مسعود ده نمکی

سلحشور، آنجلينا جولی و اعتراض زنان بازيگر سينمای ايران

Mon, 17 Oct 2011 11:17:51 +0000

در پی اظهارات فرج‌الله سلحشور در مورد آنجلينا جولی و زنان سينمای ايران، و توهين‌آميز خواندن سخنان وی توسط چند تن از زنان بازيگر ايرانی، اين کارگردان "سينمای ارزشی" حرف‌های خود را پس گرفت.

به گزارش خبرگزاری فارس، فرج‌الله سلحشور، کارگردان فيلم يوسف پيامبر، در مورد سخنانی که به نقل از وی در خبرگزاری کانون دانش‌آموزی ايران (پانا) در مورد آنجلينا جولی منتشر شد؛ گفت اين سخنان "بد منعکس شده" است.

سلحشور گفت: "منظور من اين بود که آوردن يک بازيگر هرزه خارجی، پايين آوردن شأن سينمای ايران و بازيگران زن است. ممکن است در بازيگران زن ايران، افراد نابابی هم وجود داشته باشد ولی بسياری از آن‌ها انسان‌های سالم و درستی هستند که به نظرم اين اقدام اهانت به خود بازيگران سينمای ايران است."

اين فيلم‌ساز که به دليل پايبندی خود به جمهوری اسلامی ايران از وی به‌عنوان "کارگردان ارزشی" ياد می‌کنند در حالی چنين سخنانی را بيان می‌کند که در گفت‌وگو با پانا با اشاره به برخی صحبت‌ها درباره حضور آنجلينا جولی در ايران و بازی در يک فيلم سينمايی گفته بود: "بايد ديد چه شخصی اجازه می‌دهد آنجلينا جولی به ايران بيايد، آمدن آنجلينا جولی به ايران اتفاق خوبی است، برای سينمايی که فاحشه‌خانه است بايد برای ادامه فعاليت خود نيز فاحشه بين‌المللی بياورد."

ترانه عليدوستی، پگاه آهنگرانی، نگار جواهريان، هانيه توسلی و باران کوثری، پنج بازيگر زن سينمای ايران در يادداشت کوتاهی به فرج‌الله سلحشور پاسخ دادند

در هفته‌‌های گذشته خبرهايی پيرامون حضور آنجلينا جولی در ايران و بازی وی در فيلم تازه مسعود ده‌نمکی به‌نام "رسوايی" منتشر شده بود اما علی سرتيپی، تهيه‌کننده اين فيلم اعلام کرد که در حال حاضر امکان همکاری با اين بازيگر معروف هاليوود و برنده جايزه اسکار وجود ندارد.

فرج‌الله سلحشور در گفت‌وگوی خود با خبرگزاری کانون دانش‌آموزی ايران افزوده بود: "هنرپيشه‌های زن ايران خودشان يک پا آنجلينا جولی هستند و سينمای ايران بايد هم برای ادامه فعاليت خود فاحشه بين‌المللی بياورد."

وی همچنين گفته بود: "سينمای ايران فاحشه‌خانه است، مگر صبح تا شب عکس‌های هنرمندان چاپ نمی‌شود. وقتی زن‌های ما افتخارشان اين است که عکس‌های خود را به صورت نيمه‌عريان در اينترنت بگذارند، يعنی خودشان يک پا آنجلينا جولی هستند."

در واکنش به اين سخنان ترانه عليدوستی، پگاه آهنگرانی، نگار جواهريان، هانيه توسلی و باران کوثری، پنج بازيگر زن سينمای ايران در يادداشت کوتاهی به فرج‌الله سلحشور پاسخ دادند.

آن‌ها ضمن اظهار تأسف از سخنان سلحشور نوشتند: "ای کاش لطف کنيد سينمايی را که خجالت می‌کشيم بگوييم شما را ياد کجا می‌اندازد به حال خود رها کنيد، شايد که رستگار شويد و آرامش و صلح و محبت به وجدان نگران‌تان بازگردد."

