مهدی خلجی

تصویر ایران در آئینه مصر

politics — Thu, 07 Mar 2013 21:38:41 +0000

مهدی خلجی

برگردان:

فرهمند علیپور

مهدی خلجی − ساعت حدود ۴ بعد از ظهر بود که وارد هتل شدم، چمدان را در اتاق گذاشتم، نقشه را برداشتم و بیرون زدم. درهواپیما که بودم در خبر‌ها خوانده بودم که در میدان تحریر تظاهراتی از سوی سلفی‌ها برگزار می‌شود. سلفی‌ها به پیش‌نویس قانون اساسی اعتراض داشتند و خواهان آن بودند که شریعت تنها مبنای قانون اساسی قرار گیرد.

حدود ۱۵ دقیقه قدم زدم تا به نزدیکی‌های میدان رسیدم. این اولین بار بود که در قاهره بودم، آسمان آلوده شهر رو به تیرگی می‌نهاد و میدان غرق در ازدحام زنان و مردان بود. در دو گوشه از میدان، دو جایگاه دیده می‌شد که در آن رهبران تظاهرات کنندگان سخنرانی می‌کردند و مردم با فریادهای «الله اکبر» موافقت خود را با پیام سخنران نشان می‌دادند.

در دست برخی از تظاهرات کنندگان نوشته‌هایی در حمایت از جایگاه شریعت در پیش‌نویس قانون اساسی تازه مصر دیده می‌شد و در دستان برخی‌های دیگر شعارهایی در تقبیح رئیس جمهور مرسی و برنامه‌های او. یکی از این نوشته‌ها توجهم را جلب کرد؛ «شریعت عنصر اصلی هویت مصری‌هاست چه مصری‌های مسلمان چه مصری‌های مسیحی ». به قدم زدن در اطراف میدان، گوش دادن به سخنرانان و خواندن نوشته‌ها و پلاکاردهای تجمع‌کنندگان ادامه دادم. به نظر می‌رسید که خبری از حزب نور، حزب اصلی سلفی‌ها، و اخوان المسلمین در این تجمع‌ها نبود. میدان تحریر پر از سلفی‌های تندرویی بود که در انقلابی که در همین میدان شکل گرفته بود هیچ حضوری نداشتند. در مصر، سلفی‌ها این اواخر و پس از سرنگونی حکومت حسنی مبارک به فعالیت های سیاسی روی آورده اند.

دقیقا همانند آنچه در مصر می گذرد که نیروهای سکولار و لیبرال درخواست زمان بیشتری برای تصویب قانون اساسی دارند در حالی که اخوان المسلمین برای این موضوع عجله دارد، در ایران نیز آیت الله خمینی بسیار اصرار داشت که هر چه سریعترپیش‌نویس قانون اساسی تصویب شود، پیش از آنکه مفهوم ولایت فقیه به خوبی برای مردم مشخص شود. با این اقدام خمینی راه بحث و مناقشه عمومی درباره قانون اساسی تازه را بست و روشنفکران را به حاشیه راند.

پیش از انقلاب ۱۹۷۹ ایران، پدر من انقلابی بود. او چند ماهی را در زندان سپری کرد تا زمانی که شاه ایران را ترک کرد و خمینی به قدرت رسید. با وجود این که من در آن زمان ۵ سال بیشتر نداشتم اما رویداد‌ها مرا به سمت سیاست و به ویژه تاریخ سیاسی معاصر ایران سوق داد.

شاید از همین روست که فضای میدان تحریر مرا به فضای دوران کودکی‌ام برد. سرخوردگی، عصیان، زنانی که در خیابان‌ها حضور داشتند و شعارهای مبنی بر برتری اسلام و لزوم پیروی از اسلام در مناسبات سیاسی و زندگی اجتماعی می‌دادند، همگی مرا به شهر قم می‌برد، جایی که فعالیت‌های سیاسی مهمی در انجا رقم خورد. گرچه این برای اولین بار بود که در مصر بودم اما حس می‌کردم در فضایی کاملا آشنا هستم.

دو روز بعد زمانی که قرار بود تا یکی از دوستانم را در دانشگاه قاهره ببینم، آقای «حسن حنفی» استاد فلسفه و روشنفکر چپگرای مسلمان را دیدم. وقتی به او به عنوان یک ایرانی محقق ساکن در آمریکا معرفی شدم او به من نزدیک‌تر شد و در گوش‌ام زمزمه کرد: «زمانی که انقلاب اسلامی در ایران رخ داد همه ما در اینجا، در مصر، خوشحال و هیجان زده شده بودیم، اما این روز‌ها به علت حمایت ایران از بشار اسد، همه ناامید و سرخورده هستیم.» می‌خواستم که پاسخی دهم اما او ادامه داد: «برای ما موضوع جزایر سه گانه اهمیتی ندارد، همچنان که برای ما اهمیتی ندارد نام خلیج "عرب" باشد یا "فارس" ، اما موضوع سوریه برای ما مهم است. ایران نباید اعتبار انقلابی خود را فدای بشار اسد و سرکوب مسلمانان می‌کرد.» هیچ پاسخی برای او نداشتم.

زمانی که در ایران انقلاب شد، حکومت احساس کرد لازم است جامعه را به سمت اسلامی شدن سوق دهد. در مصر اما موضوع فرق می کند، در طول چهل سال گذشته و تحت حاکمیت نظامی ها، گروههای منسجمی چون اخوان المسلمین و سلفی ها توانستند جامعه مصر را تا حد زیادی اسلامی کنند.

او در خصوص قدرت نوظهور اخوان المسلمین در مصر خوشبین به نظر می رسید. شنیده بودم که محمد مرسی پس از آن‌که رییس جمهوری شد برخی روشن‌فکران مصری از جمله حسن حنفی را به نشستی دعوت کرده‌ بود. در آن جلسه خطاب به حسن حنفی گفته بود که بیشتر آثار او را خوانده و از اندیشه‌های او تأثیر پذیرفته است.

دانشگاه لبریز از دانشجویان جوان بود، من هرگز در هیچ کشوری دانشگاهی را بدین ازدحام ندیده بودم. آنچه تعجب مرا بیشتر کرد این بود که تقریبا همه دانشجویان دختر حجاب داشتند. همانطور که وارد دانشگاه می شدم با خود فکر می کردم که در مقایسه با مصر، ایران نمی تواند کشوری اسلامی به شمار آید. تا پیش از انقلاب در ایران حجاب یک موضوع اختیاری بود اما پس از انقلاب این موضوع صرف نظر از دین زنان، به یک موضوع اجباری تبدیل شد.

این روزها در ایران به خصوص در شهرهای بزرگ، شکل حجاب زنان نشان‌دهنده تن دادن آن‌ها به اجبار دولت است نه اعتقاد به حجاب. شکل پوشش زنان در ایران به ابزاری برای مبارزه بدل شده است.

زمانی که در ایران انقلاب شد، حکومت احساس کرد لازم است جامعه را به سمت اسلامی شدن سوق دهد. در مصر اما موضوع فرق می کند، در طول چهل سال گذشته و تحت حاکمیت نظامی ها، گروههای منسجمی چون اخوان المسلمین و سلفی ها توانستند جامعه مصر را تا حد زیادی اسلامی کنند.

یکی از دوستان من که استاد فلسفه در دانشگاه قاهره است از من دعوت کرد تا در کلاس او در خصوص انقلاب ایران سخن بگویم تا دانشجویان بتوانند دو انقلاب ایران و مصر را با هم مقایسه کنند. پذیرفتم.

وارد کلاس شدم. حدود ۱۵۰ دانشجو حضور داشتند. برای یک ساعت و نیم به زبان عربی نوشتاری (و نه عربی مصری) سخنرانی کردم. توضیح دادم که بلافاصله پس از پیروی انقلاب در ایران اختلاف نظرها بر سر نقش شریعت آغاز شد؛ چیزی همانند انچه در مصر رخ می‌داد. آیت الله خمینی می‌گفت قوانین شریعت باید اجرا شود، در حالی که پیش از انقلاب او بر آزادی بیان، دمکراسی و اراده مردم تاکید داشت.

از آنجا که خمینی بر این اعتقاد بود که اسلام بهترین دین است، دستور داد تا شریعت به همه اجزای قانون و زندگی جاری شوند تا بهترین حکومت را بر روی زمین برپا کند. بهترین فرد برای اجرای شریعت شیعه کیست؟ پاسخ خمینی روشن بود یک آیت الله یا مجتهد شیعه، کسی که به پیچیدگی‌ها و قوانین مذهبی احاطه داشته باشد. اینگونه بود که موضوع «ولایت فقیه» و «حکومت فقیه شیعه» در ایران پدیدار و در قانون گنجانده و موقعیتی به عنوان «رهبر» تثبیت شد.

دقیقا همانند آنچه در مصر می گذرد که نیروهای سکولار و لیبرال درخواست زمان بیشتری برای تصویب قانون اساسی دارند در حالی که اخوان المسلمین برای این موضوع عجله دارد، در ایران نیز آیت الله خمینی بسیار اصرار داشت که هر چه سریعترپیش‌نویس قانون اساسی تصویب شود، پیش از آنکه مفهوم ولایت فقیه به خوبی برای مردم مشخص شود. با این اقدام خمینی راه بحث و مناقشه عمومی در باره قانون اساسی تازه را بست و روشنفکران را به حاشیه راند. با این حال زمانی که خمینی تصمیم گرفت تا قوانین شریعت را به اجرا بگذارد متوجه شد که اداره جامعه ایران با چنین قوانینی ممکن نیست.

در مصر روند اسلامگرایی جامعه از زمان دولتهای نظامی آغاز شده بود و روح لیبرال جامعه مصر قرن نوزدهم و بیستم آرام آرام از این جامعه دور شده بود. نوسازی ایران در دوران حکومت پهلوی صورت گرفته بود و برای ایرانی ها دشوار بود تا به دوران پیش از آن بازگردند. به عنوان مثال بر طبق شریعت زنان نمی بایست در تلویزیون ظاهر می شدند، بازیگری و نواختن موسیقی نیز برای انها ممنوع است. اما چگونه می توان رادیو و تلویزیونی را بدون زنان تصور کرد؟

خمینی تصمیم گرفت تا در برخی از مواضع خود در خصوص شریعت نرمش نشان دهد او همچنین اعلام کرد که حفظ نظام بالاتر از همه اصول شریعت است. به نظر آیت الله خمینی حفظ حکومت از نوشیدن شراب یا گفتن دروغ مهمتر است. اینگونه شد که حکم آیت الله متفاوت از دیگر مسلمانان، در تضاد میان احکام شریعت و مصلحت دولت، جایگاه اصلی به حفظ دولت و نادیده انگاشتن شریعت داده می شد. اینگونه بود که شریعت به جای آنکه پایه و اساس قوانین باشد به ابزاری برای اعمال اراده آیت الله قرار گرفت. در واقع به جای حکومت یک نهاد ، حکومت یک شخص به رسمیت شناخته شد و حکومت تمامیت خواه اسلامگرایی متولد شد.

خمینی تصمیم گرفت تا در برخی از مواضع خود در خصوص شریعت نرمش نشان دهد او همچنین اعلام کرد که حفظ نظام بالاتر از همه اصول شریعت است. به نظر آیت الله خمینی حفظ حکومت از نوشیدن شراب یا گفتن دروغ مهمتر است. اینگونه شد که حکم آیت الله متفاوت از دیگر مسلمانان، در تضاد میان احکام شریعت و مصلحت دولت، جایگاه اصلی به حفظ دولت و نادیده انگاشتن شریعت داده می شد. اینگونه بود که شریعت به جای آنکه پایه و اساس قوانین باشد به ابزاری برای اعمال اراده آیت الله قرار گرفت. در واقع به جای حکومت یک نهاد ، حکومت یک شخص به رسمیت شناخته شد و حکومت تمامیت خواه اسلامگرایی متولد شد.

معلوم بود که دانشجویان تقریباً متعجب شده بودند از آنچه که من می گفتم. در واقع داستان جمهوری اسلامی به خوبی در میان مردم عرب گفته نشده است. ازکلاس و دانشگاه خارج شدم و وارد خیابانهای آلوده قاهره شدم، خیابانهایی که خاطره خیابانهای تهران را برای من زنده کرد. رانندگی در تهران همانقدر هراسناک است که در قاهره. برای یک رهگذر عبور از خیابانها پر استرس است. رانندگان می توانند هرگونه دوست دارند رانندگی یا پارک کنند و افراد ناتوان از کمترین حقوق برخوردارند.

تاجری سعودی در سال ۲۰۱۰ هتلی را که در آن بودم خریده بود و از آن هنگام سرو مشروبات الکلی را در آن قطع کرده بود. هتل باشگاه شبانه معروفی هم داشت که آن‌ هم بسته شده است. اگر کسی با جامعه مصر آشنا باشد از نفوذ اندیشه‌های اسلامگرا در این کشور متعجب نخواهد شد، بخش عمده‌ای از جامعه مصر قبل از سقوط حکومت مبارک، تحت سیطره اسلامگرایی قرار گرفته بود.

