌ها" می‌شوند، در ‌‌نهایت به شکل‌گیری انحصارات علمی و فنی در حوزه تولید محصولات جدید فناورانه منجر می‌شوند و در عین حال باید حلقه‌های ارتباطی یک شاخه معین فناورانه و تولیدی را با چرخه‌های کلان اقتصادی و سیاست‌گذاری‌های ملی و بین‌المللی مرتبط با آن را در نظر آوریم.

در این صورت مخاطب به احتمال زیاد می‌تواند تصور کند که به طور مشخص، همین نرخ سود بسیار بالاتری که نسبت به سایر حوزه‌های تولید، نصیب صاحبان این گونه سرمایه‌ها (و کشور‌های میزبان) می‌شود، باز هم به نوبه خود به آنها امکان سرمایه‌گذاری بیشتر در تحقیقات فناورانه و تداوم این چرخه را می‌دهد.

تونی اسمیت، پژوهشگر آمریکایی اندیشه‌های مارکسیستی، این رویه را "چرخه خوش‌شگون" می‌نامد، در تقابل با "چرخه بد‌شگون" در سایر کشور‌ها که سرمایه‌گذاری‌های دولتی یا خصوصی آنها هیچ‌گاه قادر به پر کردن این فاصله‌ها نیست[2] ؛ چرا که برای شکل‌گیری و تداوم رو به رشد چرخه ویژه‌ای از «آموزش/پژوهش/فناوری نو/تولیدصنعتی/بازار فروش/ابرسود/سرمایه گذاری»، زنجیره پیچیده‌ای از عوامل مرتبط به هم دخیل‌اند که به طور مستمر دستخوش پویایی و ارتقاء هستند. لذا در عمل دست نیافتنی‌اند.

مجموع این عوامل باعث می‌شود که این "چرخه خوش‌شگون" به طور کامل از قواعد مرسوم رقابت‌های تولیدی و بازارهای مصرفی پیروی نکند، بلکه در موارد زیادی شرایط خود را بر هر دو حوزه تحمیل کند.

پدیداری پدیدارها به صورت ذات‌ها

با این اوصاف رشد تصاعدی کمپانی "اپل" را پیش از هر چیز باید در سطح دانش فناورانه و پیش‌زمینه‌های انحصاری شدن آن جست‌وجو کرد، جایی که زیر ساخت‌های آموزشی و تحقیقاتی آمریکا، تکیه‌گاه اصلی آن بوده است. دولت‌های متوالی امریکا هم به دلیل ثروت سرشار این کشور و سیاست‌های برتری‌طلبانه خود، این توان و فرصت را داشتند که علاوه بر تامین بودجه‌های هنگفت آموزشی و پژوهشی، در جذب و پرورش نیروهای متخصص (کارگران خوشنود تحصیل کرده) از نقاط مختلف جهان بحران‌زده نیز سرمایه گذاری‌های کلان کنند.

در این میان، آشفتگی‌های سیاسی و اجتماعی کشورهای پیرامونی یا "در حال توسعه" و ناامنی‌های اقتصادیِ گریبانگیر آنها، بستر مساعدی را برای موفقیت این سرمایه‌گذاری‌ها فراهم کرده است.[3] اینها آشفتگی‌هایی‌اند که سیاست‌های جهانی خود آمریکا در ایجاد و تداوم آنها، سهم عمده‌ و محوری داشته و دارد.

به این ترتیب، به دلیل میانجی‌های زیرین و لایه‌مندی آنها، تبار‌شناسی پدیده‌ها، گاه چنان پیچیده می‌شود که "پدیدار‌ها" (محصولات خروجی) مستعد آن می‌شوند که همچون "ذات‌ها" به نظر برسند یا این گونه تصویر شوند: بی‌نیاز و مستقل از بررسی پیش‌زمنیه‌ها و بستر‌های عینی و واقعی!