همچنين رؤيا تيموريان، بازيگر ديگر سينمای ايران، در گفت‌وگو با خبرگزاری سينمای ايران گفت: "سينمای ايران به دليل نداشتن سياست‌گذاری‌های مناسب دچار شرايطی شده است که فردی به خودش اجازه می‌دهد به حرمت سينمای ايران توهين کند."

تيموريان افزود: "آقای سلحشور در واقع با اين صحبت‌ها به فيلم‌های خودش و بازيگرانی که در فيلم‌هايش بازی کرده‌اند، توهين کرده است."

وی گفت: "اين جنجال‌ها برای آمدن خانم آنجلينا جولی تبليغاتی بی‌معنی برای منحرف کردن فضای بيمار سينما است. بيمار در حال کمايی که می‌خواهند اعضايش را دفن کنند."

در پی اين مخالفت‌ها، فرج‌الله سلحشور در آخرين اظهارنظر با پس گرفتن سخنان خود گفت: "در ميان بازيگران ايران، انسان‌های پاک، هنرمند و فرهيخته وجود دارد. من در آن گفت‌وگو گفتم چرا با وجود اين همه بازيگر خوب ايرانی، بايد يک بازيگر هرزه بين‌المللی بياوريد."

مسعود ده‌نمکی و استعمار فرهنگی

Sat, 13 Aug 2011 08:45:02 +0000

تأملی در پیش‌زمینه‌های جامعه‌شناختی اخراجی‌های ۳ در سایه‌ی نگرش تاریخی مطلق و مستبدانه

آتوسا صاد

آتوسا صاد- بیش از نیم قرن پیش، ادوارد سعید یکی از بزرگ‌ترین منتقدان تفکر استعماری توانست با انتشار کتاب تاثیرگذارش «اورینتالیسم» (Said, Edward. Orientalism,1978) بحث‌های گسترده‌ای در ارتباط با تصویر عقب‌مانده، وحشی ولی جذابی که غربی‌ها از ملل غیر غربی دارند ایجاد کند.

سعید تأکید دارد که غربی‌ها، تصور استعمارگرانه از خود و دیگران را از طریق هنر، ادبیات، سینما، و پژوهش‌های دانشگاهی و علوم انسانی رواج داده‌اند؛ تصور و برداشتی کاملاً ناقص که توجیه‌کننده‌ی تلاش‌های سوداگرانه‌ی امپراطوری‌های اروپایی بوده است.

هرچند «اورینتالیسم» نوشته‌ی ادوارد سعید در نقد سیطره‌ی کشورهای استعماریِ آن زمان (انگلستان، فرانسه و آمریکا) نوشته شده است ولی چالش‌های انتقادی آن بعد‌ها از طریق آثار سایر اندیشمندان نظیر اسپیواک یا هومی بابا، استعمار را نه تنها در بهره‌بری و تحقیر مادی و معنوی جوامع «غیر غربی»، بلکه در تحقیر روانی و معنوی اقشار ثانویه‌ی جامعه‌ی خودی می‌بیند. به عبارت دیگر، نقد سیاسی ملل استعماری پس از تلاش‌های اولیه‌ی ادوارد سعید به نقدی اجتماعی و روانکاوانه بدل شد که تأثیرات استعمار را جامع‌تر از برداشت نخستین سعید می‌دید.

گایاتری اسپیواک در کتاب «آیا فرودستان حق سخن گفتن دارند؟» (Spivak, Gayatri. Can the subaltern speak? 1988) به بحث در مورد انفعال و خاموشی زنان هندی در آیین ساتی (Sati ) که درآن زنان بیوه در مراسم تدفین شوهرشان به همراه او سوزانده می‌شوند، می‌پردازد. او می‌گوید که آیین مردسالارانه‌ی ساتی زنان بیوه را به حاشیه رانده و آنان را از سخن گفتن درباره‌ی عقاید و احساسات خود در مورد این سنّت جاهلی محروم ساخته است.