پدیده واقعاً جالب توجه در مصر سلفی‌ها هستند. در ایران نیز ما گروه‌های مذهبی تندرویی داشتیم که در انقلاب حضوری نداشتند اما پس از انقلاب خواهان سهم شدند. در ایران افرادی مثل آیت الله محمد تقی مصباح یزدی پیش از انقلاب فعالیت سیاسی نداشتند و حتی در دوران جنگ هشت ساله ایران و عراق مردم را از شرکت در جبهه‌های جنگ منع می‌کردند اما هنگامی که خمینی درگذشت او ناگهان در عرصه سیاسی فعال شد. او هرگونه تفسیر دمکراتیک از نهادهای سیاسی موجود در ایران را نفی می‌کند و نظریه‌پرداز خشونت در ایران شناخته می‌شود. آیت الله خامنه‌ای رهبر ایران با استفاده از افرادی همچون مصباح یزدی سیاست‌های خود را در تقابل با منتقدان به پیش می‌برد.

علی رغم تفاوت های مذهبی، به نظر می رسد که سلفی‌ها می توانند برای اخوان المسلمین مفید باشند. در قیاس با سلفی‌ها اخوان المسلمین مدرن‌تر، معتدل‌تر، عمل‌گراتر به نظر می‌رسند. در کتاب‌فروشی‌های قاهره، از دیدن حجم عظیم کتاب‌های سلفی‌ها بر ضد شیعیان متعجب شدم. این هشداری است درباره‌ی گسترش تنش میان شیعیان و سلفی‌ها ( و نه سنی‌ها) در جهان عرب و حتی جهان اسلام، به عنوان نمونه در پاکستان. این فراتر از درگیری تاریخی دو فرقه از اسلام است. اسلام سلفی بیشتر ریشه در تاریخ معاصر دارد تا سنت گذشته.

ایران اولین کشوری بود که در آن حکومت اسلامی برقرار شد. ایران خیلی مدرن‌تر از آن بود که اسلام‌گرایان بتوانند مدینه فاضله اسلامی خود را در آن ایجاد کنند. وضع در افغانستان متفاوت بود. دولت افغانستان فقیر و در پیشبرد پروژه تجدد در فرهنگ و جامعه چندان موفق نبود و نتوانسته بود مقررات و نهادهای مدرن را بنیاد گذارد. اینگونه بود که طالبان توانستند به سرعت مدینه فاضله اسلامی خود را با نابودی همه چیز بنا نهند.

در ایران ما همیشه تعجب می‌کردیم که چرا در کشوری که اسلام تنها بخشی از هویت آن است، انقلاب به اصطلاح اسلامی در آن رخ داد. برای اینکه موضوع روشن تر شود، باید گفت انقلاب ایران در اصل اسلامی نبود؛ بلکه دو سه سال پس از وقوع آن، انقلاب به سمت اسلامی شدن پیش رفت. بسیاری از روشنفکران ایرانی بر این باور بودند که از آنجا که اسلام بخش مهمی از هویت عربی را تشکیل می دهد، یک انقلاب اسلامی به طور طبیعی باید ابتدا در یک کشور عربی رخ دهد. تاریخ اما ریاضیات نیست.

ایران اولین کشوری بود که در آن حکومت اسلامی برقرار شد. ایران خیلی مدرن‌تر از آن بود که اسلام‌گرایان بتوانند مدینه فاضله اسلامی خود را در آن ایجاد کنند. وضع در افغانستان متفاوت بود. دولت افغانستان فقیر و در پیشبرد پروژه تجدد در فرهنگ و جامعه چندان موفق نبود و نتوانسته بود مقررات و نهادهای مدرن را بنیاد گذارد. اینگونه بود که طالبان توانستند به سرعت مدینه فاضله اسلامی خود را با نابودی همه چیز بنا نهند.

حکومت طالبان نه به دست مردم افغانستان که با حمله آمریکا سقوط کرد و اگر چنین رخ دادی نبود مشخص نبود که تا چه زمانی حکومت طالبان ادامه می یافت، شاید برای دهه‌ها!

وضع مصر متفاوت است ، زمانی که من در خیابانها راه می‌رفتم و ساختمان‌های قدیمی را می‌دیدم حس تاسف و حسرت مرا در برمی‌گرفت.این ساختمانهای فاخر روایت‌گر تاریخ و ناکامی‌های ایدئولوژیک و طبقاتی و فرهنگی دوران‌های گذشته را بازمی‌گویند. این ساختمان‌ها به اندازه‌ی تصویر شاه‌لیر شکسپیر رقت انگیز هستند؛ شکوهی رنگ‌پریده و از دست رفته.

اسلامگرایان ایران بر منابع نفتی کنترل دارند. دارایی نفتی آن‌ها را توانا کرد جنگی هشت ساله را تاب بیاورند. آن‌ها اکنون در پی برنامه‌ای هسته‌ای هستند. مصر کشوری نفت خیز نیست و دولت به مراتب فقیرتر از ایران ۱۹۷۹است. اسلامگرایان، هم اخوان المسلمین و هم سلفی‌ها، به کمک‌های خارجی وابسته هستند. جمهوری اسلامی اما آن قدر ثروت داشت که "صدور انقلاب" را در دستور کار و اولویت خود قرار داد. مصر بخشی از جهان عرب است اما ایران به صورت فزاینده ای منزوی می شود.

اسلامگرایان ایران بر منابع نفتی کنترل دارند. دارایی نفتی آن‌ها را توانا کرد جنگی هشت ساله را تاب بیاورند. آن‌ها اکنون در پی برنامه‌ای هسته‌ای هستند. مصر کشوری نفت خیز نیست و دولت به مراتب فقیرتر از ایران ۱۹۷۹ است. اسلامگرایان، هم اخوان المسلمین و هم سلفی‌ها، به کمک‌های خارجی وابسته هستند. جمهوری اسلامی اما آن قدر ثروت داشت که "صدور انقلاب" را در دستور کار و اولویت خود قرار داد. مصر بخشی از جهان عرب است اما ایران به صورت فزاینده ای منزوی می شود. مقدار قابل توجهی از قدرت اسلامگرایان در مصر محصول این دو سال قدرت گیری ان‌ها نیست. در ایران اگرچه حکومت به دست اسلام‌گرایان اداره می‌شود، مردم همچنان ویژگی‌های غیرمذهبی خود را حفظ کرده‌اند. وضعیت در هر دو کشور پیچیده است و پیش بینی اینکه تا کی حکومت اسلامگرایان در قاهره و تهران به حکومت دوام خواهد یافت بسیار دشوار است.

آن‌چه در این میان می تواند امید بخشد، نقش روشنفکران در هر دو کشور است. توانا کردن جامعه برای اندیشیدن درباره‌ی تجربه‌هایش تنها راه برون‌شد از بحران سیاسی و پرهیز از تکرار تجربه‌های خطاست. بدین‌سان، روشنفکران مصر و ایران می‌توانند در کمک به آزادسازی سیاسی و اجتماعی هر دو جامعه به یکدیگر کمک کنند. آن‌ها می‌توانند حافظه‌ی زنده هر دو کشور باشند؛ حافظه‌ای برای پیروزی‌ها و ناکامی‌ها.

منبع:

The Majalla

عکس:

صحنه‌ای از یک تظاهرات سلفی‌ها در میدان التحریر قاهره (۲ نوامبر ۲۰۱۲).

خواست آنها پیاده شدن تمام و کمال شریعت است.

ایران و آمریکا – آیا اوباما و رامنی با هم فرق می‌کنند؟

politics — Sun, 14 Oct 2012 16:28:53 +0000

گفت‌وگوی لیدا حسینی‌نژاد با مهدی خلجی، تحلیل‌گر

لیدا حسینی‌نژاد − اقتصاد ایران این روزها با بحران سقوط روزافزون ارزش پول ملی مواجه شده است. برخی این بحران را عمدتا ناشی از سیاست ناکارآمد حکومت ایران و برخی آن را عمدتا معلول تحریم‌های غرب علیه ایران می‌دانند. موضع رسمی تبلیغاتی مقامات جمهوری اسلامی این است که تحریم‌ها را کم‌اثر بخوانند.

از سوی دیگر در حالی که کمتر از یک ماه به انتخابات ریاست جمهوری آمریکا باقی مانده، نمایندگان کنگره ایالات متحده در پی گسترش تحریم‌های اقتصادی این کشور علیه ایران هستند. تصویب این تحریم‌های جدید به بعد از انتخابات آمریکا موکول خواهد شد.

● گفت‌وگو با مهدی خلجی

برای ارزیابی موقعیت جمهوری اسلامی با توجه به بحران‌های اقتصادی و انتخابات در پیش‌روی آمریکا با مهدی خلجی، تحلیل‌گر سیاسی و پژوهشگر ارشد در "موسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک"، گفت‌وگو کرده‌ام.

ارزیابی شما در مورد بحران اقتصادی که الان در ایران به‌وجود آمده چیست؟ به نظر شما این بحران اقتصادی، رژیم را تنش‌زاتر می‌کند یا این که به سمت سازش می‌کشاند؟

مهدی خلجی: بحران اقتصادی کنونی آمیزه‌ای است از سوء مدیریت و فساد، و فشارهای بین‌المللی و تحریم‌هایی که برای برنامه هسته‌ای ایران وضع شده علیه جمهوری اسلامی. تصور نمی‌کنم که مشکل فساد، مشکل سوء مدیریت و مشکل تحریم‌ها در آینده نزدیک راه‌حلی پیدا کند، و واقعاً نمی‌توانم بگویم که ایران تحت این فشار اقتصادی مصالحه خواهد کرد یا نه. اما این را می‌توانم بگویم که اگر ایران مصالحه کند، آن وقت می‌توانیم بگوییم که این فشارها مؤثر بوده. به دلیل این که ما نمونه‌هایی داشته‌ایم از کشورهایی که فشارها و بحران‌های اقتصادی خیلی شدیدی داشتند، مثل کره شمالی که خیلی وضع‌شان بدتر از ایران بوده، اما تن به مصالحه ندادند.

با توجه به این که به انتخابات ریاست جمهوری آمریکا هم داریم نزدیک می‌شویم، از نظر شما این انتخابات در آمریکا در محاسبات حکومت ایران چه جایگاهی دارد؟

آیت‌الله خامنه‌ای به درستی این تصور را دارد که پیش از انتخابات امکان مذاکره با آمریکا وجود ندارد، به دلیل این که رئیس جمهوری آمریکا پیش از انتخابات نه تصمیمی برای تغییر سیاست ایران خود دارد و نه می‌تواند با ایران معامله‌ای جدی کند. در نتیجه در آمریکا، در کاخ سفید هم همه چیز معلق است در زمینه‌ی سیاست ایران و همه منتظرند ببینند انتخابات چه خواهد شد.

مهدی خلجی:
«راستش خیلی فرق نمی‌کند که آقای اوباما سر کار بیاید یا آقای رامنی. سیاست ایران در کاخ سفید چندان تغییر بنیادی نخواهد کرد و اگر ایران مصالحه نکند، چه آقای اوباما سر کار باشد چه آقای رامنی، تحریم‌های بسیار شکننده‌تری بر ایران تحمیل خواهد شد.
مسئله‌‌ی ایران امروزه در سیاست آمریکا مورد اجماع دو جناح است. یعنی هر دو جناح سیاسی در آمریکا، هر دو حزب، معتقد هستند که به‌هیچ وجه نباید به ایران اجازه داد که به توانایی هسته‌ای دست پیدا کند. این عزم وجود دارد. تنها تفاوتی که هست، این که ممکن است جمهوری‌خواهان زودتر به این نتیجه برسند که ایرانی‌ها قابل مذاکره نیستند و باید با برخورد نظامی، آن‌ها را از دستیابی به توانایی هسته‌ای بازداشت.»

در حقیقت آیت‌الله خامنه‌ای، چون دموکراسی را در ایران دوست ندارد، خیلی خوشحال است که دشمنانش حکومت‌های دموکراتیک هستند. به این مفهوم، برای جکومت ایران این انتخابات در آمریکا خیلی خوب است، چون همه چیز را به تعویق می‌اندازد و زمان بیشتری را به حکومت می‌دهد.

راستش خیلی فرق نمی‌کند که آقای اوباما سر کار بیاید یا آقای رامنی. سیاست ایران در کاخ سفید چندان تغییر بنیادی نخواهد کرد و اگر ایران مصالحه نکند، چه آقای اوباما سر کار باشد چه آقای رامنی، تحریم‌های بسیار شکننده‌تری بر ایران تحمیل خواهد شد. منتهی من تصورم براین است که اگر ایران به توانایی هسته‌ای نزدیک نباشد، ناگزیر است که به‌هرحال بعد از انتخابات چه با آقای اوباما چه با آقای رامنی وارد مذاکره‌‌ای جدی شود.

آقای خامنه‌ای و رهبران ایران این تصور را دارند که دموکرات‌ها اصولاً در ظاهر و در ژست و در گفتار بسیار نرم هستند. اما در عمل اصولاً سیاست‌شان سخت‌گیرانه‌تر بوده در رابطه با ایران. از زمان جیمی کارتر، اولین رئيس جمهوری که جمهوری اسلامی تجربه کرد تا زمان کلینتون، آخرین رئیس جمهوری دموکرات پیش از آقای اوباما و آقای اوباما هم بی‌سابقه‌ترین تحریم‌ها را علیه ایران وضع کرده است.