ژورنالیسم شگفت‌انگیزنما

البته در سطح ژورنالیستی، گرایش به نادیده گرفتن "هستی اجتماعی" پدیدار‌ها بنا به دلایلی به طور مقاومت‌ناپذیری، افزایش می‌یابد؛ در این مورد خاص (گزارش از کمپانی اپل)، سخن گفتن در باب پدیده‌ای که در پیوند با یک "کالای" جادوییِ همه‌گیر قرار دارد، خواه ناخواه به لحاظ مضمونی به سوی هویت‌سازی متمایز و جذابیت‌های ویژه یا دامن زدن به سویه‌های افسونگرانه و شگفت‌انگیز آن گرایش می‌یابد.

به طور کلی می‌توان گفت گرایش امروزی رسانه‌ها به شگفت زده کردن مخاطبان، در یک تقارن زمانی و هم‌عرضی روانی قرار دارد. با گرایش عمومی صنعت و صاحبان سرمایه به غافلگیر کردن مصرف کنندگان از طریق کارکردهای و قابلیت‌های مصرفی هر دم نوتر ، متفاوت‌تر و اعجاب‌انگیزتر. تأکیدهای ویژه بر این دومی به خصوص در تبلیغات مصرفی کالاها و عرضه متوالی و بی وقفه نسخه‌های "به‌روز"تر محصولات، به خوبی نمایان است.

جنون مصرف

یک عامل دیگر هم در رشد تصاعدی کمپانی اپل موثر بوده است؛ عاملی که در ظاهر با معیارهای معمول اقتصادی کمی نا‌مانوس می‌نماید؛ "جنون مصرف" است. این عامل به طبع در حوزه‌های مصرفی معینی، ناهمگونیِ محسوسی دارد. این ناهمگونی در "جنون مصرف" از یک‌ سو زاییده رشد ارتباطات مجازی (به جبرانِ کاهش امکانات ارتباط واقعی) است، که در عین انطباق با مناسبات اجتماعی سرمایه‌داری متأخر، سمت‌و‌سوی فرهنگی این مناسبات را در جهت "فردگرایی هر چه بیشتر" سوق می‌دهد؛ جایی که در هیاهوی بازنمایی‌های متکثر واقعیت، ارتباط مستقیم با هستی اجتماعی، با روابط مجازی جایگزین می‌شود و جهان به مجموعه‌ای نامتناهی از ارقام و تصاویر دیجیتال بدل می‌شود. چنین روندی طبعاً با تصویر‌سازیِ مکمل رسانه‌ها و هنجارسازی‌های مربوطه، بسط می‌یابد و الگوهای مصرفی مرتبط با آن به عنوان نیازهای اجتماعی همگانی تثبیت می‌شود.

از طرف دیگر ناهمگونی یاد شده در جهت‌گیری‌های "جنون مصرف"، واجد سویه "خود مولد" (خود افزا یا خود تشدید کننده) نیز هست؛ به این معنی که با فراگیر شدن یک کالای مصرفی، "داشتن" و مصرف آن چنان "بدیهی" می‌نماید که استقبال و مصرف بیشتر را همراه دارد.

دستکاری نیاز‌های اجتماعی

با این توضیحات، دلیل دیگر رشد تصاعدی کمپانی «اپل» را باید در رشد امکانات نظام سرمایه‌داری در (باز)تعریف و دستکاری نیاز‌های اجتماعی جست‌وجو کرد، جایی که سویه‌های ایدئولوژیک و فرهنگی "مصرف" برجسته و عیان می‌شود.

این دلیل دوم همچنین توضیح می‌دهد که چرا عکس مدیر سابق اپل، به پروفایل‌های شخصی افراد راه می‌یابد، چرا که امروزه ندانستن نام "استیو جابز" همان قدر ننگ‌آور است که مصرف نکردن محصولات اپل؛ کسی مایل نیست از سیر "تمدن" جا بماند!

