موسیقی ملی ایران

پيکر همايون خرم با بدرقه هنرمندان موسيقی به خاک سپرده شد

news-zamaneh — Sun, 20 Jan 2013 14:59:57 +0000

پيکر همايون خرم، آهنگساز و نوازنده نامدار ويولون با حضور محمدرضا شجريان، خواننده مطرح موسيقی ايرانی و بسياری از هنرمندان عرصه موسيقی و علاقه‌مندانش از مقابل تالار وحدت تشييع و در قطعه هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد.

به گزارش خبرگزاری دانشجويان ايران (ايسنا) مراسم تشييع پيکر همايون خرم صبح امروز يکشنبه يکم بهمن‌ماه با حضور خانواده وی، محمدرضا شجريان و بسياری از هنرمندان عرصه موسيقی از جمله هنرمندان فرهاد فخرالدينی، علی‌رضا قربانی، پری ملکی‌، بيژن بيژنی‌، ارسلان کامکار، سالار عقيلی، محمد اصفهانی، تقی ضرابی، ‌علی‌رضا مجابی، حسين پرنيا، محمدعلی شيرازی و برخی از هنرمندان پاپ از جمله کامران رسول‌زاده و شهرام شکوهی از مقابل تالار وحدت تشييع و در قطعه هنرمندان قبرستان بهشت زهرای تهران به خاک سپرده شد.

همچنين محمدرضا شجريان، علی‌رضا قربانی و محمد اصفهانی خوانندگان موسيقی ايرانی در مقابل تالار وحدت با همراهی نی محمد موسوی، نوازنده پيشکسوت نی کنار پيکر اين نوازنده فقيد آواز خواندند.

همشهری‌های بوشهری‌ همايون خرم نيز با سنج و دمام، پيکر اين هنرمند فقيد را به سمت قطعه هنرمندان بهشت زهرای تهران بدرقه کردند.

علی‌رضا قربانی با همراهی ساز نی موسوی شروع به خواندن قطعه "رسوای زمانه منم" کرد اما پس از چند دقيقه از اجرای اين قطعه بغضش شکست و لحظاتی ساکت ماند. سپس حاضران در اين مراسم بقيه اين قطعه را خواندند

در بخشی از اين مراسم، محمدرضا شجريان پس از اجرای يک قطعه به صورت زنده در سخنانی با اشاره به دوستی۴۵ ساله خود با اين نوازنده فقيد گفت: "چه شب‌هايی که در استوديو‌های راديويی کنار هم حضور داشتيم و به تهيه برنامه‌های راديويی می‌پرداختيم."

وی همايون خرم را انسانی "با اخلاق، با حوصله و پر مهر" توصيف کرد و افزود: "آن شب‌ها را فراموش نمی‌کنم و چهره پرمهر همايون خرم را از ياد نخواهم برد."

در ادامه اين مراسم، فرهاد فخرالدينی، رهبر سابق ارکستر ملی پس از خواندن يک رباعی از خيام درباره همايون خرم گفت: "ما ۵۰ سال پيش در ارکستر گل‌ها باهم آشنا شديم و دوستی‌مان ادامه پيدا کرد و در شورای فنی ارکستر ملی و شورای عالی خانه موسيقی با هم بوديم."

اين هنرمند با اشاره به اين‌که کارهای همايون خرم روان هستند و جمله‌بندی خوبی دارند تأکيد کرد: "نمی‌دانم از سال‌های ۵۰ به بعد چه شد که بعضی از خودی‌ها و غيرخودی‌ها چهره‌های واقعی موسيقی‌دانان را می‌پوشانند؟ اما تاريخ فراموش‌کار نيست."

فخرالدينی همايون خرم را هميشه پاينده و پابرجا دانست و توضيح داد: "آثارش را زمزمه خواهيم کرد چرا که اثری که از دل برخاسته بر دل نشيند."

در ادامه اين مراسم علی‌رضا قربانی با اعلام اين‌که همايون خرم، "اخلاقی داشت که گاهی فرا‌تر از قانون می‌رفت" وی را هنرمندی توصيف کرد که روی مدار اخلاق حرکت می‌کرد و از آن دور نمی‌شد.

قربانی سپس با همراهی ساز نی موسوی شروع به خواندن قطعه "رسوای زمانه منم" کرد اما پس از چند دقيقه از اجرای اين قطعه بغضش شکست و لحظاتی ساکت ماند. سپس حاضران در اين مراسم بقيه اين قطعه را خواندند.

همايون خرم، آهنگساز و نوازنده برجسته ويلون، ۲۸ دی‌ماه ۱۳۹۱ در بيمارستان دی، در تهران در اثر سرطان روده در ۸۲ سالگی درگذشت.

همايون خرم ‌زاده ۱۳۰۹ در شهر بوشهر بود. مادرش به موسيقی و به‌ويژه دستگاه همايون در موسيقی ايرانی علاقمند بود از اين‌رو نام فرزندش را همايون گذاشت. همايون موسيقی را در هفت‌ سالگی با نواختن نی آغاز کرد و در ۱۱ ‌سالگی به آموختن ويولن نزد ابوالحسن صبا پرداخت.

آلبوم‌های "تن‌ها ماندم" با صدای محمد اصفهانی و "رسوای زمانه" با خوانندگی علی‌رضا قربانی نيز از جمله کارهای چند سال اخير اين آهنگساز به‌شمار می‌آيند که با استقبال گرم مخاطبان روبه‌رو شده‌اند.