از آن طرف ایرانی‌ها این تصور یا توهم را دارند که جمهوری‌خواهان در ظاهر ممکن است که خیلی سفت و سخت بگیرند و گفتار خیلی تند و تیزی داشته باشند، ولی در عمل بیشتر تمایل دارند به معامله کردن. همان طور که دولت ریگان تلاش‌هایی برای معامله با ایران کرد و تبادل اسلحه داشت و داستان مک فارلین تا حتی زمان دولت جورج بوش. دولت ایران، این تفاوت را بین دموکرات‌ها و جمهوری‌خواهان می‌گذارد. اما واقعیت این است که مسئله‌‌ی ایران امروزه در سیاست آمریکا مورد اجماع دو جناح است. یعنی هر دو جناح سیاسی در آمریکا، هر دو حزب، معتقد هستند که به‌هیچ وجه نباید به ایران اجازه داد که به توانایی هسته‌ای دست پیدا کند. این عزم وجود دارد. تنها تفاوتی که هست، این که ممکن است جمهوری‌خواهان زودتر به این نتیجه برسند که ایرانی‌ها قابل مذاکره نیستند و باید با برخورد نظامی، آن‌ها را از دستیابی به توانایی هسته‌ای بازداشت.

سیاست اوباما در قبال ایران ادامه سیاست بوش است و اگر آقای رامنی هم انتخاب شود، سیاست آقای اوباما را تداوم خواهد داد. به این معنا که اگر به نقطه‌ای برسیم که مشخص شود ایران به دستیابی سلاح‌های هسته‌ای یا به توانایی هسته‌ای نزدیک است و تمایل به مصالحه ندارد، به نظر من چه آقای اوباما سر کار باشد چه آقای رامنی، به ایران حمله‌ی نظامی خواهد شد. منتهی پیش از آن که ما واقعاً بفهمیم ایران می‌خواهد مصالحه کند یا اگر در کاخ سفید به این نتیجه برسند که ایران زمان درازی دارد تا به آن نقطه‌ی خطرناک و بازگشت‌ناپذیر برسد، چه آقای رامنی چه آقای اوباما سعی می‌کنند از سیاست دوگانه یعنی از یکسو تحریم‌ و فشار و از سوی دیگر از مذاکره استفاده کنند. مذاکره و فشار سیاست ثابت دولت آمریکا در قبال ایران باقی خواهد ماند، مگر آن که ایران به آن نقطه‌ی بازگشت‌ناپذیر نزدیک شود. در آن نقطه‌ی بازگشت‌ناپذیر، هیچ فرق نمی‌کند یک دولت دموکرات سر کار باشد یا یک دولت جمهوری‌خواه. این عزم جزم در نخبگان سیاسی آمریکا وجود دارد که ایران را از دستیابی به توانایی نظامی هسته‌ای بازدارند.

در نهایت دو حالت را در نظر می‌گیریم: حالت اول این است که رژیم ایران اعلام کند که می‌خواهد قاطعانه به قدرت نظامی اتمی تبدیل شود و حالت دیگر این که رژیم سمت سازش را انتخاب کند. ولی در هر دو حالت باید آیت‌الله خامنه‌ای به‌عنوان رهبر پا پیش گذارد و جام پر از «شهد» یا پر از «زهر» را سر بکشد. آیا به نظر شما در این حالت ما شاهد این هستیم که جمهوری اسلامی وارد مرحله‌ی تازه‌ای از حیات خودش شده است که دیگر ولی فقیه نمی‌تواند خودش را پشت سر کارگزارانش پنهان کند؟

این روند که آقای خامنه‌ای خودش از پشت صحنه پیش آمده و مسئولیت همه چیز را به‌عهده گرفته است، از زمان انتخابات دور اول آقای احمدی‌نژاد آشکار شد. یعنی آقای خامنه‌ای با به حاشیه ‌راندن نسل اول جمهوری اسلامی مثل آقایان رفسنجانی، کروبی، خاتمی و میرحسین موسوی در حقیقت خیالش راحت شد و اعتماد به‌نفسی پیدا کرد که مسئولیت همه چیز را خودش رسماً به‌عهده گیرد. بارها و بارها گفته‌اند که اگر بنا بر مذاکره با آمریکا باشد، آقای خامنه‌ای تصمیم می‌گیرد. اگر بنا بر تغییری در سیاست هسته‌ای باشد، آقای خامنه‌ای تصمیم می‌گیرد. حتی آقای خامنه‌ای امروزه در زمینه سیاست کنترل جمعیت هم مسئولیت را خودش به‌عهده می‌گیرد.

من فکر می‌کنم که این روند از مدتها پیش آغاز شده و ما از یک حکومت انقلابی به یک دیکتاتوری نظامی داریم نزدیک می‌شویم. چه قدر این دیکتاتوری نظامی موفق باشد یا نباشد، بحث دیگری‌ست. اما رؤیای آقای خامنه‌ای این است که جمهوری اسلامی را به یک دیکتاتوری نظامی بدل کند. به عبارت دیگر از این به بعد ما باید به آقای خامنه‌ای بیشتر به‌عنوان فرمانده کل قوای مسلح نگاه کنیم تا به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی. یعنی تأکید و تکیه‌ی ایشان بر بازوهای نظامی جمهوری اسلامی‌ست که به شخص او قدرت می‌دهد و هویت جمهوری اسلامی را می‌سازد. اگر بازار است، اگر نهادهای مذهبی و یا نهادی سیاسی هستند، همه از قرارگاه نیروهای نظامی اداره می‌شوند. این باعث شده که در زمینه‌ی هسته‌ای هم همه‌ی دنیا آقای خامنه‌ای را مسئول می‌دانند و در زمینه مذاکره با آمریکا هم آقای خامنه‌ای را مسئول می‌دانند. من فکر می‌کنم این رازی‌ست که دیری‌ست از پرده بیرون افتاده.

عکس:

اوباما و رامنی، مونتاژ

حقوق بشر در ایران فراموش نشود

Sat, 11 Aug 2012 17:16:39 +0000

مهدی خلجی

برگردان:

نعیمه دوستدار

مهدی خلجی - با تنشی که بر سر برنامه هسته‌ای ایران درگرفته است، غرب ضربات فلج‌کننده‌ای را از جهت‌های مختلف بر ایران وارد می‌کند؛ از طریق تحریم، تحریم‌های هدفمند و کشنده و عملیات سایبری مانند ویروس استاکس نت.

بی‌تردید، تهران وضعیت وخیمی ‌دارد، اما رهبران رژیم خوش‌بین‌ هستند: تمرکز یکجانبه غرب بر موضوع هسته‌ای باعث شده که آنها نقض حقوق بشر را افزایش دهند.

در واقع، بعد از اعتراض‌ها به نتایج انتخابات ریاست جمهوری در سال ۲۰۰۹، نقض حقوق بشر در ایران به طرز قابل ملاحظه‌ای بیشتر و این موضوعی است که توسط غرب و آمریکا نادیده گرفته شده است. نقض حقوق بشر، برای غرب یک تراژدی با مفاهیم عمیق استراتژیک است.

سیستم قضایی ایران اجازه انواع نقض حقوق بشر را می‌دهد. مواردی مانند تبعیض در مورد زنان، نقض حقوق اقلیت‌های قو‌می‌ و فرقه‌ای، اعمال احکام وحشیانه کیفری مانند سنگسار و ... حاکمان دین‌سالار ایران، حقوق بشر را اختراع غرب می‌دانند که ‌می‌خواهد فرهنگ اسلام و حق حاکمیت آنان را تضعیف کند؛ همان چیزی که رهبر ایران، علی خامنه‌ای، آن را جنگ نرم علیه ایران توصیف کرده است. بنابراین، آنها خود را موظف به رعایت وظایف خود در زمینه حقوق بشر نمی‌دانند؛ به خصوص مواردی که در عهدنامه‌‌های بین‌المللی وضع شده و ایران هم آنها را امضا کرده و پذیرفته است.

این مثال را در نظر بگیرید: شخصی، دو سال است که در ایران در حصر خانگی است. دو خواهر او در طول این مدت از دنیا رفته‌اند، اما حکومت اجازه شرکت در مراسم ترحیم آنها را به او نداده است.

حکایت حقوق بشر در ایران برای ملت‌های دموکراتیک چیزی بیش از یک وظیفه اخلاقی است. این موضوع باید یکی از ستون‌های استراتژیک سیاست غرب در مقابل ایران باشد. تا زمانی ‌که سرکوب ادامه داشته باشد، صدای ایرانیان هرگز شنیده نخواهد شد. آمریکا و دیگر قدرت‌های غربی ‌می‌توانند با مطرح کردن این موضوع ایرانیان را مطمئن کنند که متحدانی دارند.

در این موقعیت خشمگین‌کننده، گرچه طبقه متوسط ایرانیان در‌گیر نیستند، اما کسی که در این شرایط قرار گرفته، مهدی کروبی، کاندیدای سابق ریاست جمهوری و رئیس سابق مجلس ایران است. آقای کروبی و میرحسین موسوی (کاندیدای مخالفان) و همچنین همسر آقای موسوی، زهرا رهنورد (که در کمپین انتخاباتی همسرش در سال ۸۸ بسیار فعال بود)، پس از خیرش‌های اعتراضی، اکنون دو سال است که در زندان خانگی به سر ‌می‌برند.

به علاوه، محمد‌جواد لاریجانی، دبیر کمیسیون حقوق بشر قوه قضایئه ایران، به تازگی ادعا کرده است که در ایران هیچ زندانی سیاسی‌ای وجود ندارد. محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهوری ایران هم همواره چنین ادعایی را مطرح می‌کند، اما در حقیقت، تعداد زیادی از فعالان سیاسی در ایران زندانی هستند و صدها نفر از آنان به‌خاطر مطالبه حقوق بشر، برابری حقوق زن و مرد و استیفای حقوق اقلیت‌ها، ممنوع‌الخروج هستند. ده‌ها هزار نفر از ایرانیان خارج از کشور نیز به دلیل اعتقاداتشان نمی‌توانند به کشور برگردند.

با وجود اینکه توجه جهانی به مسائل داخلی ایران کم شده، نفس اشاره به نقض حقوق بشر در ایران، رهبران رژیم را بر‌می‌آشوبد. نیروهای اطلاعاتی، وکلای برجسته‌ای را که به کانون مدافعان حقوق بشر تعلق دارند، به اتهام غیر قانونی بودن فعالیت‌هایشان دستگیر کرده‌اند. عبدالفتاح سلطانی، یکی از بنیانگذاران این سازمان، به 18 سال زندان و 20 سال تبعید محکوم شده است. در حالی که مقامات رسمی‌ حکومت ایران خودشان مرتکب نقض حقوق بشر ‌می‌شوند، تنها جرم آقای سلطانی، پذیرش جایزه جهانی حقوق بشر است.

مراکز توجه آمریکا در خاورمیانه

اگرچه برنامه هسته‌ای ایران و کشتار سوریه توجه آمریکا را در خاورمیانه به خود جلب کرده است، اما نقض حقوق بشر در ایران نیز باید در مرکز توجه غرب باقی بماند.

وجود گزارش‌هایی از نقض گسترده حقوق زندانیان و شواهد دیگر، فعالان حقوق بشر و دیگر گروه‌های فعال را واداشته است که خواهان برخورد کشورهای دموکراتیک با این مسئله شوند. این فعالان معتقدند این نوع برخورها می‌تواند به طرز قابل ملاحظه‌ای خشونت و موارد نقض حقوق بشر را در ایران کاهش دهد و جمهوری اسلا‌می ‌را نسبت به مخدوش شدن چهره خود در داخل و خارج، نگران کند.

وجود گزارش‌هایی از نقض گسترده حقوق زندانیان و شواهد دیگر، فعالان حقوق بشر و دیگر گروه‌های فعال را واداشته است که خواهان برخورد کشورهای دموکراتیک با این مسئله شوند. این فعالان معتقدند این نوع برخورها می‌تواند به طرز قابل ملاحظه‌ای خشونت و موارد نقض حقوق بشر را در ایران کاهش دهد و جمهوری اسلا‌می ‌را نسبت به مخدوش شدن چهره خود در داخل و خارج، نگران کند.

منطق نهفته رژیم، این است که روزنامه‌نگاران و فعالان را از گزارش دادن این موارد به رسانه‌ها باز دارد. بنابراین هر نوع پرداختن به این موضوع ‌می‌تواند در متقاعد کردن ایران به بهتر کردن رفتار خود کمک کند. واکنش غرب به نقض حقوق بشر ‌می‌تواند شامل سخنرانی، صدور اعلامیه، تحریم و محدودیت سفر مقامات دولتی ناقض حقوق بشر باشد.

همچنین لازم است نتایج اقدامات قبلی جامعه جهانی اعلام شود. به عنوان مثال، حکم سکینه محمدی آشتیانی، زنی که در دهه پنجم زندگی‌اش به اتهام رابطه نامشروع به سنگسار محکوم شده بود، بعد از بلند شدن صدای اعتراض جهانی و اعلام انزجار در برابر این تصمیم، متوقف شد. در مقیاس محلی نیز، زندانیان به اثر فشارهای جهانی بر رفتار مقامات و ماموران زندان با آنان، صحه گذاشته‌اند.