پانویس‌ها

[1] دویچه‌وله: اپل، ثروتمندترین کمپانی جهان با ۳۳۷ میلیارد دلار سرمایه

[2] جهانی سازی؛ رویکرد نظام‌مند مارکسی / نوشته تونی اسمیت – ترجمه فروغ اسد‌پور و دیگران.

[3] برای درک اهمیت نیروی متخصص خارجی برای حفظ برتری صنعتی- اقتصادی کشورهایی نظیر آمریکا ارجاع به گفتگویی با ایمانوئل کاستلز (نظریه‌پرداز برجسته تکنولوژی‌های ارتباطی و مولف کتاب معروف "عصر اطلاعات؛ پایان هزاره") می‌تواند روشنگر باشد. (گفت‌وگوهایی با امانوئل کاستلز؛ ترجمه حسن چاووشیان؛ نشر نی، ۱۳۸۴) در فصلی از این کتاب کاستلز در پاسخ به پرسشی درباره عامل اصلی حفظ برتری اقتصادی آمریکا، به طور مشروحی به سرمایه‌گذاری‌های پژوهشی این کشور و نقش آن در حفظ برتری تکنولوژیکی (فناورانه) می‌پردازد.

درباره کارناوال‌های فیس‌بوکی

nikfar — Sun, 14 Aug 2011 23:03:59 +0000

امین حصوری

امین حصوری - درباره شبه کارناوال‌های «آب بازی» و «خز بازی» چه قضاوتی درست است و شایسته است برای آنها چه جایگاه و اهمیتی قائل شد؟ به نظر می‌رسد تا جایی که این حرکت‌ها خودانگیخته و محدود هستند، می‌توان در آن‌ها به سان نمودهایی از «واقعیت‌های ناهمگون جامعه» در سیر نامتقارن و پر اختلال حیات آن نگریست.

در این صورت فارغ از اینکه تا چه حد با آن‌ها همدلی داشته باشیم و فارغ از نوع نگاه ما به شکل و مضمونشان، باید آن‌ها را همچون داده‌های خام تجربی تلقی کرد. داده‌هایی که تنها در صورت تکرار وقوع و رشد دامنه اجتماعی، اهمیتی تحلیلی در ساحت کلان جامعه می‌یابند.

هر گونه سرکشی و مقاومت فردی یا جمعی علیه استبداد هنجاری (در پیوند با زیست اجتماعی روزمره شهروندان)، بخشی از روند مبارزه با کلیت «نظم مستقر» است و بدین معنا واجد سویه‌هایی از «کنشی سیاسی» است؛ اما با وجود ضرورت تام مقاومت در چنین سطحی و تاثیر مستقیم آن در ترسیم محدوده‌های سنگربندی در حوزه‌های کلان‌تر مبارزه، نباید درباره جایگاه آن اغراق کرد.

با این حال نمی‌توان از کنار دیدگاه‌هایی که مایلند از دل این واقعیت‌های پراکنده و محدود، شبه «رخدادی» تصنعی و یا پتانسیلی غیرواقعی بیرون بکشند، بی‌اعتنا گذر کرد.[1] نقد این دیدگاه‌ها از این نظر لازم است که برسازی این رویدادهای تصنعی، در کنار سایر توهمات مورد علاقه «گفتمان‌های غالب»، خواه نا‌خواه ترکیبی التیام‌بخش می‌سازند که گویا بناست یک خلأ اجتماعی - تاریخی بزرگ را پر کند؛ این خلاء بزرگ‌‌ همان مغاکی است که سرانجام جنبش اعتراضی پس از انتخابات را به کام خود کشید و خود از عدم پایبندی به الزامات تدارک یک مبارزه سازمان یافته فراگیر و هدفمند‌زاده شد. یعنی از ناباوری به ضرورت نظریه سیاسی و ضرورت سازماندهی.