در همين زمينه:

پيکر همايون خرم در قطعه هنرمندان به خاک سپرده می‌شود

گل‌گشتی در زندگی همايون خرم ـ بخش فرهنگ راديو زمانه

اجرای زنده محمدرضا شجريان در مراسم خاکسپاری همایون خرم

پيکر همايون خرم در قطعه هنرمندان به خاک سپرده می‌شود

news-zamaneh — Fri, 18 Jan 2013 12:20:02 +0000

پيکر همايون خرم، آهنگساز و نوازنده نامدار ويولون در قطعه هنرمندان بهشت زهرای تهران به خاک سپرده می‌شود.

رضا خرم، پسر همايون خرم امروز جمعه ۲۹ دی‌ماه به خبرگزاری دانشجويان ايران (ايسنا) گفت پيکر پدرش صبح يکشنبه يکم بهمن‌ماه از مقابل تالار وحدت به سمت قطعه هنرمندان بهشت زهرا تشييع خواهد شد.

رضا خرم در گفت‌وگو با خبرآنلاين با بيان اين‌که "يک ماه پيش بيماری سرطان روده پدرش تشخيص داده شد"، افزود: "وی از ۱۰ روز پيش تحت شيمی درمانی قرار گرفت."

به گفته فرزند همايون خرم، با وجود تلاش پزشکان و کادر درمانی بيمارستان دی، ساعت ۱۹ و ۳۰ دقيقه روز گذشته، پنج‌شنبه ۲۸ دی‌ماه تمامی علائم حياتی پدرش قطع شد و ساعت ۲۳ خبر مرگ وی اعلام گرديد.

رضا خرم تأکيد کرد: "با وجود اين‌که پدرش به دليل ابتلاء به تومور بدخيم و عوارض شيمی درمانی در يک ماه گذشته به شدت وزن کم کرده و از نظر بدنی ضعيف شده بود، اما در هيچ لحظه‌ای روحيه اميدوارانه و چهره خندان خود را از دست نداد."

وی افزود: "پاييز سال گذشته نيز به دليل تشخيص يک توده با يک عمل جراحی بخشی از روده ايشان برداشته شد که آن زمان نظر پزشکان بر خوش‌خيم بودن تومور بود."

فرزند همايون خرم: عاشق موسيقی بود برای همين تا آخرين روزهايی که توان داشت، همچنان مشغول به نوشتن آهنگ‌های جديد و قطعات تازه بود

به گفته رضا خرم، در يک سال گذشته پدرش نه تنها کلاس‌های درس‌اش را تعطيل نکرد، بلکه ۱۴ تيرماه نيز در سالن ميلاد نمايشگاه بين‌المللی تهران يک کنسرت را به روی صحنه برد که مثل هميشه با استقبال علاقمندان‌اش روبه‌رو شد.

فرزند اين نوازنده بزرگ ويولن با اشاره به عشق پدرش به مردم گفت: "عاشق موسيقی بود برای همين تا آخرين روزهايی که توان داشت، همچنان مشغول به نوشتن آهنگ‌های جديد و قطعات تازه بود."

مصطفی کمال پورتراب، آهنگساز و از تئوری‌پردازان موسيقی ايرانی در گفت‌وگو با خبرگزاری دانشجويان ايران (ايسنا) همايون خرم را يکی از انسان‌های منحصر به‌فرد در زمينه اخلاق و موسيقی توصيف کرد و گفت: "همايون خرم آثاری خلق کرد که احساسات‌اش را به نحوی در آن بيان کرده است."

علی‌رضا قربانی، خواننده موسيقی ايرانی تنها خواننده‌ای بود که اجازه اجرای آثار همايون خرم را داشت. وی نيز درباره اين هنرمند فقيد گفت: "متأسفم که در اين مدت ايشان نسبت به کارهايی که بدون هماهنگی‌شان تنظيم می‌شد، دلخور بودند و گلايه داشتند."

قربانی با تأکيد بر فراگير بودن آثار همايون خرم، ابراز اميدواری کرد که متوليان فرهنگ و هنر که اين روز‌ها کمتر به هنر و هنرمند بها می‌دهند و اين فرصت را فراهم نمی‌کنند که هنرمندان توان واقعی خود را نشان دهند، به هوش بيايند و زمينه و بستر را برای فعاليت آن‌ها فراهم کنند.

دو سال پيش کتاب "غوغای ستارگان" منتشر شد که در برگيرنده خاطرات همايون خرم و بخشی ارزشمند از تاريخ معاصر موسيقی معاصر ايران است.

از اين هنرمند، قطعات و تصنيف‌های ماندگار و معروفی چون "تو‌ ای پری کجايی"، "امشب در سر شوری دارم"، "رسوای زمانه منم"، "آيا همه شما بی‌گناهيد"، "اشک من هويدا شد" و "آوای خسته‌دلان" به يادگار مانده است که با وجود گذشت ۴۰ تا ۵۰ سال از آفرينش آن‌ها، هنوز در بين مردم زمزمه می‌شوند.

آلبوم‌های "تنها ماندم" با صدای محمد اصفهانی و "رسوای زمانه" با خوانندگی علی‌رضا قربانی نيز از جمله کارهای چند سال اخير اين آهنگساز به‌شمار می‌آيند که با استقبال گرم مخاطبان روبه‌رو شده‌اند.

در همين زمينه:

گل‌گشتی در زندگی همایون خرم ـ بخش فرهنگ راديو زمانه

گل‌گشتی در زندگی همایون خرم

hosseinn — Fri, 18 Jan 2013 00:46:26 +0000

درگذشت همایون خرم، آهنگساز و نوازنده برجسته ویلون

گروه فرهنگ

گروه فرهنگ - همایون خرم، آهنگساز و نوازنده برجسته ویلون، ۲۸ دی‌ماه ۱۳۹۱ در بیمارستان دی، در تهران در اثر سرطان روده در هشتاد و دوسالگی درگذشت.