آتوسا اچ: جنگ در فیلم ده نمکی دارای ساختاری ثابت و تاریخی است. تاریخی که به گذشته تعلق دارد و با مرگ گذشتگان می‌میرد؛ تاریخی که نسل جوان از آن چیزی نمی‌داند و مدام باید به آنان یادآوری شود.

هومی بابا نیز در کتاب موقعیت فرهنگ‌ها (Bhabha, Homi. The Location of Culture, 1994) می‌نویسد که استعمار به تاریخ و جغرافیایی خاص تعلق ندارد و می‌تواند به صورت خودکامگی در قشر غالب همه‌ی جوامع بشری مشاهده شود. به گفته‌ی بابا، راه غلبه بر این خودکامگی (که با قدرت سیاسی جوامع مرتبط است) تعریف مجدد مفاهیمی همچون طبقات اجتماعی، ‌نژاد، ملیت، قومیت و دین است.

از دید هومی بابا، اعتقادات و هویت‌های ملی و فرهنگی برای مردم سرزمین‌های مختلف بهتر است یکدست و مطلق تجسم نشود. او معتقد است که با توسعه اندیشه آمیختن ارزش‌ها از طریق (هیبریدیزاسیون) است که در آن مرزبندی‌های مشخص ملی و فرهنگی ناپدید و فرد به عنوان مخلوطی از ادیان، ملل، اقوام، نژاد‌ها، و تواریخ گوناگونِ سرزمینی خاص، قابل شناسایی و احترام است. در این تعریف مرزبندی‌های سنّتی که عامل اصلی خصومت و کین‌خواهی میان افراد یک جامعه است ناپدید می‌شود.

در بازبینی و نقد فیلم اخراجی‌ها ۳ از زاویه دید اندیشمندانی که اندیشه‌های استعماری و مرزبندی‌های مطلق‌گرایانه‌ی استعمار را زیر سئوال می‌برند قبل از هر چیز بر این نکته واقف می‌شویم که عقاید و ادعاهای مطرح شده در فیلم نادانسته در خدمت تئوری‌هایی است که استعمار قرن ۱۹ و اوائل قرن ۲۰ میلادی در صدد تحکیم آن‌ها بوده است.

تعریف تک‌جانبه، کلیشه‌ای و محدودی که به سنت و شیوه استعمارگرایان از موضوع اصلی فیلم «اخراجی‌ها ۳» یعنی «انتخابات» عرضه می‌شود روایت استعماری آشکاری است که به تعریف مخدوشِ گروه‌های سیاسی اجتماعی، انتخابات، جنگ، بسیج، معترضان، نیروی انتظامی، رهبری، زنان، و حتی مفاهیمی کلی همچون اقوام مختلف ایرانی و ایرانی بودن می‌پردازد.

شیوه‌ی روایت و تبیین استعمارگرانه در شخصیت‌پردازی فیلم، هویت فردی را از شخصیت‌ها سلب کرده و آنان را به عروسک‌های خیمه‌شب بازی‌ای بدل کرده که با پیروی از نیروهای زمینی و ماورائی به نزاع با هم مشغول‌اند و هرگز به میل و اندیشه‌ی خود و بدون تبعیت از کلیشه‌های جمعی دست به عمل نمی‌زنند. حتی شخصیت ظاهراً مستقل جانباز شیمیایی، حاج آقا رسولی (به بازیگری محمود مقامی)، که دخترش ایران را به ترکِ بازی‌های سیاسی دعوت می‌کند، چنان غرق در خاطرات جنگ و تاریخ به معنای تثبیت‌شده و انعطاف‌ناپذیر آن است که فردیت را از دست داده است.