یکم

از شواهد بدیهی شروع کنیم: مردم جامعه ما از فقدان ابتدایی‌ترین آزادی‌ها در نحوه انتخاب رفتارهای فردی (در ساحت اجتماع) و به طور کلی اختیار «سبک زندگی» محروم‌اند و در پیوند با آن از حق و امکان شاد بودن و بروز شادی در پهنه‌های اجتماعی.

آموزه‌های مذهب ایدئولوژیک، به صورت هنجارهای رسمی و قانونی، مرزهای این محرومیت را پاسداری می‌کنند. فضاهای عمومی خفقان‌زده مجالی نمی‌دهند که شهر‌ها به رغم درصد بالای جمعیت جوان به‌‌ همان سهم نیز بازتاب دهنده طراوت و شادی باشند.

وانگهی بالا بودن نرخ و شدت سرکوب و حضور «ناظر کبیر» در همه لایه‌های زیست فردی و اجتماعی، تمایزگذاری بین حوزه‌های «سیاسی» و «اجتماعی» را دشوار می‌سازد و لذا ارائه تعریفی دقیق از محدوده «کنش سیاسی» را ناممکن می‌گرداند.

با چنین صورتبندی از واقعیت، هر گونه سرکشی و مقاومت فردی یا جمعی علیه این استبداد هنجاری (در پیوند با زیست اجتماعی روزمره شهروندان)، بخشی از روند مبارزه با کلیت «نظم مستقر» است و بدین معنا واجد سویه‌هایی از «کنشی سیاسی» است؛ اما با وجود ضرورت تام مقاومت در چنین سطحی و تاثیر مستقیم آن در ترسیم محدوده‌های سنگربندی در حوزه‌های کلان‌تر مبارزه، نباید درباره جایگاه آن اغراق کرد.

نخست از آن رو که «سرکشی‌های پراکنده شهروندان» علیه سرکوب هنجاری حکومت، به عنوان بخشی از سازوکار حیات زنده اجتماعی، همیشه در اشکال مختلف (با ابعادی محدود) وجود داشته است؛ تاثیر اجتماعی این «نافرمانی‌ها» وابسته به میزان فراگیر بودن و مستمر بودن آن‌ها است.

دوم اینکه این سرکشی‌ها حتی در اشکال فراگیر هم به ناچار ماهیتی «دفاعی» دارند، چون هدف از آن‌ها، بیرون راندن چکمه‌های حاکمان از حریم زیست و رفتار فردی است. بنابراین اگر چه در اشکال جمعی و نمادین به درجاتی بر چهره نظم مستقر خراش ایجاد می‌کنند و با نمایان ساختن آسیب‌پذیری ساختار حاکم، خودباوری و جسارت مردم را برای دفاع از حریمشان (یا حتی برای ارتقاء سطح مبارزاتشان) بهبود می‌دهند، اما به خودی خود به فراسوی ساختار حاکم راه نمی‌برند (هر چند با نادیده گرفت مرزهای حاکم، خواه نا‌خواه به طور تلویحی و گذرا به فراسوی آن اشاره می‌کنند).

بر این اساس، در مواجهه با وقایعی مثل آنچه در «پارک آب و آتش» و «پارک پردیسان» گذشت[2]، می‌توان ورای حماسه‌سازی‌های انجام شده در رسانه‌ها، جمع‌بندی دیگری داشت و برخلاف تصویری که برخی گزارش‌های رسانه‌ای از این دو واقعه عرضه کرده‌اند، آن‌ها را به مثابه طلیعه «وضعی نو» ارزیابی نکرد. توضیح این تفاوت در نحوه قضاوت را بی‌گمان باید در شرایط مشخص امروز جستجو کرد.

در حالی‌ که جنبش به دلیل «فقدان مقاومت سازمان یافته» و «غلبه گفتمان اصلاح طلبان بر آن» و تا حدی هم کم تحرکی نیروهای رادیکال در عمل به نابودی کشانده شده و تقریباً در حال حذف شدن از فضای عمومی جامعه است، دامن زدن به تصوراتی که گویا خیابان هم اینک از آن ما است (هر چند به قصد زنده نگه داشتن امید)، به نوعی مشارکت در «تحریف واقعیت» و یا «توهم پراکنی» است.