همایون خرم در ۱۳۰۹ در بوشهر متولد شد. مادرش به موسیقی و به ویژه دستگاه همایون در موسیقی ایرانی علاقمند بود و از این‌رو نام فرزندش را همایون گذاشت. همایون موسیقی را در هفت‌سالگی با نواختن نی آغاز کرد و در یازده‌سالگی به آموختن ویولن نزد ابوالحسن صبا پرداخت.

همایون خرم درباره سال‌های کودکی و علاقه‌اش به ویولن و چگونگی راه یافتنش به کلاس‌های ابوالحسن صبا گفته است: «کارگر خانه‌مان چوب‌هاى خشک را جمع مى‌کرد تا از آن‌ها براى امور خانه بهره ببرد و من همیشه صاف‌ترین و بهترینشان را مى‌گرفتم تا با آن‌ها اداى نواختن ویولن را درآورم. شدت علاقه‌ام چنان بود که از نزدیک‌هاى منزلمان که در شاه‌آباد واقع بود برایم یک ویولن اسباب‌بازى بخرند و من در عالم خیال، آهنگ‌هاى آن روز‌ها را مى‌زدم. روزى دوست خواهر بزرگم به خانه‌مان آمد و وقتى عشق من به موسیقى را دید به مادرم پیشنهاد داد مرا به کلاس‌هاى موسیقى ببرد. او با استاد صبا آمد و شد خانوادگى داشت و گفت که مى‌تواند مرا به مکتب ایشان معرفى کند.»

نخستین بار خرم در چهارده‌‌سالگی به عنوان تکنواز در رادیو نواخت. رادیو در آن زمان رسانه مسلط بود و اهمیت زیادی داشت و این موضوع طبعاً در زندگی یک نوجوان چهارده‌ساله حادثه‌ای به شمار می‌آمد. همایون خرم خاطراتش از این حادثه سرنوشت‌ساز را به این شکل بیان می‌کند: «چهارده سالم بود استاد صبا گفت: "باباجون برو رادیو" هاج و واج به او خیره شدم و گفتم: "رادیو" با تأکید بیشتر گفت: "بله مى‌گم برو رادیو" با ترس و لرز با خودم مى‌گفتم استاد چى مى‌گه من کجا، رادیو کجا. این دلهره را با مادرم در میان گذاشتم. مادرم گفت تبلیغ آن را شنیده است. آن روز‌ها رادیو از میان نوازنده‌ها امتحان مى‌گرفت تا از آن‌ها بهره ببرد. رفتم رادیو. صف طولانى بود بعد از مدتى نوبت من شد و امتحان گرفتند تئورى و عملی. روز جواب رفتم به من گفتند تو انتخاب شدى براى اینکه تنها ساز بزنی. خیلى تعجب کردم. اولین برنامه رادیویى‌ام ساعت ۲۱: ۴۵ بود. دو سه بار اعلام کرده بودند که یادتون باشد رأس این ساعت هنرمند چهاره ساله همایون خرم، ویولن مى‌نوازد. من عاشق موسیقى بودم. هیچ‌وقت دنبال شهرت و نوازندگى در رادیو نبودم اما زدن در آن شب همانا و بعد دیدم که کم‌ کم همه تهران مرا مى‌شناسد. بعد‌ها که دیگر شانزده سالم بود هنوز رادیو مرا چهارده ساله خطاب مى‌کرد که باعث خنده دوستانم مى‌شد اما در تمام این مدت درس و مدرسه را بسیار جدى دنبال مى‌کردم.»

همایون خرم از دانشگاه در رشته مهندسی برق فارغ التحصیل شد. او با برنامه گل‌ها همکاری داشت و بخشی از به یاد ماندنی‌ترین آثارش را در این دوره خلق کرد. او مدت‌ها رهبر ارکستر شماره شش و دو رادیو و عضو شورای موسیقی رادیو وسرپرست ارکستر سازهای ملی بود.

●ویدئو: غوغای ستارگان،

ساخته همایون خرم

با صدای پروین

«مینای شکسته»، «تو‌ ای پری کجایی»، «رسوای زمانه»، «غوغای ستارگان»، «بگذر از کوی ما»، «پیک سحری» و «طاقتم ده» از آثار مشهور همایون خرم است.

همایون خرم به طور مداوم با رادیو همکاری داشت تا اینکه برنامه «گل‌ها» به همت داود پیرنیا به وجود آمد و بنا به دعوت او، همکاری خود را با «گل‌ها» آغاز کرد و یکی از ارکان اولیه برنامه‌های «گل‌ها» شد.

محمود خوشنام درباره برنامه «گل‌ها» در رادیو زمانه می‌نویسد: «برنامه‌ی گل‌ها هنگامی به همت داود پیرنیا در رادیو بنیاد شد، که موسیقی سنتی از راه راستین خود منحرف می‌شد و به سوی ابتذال می‌رفت. موسیقی کاباره‌ای قد علم کرده بود و می‌خواست جای همه‌ انواع دیگر موسیقی را بگیرد. موسیقی سنتی به دلیل ویژگی‌های شکننده‌ای که دارد، بیشتر از انواع دیگر در معرض ناتوان شدن قرار گرفته بود. می‌بایست حرکت‌هایی در جهت حفظ میراث سنتی به‌وقوع می‌پیوست و چنین حرکت‌هایی هم روی داد.

شاگردان صبا با تکیه بر پشتوانه‌ ذوق و دانایی وارد میدان شدند و با شیوه‌های نو زنگار ملال را از موسیقی سنتی زدودند. از سوی دیگر برخی از نخبگان روشنفکر علاقمند به میراث فرهنگی ایران در دیدارهای هفتگی که داشتند، به فکر بنیاد یک برنامه‌ سنتی ولی نوآورانه افتادند که هم شعر و هم موسیقی سنتی را آن‌گونه که باید تیمار کنند.