حکایت حقوق بشر در ایران برای ملت‌های دموکراتیک چیزی بیش از یک وظیفه اخلاقی است. این موضوع باید یکی از ستون‌های استراتژیک سیاست غرب در مقابل ایران باشد. تا زمانی ‌که سرکوب ادامه داشته باشد، صدای ایرانیان هرگز شنیده نخواهد شد. آمریکا و دیگر قدرت‌های غربی ‌می‌توانند با مطرح کردن این موضوع ایرانیان را مطمئن کنند که متحدانی دارند و این متحدان به آنها در نبرد برای رسیدن به هدف‌های مشترک‌شان، یعنی ایرانی آزاد و دموکراتیک کمک ‌می‌کنند.

سرنوشت بحران هسته‌ای هرچه که باشد، دولت‌های غربی که با یکدیگر متحد شده‌اند تا تحریم‌ها را بر ایران تحمیل کنند، باید راه ارتباط با مردم ایران را باز نگهدارند. همچنین، این دولت‌ها باید از تحمیل تحریم‌های بیشتر با در نظر گرفتن رنجی که به واسطه آنها بر مردم ایران وارد ‌می‌شود، خودداری کنند.

در مورد مسئله حقوق بشر در ایران، حرکت‌های مداوم و پایدار بهترین روش است. این روش‌ها ‌می‌تواند مانع از این شود که جمهوری اسلا‌می ‌به غرب برچسب "حمله به مردم" را بزند؛ چیزی که آنها واقعا نمی‌خواهند انجام دهند.

منبع:

وال استریت ژورنال

تحریم‌های گسترده‌تر، ایران مطمئن‌تر

Sun, 01 Jul 2012 00:06:28 +0000

پاتریک کلاوسن − مهدی خلجی*

برگردان:

نعیمه دوستدار

پاتریک کلاوسن، مهدی خلجی − هرچه تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا در روزهای هشتم تیر (۲۸ ژوئن) و ۱۱ تیر (اول ژوئیه) شدیدتر می‌شوند، رهبران جمهوری اسلامی نیز اعتماد به نفس بیشتری در مواجهه با بن‌بست هسته‌ای از خود نشان می‌دهند. مقامات ایران باور دارند که در ارتباط با غرب در جایگاه مطمئنی قرار دارند و بنابراین چندان دلیلی برای مذاکرات آتی نمی‌بینند.

آنها در مقابل، مقاومت در برابر ۵+۱ (آمریکا، بریتانیا، چین، روسیه و آلمان) را مفید می‌دانند. ۲۹ خرداد (هجدهم ژوئن)، علی خامنه‌ای، رهبر ایران، در سخنانی گفت: "پیروزی بدون پذیرش خطر ممکن نیست. ما ایستاده‌ایم. دشمنان ما باید بدانند که لجاجت، تکبر و خود بزرگ‌بینی و توقعات بی‌جا در مقابل ملت ایران آنها را به هیچ‌جا نخواهد رساند." اکنون چالش آمریکا و اتحادیه اروپا این است که چگونه به رهبران ایران بفهمانند که درباره قدرت خود و ضعف غرب دچار توهم شده‌اند.

ایران، غرب را گرفتار می‌بیند

رهبران ایران باور دارند که اروپا گرفتار بحران اقتصادی است و این بحران نشان می‌دهد که الگوی اقتصادی آن شکست خورده است. آنها همچنین آمریکا را درگیر مبارزات انتخاباتی می‌دانند و معتقدند که این کشور به دلیل دو جنگ طولانی و بی‌نتیجه در منطقه خاورمیانه، خسته است. در نگاه مقامات ایران، بیش از آن‌که این کشور علاقه‌ای به معامله با غرب داشته باشد، اتحادیه اروپا و به خصوص آمریکا، تمایل به معامله با ایران دارند.

رهبران جمهوری اسلامی، احتمال حمله زودهنگام نظامی را هم نمی‌دهند، به‌خصوص پیش از انتخابات ریاست جمهوری آمریکا در ماه نوامبر. آنها معتقدند که حتی پس از ماه نوامبر، غرب درباره اثرات جنگ بر اقتصاد لرزان خود آن‌قدر نگرانی دارد که از مقابله با ایران خودداری کند. به این ترتیب، تهران هیچ عجله‌ای برای پاسخگویی به خواسته‌های ۵+۱ ندارد. آنها معتقدند که غربی‌ها بیشتر نگران تحرکات نظامی اسرائیل هستند تا روند هسته‌ای شدن ایران.

خیزش جهان عرب از نگاه ایران: مثبت برای خود، منفی برای غرب

در نظر ایران، اتفاقات سال گذشته نشان می‌دهد که اسلام سیاسی در مصر، لیبی، یمن یا تونس در حال پیشرفت است. رهبران ایران از کنار گذاشته شدن رهبران سکولار رضایت دارند. در مورد سوریه، آنها معتقدند که اسد بر سر کار باقی می‌ماند اما ایزوله می‌شود و همین امر، باعث اتکای بیشتر او به ایران خواهد شد. به باور آنها در بدترین حالت، نه غرب و نه اسرائیل، چیزی از سقوط اسد به دست نخواهند آورد چون سوریه در بحران باقی خواهد ماند و اسلامگرایانی که میانه‌ای با غرب ندارند، نقش مهم‌تری در صحنه ایفا خواهند کرد.

ایران موقعیت اقتصادی خود را عالی می‌بیند

در سال‌های اخیر، قیمت بالای نفت برای ایران درآمد بسیاری به ارمغان آورده است. حتی با وجود بحران‌‌های اخیر، درآمد امروز نفت، چهار برابر سال ۲۰۰۲ است. در اگوست ۲۰۱۱، پیش از تصویب آخرین دور تحریم‌ها، صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی کرد که درآمد صدور نفت ایران در سال‌ ۲۰۱۲- ۲۰۱۳، ۱۰۴ میلیارد دلار یا چهار و نیم برابر درآمد ۲۳ میلیارد دلاری ایران در سال ۲۰۰۲- ۲۰۰۳ خواهد بود. حتی اگر حجم صادرات ایران به نصف برسد و این کشور تنها ۵۰ دلار بابت هر بشکه نفت دریافت کند، درآمد آن بیشتر از یک دهه قبل خواهد بود. ایران حتی منابع اقتصادی جایگزین هم دارد: چنانچه بعضی پیشنهاد می‌کنند، حتی اگر ۷۰ درصد این درآمد به دست نیاید، ایران همچنان می‌تواند از ۳۰ میلیارد دلار ذخیره ارز خارجی استفاده کند.

تندروهای ایران، موقعیت اقتصادی این کشور را مسئله مهمی نمی‌دانند و می‌گویند ایران از سال ۲۰۰۷ نسبت به آمریکا و اروپا رشد سالانه بیشتری داشته است. آنها می‌گویند که اقتصاد این کشور بهتر از غرب است. در حالی که کشورهای نفت‌خیز همسایه برای غلبه بر ناآرامی‌ها هزینه‌های زیادی را صرف بالا بردن رفاه می‌کنند، رهبران ایران از برداشتن یارانه‌های دولتی راضی‌اند. هرچند تورم در این کشور پس از چهار برابر شدن قیمت انرژی به شکل قابل ملاحظه‌ای بالا رفته است، آنها معتقدند اثر آن بر خانواده‌ها به دلیل یارانه ماهانه‌ای که دولت می‌پردازد، کنترل شده است. به طور خلاصه، رهبران ایران موقعیت اقتصادی خود را به‌خصوص در مقایسه با بحران اقتصادی در غرب، خوب می‌بینند.

ایران تحریم‌ها را تهدیدی برای خود نمی‌بیند

آیت‌الله خامنه‌ای و سرداران سپاه پاسداران کاملا اطمینان دارند که تحریم‌ها هر نتیجه‌ای داشته باشند، اثرات سیاسی آنها ناچیز است. آنها خشم ناشی از تورم بالا یا بحران بیکاری را تهدیدی برای خود نمی‌دانند و کمتر احتمال می‌دهند که نآارامی‌های سیاسی قابل توجهی در آینده نزدیک رخ دهد.

در واقع فقدان ایدئولوژی، سازماندهی و رهبری، نیروهای دموکراسی‌خواه ایران را به حالت سکون درآورده است. رهبران سمبولیک جنبش سبز در سال ۲۰۰۹ - میر‌حسین موسوی و مهدی کروبی- دو سال است در حصر خانگی به سر می‌برند و هواداران‌شان نمی‌توانند برای فشار به رژیم در جهت آزادی آنها، حرکتی سیاسی انجام دهند.

ایران در مذاکره با ۵+۱منفعت نمی‌بیند

در هفته‌های اخیر، رهبران ایران ادعا کرده‌اند که غرب در مذاکرات هسته‌ای جدی نیست؛ همان بهانه‌ای که غرب سال‌ها در مورد آنها مطرح می‌کرد. هفته پیش، اکبر هاشمی رفسنجانی، رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام که یک چهره عملگرای شناخته شده است، درباره مذاکرات مسکو، گفت: "این مذاکرات نشان داد که غرب نمی‌خواهد کاری بکند و در مذاکرات صادق نیست. آنها می‌خواهند با قلدری به هدف‌هایشان برسند."

در نظر ایران، غرب مصالحه در زمینه هسته‌ای را گام اول می‌بیند و خواهان شفافیت بیشتر و بازرسی بیشتر، قبل از برداشتن کامل تحریم‌هاست. اما حتی حل کامل موضوع هسته‌ای هم باعث ایجاد مشکلات دیگر میان ایران و غرب خواهد شد. حیدر مصلحی، وزیر اطلاعات ایران، روز ۳۱‌ خرداد (بیستم ژوئن) گفته است: "آمریکا و غرب با مطرح کردن موضوع حقوق بشر، تحریم و تروریسم، تلاش می‌کنند به ایران فشار بیاورند اما دلیل واقعی این رویارویی، هیچ‌کدام از این مسائل نیست. آنها اسلام و گفتمان اسلام را هدف قرار داده‌اند."

علاوه بر این، رهبران ایران، باور دارند که قطع گفت‌و‌گوها باعث توقف حملات سایبری به برنامه هسته‌ای آنها و ترور دانشمندان هسته‌ای نخواهد شد. در نظر آنان، اسرائیل و غرب می‌خواهند این برنامه را نابود کنند، چه ایران مذاکره کند، چه نکند.

چالش تغییر برداشت در رهبران ایران

ایران قدرت خود را در نظر می‌گیرد و نقاط ضعف غرب را دلیل بر حق بودن خود می‌داند. هرچند رهبران اروپایی درباره اوضاع اقتصادی خود نگرانند، این حقیقت هرگز باعث نشده که تحریم نفت ایران را عقب بیندازند یا منتفی کنند. حتی یونان که مشتری اصلی نفت ایران در این قاره است و بیشترین آسیب را از بحران اقتصادی دیده، چنین کاری نکرده است. در مقابل، در حالی که وضعیت اقتصادی ایران بهتر از یک دهه قبل است، مردم از آن رضایت ندارند و معتقدند اگر به دلیل رفتار تندروها، ایران در جهان منزوی نشده بود، موقعیت‌شان از این بهتر بود.

اکنون چالش ۵+۱ این است که برداشت رهبران ایران را عوض کند؛ کاری دشوار با در نظر گرفتن جهل این کشور در نادیده گرفتن دنیای خارج، که با اعتماد به نفس و کوری ایدئولوژیک آمیخته شده و باعث شده باور کنند قدرت ایران رو به افزایش و قدرت غرب رو به کاهش است. تغییر دادن این دیدگاه شاید نیاز به یک شوک داشته باشد، چیزی مانند تحریم‌های سخت‌تر، انزوای بیشتر سیاسی یا حمله نظامی. آمریکا تاکنون از تحریم‌ها به عنوان کلید سازش با ایران استفاده کرده و اعلام دور آخر تحریم‌ها، محور اصلی تلاش برای بازگردان ایران به میز مذاکره بوده است. اما این تحریم‌ها باعث نشده که ایران حتی ذره‌ای، آنقدر که برای ۵+۱ قابل قبول باشد، از موضع خود عقب‌نشینی کند. این توقع که تحریم‌های جدید باعث شود ایران قدم‌های قابل قبولی بردارد، کمی غیر واقعی است و به نظر می‌رسد واشنگتن و همراهانش، باید تحریم‌های تازه‌ای علیه ایران وضع کنند.

در پایان باید به این نکته اشاره کرد که هرچند رهبران ایران دموکرات نیستند اما از افکار عمومی اثر می‌پذیرند. اگر غرب بتواند با شهروندان عادی ایران ارتباط برقرار کند تا موقعیت واقعی کشور خود را بدانند، شانس نزدیک شدن به این رهبران هم بیشتر خواهد شد. این مسئله، همان‌طور که اوباما در سخنان روز اول فروردین امسال (۲۰مارس) خطاب به مردم ایران گفت، اهمیت نفوذ به پرده الکترونیکی که حکومت ایران به دور مردم کشیده است را مشخص‌تر می‌کند.

*پاتریک کلاوسن، مدیر تحقیقات مؤسسه واشنگتن و مهدی خلجی، عضو ارشد این موسسه است

منبع: سایت موسسه مطالعات خاورنزدیک واشنگتن

آیا هاشمی شاهرودی جایگزین آیت‌الله سیستانی می‌شود؟

Tue, 15 May 2012 08:08:18 +0000

عایشه طلوعی

عایشه طلوعی - روزنامه نیویورک تایمز در گزارشی به قلم تیم آرانگو، خبرنگار خود در شهر نجف به موضوع تلاش‌های ایران برای جانشینی محمود هاشمی شاهرودی به جای آیت‌الله سیستانی، مرجع شیعیان عراق پرداخت.