دوم

تفاوت این نگاه انتقادی با دیدگاه‌هایی که این دو اتفاق را برجسته کرده‌اند[3]، پیش از هر چیز در نحوه درک از موقعیت معینی است که اینک با افول قابل پیش‌بینی جنبش با آن مواجهیم. در حالی‌ که جنبش به دلیل «فقدان مقاومت سازمان یافته» و «غلبه گفتمان اصلاح طلبان بر آن» و تا حدی هم کم تحرکی نیروهای رادیکال در عمل به نابودی کشانده شده و تقریباً در حال حذف شدن از فضای عمومی جامعه است، دامن زدن به تصوراتی که گویا خیابان هم اینک از آن ما است (هر چند به قصد زنده نگه داشتن امید)، به نوعی مشارکت در «تحریف واقعیت» و یا «توهم پراکنی» است.

این گونه تصویر‌سازی‌های اغراق‌آمیز ( با نسبت دادن پتانسیل‌های بکر و نامحدود به وقایعی از این دست) مقاومتی را نوید می‌دهند که خواه به لحاظ سازمان‌یافتگی و هدفمندی مضمون، خواه به لحاظ ابعاد کمی و خواه به لحاظ پیوستگی با تاریخچه مبارزاتِ بلافصل خود، وجود خارجی ندارد.

برای فرا‌تر رفتن از واقعیت کنونی و رهایی از آن، پیش شرط نخست این است که تلخی و سیاهی واقعیت را با تمام وجود لمس کنیم تا شاید در مسیر چاره‌جویی، به یافتن دلایل آن بر آییم. از سوی دیگر در جایی که به این گونه حرکت‌ها، به لحاظ ماهیت سیاسی، اعتراضی و پتانسیل‌های درونیشان برای انکشاف و فراگیر شدن، وزن و اهمیت زیادی داده می‌شود، به طور حتم می‌توان ردپای باور به «خود به خودیسم» (باور به مکانیزم‌های خود بسنده) را یافت.

در این میان، گفتمان وابسته به جناح اصلاح طلبان که با تئوریزه کردن «ترک خیابان» عامل از دست رفتن سنگرهای واقعی مبارزه بود، اکنون بر آن است که تصویری فانتزی از «حضور خیابانی» عرضه کند، تصویری که برای مدیریت اشکال ثانوی جنبش و دنباله‌های آن سودمند باشد.

مشابه این وضع را (در سطحی به مراتب وسیع‌تر) زمانی شاهد بودیم که در گرماگرم حیات جنبش و الزامات مبارزه، به جای ارائه راهکار مشخص در موقعیت‌های بحرانی جنبش، پیشنهادهایی فانتزیک مثل «هوا کردن بادبادک‌های سبز» یا نظایر آن داده می‌شد یا در رادیکال‌ترین شکلش، سردادن بانگ الله اکبر بر بام‌ خانه‌ها تجویز می‌شد.

این‌ها هر چند در مقاطعی، ‌گاه به عنوان «تاکتیک مبارزه» مفید بود، ولی پافشاری دائمی بر این شگردها، هم برای جلوگیری از میدان‌یافتن تاکتیک‌های موثر و متفاوت بود و هم (در پیوند با راهکارهای مشابه) در خدمت این هدف بود که بر فقدان استراتژی مبارزاتی و یا ضرورت تدوین این استراتژی سرپوش نهاده شود.

از این منظر بزرگ‌نمایی وقایعی از این دست، می‌تواند با ارجاع به روندهایی غیرواقعی ( نظیر ارجاع به شبکه‌های اجتماعی ناموجود)، در مسیر طفره رفتن از چالش‌های امروزی رویارویی با «کلیت نظام» باشد.