اینان به پیشنهاد و ابتکار داود پیرنیا برنامه‌ گل‌ها را بنیاد کردند. با این‌همه این برنامه در آغاز در سطح جامعه با استقبال چندانی روبه‌رو نشد. عوام که آگاهی لازم از آن نداشتند و جناح چپ روشنفکری هم آن را از زائده‌های درویش‌بازی و مخدری برای جامعه تلقی می‌کردند.»

در هر حال، در آن شرایط و در آن روزگار خرم بیش از ۲۵ سال با رادیو همکاری داشت و چندین سال به عنوان «تکنواز ویولن» روزهای جمعه برنامه داشت. برنامه دیگری نیز به نام «شاعران قصه می‌گویند» روزهای جمعه از رادیو پخش می‌شد که بیشتر برنامه‌های آن توسط خرم ساخته و اجرا می‌شد.

زمانی که خرم به نوازندگی ویولن روی آورد، ویولن جای خود را در موسیقی ملی ایران باز کرده بود. اما پیش از آن تار و سه‌تار سازهای مسلط در موسیقی ملی ایران بودند.

خرم درباره چگونگی ورود ویلون به ایران می‌گوید: «استاد على نقى خان وزیرى شاگرد برجسته میرزا عبدالله تصمیم گرفت براى مدون کردن موسیقى ایرانى و تئوریزه نمودن آن به غرب سفر کند و موسیقى را علمى بیاموزد. على نقى خان در نواختن سازهاى ایرانى به کمال رسیده بود اما این قانعش نکرد و دلش مى‌خواست موسیقى ایرانى به صورت ارکستر اجرا شود و از این مهم‌تر مى‌خواست شیوه انتقال ارزش‌ها و آموزه‌هاى موسیقى ایرانی سینه به سینه تعالى یابد و مدون و ماندگار شود. على نقى خان از سفر که بازگشت ویلون را با خود به تهران آورد که البته کمى پیش از او فرانسوى‌ها آن را به ایرانیان معرفى کرده بودند. استاد صبا که بسیار کم سن و سال‌تر از على نقى خان وزیرى بود براى آموختن ویلون، شتابان و مشتاق به دیدار ایشان رفت. این مهم در حالى و در زمانى رخ داد که استاد صبا بهترین شاگرد میرزا عبدالله در آن زمانه بود. او خدمت درویش خان رفته بود و علاوه بر تار و سه‌تار، نی، سنتور و ضرب را بسیار عالى مى‌زد و با همه این‌ها براى آموختن ویلون نزد على نقى خان رفت. به همه این دلایل اتفاقاً آن روز‌ها که من نوجوان بودم ویلون ساز روز بود و صاحب جایگاه ویژه‌اى در موسیقى ایران شده بود که بى‌شک استاد صبا سرآمد و زبانزد یگانه روزگاران بود.»

همایون خرم آهنگساز هم بود. او در گفت‌و‌گو با مجله فرهنگی و هنری بخارا به پیشینه‌اش در آهنگسازی و چگونگی آموختن هارمونی اشاره می‌کند و می‌گوید: «هم‌زمان که در رادیو برنامه اجرا مى‌کردم، نزد آقاى فرزانه مثل یک شاگرد مدرسه درس مى‌خواندم و مسائل هارمونى را حل مى‌کردم. آقاى فرزانه وقتى پیشرفت سریع مرا دیدند، یک روز به من گفتند: آقاى خرم! این درسى که شما امروز به آن رسیدید، بقیه‏ شاگردان من بعد از دو سال به اینجا مى‌رسند، شما هنوز سه ماه نشده به اینجا رسیدید. از تشویق ایشان تشکر کردم ولى علت را خودم خوب مى‏‌دانستم ولى خجالت کشیدم که به ایشان بگویم که علت پیشرفت سریع من مربوط به آگاهى از موسیقىِ تنها نیست، بلکه مربوط مى‌شود به پایه‏ علمى من – یعنى ریاضیات – خب، چطور مى‌توانستم بگویم که من در دانشکده علم و صنعت (که اکنون دانشگاه علم و صنعت است) معادلات مشکل دیفرانسیل و انتگرال را حل مى‌کردم، حل مسائل هارمونى براى کسى که علوم پایه را خوب کار کرده باشد، آسان‌تر است. در هر حال در زمان بسیار کوتاهى توانستم در خدمت استاد فرزانه تحصیل هارمونى کنم.»

●ویدئو: تو ای پری کجایی،

ساخته همایون خرم

با صدای الهه

از آن پس بود که خرم تنظیم آهنگ‌هایی را که برای برنامه گل‌ها می‌ساخت خودش به عهده گرفت.