این روزنامه آمریکایی آیت‌الله سیستانی را مدافع دموکراسی در عراق معرفی می‌کند و می‌نویسد که وی از اولین روزهای اشغال عراق بر انجام انتخابات پافشاری داشت و نسبت به برقراری یک حکومت مذهبی شبیه آن‌چه در ایران شاهد هستیم، هشدار داد. پرنفوذ‌ترین مرجع شیعیان عراق با آن‌که ۸۱ سال سن دارد اما همچنان همه روزه صبح‌ها از بازدیدکنندگانش در خانه خود استقبال می‌کند، خانه‌ای در چند قدمی گنبد طلایی حرم امام علی و در یک کوچه تنگ.

این روزنامه در ادامه با بیان این‌که ایران تلاش دارد تا کاندیدای خود را برای جایگزینی آیت‌الله سیستانی آماده کند، می‌نویسد: "شاهرودی یک روحانی تندرو است و قرار است تا نفوذ ایران را به شکل مستقیم‌تری در عراق گسترش دهد. موضوعی که این نگرانی را ایجاد می‌کند که در دراز مدت ایران قصد دارد تا «انقلاب اسلامی» خود را به عراق پیوند بزند."

در ادامه این گزارش آمده است: "جانشینی برای یک مرجع تقلید فرآیندی مبهم و طولانی مدتی دارد. نتیجه این جایگزینی نه تنها در مناسبات اسلام و دموکراسی در عراق - به عنوان کشوری که اکثریت جمعیت آن را شیعیان تشکیل می‌دهند - بلکه در همه مناطق شیعی اثرگذار خواهد بود، از هند و ایران گرفته تا لبنان و حتی فرا‌تر از آن."

نویسنده با اشاره به بافت جمعیتی عراق و حضور شیعیان، سنی‌ها و کرد‌ها از یک سو و نوپا بودن دموکراسی در عراق از سوی دیگر، می‌نویسد که تلاش برای در اختیار گرفتن همه قدرت می‌تواند کشور را با خطر بازگشت به استبداد مواجه سازد.

حسین محمد العلوم سفیر عراق در کویت که خود از یک خانواده صاحب نام روحانی است می‌گوید: "خداوند آقای سیستانی را حفظ کند. من فکر نمی‌کنم عراق در حال حاضر نیازی به این مباحث داشته باشد."

نیویورک تایمز که محمود هاشمی شاهرودی را گزینه ایران برای جایگزینی آیت‌الله سیستانی عنوان می‌کند، می‌نویسد: "آیت‌الله محمود هاشمی شاهرودی ۶۱ سال سن دارد. او که متولد عراق است به مدت ده سال ریاست قوه قضائیه ایران را بر عهده داشت و اکنون نیز ماه‌هاست که یک شبکه حمایتی برای خود در عرق راه انداخته است که به دانشجویان کمک هزینه تحصیلی پرداخت می‌کند و به ارائه آگهی و اطلاعات درباره خود می‌پردازد."

نیویورک تایمز: شاهرودی یک روحانی تندرو است و قرار است تا نفوذ ایران را به شکل مستقیم‌تری در عراق گسترش دهد. موضوعی که این نگرانی را ایجاد می‌کند که در دراز مدت ایران قصد دارد تا «انقلاب اسلامی» خود را به عراق پیوند بزند

مهدی خلجی پژوهشگر ایرانی در موسسه واشنگتن برای خاورمیانه، معتقد است که "هاشمی شاهرودی خود را برای دوران پس از آیت‌الله سیستانی آماده می‌کند."

این موضوع باعث ایجاد این نگرانی شده است که ایران سعی در گسترش نفوذ سیاسی و اقتصادی خود در عراق دارد. سفر اخیر نوری مالکی به تهران و ملاقاتش با آیت‌الله خامنه‌ی و آیت‌الله هاشمی شاهردی این گمانه زنی‌ها را تقویت کرده است.

ریدار ویزر که یک تاریخ‌دان است در وبلاگ سیاسی خود درباره عراق می‌نویسد: "سفر آقای مالکی نتوانست شایعاتی را که در خصوص برنامه‌های ایران در شهرهای مقدس عراق شنیده می‌شود خنثی کند."

این روزنامه در ادامه به نقل از ولی نصر از مقامات سابق وزارت امورخارجه آمریکا، روند انتخاب یک مرجع برای تمام شیعیان را امری خارج از کنترل دولت ایران می‌داند. به عقیده ولی نصر انتخاب مرجع تقلید روندی کاملا دموکراتیک است و برای تعیین یک جانشین برای یک مرجع تقلید به سال‌ها زمان نیاز است.

سامی عسگر سیاستمدار عراقی نیز که سال‌های دوران تبعدیش را در ایران سپری کرد بود و در ایران با هاشمی شاهرودی ارتباط نزدیکی داشت نیز معتقد است که روند انتخاب یک مرجع، روندی زمان‌بر است. او می‌گوید که موضوع انتخاب یک مرجع شیعه متفاوت از شیوه انتخاب پاپ در واتیکان است.

نیویورک تایمز با یادآوری این موضوع که در نجف و حوزه علمیه آن، سنت بر این است که روحانیون خود را از سیاست دور نگاه دارند و زندگی زاهدانه و وارسته‌ای داشته باشند و به ندرت در امور سیاسی دخالت می‌کنند، می‌نویسد: "آیت‌الله سیستانی با این‌که یک ایرانی است اما در نجف به موقعیتی برجسته رسید که بخشی از آن به این خاطر بود که او هرگز درگیر سیاست‌های دولت ایران نشد."

او در مقاطع مهم زمانی مانند زمان سقوط صدام حسین، اشغال کشور و آشوب‌های گسترده‌ای که کشور را در بر گرفته بود، همواره صدای اعتدال و میانه‌روی بود. او همچنین در سال ۲۰۰۴ صد‌ها هزار نفر از حامیانش را به خیابان فراخواند تا جلوی برگزاری انتخاباتی را که مستقیما قرار بود توسط آمریکایی‌ها انجام شود بگیرد.

برای یک سال او حتی از ملاقات با سیاستمداران هم خودداری می‌کرد، موضوعی که باعث شد تا برخی‌ها سخن از وضعیت سلامتی او به میان آورند. اما اکنون دوباره هر روز صبح او از ملاقات‌کنندگانش در خانه محقر و ساده خود استقبال می‌کند، خانه‌ای که در میان مغازه‌هایی که وسایل مذهبی می‌فروشند محاصره شده است.

آیت‌الله سیستانی با این‌که یک ایرانی است اما در نجف به موقعیتی برجسته رسید که بخشی از آن به این خاطر بود که او هرگز درگیر سیاست‌های دولت ایران نشد

آیت‌الله سیستانی تقاضای خبرنگار روزنامه نیویورک تایمز را برای یک ملاقات و نه مصاحبه می‌پذیرد. در گوشه‌ای از اتاقش بر روی یک فرش ایرانی نشسته است و از علائم او این‌گونه بر می‌آید که او دچار یک بیماری جدی نیست.

بسیاری از روحانیون ساکن نجف علاقمند هستند تا مرجع آن‌ها در آینده برخواسته از حوزه نجف و سنت حوزه نجف باشد.

آقای علوم می‌گوید که هاشمی شاهرودی دارای یک سمت رسمی در حکومت ایران بوده است. برای حوزه نجف یکی از مهم‌ترین ویژگی‌ها حفظ استقلال این حوزه است، استقلال کامل از هر حکومتی چه حکومت ایران و چه حکومت عراق.

محمد الخانی یکی دیگر از روحانیون سرشناس حوزه نجف به نیویورک تایمز می گوید که شاید اگر هاشمی شاهرودی در نجف می‌ماند و نگاه آیت‌الله صدر را حفظ می کرد، گزینه خوبی بود اما نه امروز که او برای 30 سال در ایران بوده است.

بیوگرافی هاشمی شاهرودی که در اینجا منتشر شده است حاوی جزئیاتی از زندگی و مبارزات سیاسی و سال‌های تبعید و زندان و پیشرفت‌های سیاسی اوست. و همچنین نشان از هواداری او از اسلام مبارزه‌جو دارد، مواردی که با سنت حوزه نجف در منطبق نیست.

این روزنامه در ادامه می‌نویسد: "هاشمی شاهرودی در سال‌هایی که آیت‌الله خمینی در عراق به سر می‌برد، شاگرد او بود و زمانی که هاشمی شاهرودی یک مدرس در حوزه علمیه قم بود، حسن نصرالله رهبر کنونی حزب لله لبنان از شاگردان او به شمار می‌رفت."

در کتاب خاطرات هاشمی شاهرودی تصویری دیده می‌شود از او همراه با مبارز معروف ایرانی، دکتر مصطفی چمران، فردی که از دانشگاه برکلی آمریکا دکتری خود را گرفت، در لبنان مبارزه ‌کرد و در جنگ ایران و عراق در سال ۱۹۸۱ کشته شد. همچنین شرح رنج‌هایی که شاهرودی در سال‌های مبارزه با حکومت صدام تحمل کرد و از آن جمله از دست دادن سه برادر خود، برادرانی که هنوز هم مفقودالاثر هستند. او همچنین گفته است که تقریبا ثروتمند است، چیزی که در تضاد با زندگی ساده رهبرانی چون آیت‌الله سیستانی است.

مهدی خلجی به نیویورک تایمز می‌گوید که هاشمی شاهرودی بسیار ثروتمند است و می‌افزاید که او در کار صادرات و واردات نقش دارد، قطعات خودرو را وارد کشور می‌کند، صاحب کارخانه‌های بسیاری است و دارای یک زندگی لوکس است.

ابراهیم بغدادی که دفتر هاشمی شاهرودی در نجف را راه اندازی کرده است می‌گوید که شاهرودی تاکنون از نجف دیداری نداشته است اما تاکید می‌کند که او می‌خواهد بیاید و دیداری داشته باشد، اینجا کشور اوست او در اینجا به دنیا امده ست. بغدادی معتقد است که سیستم حکومتی ایران نمی‌تواند در عراق پیاده شود، "زیرا عراق قانون اساسی خود را دارد و عراقی‌ها به آن رای داده‌اند."

بغدادی درباره جانشین احتمالی آیت‌الله سیستانی هم می‌گوید: "نمی‌شود درباره آینده سخن گفت باید دید خدا چه می‌خواهد."

منبع: نیویورک تایمز

فلسفه اسلامی و قدرت − گفت‌وگو با مهدی خلجی (۲)

nikfar — Tue, 16 Aug 2011 22:53:07 +0000

بابک مینا

بابک مینا – پرسش آغازین در بخش یک گفت‌وگو با مهدی خلجی این بود که:

«آیا میان محتوای فلسفی "فلسفه اسلامی" به طور عام و حکمت متعالیه به طور خاص و کاربرد ابزاری و سیاسی اش رابطه ای هست؟»

در بخش دوم که بخش پایانی این گفت‌وگو است موضوع رابطه مکتب اشراق با قدرت و سیاست طرح می‌شود. در ادامه به "اکنونیت" فلسفه اسلامی و رویکرد آکادمی‌های غربی به این فلسفه پرداخته می‌شود.

بابک مینا: یکی از منابع ملاصدرا برای در آمیختن فلسفه با عرفان حکمت اشراق است. اجازه بدهید باز هم چند قرن عقب تر برویم، به زمانی که شهاب الدین سهروردی به شیوه خاص خود علیه مشائیون شورید. در ایران تفسیری رسمی از فلسفه اسلامی وجود دارد که گویا تحت تاثیر هانری کربن به وجود آمده است: سهروردی میراث معنوی مزدایی را با وحی قرآنی درآمیخت و آن را به جهان اسلام انتقال داد. کربن خطی می کشد از «منطق االمشرقین» ابن سینا تا ملاصدرا و احتمالا حکمای معاصر. می دانم که با این برداشت موافق نیستید و در مقاله ای مفصلا آن را شرح داده اید.
پرسش من البته محدود است به رابطه سیاست و قدرت با سنت اشراقی. آیا بحثی که درباره عرفان و ملاصدرا کردید درباره سنت اشراق هم موجه است؟ آیا تفاوتی میان سنت اشراقی و عرفانی در نسبت شان با قدرت می بینید؟ این سوال را از این رو می پرسم که می دانیم که شیخ اشراق بر عکس بقیه فلاسفه اسلامی تحت تاثیر اسطوره شناسی مزدایی و فرهنگ پیش اسلامی نیز بود و در ایران پیش از انقلاب کسانی چون سید حسین نصر کوشیدند بر همین پایه نوعی فلسفه شاهنشاهی از سهروردی استخراج کنند. آیا میان حکمت اشراق و شاهنشاهی پیش از اسلام و تلقی شان از رابطه امرقدسی و شاه رابطه ای هست؟

مهدی خلجی: سخن فلسفی سهروردی مایه‌ای از نوستالژی دارد؛ يعنی حکومت آرمانی را دسترس‌ناپذیر می‌بیند و به آسمان‌ها برمی‌کشد. حسرت دوران شاهنشاهی پیش از اسلام در او هست، اما امید تجدید آن نیست. حکومت‌های پس از اسلام همه حکومت با زور بودند و به مفهومی که در اندیشه‌ی ایران‌شهری پیش از اسلام می‌شناسیم «پادشاهی» مشروع نبودند.