سوم

این گونه حرکت‌ها چون در سطح و مداری هستند که در عمل نمی‌توانند پیوند ارگانیکی با تاریخچه، دستاورد‌ها و حیات زیسته جنبش برقرار کنند، در عمل با نادیده گرفتن «هستی اجتماعی» جنبش به واسطه بی‌ارتباطی یا بی‌اعتناییشان به «گذشته»، که نیاز‌ها و ضرورت‌های امروز را تعریف می‌کند و نیز گریز از الزامات «موقعیت تاریخی پساجنبش»، خواه نا‌خواه در خدمت محو سریع‌تر رد پای جنبش و بازگشت به فضای «عادی» اجتماعی عمل می‌کنند.

به بیان دیگر، این حرکت‌ها به دلیل جدایی از پیوستار مبارزه و در فقدان نظریه و بستر سیاسی پیوند دهنده، محکوم‌اند که «ناپیوسته» و «تفننی» باقی بمانند و حتی در اشکال وسیع‌تر بروز خود، به ناچار دارای ماهیتی دفاعی باشند، نه تهاجمی.

بر این اساس، جسارت و خلاقیت در به سخره گرفتن هنجارهای حاکم، لزوماً به معنای پیش نهادن روشی نظام‌مند برای تغییر این هنجار‌ها و جایگزینی آن‌ها با هنجارهایی شخصی نیست. هر چند هر یک از این هنجارشکنی‌های محدود و جمعی، خواه نا‌خواه به وضعیتی ورای «هنجارهای حاکم» اشاره می‌کنند و از این نظر به وجود بالقوه‌گی‌های فراوان برای به چالش گرفتن «ساختار مسلط» ارجاع می‌دهند.

اما باید در نظر داشت که فضای جامعه مدت‌ها است که از این گونه ارجاعات (در اشکال مختلف) اشباع و در آن متوقف مانده است؛ چون در نبود «اراده جمعی به تغییر»، افشای این شکاف و اعتراض‌های پراکنده نسبت به آن هیچ‌گاه نتوانسته است به حوزه هدفمند‌تر و منسجم‌تری نظیر «نافرمانی مدنی» ارتقاء یابد.

وانگهی در شرایطی که جنبش اعتراضی در عمل، ته‌مانده مشروعیت نظام را در انظار عمومی فرو ریخته است، بازگشت اجتماعی به هزل «برهنگی پادشاه»، متعلق به موقعیتی «پیشاجنبش» است. چنین بازگشتی از منظر هستی‌شناسی اجتماعی جنبش، خواه نا‌خواه ماهیتی ارتجاعی دارد، چون از تاریخمندی به دور است و به نوعی پیوستگی سیر واقعیات اجتماعی را نادیده می‌گیرد.

گفتمان وابسته به جناح اصلاح طلبان که با تئوریزه کردن «ترک خیابان» عامل از دست رفتن سنگرهای واقعی مبارزه بود، اکنون بر آن است که تصویری فانتزی از «حضور خیابانی» عرضه کند، تصویری که برای مدیریت اشکال ثانوی جنبش و دنباله‌های آن سودمند باشد.

چهارم

بی‌گمان این گونه نمایش‌های محدود و مقطعی، به خاطر به چالش گرفتن « تمامیت‌خواهی دستگاه حاکم» (در سطح هنجاری)، خواسته یا ناخواسته شکلی از «کنشی اعتراضی» محسوب می‌شوند. اما «بزرگ» دیدن آن‌ها، ناشی از این تصور نادرست است که گویا یک حکومت تمامیت‌خواه به صرف اینکه از هیچ کاری برای تحکیم ایدئولوژی خودش دریغ نمی‌کند، در عمل هم قادر است تمام جامعه را (به لحاظ تبعیت از هنجارهای رسمی در سبک زندگی و رفتار اجتماعی) تحت نظارت و کنترل خودش بگیرد.