همایون خرم اعتقاد داشت که موسیقی ملی ایران با موسیقی غرب سازگار نیست و نمی‌توان آن را همه جا اجرا کرد، بلکه اجرای موسیقی ملی ایران در دیگر نقاط جهان می‌بایست مقدمات و شرایطی داشته باشد. او در گفت و‌گو با بخارا این موضوع را به این شکل بیان می‌کند: «موسیقى ما مشخصات خاص خودش را دارد. یعنى این‏طور نیست که ما بتوانیم‌‌ همان قوانین هارمونى که در موسیقى غربى اعمال مى‌شود و‌‌ همان ارکستراسیون را براى موسیقى ایرانى اعمال کنیم. یعنى آن موسیقى که مى‌گوید "تُن‌ماژور" (tonmajeuer)، "تُن‌مینور" (tonmineur)، که تازه، "مینورِ" آن هم از "ماژور" گرفته شده است. موسیقى ما در حقیقت، موسیقى «تُنال» (tonal) نیست. موسیقى ما، موسیقى "مُدال" (modal) است. موسیقى ما، مثل موسیقى قدیم کلیسا است که آن را "مُد" (mod) مى‌گفتند. مثل: "مُدِ فرى‌ژیَن"، "مُدِ دُریَن"، "مُدِ هیپودُریَن" و امثال آن، در موسیقى ایرانى هم ما باید بگوییم: "مُدِ سه‌گاه"، "مُدِ چهارگاه". همینطور اصطلاح نام "دستگاه"، و آن این است که تعدادى "مقام" که مى‌توانند با همدیگر از نظر فواصل مرتبط شوند، تشکیل "دستگاه" را می‌دهند، ضمن اینکه وجود اعشارى "نیم‌پرده" هم در موسیقى ما وجود دارد. من مخصوصاً نگفتم "ربع‌پرده" یا "سه‌ربع پرده". براى اینکه این اندازه‌ها، به آن صورتِ دقیقِ ریاضى نیست که بیاییم درست میان یک "نیم‌پرده" یک خط مُنصِّف رسم کنیم و بگوییم که این "نیم‌پرده" از دو "ربع‌پرده" مساوى تشکیل شده است. بنابراین، موسیقى ما، جنبه‌هاى احساسىِ خاص خودش را دارد. این است که اگر قطعه‌اى براى ارکستر بزرگ نوشته می‌شود، باید توسط کسى نوشته شود که موسیقى ایرانى را خوب شناخته باشد و آن هم خیلى بااحتیاط باید نوشته شود. وگرنه اگر بخواهند‌‌ همان قوانین هارمونى و همه‏ آن فرعیات بعدى‌اَش را اجرا کنند، ممکن است جوابگو نباشد. ممکن است که ترکیب، از نظر صدا یک ترکیب هارمونیک باشد ولى از نظر احساسى ممکن است مخربِ جنبه‌هاى احساسی‌اش باشد. این است که کسانى باید این تنظیم‌ها را انجام دهند که حتماً جوهر موسیقى ایرانى را درک کرده باشند.»

همایون خرم بر آن بود که موسیقی ایرانی یکنواخت نیست، بلکه کسانی که به‌درستی آموزش ندیده‌اند، روایت یکنواخت و کسالت‌باری از موسیقی ایران را به مردم عرضه کرده‌اند. او در کتاب «نوای مهر» در دو جلد علاقمندان را با ردیف موسیقی ایرانی آشنا می‌کند. خاطرات زنده‌یاد همایون خرم نیز به کوشش علی وکیلی منتشر شده است.

منابع:

غوغای ستارگان، خاطرات همایون خرم، انتشارات بدرقه جاویدان ۱۳۸۹
مجله فرهنگی و هنری بخارا
آهنگ زمانه، گل‌گشتی در گل‌ها، محمود خوشنام

روبیک گروگوریان و گردآوری ترانه‌های محلی

hosseinn — Wed, 07 Nov 2012 08:27:34 +0000

موسیقی پیشرو در ایران

محمود خوشنام

محمود خوشنام- در برنامه‌ چهارم از مجموعه «موسیقی پیشرو» به دو تن دیگر از آهنگسازان در این عرصه می‌پردازیم: پرویز محمود و روبیک گروگوریان.

پرویز محمود تحصیلکرده‌ بلژیک بود و جانبدار رواج موسیقی بین‌المللی به جای موسیقی ملی؛ همان‌طوری که غلام‌حسین خان مین‌باشیان فکر می‌کرد. در واقع، جانبدار نظرات او بود و مدت‌ها نیز معاونت او را در رهبری ارکستر در هنرستان عالی موسیقی داشت و پس از برکناری مین‌باشیان، محمود به جای وی نشست و سرپرست هنرستان هم شد.

از پرویز محمود موسیقی‌ای در اختیار نداشتیم. پس در این برنامه از چند قطعه موسیقی از همتایان او، آهنگسازان دیگری که هم‌دوره‌ او بودند استفاده کردیم.

روبیک گرگوریان هم معروف است، به‌خصوص به خاطر ایجاد گروه‌های آواز جمعی در هنرستان عالی موسیقی. اولین کسی است که مسئله‌ جمع‌آوری ترانه‌های محلی را باب کرد و خودش نیز دنبال کار را گرفت و عمل کرد و ترانه‌ها را برای چهار صدا تنظیم کرد. بسیاری از آنچه ترانه‌‌خوان‌های موسیقی بومی این روزها می‌خوانند، در واقع دست‌مایه‌ تنظیمی روبیک گرگوریان است.

با روبیک گرگوریان و پرویز محمود، برنامه‌ی چهارم موسیقی‌دانان پیشرو را به پایان می‌بریم. این برنامه را می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر بشنوید:

مجموعه «موسیقی پیشرو در ایران» از محمود خوشنام در رادیو زمانه:

درآمدی بر موسیقی پیشرو ایران

جلوه‌‌های تازه در موسیقی ملی ایران

امین‌الله حسین و موسیقی رمانتیک ملی

«خط بکش»: پرتره‌ محسن نامجو

hosseinn — Sun, 07 Oct 2012 15:10:30 +0000

خطی که محسن نامجو دور ایران می‌کشد

محسن نامجو

عباس پیرنیا - ترانه‌ «خط بکش»، اثر تازه محسن نامجو را می‌توان خودزندگی‌نامه یا «پرتره‌ هنرمند» نامید. شرح هجرتی از دیار شرق به سرزمین غرب. خودزندگی‌نامه به جای تصویر بیرونی فرد، تصویری درونی را از زاویه‌ نگاه هنرمند توصیف می‌کند.

«پرتره‌ هنرمند» همیشه نشان‌دهنده‌ تصور هنرمند از چهره‌ خویش است و ممکن است با تصویر او به روایت دوربین عکاسی ارتباطی نداشته باشد. شرح‌حالی که ما در «خط بکش» پیش رو داریم به جای زبان رایج روایت از زبان نشانه‌ها بهره می‌گیرد. کلیدهای زیادی در شعر، موسیقی و تصاویر این اثر وجود دارد که به فهم این نشانه‌ها کمک می‌کند.