احتمالاً بتوان گفت که سنت اشراقی از آن‌جا که به اندیشه‌ی سیاسی ایران‌شهری پایبند است به سلطه‌ی با زور نمی‌تواند تن دردهد. سهروردی در آغاز حکمت الاشراق این نکته را آشکارا می‌گوید که تنها حکیم الاهی شایسته‌ی ریاست و جانشینی خداوند است. حکيم الاهی کسی را می‌خواند که متوغل در تأله و بحث، یعنی کشف، اشراق، ذوق و استدلال عقلی باهم است. سپس می‌گوید مراد من از ریاست، ریاست به تغلب نیست. چنین حکیمی اگر حاکم باشد از نظر سهروردی زمان نوری می‌شود و اگر جهان از چنین پادشاهی تهی گردد، تاریکی چیره‌گر می‌آید. او از پادشاهان ایران باستان مانند کیخسرو و نیز پیامبران در مقام چنین حاکمان حکیمی نام می‌برد. خصلت‌های رییس مدینه‌ی آرمانی در نظر سهروردی دنیوی نیست، بل‌که او دارای فره‌ی ایزدی است و از همین رو توانایی‌های مابعدطبیعی دارد. از این نظر دریافتِ سهروردی از شهر آرمانی، يک‌سره دینی‌ و الاهی‌ است. اما باز در قیاس با عارفان مسأله‌ی مشروعیت در اندیشه‌ی او جای خود را دارد. عارفان بیشتر مشرب جبری داشته‌ و تسلیم و رضا را فضیلت دانسته‌اند. در نتیجه، حاکمانی که با زور به قدرت رسیده بودند مانند حاکمان مابعد اسلام در ایران دارای وجاهت بودند و مظهر قدرت الاهی. در جهان‌بینی عارفان حتا حمله‌ی مغول نیز طرحی از نقشه‌ی مشیت الاهی است و از خواست خدا بیرون نیست. این تفاوت باریک هست که عرفان یک‌سره از اندیشه‌ی سیاسی ایران‌شهری گسسته است و در نتیجه، مفهوم عدالت پادشاه به معنایی که در آن اندیشه هست نیز در منظومه‌ی عرفانی غایب است.

اما جدا از این تفاوت‌ها، حکمت اشراق، عرفان، و نسخه‌های تازه‌تر فلسفه‌ی اسلامی مانند حکمت متعالیه در امری مهم مشترک‌اند؛ غیاب مفهوم آزادی که هم‌بسته‌ی مفاهیمی چون انسان و عقل است. در حکمت اشراق نیز آدمی یک‌سره پذیراست، تماشاگر انوار است يا آينه‌ای در برابر هستی. درکِ جهان، چه به شیوه‌ی شهود چه به شکل استدلال، ورای زمان و مکان است. در نتیجه تاریخ و تاریخ‌مندی در آن غایب است. فقدان مقولاتی چون انسان، آزادی، عقل و تاریخ فلسفه يا عرفان اسلامی را از امکان پشتیبانی کردن تفکر سیاسیِ لیبرال و دموکراتیک بازمی‌دارد. هر نسخه‌ای از فلسفه‌ یا عرفان اسلامی را بگیرید تنها بر مبنای آن حکومت فردی می‌توان برافراشت، چه با مشروعیت آرمانی پیشااسلامی چه با تغلبِ پس از اسلام.

چنین است که فلسفه‌ی اسلامی این اندازه در روزگار ما منسوخ به نظر می‌آید. اگر کسانی هم کوشیدند بر پایه‌ی فلسفه‌ی سهروردی، پشتوانه‌ای برای پادشاهی بسازند، انقلاب و پایان سلطنت در ایران خود گواهِ باطل بودن سعی آنان است. شاید بتوان به آوردن این سخن خطر کرد که برای ما نسخه‌ی معاصر حکمتِ اشراق، «بوف کور» است. هدایت، حکایت نسخ آن فلسفه را از راه تصویر کردن مسخ آن بازمی‌گوید. آن حکيم الاهیِ سهروردی به پیرمرد خنزرپنزری راوی بدل می‌شود، عالم فرشتگان به جهان سایه‌های لرزان، صور مثالی به نقش‌های روی قلمدان، شهرهای ناکجاآبادیِ جابلقا و جابلسا به ری و بالاخره آن مرتبتِ یقین در پیوستن به عالم انوار دگردیسه می‌شود به زیستن با تردید و ترس در تاریک‌جایی آشوبناک به نام روزگار مدرن. بوف کور، باژگونه‌ی جهانِ پر امن و اطمینانِ سنت فلسفی و عرفانی ماست که غایت آن لقاء (دیدار) خداوند است، چه از راه ذوق عرفانی چه از راهِ بحث فلسفی.

پس به نظر شما در مجموع فلسفه اسلامی بیانی ست فلسفی ـ عرفانی از عصری از دست رفته که نمی توان اکنونیتی در آن یافت...

اساساً «اکنونیت» مفهومی غیراسلامی است. این مفهوم در فلسفه و عرفان سنتی ما غایب است. اکنونیتِ یک یک اندیشه یا نظام فلسفی در برانگیختگی آن از یک «رویداد» مایه می‌گیرد. فلسفه‌ی سیاسی افلاطون واکنش به رویداد مرگ سقراط و بحران دولت‌شهر آتنی است. فلسفه‌ی اسلامی درکی دیگر از زمان و تاریخ دارد که «رویداد» در آن بی‌معناست. حقیقت، یک رخدادِ ازلی است. یک بار و برای همیشه روی می‌دهد و يک‌سان برجا می‌ماند. در نتیجه می‌بینیم کسی می‌تواند امروز مدعی شود شارح بی‌کم و کاست ملاصدرا است، گویی از چهارصد سال پیش تا کنون هیچ «رویدادی» رخ نداده است.

در اندیشه‌ای که «کثرات مراتب امور اعتباری‌اند»، جهان در مقامِ نمود نه واقعی است نه شناختنی. شیخ محمود شبستری می‌گفت: «ولی این جایگه آمد شدن نیست/ شدن چون بنگری جز آمدن نیست».پهنه‌ی حقیقت، بی‌موج و بی‌رنگ است. ملاصدرا در آغاز اسفار در تعریف فلسفه می‌گوید فلسفه کمال‌یابی نفس انسانی با معرفت حقائق موجودات است و تشبه به باری؛ یعنی تلاش برای مانندشدن به خدا. او می‌گوید این همان چیزی است که رسول از خدا می‌خواست «رب ارنا الاشیاء کماهی» (خدایا چیزها را چنان که هستند به ما بنمایان). این فلسفه ثبات و وحدت را ویژگی بود می‌انگارد و تغییر و کثرت را ويژگی نمود. نمودها را نیز هیچ می‌گیرد. یکی از سنت‌گرایان معاصر گفته است نباید از وضع کنونی فلسفه اسلامی به «رکود» که توصیفی تحقیرآمیز است تعبیر کرد، بل‌که باید گفت «ثبات» فلسفه‌ی اسلامی؛ زیرا فلسفه‌ی اسلامی با حقائق اشیاء سر و کار دارد و قرار نیست این حقائق هر روز یا با دگرگشت عصری تغییر یابند. سبب آن‌که اهل فلسفه سنتی در ایران انقلاب علمی و صنعتی را در اروپا جدی نگرفتند و با آن درگیری عقلانی پیدا نکردند همین بود: آن‌ها از نگاه خود به حقیقت فلسفی دست‌رسی داشتند و هیچ تحولی در طبیعیات هرچند بنیادی نمی‌توانست یقین آن‌ها به معرفت به حقائق اشیاء را مخدوش کند. فلسفه‌ی اسلامی روزگاری در درون پارادایم خاصی معنادار بوده است. با طبیعیات، ریاضیات، نظم اجتماعی و حکمتِ سیاسی دورانی سازگاری داشته است. امروزه، آن طبیعت‌شناسی، کیهان‌شناسی، نظم اجتماعی، سیاسی و اخلاقی همه سپری شده است. فلسفه‌ی اسلامی به برگی بریده از دفتری گم‌شده می‌ماند.

«اکنونیتی» که شما به کار می‌برید محصول فلسفه‌هایی است که امور سیال و ناپایدار و در یک کلام «نمود»ها را جدی می‌گیرند. هگل می‌گفت. فلسفه باید فرزند زمان خویشتن باشد. جدا کردن زمان از فلسفه یا به عبارتی تاریخ از فلسفه ممکن نیست. بنابراین اگر فلسفه‌ای معاصر نباشد اساساً فلسفه نیست؛ کاخی ترد و توهمی در خیال کسی است. برای هگل بصیرت عقلی یعنی آشتی با فعلیت.

فلسفه‌ی اسلامی غالباً ورای ابرهای واقعیت سیر می‌کرد به دلیل دوری‌اش از عقل و آزادی. امروزه این دوری بیشتر می‌نماید و بنابراین شکلی از اسطوره‌پردازی فلسفی است تا تأملی واقعاً فلسفی. امروزه ما نه از پاسخ‌های فلسفه‌ی اسلامی که از پرسش‌های آن فاصله گرفته‌ایم. به سخن دیگر، چارچوب مسائل ما با چارچوب مسائل فلسفه‌ی اسلامی تفاوت بنیادی دارد. فیلسوفان یونان به مراتب معاصرتر با ما هستند تا فیلسوفان اسلامی؛ چون برای یونانیان پرسش عدالت، حقیقت، زیبایی و سیاست مطرح بوده، همان‌گونه که امروزه برای ما نیز هست.

فلسفه‌ی اسلامی به شکلی سلبی می‌تواند به فعلیت و اکنونیت پیوند پیدا کند. به عبارت دیگر، تأمل فلسفیِ کنونی می‌تواند وضع ما را در گسست با نظام فلسفی اسلامی و با نقادی مقولات و مفاهیم آن توضیح دهد. البته من از سودمندی این کار هم چندان مطمئن نیستم. این کار در غرب به شکل سنجش مقوله‌های فلسفه‌ی مسیحی انجام شده و نمی‌دانم واقعاً در این زمینه ما چه برگی بر آن دفتر می‌توانیم افزود.

پرسش پایانی من درباره رویکرد آکادمی های غربی به فلسفه اسلامی ست. چند دهه ای ست که بازار مطالعات اسلامی در غرب بسیار پر رونق شده است و به تبع آن مطالعه فلسفه اسلامی هم رونق پیدا کرده است. منتها هستند اسلام شناسان غربی‌ای که علاقه شان به این سنت فلسفی از کنجکاوی فرهنگ شناسانه فراتر می رود و کسانی حتی مدافع فلسفه اسلامی هستند و آن را گزینه ای در برابر فلسفه مدرن می دانند. می خواستم بپرسم موقعیت کنونی فلسفه اسلامی در آکادمی های غربی آیا معنا یا پیامدی سیاسی هم دارد؟ نقش فلسفه اسلامی در زمینه فرهنگی ـ دانشگاهی غربی چیست؟

گمان ندارم پرداختن به فلسفه‌ی اسلامی در آکادمی‌های غربی چندان معنا یا پیامدی سیاسی داشته باشد، جز آن‌که برخی تصور می‌کنند برای خروج از عقل اروپامحور خوب است فرهنگ‌ها و فلسفه‌های دیگر شناخته شوند. واقعیت آن است که فلسفه‌ی اسلامی در آکادمی‌های غربی جایگاهِ چندانی ندارد. بسیار نادر است در دپارتمان فلسفه به فلسفه‌ی اسلامی بپردازند یا حتا در تاریخ فلسفه از آن سخنی به میان آورند. در رشته‌های دیگر هم اگر به این فلسفه پرداخته شود از سوی کسانی بدان اقبال می‌شود که کنجکاوی‌های غریب و شخصی دارند. طبیعتاً همیشه کسانی هستند که به فلسفه‌ یا عرفان اسلامی در مقام بخشی از هویت یا تاریخ ایرانی-اسلامی توجه کنند، منابع را بشناسند و کتاب‌ها را ویرایش و چاپ کنند. اما این ادعا که فلسفه‌ی اسلامی گزینه‌ای در برابر فلسفه‌ی مدرن است تنها از سوی «سنت‌گرایانی» انگشت‌شمار ممکن است طرح شود. آن‌ها البته توانایی اثبات این مدعا یا گفت‌وگو با فیلسوفان مدرن را ندارند و طبیعتاً کسی هم خارج از محفل فرقه‌ای‌شان آن‌ها را جدی نمی‌گیرد. کسانی مانند کریستیان ژامبه در فرانسه نیز کوشیده‌اند تلاش‌هایی برای بازکردن جایگاه این فلسفه در میان تفکر فلسفی امروز در کار آورند که باز هم به بی‌راهه رفته است. فلسفه‌ی اسلامی، اهمیت فلسفه‌ی سده‌های میانی اروپا را هم ندارد. شناخت فلسفه‌ی سده‌های میانی برای آگاهی از گسست دورانی به تجدد ضروری است. اما فلسفه‌ی اسلامی از آن‌جا که تداوم در رکود داشته و هواداران‌اش هنوز از آن رکود در مقام فضیلت سخن می‌گویند، ارزش چندانی ندارد.