در واقع این برداشت ریشه در توهم رایج و خطرناک «مطلق انگاری» قدرت دستگاه حاکمه دارد. حاکمان به خوبی می‌دانند که توان و امکان نظارت و کنترل جامع «شئونات زندگی اجتماعی» را ندارند (به ویژه در حوزه‌های خرد‌تر)؛ ولی به دلایل واضح، در عین اینکه هیچ‌گاه از موازین خود عقب‌نشینی نمی‌کنند ( و حتی‌ گاه سخت‌گیری‌های بیشتری را به مجموعه هنجارهای رسمی اضافه می‌کنند)، وانمود می‌کنند که همه چیز را در زیر چنگال نظارت و کنترل خود دارند؛ واقع نمایی این ادعا، شرط مهمی از شرایط دوام حکومت‌ها است.

همه ما به تجربه می‌دانیم که به رغم سخت‌گیری‌های رایج و فزاینده در ایران، به طور میانگین استاندارد زندگی اجتماعی مردم (دست‌کم در شهرهای متوسط و بزرگ) کاملاً بیرون از چهارچوب هنجارهای رسمی حکومت قرار داشته و دارد.

شاخص‌ترین این اختلافات و تقابل‌ها را در «نحوه پوشش زنان» می‌بینیم که در قالب بدحجابی («عفت ستیزی»!)، همواره در دو دهه اخیر هنجارهای رسمی را به چالش گرفته است (به رغم هزینه‌های فردی‌ گاه و بی‌گاه آن). اما آیا می‌توان نام این کار را «مقاومت جمعی» آگاهانه شهروندان برای مخالفت با حکومت نهاد؟

به نظر می‌آید در «سطح عام» پاسخ منفی باشد؛ چون این بخشی از مکانیزم حیات اندام‌واره‌ زنده‌ای است که به هیچ رو در حد و اندازه‌های ظرف رسمی احاطه کننده‌اش نمی‌گنجد و لذا این امتناع‌ها و فشار‌ها بیش از اینکه هدفمند باشد، خودانگیخته و اجتناب ناپذیر است.

در واقع، نبود اراده و مجرای جمعی برای شکستن این ظرف و فقدان استراتژی مشخص برای تدارک مبارزه‌ای فراگیر، موجب شده است که هر فرد به سبک و سیاق خود، خودش را با «تنگی» این ظرف وفق دهد.

در این میان فشار آمدن به جداره‌های ظرف هم طبیعی است (درست مثل برخورد مولکول‌های گاز با جداره‌های ظرف حاوی آن، که هر چه حجم این ظرف محدود‌تر باشد،( برای مقداری معینی از گاز) شدت و تعداد برخورد‌ها نیز بیشتر خواهد بود.

ظرفی که «حاکمان» با تجربه برای حصر جامعه می‌سازند، همیشه قدری انعطاف‌پذیر است، چون ظرف صلب، از جایی به بعد شکننده است. از این نظر جهش به فراسوی مرزهای حاکمیت،‌ گاه صرفاً تصوری است که از «ثابت فرض کردن محدوده‌های حاکم» بر ما عارض می‌شود.[4]

پنجم

بی‌تردید واکنش‌های فردی به تنگی فضای تنفس اجتماعی (در مورد هنجارهای زیستی) هر از گاهی مجرا‌ها و سویه‌های جمعی می‌یابند، با دامنه‌هایی محدود یا به نسبت گسترده، که بسته به شرایط و نحوه بهره‌برداری از آن‌ها، اثرات گذرا یا ماندگاری بر فضای عمومی و فرآیند «مقاومت جمعی» بر جای می‌گذارند.