تصویر طلوع نمای آغاز است. موسیقی با صدای سه‌تار در دستگاه سه‌گاه آغاز می‌شود. سه‌تار (در مقایسه با ویلون یا پیانو) سازی کاملاً ایرانی است و دستگاه سه‌گاه نیز (در مقایسه با ماهور یا بیات اصفهان) یکی از بارز‌ترین مقام‌های ایرانی به شمار می‌رود. نمای طلوع خورشید، مفهوم شرق را به ذهن متبادر می‌کند. اشیایی که در ادامه نشان داده می‌شوند کاملاً شرقی هستند. کلمه‌ «اشراق» در عبارت آغازین ترانه یعنی «ندیدم هیچ اشراق» با کلمه‌ «شرق» جناس دارد. اما کلمات «هیچ» و «ندیدم» مخاطب را آماده‌ یک نفی بزرگ می‌کند؛ نفی بزرگی که با تأکید بر عدم وجود هرگونه پاسخی در اشراق شروع می‌شود.

«ما که راه رفته‌ایم، باد است که می‌گذرد»

موسیقی «خط بکش» به سرعت به نقطه‌ عطف خود می‌رسد: «ما که راه رفته‌ایم، باد است که می‌گذرد» در «گوشه مویه» که نقطه‌ عطفی از از دستگاه سه‌گاه است خوانده می‌شود. گوشه‌ مویه علاوه بر ایجاد فضای تعلیق مقدمه‌ای‌ست برای تغییر تونالیته (معمولاً حرکت به مخالف سه‌گاه یا شور). اما نامجو نه به مخالف سه‌گاه می‌رود و نه اساساً به هیچ دستگاه ایرانی دیگر. او به یکباره موسیقی ایرانی را قطع کرده و با برشی ناگهانی گام «ر مینور» را شروع می‌کند. با قطع گام ایرانی و آغاز یک گام موسیقی غربی و هم‌زمانی آن با بیت «دور ایران رو تو خط بکش» به تعلیق داستان پایان داده، آب پاکی را روی دست مخاطب می‌ریزد. به نظر می‌رسد تکلیف اینجا روشن می‌شود: پایان مقام ایرانی در عنصر موسیقی، «خط کشیدن دور ایران» در شعر، و هم‌زمانی این‌دو با هجرت زنی که انگار همه‌ ریشه‌ها و گذشته‌ها را در چمدانی با خود می‌برد، تصویر منسجم و محکمی از درد هنرمند از هجرت به دست می‌دهد؛ تصویری که تقریباً هم‌زمان با تمام تکرارهای «دور ایران رو تو خط بکش» تکرار می‌شود.

نامجو در این پرتره، وطن را در حال هجرت از هنرمند نشان می‌دهد، و نه هنرمند را در حال هجرت از وطن. نگاه دلسرد هنرمند هنگام گفتن مونولوگ «خط بکش» از سر سرخوردگی است؛ سرخوردگی ناشی از تلاش‌های مکرر و ناموفق برای منصرف کردن طرف مقابل از متارکه. متارکه‌‌ ناگزیر که سرنوشت محتوم به هنرمند تحمیل می‌کند با نگاه و صدایی بغض‌آلود زمزمه می‌شود.

اما دوباره به مقام ایرانی سه‌گاه برمی‌گردیم تا بازگویی داستان را از ابتدا بشنویم. در تکرار دوم پس از مقدمه‌ سه‌گاه، به جای بریدن ناگهانی از سهتار و سه‌گاه و ایران، قصه در فضای ایرانی ادامه پیدا می‌کند. اینبار با تمام دلسردی‌ها. به جای قهر و قطع و متارکه کار به گلایه و شکوه در بیات اصفهان (بسیار نزدیک به مخالف سه‌گاه) می‌رسد. اگرچه گلایه‌ها بی‌شمار است و تلخی‌ها بسیار، با این وجود (علیهذا) جدایی از ایران برای هنرمند همچون رفتن جان از بدن است (آوخ چه کنم جانم رفت.) گلایه‌ها نیز به‌‌ همان نتیجه‌ تکراری هرباره می‌انجامد: «دور ایران رو تو خط بکش»؛ و این‌بار سرخورده‌تر از بار پیش، همچون کسی که آخرین تلاشش نیز بی‌ثمر مانده.

دیگر موسیقی به مقام ایرانی و تصاویر به نماهای پر آب و رنگ ایرانی برنمی‌گردند. موتیف اصلی موسیقی‌‌ همان موتیف وام‌گرفته از ترانه‌ «کوئین سرا» باقی می‌ماند. تصاویر چیزی جز نماهای خاکستری غربت نشان نمی‌دهد. سه‌تاری که موسیقی را شروع کرده بود به‌دست رهگذری غریبه سپرده می‌شود و هنرمند در فضایی غریب راه خود را با اکراه ادامه می‌دهد و تصویر غروب هم نمای پایان است.

نقطه‌ قوت «خط بکش» شعر منسجم و یکدستش است.