در جمهوری اسلامی هم فلسفه‌ی اسلامی زینتی است و فقر ایدئولوژيک را می‌پوشاند. زوال جمهوری اسلامی هم سرمایه‌گذاری دولتی برای تقویت مالی نهادهای مربوط به فلسفه‌ی اسلامی را پایان خواهد داد.

پایان

بخش یک این گفت‌وگو:

فلسفه اسلامی و قدرت − گفت‌وگو با مهدی خلجی (۱)

nikfar — Thu, 11 Aug 2011 23:05:59 +0000

بابک مینا

بابک مینا − آیا میان محتوای فلسفی "فلسفه اسلامی" به طور عام و حکمت متعالیه به طور خاص و کاربرد ابزاری و سیاسی اش رابطه ای هست؟ آیا در فلسفه اسلامی نوعی محتوای سیاسی پنهان و بالقوه وجود داشته است که تحت شرایط خاص سیاسی و اجتماعی توانسته خود را متحقق کند؟

این مسئله را با مهدی خلجی، که در حوزه تحصیل کرده و سپس به تحصیل فلسفه در دانشگاه پرداخته، در میان گذاشته‌ام.

گفت‌وگو با مهدی خلجی در دو بخش منتشر می‌شود.

آیت الله خمینی در بخشی از نامه اش به گورباچف برای رد آنچه «مادی گرایی تفکر مارکسیسیتی» می خواند به فیلسوفانی نظیر ابن سینا، فارابی، سهروردی و ملاصدرا حتی عارفی همچون ابن عربی اشاره می کند. دهه ها قبل علامه محمد حسین طباطبایی شاید نخستین کسی است که از درون حوزه های علمیه در مواجهه با مارکسیسم حکمت متعالیه را به خدمت می گیرد، تقریراتی که بعدها با پاورقی های مرتضی مطهری با عنوان «اصول فلسفه وروش رئالیسم» منتشر شد. از کنار هم قرار دادن این دو متن می توانیم نتیجه بگیریم که آنچه فلسفه اسلامی خوانده می شود، خواسته یا ناخواسته در قرن ما مفهومی سیاسی پیدا کرده است. فلسفه اسلامی روزگاری سلاحی بوده است برای رد مارکسیسم و امروزه سلاحی ست برای رد لیبرالیسم و تمام آنچه که انحطاط فکری ومعنوی غرب خوانده می شود.

شماری از مهمترین نظریه پردازان جمهوری اسلامی متخصصان سنتی فلسفه اسلامی هستند یا دستکم تحت تاثیر آن هستند. کسانی همچون مرتضی مطهری، محمد تقی مصباح یزدی و عبدالله جوادی آملی. و عجیب این که این افراد کم و بیش همگی شاگردان مکتب ملاصدرا هستند. آیا این نکته تصادفی ست؟

سوال این جاست: آیا میان محتوای فلسفی «فلسفه اسلامی» به طور عام و حکمت متعالیه به طور خاص و کاربرد ابزاری و سیاسی اش رابطه ای هست؟ آیا در فلسفه اسلامی نوعی محتوای سیاسی پنهان و بالقوه وجود داشته است که تحت شرایط خاص سیاسی و اجتماعی توانسته خود را متحقق کند؟
و یا اینکه بهره گیری از این سنت فلسفی در کشمکش های سیاسی عصر ما صرفا یکی دیگر از نمونه های استفاده ابزاری از فلسفه در سیاست است؟

مهدی خلجی ـ مابعد الطبیعه، هر مابعدالطبیعه‌ای، اساساً سیاسی است. بنابراین فلسفه‌ی اسلامی نمی‌تواند پشتوانه‌ای برای شکل خاصی از سیاست نباشد. پشتِ هر گفتار مابعدالطبیعی سخنی سیاسی نهفته است. این را از زمان محاکمه‌ی سقراط آموخته‌ایم که درپیچیدن با خدایانِ شهر و تلاش برای جایگزین کردن آن‌ها با الوهیتی تازه – اتهام سقراط – مسأله‌ای سراپا سیاسی است. دست زدن به مفهوم‌سازی درباره‌ی وجود، تلاش برای نظم بخشیدن به جهان است و این نظمی که برای هستی ابداع می‌شود پایه‌ای است برای نظم شهر و بنای سلسله‌مراتب آن و کشف محدودیت‌ها و امکاناتِ روابط سیاسی میان شهروندان. این ورای تدوین فلسفه‌ی سیاسی است. می‌دانیم که در تاریخ اسلام، تلاش فارابی برای تدوین فلسفه‌ی سیاسی جوی آبی بود که به کویری خشک ریخت. به عبارتی می‌توان گفت شهر و سیاست – به اصطلاح محمد ارکون – مقولاتی اندیشه‌ناپذیر (l’impensable) و نه فقط نااندیشیده (l’impensé) در تاریخ اسلام ماندند؛ يعنی حتا زمینه‌ی فکری مناسبی برای اندیشیدن درباره‌ی آن‌ها پدید نیامد، نه این‌که زمینه بود و اندیشیدن صورت نگرفت. اما جدا از فلسفه‌ی سیاسی، خود مابعدالطبیعه و مقولات و مفاهیم آن سرشتی سیاسی دارند؛ بحث علت و معلول، حادث و قدیم، ماده و صورت، جسم و روح/نفس، بحث حرکت، آزادی اراده و جبر و اختیار و مانند آن همه پایه‌ها و پشتوانه‌هایی برای اندیشه و عمل سیاسی خاصی هستند.

هم‌چنین، می‌توان گفت مابعدالطبیعه می‌تواند بیانی استعاری از بینش یا فلسفه‌ی سیاسی به شمار رود. در بسیاری کتب سیاسی می‌توان رابطه‌ی حکومت یا پادشاه با شهروندان یا رعیت را دید که به رابطه‌ی انسان با اجزای بدن‌اش تشبیه شده است. از جمله هابز در لویاتان چنین کرده است. از پیشینیان ما نیز بیهقی دبیر در تاریخ خود نسبت پادشاه به رعیت را به سلطه‌ی نفس بر بدن و مراتب آن مانند می‌کند.

از سوی دیگر، فلسفه به اشکال گوناگونی می‌تواند با سیاست نظری یا عملی پیوند یابد: يکی ارتباطی که فیلسوفی آگاهانه میان آرای فلسفی و نگرش و کنش سیاسی خود برقرار می‌کند و دیگری پیامدهای تصریح‌نشده یا پنهان سیاسیِ یک نظام فلسفی. گاهی فیلسوفی به الزامات سیاسی سخن فلسفی خود آگاه است و می‌کوشد نظر و عمل سیاسی را بر آن بنانهد. این معمولاً در شکل پرداختن فلسفه‌ای سیاسی یا رساله‌های سیاسی آن فیلسوف جلوه می‌یابد. گاهی نیز فیلسوفی در آثار خود کمتر اشاره‌ی روشنی به سیاست می‌کند اما می‌توان میان فلسفه‌ی او و منش سیاسی‌اش پیوندهای منطقی و موجه برقرار کرد.

بحث درباره‌ی ارتباط میان مبانی فلسفی یک فیلسوف و دیدگاه‌ها یا رفتارهای سیاسی‌اش یک‌سره مشروع است. این پرسش را درباره‌ی فیلسوفان قدیم و جدید در غرب طرح کرده‌اند؛ از جمله کسانی چون هگل، نیچه و مارتین هایدگر و میشل فوکو. این پرسش درباره‌ی فیلسوفان اسلامی به ندرت درافکنده شده است؛ مثلاً درباره‌ی ابن سینا که مدتی وزیر نیز بوده یا مانند میرداماد در عصر صفوی. یک دلیل عمده شاید آن است که ما تاریخ اندیشه ، تاریخ ایده‌ها یا تاریخ فلسفه به معنای دقیق آن هنوز نداریم؛ تاریخی که بتواند پیدایش و تطور آرای فلسفی را در سیاق تحولات سیاسی – اجتماعی و در هم‌کنشی با آن‌ها بازنماید.

فیلسوفان اسلامی رابطه‌ی سرراست و یک‌سانی با سیاست نداشته‌اند. هم‌چنین بیش از آن‌که فیلسوفان، عقلانیت سیاسی در اسلام را تعریف کرده باشند، متکلمان، فقیهان، دبیران و قاضیان چارچوب و دستگاه مفهومی آن را ساخته و پرورده‌اند.

درباره‌ی کسانی که نام بردید باید با احتیاط بیشتری سخن گفت. آن‌ها هیچ یک فیلسوف به معنای آفریننده‌ی مکتب یا مبنای فلسفی خاص نیستند؛ بل‌که شارح و معلم فلسفه بوده‌اند؛ حتا محمد حسین طباطبایی. همه‌ی این‌ها پیروان صدرالمتألهین و هواداران حکمت متعالیه‌اند. البته تفاوت‌‌های باریکی میانِ آن‌ها هست؛ يکی مثل آقای خمینی و آقای جوادی از درهم‌آمیختن استدلال و نقل قرآنی و حدیثی و عرفان باکی ندارد. دیگری مانند آقای طباطبایی و آقای مصباح ذهن استدلالی‌تری دارند و در بیان فلسفی خود نیز به برهان ملتزم می‌مانند. اما این فرق‌ها آن‌ها را از خانواده‌ی فلسفی ملاصدرا بیرون نمی‌برد.

جز آقای خمینی که به او بازخواهم گشت، گمان نمی‌کنم مدرسانی که نام بردید هیچ یک به اقتضائات و الزامات سیاسی مابعدالطبیعه‌ی صدرایی آگاهی داشته باشند یا تلاشی برای برقراری ارتباط میان فلسفه و سیاست انجام داده باشند. آقای جوادی مدرس فلسفه و عرفان و آقای مصباح مدرس فلسفه بوده‌اند. هر دو اکنون درس فلسفه را ترک گفته‌اند. آقای جوادی خارج فقه تدریس می‌کند و آقای مصباح به سیاست و مدیریت روی آورده است. به ويژه این دو تصور نمی‌کنم هنگام سخن گفتن درباب سیاست چندان ارتباطی آگاهانه میان حکمت متعالیه – که بدان باور دارند – و دفاع پرشورشان از ولایت فقیه برقرار کنند. حتا تببین آنان از ولایت فقیه نیز تابعانه و شارحانه است و از نوآوری تهی است. آنان از پرستیژ فیلسوف سنتی برای پیشبرد موقعیت و مقام سیاسی خود بهره می‌گیرند نه از دانش فلسفی خود. به سخن دیگر، گفتار سیاسی آنان فاقد درون‌مایه‌ی فلسفی و حتا فکری به معنای عام است.

پس بهتر است به جای سخن گفتن از فلسفه‌ی این مدرسان – که همان فلسفه‌ی صدرایی است – از فلسفه‌ی اسلامی به شکلی عام‌تر بپرسیم. بر این بنیاد پرسش شما را می‌توان دو نیم کرد: نخست چه نوع فلسفه‌ی سیاسی‌‌ای از فلسفه‌ی اسلامی قابل استنتاج است؟ به سخن دیگر گفتار فلسفی آن‌گونه که در تاریخ اسلام بسط یافته دربردارنده‌ی چه گفتار سیاسی‌ است یا پیامدهای سیاسی‌ آن چیست؟ دوم آن‌که آیت الله خمینی که فلسفه و عرفان اسلامی آموخته بود در تولید و تنقیح نظریه‌ی ولایت فقیه چه تأثیرهایی از مقولات و مفاهیم فلسفه و عرفان سنتی پذیرفته بود؟ چه تأثیرهایی که بدان آگاه بود چه تأثیرهای پنهان.

در کنار فلسفه، در تاریخ اسلام، عرفان نظری به دست محی الدین عربی پرورده و بالیده شد که فیلسوفان بعدی به ويژه ملاصدرا در ساختن گفتار فلسفی خود از آن بهره‌ی بسیار گرفتند. وامِ کسانی مانند آیت الله خمینی به ابن عربی اندک نیست. اساساً آقای خمینی بیش از آن‌که گرایشی فلسفی حتا به ملاصدرا داشته باشد، به ابن عربی دارد؛ گویا اسفار را هم برای آن رنگ و روی عرفانی‌اش دوست می‌داشته است. شاگردان او گفته‌اند که تعلیم فلسفی چندانی ندیده است. ایشان مدت چهار سال شرح منظومه‌ی سبزواری را نزد سید ابوالحسن رفیعی قزوینی خوانده است. اسفار را درس نگرفته و خود مطالعه و با میرزا خلیل کمره‌ای مباحثه کرده است. اما در عرفان کتاب‌های بیشتری را پیش استادش محمد علی شاه‌آبادی خوانده؛ از جمله شرح فصوص الحکم قیصری، مصباح الانس، بخش‌هایی از فتوحات مکیه و منازل السائرین.

با این مقدمات من تصور می‌کنم درباره‌ی فلسفه‌ی اسلامی و نوع سیاستِ برآمدنی از آن نمی‌توان به طور مطلق حکمی راند. فلسفه‌ی مشاء به روایت ابن سینا یا ابن رشد امکاناتِ جداگانه‌ای برای تأسیس مبانی سیاسی پیش می‌گذارند تا حکمت متعالیه. حکمت متعالیه و به ويژه مبنای وحدت وجودی ابن عربی و مقوله‌ی بنیادینی مانند «ولایت» میل بیشتری به ساختن مبنایی برای خودکامگی در پهنه‌ی سیاست دارد. فلسفه‌ی مشاء بر تفکیک‌های روشن استوار است؛ میان واجب و ممکن، حادث و قدیم، جوهر و عرض، عقل و وحی، پیامبر و فیلسوف. این تفکیک‌ها در عرفان ابن عربی و نیز حکمت متعالیه بیشتر رنگ می‌بازند و به سمت وحدت می‌روند.