در این میان، به واسطه رشد امکانات ارتباطی جدید، قابل تصور است که در مواردی هم بخشی از جوانان در فضای مجازی نظیر فیس‌بوک ( یا سایر میانجی‌های غیررسمی اجتماعی) همدیگر را پیدا ‌کنند و نیازهای فردی آن‌ها به تخلیه انرژی و فشار مازاد، در یک انگیزه جمعی ادغام و تشدید ‌شود − رخدادی که می‌تواند مازادی بیرونی، نظیر دو اتفاق مورد بحث ما داشته باشد.

در این صورت به نظر می‌آید که این گونه اتفاقات را همچنین بتوان در زمره سویه‌ها و تاثیرات اجتماعی فیس بوک در جوامع غیر‌نهادمند و دارای فضاهای بسته اجتماعی هم تلقی کرد، نه لزوماً در امتداد پیوستار مبارزه‌ای مشخص یا گشاینده مبارزه‌ای بدیل، به ویژه آنکه جوان بودن میانگین جمعیتی جامعه (در کنار سایر عوامل)، بر دامنه و شدت تاثیرات رسانه‌هایی نظیر فیس بوک می‌افزاید.

از این نظر به طور قطع پس از این نیز شاهد موارد متعددی از این دست وقایع با الهام‌گیری از یکدیگر خواهیم بود، که از قضا برخی از آن‌ها خالی از سویه‌های لمپنی و حتی وندالیستی هم نخواهند بود (برای مثال به مورد «خز بازی»).

در مجموع به نظر می‌رسد در غیاب یک «جنبش اجتماعی نیرومند»، به مثابه بستر بزرگی که ضمن پیوند دادن نارضایتی‌های فردی، بینش و منش افراد را هم ارتقا دهد و نگاه‌ها را از دایره منافع و علایق فردی به سطح علایق جمعی و ضرورت‌های کلان اجتماعی متوجه کند، به بیان دیگر در نبود جنبشی که در مسیر حرکت خود «امر سیاسی» و دخالت‌گری آگاهانه در سرنوشت جمعی را پیش روی شهروندان قرار دهد، نمودهای خود‌انگیخته بروز جمعی و نارضایتی‌های فردی، به خودی خود حادثه یا دستاورد قابل اتکایی برای ارتقای سطح مبارزه محسوب نمی‌شوند؛ بلکه اغلب آن‌ها را می‌توان به مثابه نقاطی تصادفی و گذرا ( اما متنوع و تکرارپذیر) در تصویر عمومی جامعه نگریست، نقاطی که در آن‌ها تفاوت «هنجارهای اجتماعی» و «هنجارهای رسمی» در اشکال نامتعارفی عیان می‌شود.

از آنجا که این تفاوت مدت‌ها است که به طور نازایی در وضعیت عیان‌بودگی به سر می‌برد، این حرکت‌های تصادفی را می‌توان بخشی از تکان‌های گریزناپذیر اندام‌های پیکری دانست که خودش را با یک بیماری مزمن حرکتی وفق می‌دهد.

پانویس‌ها:

[1] برای برآوردی از میزان استقبال و نحوه واکنش ها به این دو ماجرا کافی است نگاهی بکنید به لینک های داغ شده در سایت بالاترین.

[2] گزارش مشروحی در مورد این دو خبر: «از آب‌بازی تا خزبازی در تهران؛ پای فیس‌بوک در میان است»

[3] نوشته امین بزرگیان نمونه قابل توجهی از مهم قلمداد کردن این اتفاقات است: امین بزرگیان/ «مقاومت شادان»

[4] صدا و سیما و ماموران ارشد نیروی انتظامی، در یک تقسیم‌کار دقیق و منظم، مشغول برجسته کردن این ماجرا هستند، برای نمونه «مصاحبه با دستگیر شدگان آب بازی، تیتر اول خبرهای صدا و سیما» را در اینجا را ببینید.

مطالب مرتبط:

حق شادی و امر سیاسی − گفت‌وگوی بهنام دارایی‌زاده با امین بزرگیان

امین بزرگیان: مقاومت شادان‌‌‌ − نوشته‌ای درباره کارناوال آب و آتش