اهمیت «خط بکش» بیشتر شاید به جهت تصویری است که از یک برهه‌ مهم از زندگی هنری نامجو ارائه می‌کند. نقطه‌ قوت این اثر را می‌توان شعر منسجم و یکدست آن دانست. بیان ساده‌ مفاهیم پیچیده و دغدغه‌های بزرگ در قالب کلمات شاعرانه از مهارت‌های انکارناشدنی نامجو است. ایده‌های موسیقی کار نیز به اهمیت این اثر می‌افزاید، اگر چه اجرای نه چندان درخشان این ایده‌ها چیزی به این ارزش‌ها اضافه نمی‌کند. در واقع نامجو تاکنون در عرصه‌ نوازندگی هیچ‌گاه در ابعاد یک نوازنده‌ برجسته ظاهر نشده است. اما توانایی‌های او در خوانندگی، خلاقیت موسیقی و شعری، و مهم‌تر از همه درک عمیق نامجو از موسیقی، او را در جایگاه یکی از مهم‌ترین چهره‌های خلاق عرصه‌ موسیقی قرار می‌دهند. «خط بکش» اگر چه از نظر از نظر تکنیکی و زیبایی‌شناسی در حد بهترین کارهای نامجو قرار نمی‌گیرد، اما در مقایسه با ترانه‌هایی که به زبان فارسی در مثلاً یک سال اخیر تولید شده اثری گرانبها به‌شمار می‌رود.

ویدئو: «خط بکش» کار تازه‌ای از محسن نامجو

سنتور صد و یک ساله ساخت اصفهان در نیویورک

Thu, 05 Jul 2012 08:02:34 +0000

گفت‌و گو با آلان کوشان، نوازنده سنتور

پانته‌آ بهرامی

پانته‌آ بهرامی - کانون هنری «الوان» در نیویورک چندی پیش شاهد کنسرت موسیقی بود که بداهه‌نوازی آن را آلان کوشان یکی از آهنگسازان و نوازندگان موسیقی تلفیقی به‌عهده داشت. قطعه بداهه‌نوازی وی با سازی آغاز شد که خود ساخته و «زور» نام دارد.

این ساز شبیه سنتور است و از سیم‌های قطور که از روده در ژاپن ساخته شده می‌باشد. هر کدام از سیم‌ها هدف و مفهومی را دنبال می‌کند و صدایی که تولید می‌کند مختص به بخشی از کره زمین است. برای مثال بخشی مربوط به موسیقی آفریقاست.

این ساز حدود ۹ سال پیش ساخته شد و آواهای مختلفی مثل پیانو و عود از خود تولید می‌کند. آلان کوشان در مورد محدودیت‌های سازهای مختلف برای موسیقی می‌گوید: «شما مفهومی را که در هر کشوری موسیقی خاص خود را دارد، می‌گیرید و از آن یک فرایندی می‌سازید و با این با این ساز اجرا کنید. هر سازی محدودیتی دارد. مثلاً سنتور ۹ خرک محدودیت خاص خودش را دارد.‌ همان‌طور که تار [هم محدودیت‌هایی] دارد. پوست تار مثلاً شل و سفت می‌شود و نوازنده مصیبت دارد. سنتور مدام باید کوک شود و بعد هم شما نمی‌توانید در آن واحد خیلی چیز‌ها را با آن بزنید. مثل پیانو. تازه خود پیانو ساز بسیار محدودی‌ست. ۸۸ تا کلید دارد و عمدتاً موسیقی کلاسیک غربی را می‌توانید با آن بنوازید.

البته خیلی از کشورهای مختلف تلاش کرده‌اند پیانو را در قالبی در فرهنگ خودشان بگنجانند.‌‌ همان‌طور که جواد معروفی سعی کرد این‌کار را انجام دهد یا مرتضی محجوبی خیلی از قطعات را برای پیانو تنظیم کرد. از زمان استاد وزیری و خالقی پیانو را به سبک موسیقی ملی ما کوک کردند و سعی کردند یک کار متفاوت انجام دهند و از پیانو در غالب ارکستر برای موسیقی ملی ما استفاده کنند. [اما این نوآوری‌ها] زیاد مورد استقبال قرار نگرفت. بسیاری از نوازندگان تار، سه‌تار و کمانچه و سازهای شبیه به آن‌ها با فرهنگ غرب چندان آشنایی ندارند و اگر هم دارند، از فرهنگ غرب آن لذتی را نمی‌برند که شاید از فرهنگ خودشان می‌برند. به این ترتیب می‌بینید پیانو سازی است که می‌تواند کوک شود و مورد استفاده موسیقیایی یک مملکت قرار گیرد، در همان حال هم ساز بسیار محدودی است. سعی کرده‌ام هر سازی را که درست می‌کنم از این محدودیت تا آنجایی که می‌توانم کم کنم و سعی کنم فضا و بُعد دیگری به آن بدهم که بتوانم ارتباط تازه‌تری را با افراد برقرار کنم.»

سنتور صد و یک ساله

آلان کوشان، نوازنده و آهنگساز ایرانی

بخش دوم این کنسرت نیز بداهه‌نوازی بود که با هنرمندان کشورهای مختلف با سازهای گوناگون صورت گرفت. آلان کوشان با سنتوری در این بخش شرکت کرد که ۱۵ سال پیش آن را از قدسی دولتشاهی، اولین زن خلبان ایران به ارث برده. از این نوع ساز تنها چند عدد در اصفهان ساخته شد که یکی از آن‌ها اکنون در نزد آلان کوشان نوازنده و آهنگساز مقیم نیویورک است. اما این ساز ساخته اصفهان چگونه به دست این نوازنده رسیده است؟

آلان کوشان در پاسخ می‌گوید: «یک رابطه عمیق و عاطفی با خانم قدسی دولتشاهی برقرار کردم. من در واقع به فرزندخوانده چندم این خانم تبدیل شدم و مرا همیشه به نام پسرم می‌خواند و در تمام روزهایی که ایشان بالاخره مشکلاتی داشت، چه حالا من منزل ایشان باشم و چه ایشان منزل ما بود، ما با هم توسط این ساز انس گرفتیم و او گفت من اجازه نمی‌دهم کسی با این ساز بزند، فقط باید خودت با آن بزنی و بعد هم که من فوت کردم، این ساز مال خودت است. به تمام بچه‌ها هم گفتم، وصیت کردم که حق ندارند دست به این ساز بزنند؛ و این است که در واقع یک رابطه خیلی عاطفی مادر و فرزندی به‌وجود آمد و افتخار داشتن این ساز هم نصیب من شد.