اگر کتاب مصباح الهداية الی الخلافة و الولاية‌ آقای خمینی - که در دهه‌ی سوم عمرش نوشته – با درس‌گفتارهای ولايت فقیه‌اش در نجف مقایسه شود، پیوند میان آرای سیاسی و مشرب عرفانی-فلسفی‌اش بیشتر آشکار خواهد شد. اساساً تصور می‌کنم آقای خمینی اصطلاح «ولایت» در «ولایت فقیه» را به معنای عرفانی آن به کار می‌برد نه به معنای فقهی. همین بود که تفسیر او از ولایت فقیه در هاضمه‌ی فقیهان - حتا فقیهی سیاسی‌ مانند حسین‌علی منتظری - گوارده نمی‌شد. می‌دانید که ابن عربی دعاوی سهمگینی درباره‌ی خود داشت و خود را خاتم ولایت محمدی می‌خواند. ‌هم‌چنین او در فص موسی و فرعونِ فصوص الحکم از سر باور به وحدت وجود‌ به فرعون حق می‌دهد که دعوی خدایی کند؛ زیرا خلق و حق یکی است و فرعون یکی از صورت‌های حق بود که در خدایی با دیگران انباز بود. آقای خمینی مقاماتی برای ولی فقیه قائل بود که جز در چارچوب عرفان ابن عربی به دشواری قابل فهم یا توجیه است. دعوی ولایت فقیه او باید بر بستر شطحیات عرفانی فهمیده شود تا نظریه‌های فقهی.

شما به درستی اشاره کردید که فلسفه اسلامی ـ دستکم از فارابی به این سو ـ نظریه سیاسی فربهی ندارد. هدف پرسش من رابطه دومی بود که بر طبق بحث شما می توان میان فلسفه و سیاست برقرار کرد. یعنی رابطه ای پوشیده وپنهان و نه لزوما اندیشیده و آگاهانه میان فلسفه و سیاست. به عبارت دیگر اگر بپذیریم که هر نوع دانشی در شبکه ای از روابط قدرت به وجود می آید، می توانیم در مورد فلسفه اسلامی بپرسیم که چگونه و چه نوع قدرتی را توجیه می کند. قدرت را در اینجا فراتر از مفهوم قدرت دولتی به کار می برم. برداشت من از صحبت های شما این بود که تصور وحدتگرایانه فکر عرفانی از جهان و نوعی الاهیات اثباتی دراندیشه ابن عربی و ملاصدرا امکاناتی برای خودکامگی در سیاست می دهند.
تا پیش از عصر صفوی فلسفه و عرفان تا حدی از یکدیگر جدا بودند. فلسفه تا زمانی که در جهان اسلام رونق داشت حداقلی از روح یونانی اش را ـ اگر چه به صورتی شکل زدوده و ناقص ـ حفظ کرده بود. اما چنان که اشاره کردید با ملاصدرا و پیروانش فلسفه بیش از پیش با عرفان در آمیخت. چگونه می توان رابطه این تحول فلسفی را با تحولات سیاسی و اجتماعی عصر صفوی توضیح داد؟ کارکرد و جایگاه فلسفه ـ عرفان در عصر صفوی چیست؟ چرا این تحول فلسفی و غلبه عرفان در عصر صفوی روی داد و کم وبیش آثارش تا عصر ما ادامه یافت؟

گمان دارم بدل شدن تشیع به ایدئولوژی دولت در عصر صفویه همان اندازه که وام‌دار فقیهان است، بر گفتار فلسفی و عرفانی آن دوره نیز تکیه دارد. رهیافت غلات به تشیع و رویکرد صوفیانه و عرفانی هر دو سخت در کار بافتن تار و پود تشیع صفوی بودند. نگرش غلات و صوفیه به رابطه‌ی ماده و روح، دنیا و آخرت و حلول امر الوهی در بدن انسانی همه در نضج دریافت مذهبی از سیاست در عهد صفویان نقشی پررنگ بازی کردند.

تحول مهمی که در گفتار فلسفی دوره‌ی صفوی پدیدآمد همان است که بدان اشاره کردید: دور شدن از استدلال فلسفی و روش برهانی و سلطه یافتن شهود عرفانی. عرفانی شدن فلسفه همان اندازه می‌تواند خودکامگی بیافریند که شرعی شدن عقل. از این منظر، آن دو با هم اساساً فرقی ندارند. شرع و عرفان هر دو خواهان تسلیم و تعبد محض‌اند؛ در برابر عقل و فلسفه که حجت می‌طلبند و مناقشه را روا می‌دارند.

از سوی دیگر، به قول مُنجی لَسوَد در کتاب «اسلام الفلاسفة»، درست است که اسلام فیلسوفان با تفسیر فقیهان و متکلمان و محدثان از اسلام تفاوت دارد، اما در نهایت آنان نیز نتوانستند از منطق چالش‌های فکری در جامعه‌ی اسلامی بیرون روند و در نتیجه مدعی برتری معرفتی بر رقیبان و در دست داشتن حقیقت مطلق بودند. فقیهان و فیلسوفان به طور متقابل به یکدیگر به چشم خواری می‌نگریستند و هر یک خود را فرقه‌ی ناجیه می‌پنداشتند. به ملاصدرا بنگرید که چه اندازه درباره‌ی کسانی که حتا با او اختلاف نظر فلسفی دارند درشت می‌گوید. او درباره‌ی صوفیان کلماتی می‌نویسد که فقیهان را سخت خوش می‌آید. کتاب او درباره‌ی صوفیان «شکستن بتان جاهلیت؛ درباره‌ی کفر جماعتِ صوفیه (کسر اصنام الجاهلية فی کفر جماعة الصوفیة) نام دارد. کسانی ملاصدرا را به اتهام فلسفه‌ورزی کافر و فاسق خواندند؛ او نیز کسان دیگری را که به راه تصوف می‌رفتند چنین خواند. منطق فکری در دائره‌ی دوگانه‌های ایمان/کفر، حق/باطل، یقین/شک سرگردان بود. فیلسوفان و فقیهان هر دو در یک پارادایم (یا اپیستمه) می‌زیستند و اندیشه می‌ورزیدند.

حاصل عرفانی شدن فلسفه هم پیدایی دو تیپ یا گونه فیلسوف است که در روزگار ما نیز نمونه داشته است: یکی محمدحسین طباطبایی، عارف-فیلسوف تارکِ دنیا و سیاست‌گریز و دیگری روح الله خمینی که سیاست را غایت نظر و عمل خود کرد. هر دو رویکرد را می‌توان به ریشه‌های فلسفیِ آن‌ها در حکمت متعالیه بازگرداند. این‌که چرا یکی بر خشتِ اصول حکمت متعالیه بنای ولایت مطلقه‌ی فقیه را برمی‌افرازد و دیگری از آن سپری در برابر شرّ زمانه می‌سازد و به کنج تنزه می‌خزد، باید دلایلی بیرون از منطق فلسفی داشته باشد. اما سخن در این است که حکمت متعالیه، نه تنها امکان پیدایش مفهوم سیاست به معنای یونانی را پیش نمی‌گذارد، بل‌که از آن سو، می‌تواند بالقوه دستگاهِ فلسفی نوعی خودکامگی دینی را فراهم کند. تنزه‌طلبی سیاسی هم روی دیگر خودکامگی است.

فلسفه‌ی اسلامی در ایستگاهِ آخر خود – حکمت متعالیه – سخت انسان‌ستیز می‌شود؛ يعنی انسان در مقام موجودی تا اندازه‌ای مستقل از میان می‌رود. نگاه وحدت وجودی ابن عربی بر درک رابطه میان انسان و خدا سایه می‌افکند. انسان در مقام موجودی بسته‌ی زمان و مکان تنها مرتبه‌ای از ذات الاهی است. وحدت وجود، وحدت آن مطلقی است که به خود و از خود و برای خود وجود دارد. غایت حیات و هستی آدمی فنای در خداوند و حتا فنای در فناست، يعنی ناهشیاری از فانی بودن. آگاهی، ذهن و اراده‌ی انسان یک‌سره باخته و سوخته می‌شود.

اگر بپذیریم که نظم هستی‌شناختی و کیهان‌شناختی صورت بالاییِ نظم سیاسی است، در فلسفه‌ای مانند حکمت متعالیه، امر سیاست مستقل از امر قدسی بی‌معناست؛ همان‌گونه که جهان بدون سراسر بستگی به خداوند عدم محض خواهد بود. ملاصدرا در سفر اولِ اسفار اربعه در بحث علت و معلول به شرح می‌نويسد که از نگاه او رابطه میان خدا و جهان چگونه است. او سخن کسانی را که نسبت خدا با جهان را نسبت علت فاعلی به معلول می‌دانند رد می‌کند؛ يعنی کسانی که این نسبت را شبیه رابطه‌ی پدر و فرزند، سازنده و ساختمان، آتش و آب جوش می‌پندارند. او حتا منکر آن می‌شود که این‌ها اساساً علت فاعلی واقعی باشند، يعنی توانایی ایجاد داشته باشند. از نگاه او هستی جهان خودبنیاد نیست و دائم بسته و نیازمند فیض باری است در حدوث و بقا. در همان سفر او رابطه‌ی خدا و جهان را به خورشید و نور یا دریا و موج تشبیه می‌کند. جهان يک کرشمه از نگاه خداوند است که «اگر نازی کند درهم فرو ریزند قالب‌ها». می‌توانید تصور کنید که اقتدار و مشروعیت سیاسی بر پایه‌ی این تصویر از جهان چه معنایی می‌تواند داشته باشد. جهان ناپایدار و سراسر وابسته به مبدأ قدسی است. در نتیجه یا سیاست امری یک‌سره بیهوده است و باید آن را به «اهل»اش یعنی «اهل دنیا» (فریفتگان سراب) واگذاشت يا اگر سیاستی مشروع قرار است شکل بگیرد باید به نوعی با امر قدسی – طبیعتاً از طریق ولی – پیوند یابد. از درون این منظومه‌ی فکری یا راهبی چون آقای طباطبایی را باید انتظار داشت يا قدرت‌ستایی چون آقای خمینی را.

مهم آن است که در این دریافت از انسان و فلسفه، سیاست غایب است. چون مفهوم شهر – به معنای یونانی آن - در میان نیست، زمینه برای خودکامگی یک‌سره آماده است. افلاطون به ما آموخت که فلسفه بدونِ گفت‌وگو – ديالکتیک- بی‌معناست و گفت‌وگو تنها در شهر امکان‌پذیر است. فلسفه/عقل بدون امکان گفت‌وگو از میان می‌رود. چنین است که هر چه بر اندیشه‌ی عقلانی ما شهود عرفانی یا تعبد شرعی سیطره یافته، ما از امکان پدیدآوردن سیاست دورتر افتاده‌ایم. به این ترتیب نه شهر نه دولت، به مفهوم دقیق کلمه، نتوانست در سیاق اجتماعی- سیاسی ایران شکل بگیرد تا وقتی که در اثر برخورد با تجدد مقولات و مفاهیم اروپایی وارد کشور شدند. اما کسانی چون آقای خمینی هم‌چنان بیگانه با این مفاهیم هستند. ولایت فقیه در مقام اندیشه‌ای عرفانی برآورنده‌ی خودکامگی است. از این رو، سراسر با مفهوم شهر و دولت بیگانه است. آقای خمینی وقتی از حکومت اسلامی سخن می‌گوید مراد او حاکم شرع/ولی فقیه است. همان‌طور که کلمه‌ی «نظام» در ادبیات جمهوری اسلامی «اراده‌ی رهبری» است. چیزی به نام دولت حتا در فقه شیعه موضوع تأمل و اندیشیدن نبوده است.

هم‌چنین، مفهومِ «ولی» در سنت عرفانی با ایده‌ی «انسان کامل» پیوسته است. انسانِ کامل یعنی استثنای قریب به اتفاق آدمیان. یعنی ایده‌ای که بی‌شمار آدمی را نادیده می‌گیرد و در آن‌ها به چشم خواری فرومی‌نگرد. این ایده‌ی بنیادین خطرناک در سنت فلسفی-عرفانی ما پشتوانه‌ای مهم برای خودکامگی است. ایده‌ای است تمایز بخش میان حق یک انسان و حقوق دیگر انسان‌ها و اگر به سیاست گام بگذارد حاصل آن خشونت و خون است. این در تقابل با مفهوم شهروند است که رابطه میان انسان‌ها را به شکل افقی تعریف می‌کند و برابر می‌شمارد. در یک نگاه، کلِ سنتِ عرفانی و فلسفی ما نفی دنیاست؛ خوارداشت زندگی این‌جهانی، زندگی روزمره، آدم‌های معمولی، جریان فرهنگ. آن رمانتیسیسم عرفانی که مدام از می و عشق می‌گوید وقتی به پهنه‌ی جامعه می‌رسد جز به خودکامگی نمی‌تواند مجال بخشد. در این سنت هرگز کرامت انسان به حقوق شهروند بدل نمی‌شود.

ادامه دارد