جنگ در فیلم ده نمکی دارای ساختاری ثابت و تاریخی است. تاریخی که به گذشته تعلق دارد و با مرگ گذشتگان می‌میرد؛ تاریخی که نسل جوان از آن چیزی نمی‌داند و مدام باید به آنان یادآوری شود. نقطه‌ی مقابل این برداشت سنتی از تاریخ، برداشت پسامدرن (امثال هومی بابا) است که در آن تاریخ بافتی پویا و جاری دارد و به دوره‌های زمانی مشخص تقسیم‌بندی و تفکیک نمی‌شود. گذشته، حال، و آینده از هم مجزا نیستند.

آتوسا اچ: «اخراجی‌ها ۳» اثری است که برای بازار یا امیال سیاسی ساخته شده است. خلق اثر هنری، تفکر و مطالعه‌ی هنری می‌طلبد که ظاهراً دست‌اندرکاران فیلم خود را از کسب آن مبرا دانسته‌اند.

طرز تفکر استعماری بیش از همه در شخصیت استاد هاشمی یا سید مرتضی (به بازیگری جواد هاشمی) رویت می‌شود. استاد هاشمی که از شرکت در انتخابات صرف نظر کرده است یکی از دلایل اصلی این کناره‌گیری را «خریت» عامه بیان می‌کند. هاشمی در مکالمه‌ی تلفنی از اتوموبیل شخصی خود شعری از سنایی غزنوی با این مضمون ایراد می‌کند:

«از پی رد و قبول عامه خود را خر مساز
زانکه نبود کار عامی جر خری و خرخری
گاو را باور کنند اندر خدایی عامیان
نوح را باور ندارند از ره پیغمبری»

ایدئولوژی فیلم که در این دو بیت مشهود است، دیدگاهی ساده و سنتی است که در آن جامعه، به دو قشر دیندارِ تحصیلکرده‌یِ مصلح و عامی «خر» تقسیم می‌شود. این دیالوگ که به سهولت قشر عامی را تحقیر می‌کند، نمادی از تفکر استبدادی است که توهم راندن قشر مغلوب به حاشیه و خاموش کردن آن را در ذهن می‌پرورد.

تلاش دست‌اندرکاران فیلم برای اثبات رابطه‌ی به‌هم‌تنیده‌ی «نوح- خر» که در آن عوامل متضاد به عنوان شکل‌دهنده‌ی اصلی انسان و زندگی سیاسی - اجتماعی او معرفی می‌شوند، فضایی مناسب برای خلق استبداد سینمایی است که در آن شخصیت در یکی از این دو چهارچوب تعریف و قدرت تغییر و انعطاف هنری از او سلب شده است. مرزبندی‌های افراطی که عامل استبداد سینمایی فیلم است، راه را بر هیبرید یا اختلاطی که هومی بابا از آن سخن می‌راند بسته و ساختاری کاملاً تعریف‌شده و شکننده ایجاد کرده است.

با در نظر گرفتن فقدان اندیشه‌ی هنرمندانه و فلسفی، می‌توان گفت فیلم «اخراجی‌ها ۳» اثری است که برای بازار یا امیال سیاسی ساخته شده است. خلق اثر هنری، تفکر و مطالعه‌ی هنری می‌طلبد که ظاهراً دست‌اندرکاران فیلم خود را از کسب آن مبرا دانسته‌اند. نتیجه‌ی این تساهل، فیلمی است که بنا بر ارزیابی‌های هنری چیزی نیافریده جز استبدادی صغیر که شاید نماد استبداد کبیر ذهن دست‌اندرکاران فیلم باشد، استبدادی که مخاطب ایرانی با آن بیگانه نیست.

«اخراجی‌ها ۳» آیینه‌ای است از دنیای کوچک و محدود اذهانی که طوفان‌های زنده‌ی تاریخی - اجتماعی، آرامش ساختارگرایانه و کلیشه‌ای آن‌ها را مختل ساخته است.