این سنتور صد و یک‌سال عمر دارد و امروز در دست آلان کوشان در نیویورک است. بخشی از کنسرت در کانون «الوان» که با همراهی گروه موسیقی از کشورهای مختلف انجام گرفت، با این ساز نواخته شد. اسامی نوازندگان به این شرح است: ساکسافون لتی ال ناگر (Lety ElNaggar )، ظفر تاویل عود و طبل (Zafer Tawil)، سینان گوندوگودو (Sinan Gundogdu )، امیر السفر ترومپت (Amir Elsaffar )

آلان کوشان سبک تک‌نوازیی که با این ساز انجام گرفت را این گونه ترسیم می‌کند: «سبک کاری که ارائه دادم تقریباً از بین رفته است. من به نسلی تعلق دارم که در دوران کودکی با آهنگسازان و نوازندگانی آشنا شدم که آن‌ها خود متعلق به یک نسل قبل‌تر از من بودند که در دامن صبا استاد خالقی و استاد وزیری پرورش یافته بودند. سبک [من] کاملاً ویژه است و فکر می‌کنم از اوایل دوره قاجار نزج گرفت و پیشینه آن به پیش از دوره قاجار می‌رسد. فرم ویژه‌ای ندارد. یعنی پیش‌درآمد و پس‌درآمد و گوشه ندارد. برای مثال استاد ابوالحسن صبا سنتور را با ۹ خرک عرضه کرد و خرک اولش را هم کرد نت می‌. کما اینکه اگر سنتورهای قبل از آن را شما ببینید، ۱۲ـ ۱۱ حتی ۱۴ خرک داشتند. یعنی سنتور حبیب سماعی ۱۴تا خرک داشته و کاملاً هم به شکل ذوذنقه نبوده.
استاد فرامرز پایور و استاد حسین ملک که من شاگرد هردو این اساتید بودم زحمات زیادی برای این ساز کشیدند.

آلان کوشان که در موسیقی تلفیقی تبحر ویژه‌ای دارد، با خوانندگان معاصر ایران نیز همکاری می‌کند. وی به همراه سوسن دیهیم خواننده پرآوازه ایرانی مقیم کالیفرنیا دربیستمین جشنواره جهانی جاز سنگال از ۲۴ تا ۲۹ ماه مه که در شهر سن لوییز برگزار شد، شرکت داشت. در این فستیوال بیش از ۳۰ گروه موسیقی از سراسر جهان شرکت داشتند. سوسن دیهیم خواننده ایرانی به همراه یک گروه چهارنفره نوازنده به همراهی سنتور، پیانو، باس و سازهای کوبه‌ای در فستیوال شرکت کردند. یکی از این نوازندگان آلان کوشان، نوازنده سنتور بود. در این جشنواره قرار بود سوسن دیهیم حدود ۱۰ ترانه اجرا کند که شش تای آن اجرا شد. یکی از ترانه‌ها «الهه ناز» است که ساختار جدیدش سبک جاز است. ترانه بعدی «عاشقم من» و «سنگ خارا» بود.

آلان کوشان می‌گوید: «ترانه‌ها به شکلی فضاسازی شده که خیلی سریع، تند اجرا شود و حالت تند موسیقیایی داشته باشد و شنونده را به وجد بیاورد. سوسن دیهیم علاقه زیادی به فرهنگ قدیم ایران دارد. این ترانه‌ها را جوری بازسازی کرده که دقیقاً در موسیقی جاز مفهوم شده. چند ترانه نیز خودشان ساخته‌اند و با جازیست‌های مشهور آمریکا همکاری می‌کنند.»

سابقه همکاری بین آهنگسازان و خوانندگان در ایران قدمت طولانی دارد. آلان کوشان دراین‌باره می‌افزاید: «در موسیقی ملی ما از زمان وزیری تا بعد از صبا و همچنین پرویز یاحقی و اسدالله ملک، این همکاری چشمگیر است. در آن زمان برای خوانندگانی چون پروین، دلکش، مرضیه، ویگن، بنان آهنگ‌هایی ساخته شد. در این ترانه‌ها شعر بسیار قوی بود و وزن سنگینی در ترانه داشت. این اشعار دقیقاً با مردم، فضا و فرهنگ این آدم‌ها ارتباط داشت. نوازنده‌ها هم نوازنده‌هایی بسیار قوی بودند؛ هم از لحاظ موسیقیایی و هم اینکه می‌فهمیدند معنای شعر چیست و چگونه آهنگ‌ها را می‌بایست روی آن سوار کنند. مثلاً آقای ملک شاید بیش از ۲۵۰ آهنگ ساخته و آقای یاحقی شاید بیشتر از آن ترانه ساخته و تنظیم کرده است.»

ایمیل گزارشگر:
pantea. bahrami@yahoo. com

در همین زمینه:
::گزارش‌های پانته‌آ بهرامی در رادیو زمانه::

محمد رضا مرتضوی: «هیچ بایدی وجود ندارد!»

Thu, 14 Jun 2012 22:50:37 +0000

گفت‌و‌گو با محمد رضا مرتضوی، نوازنده دف و تنبک در سومین سالگرد ۲۲ خرداد

ترنج ماهان

ترنج ماهان - سه سال از انتخابات سال ۸۸ و آغاز جنبش سبز می‌گذرد. به مناسبت سالگرد ۲۲ خرداد، گفت‌وگویی داشتم با محمد رضا مرتضوی، نوازنده‌ ایرانی دف و تنبک. این هنرمند در جریان اعتراضات سال ۸۸ با آلبوم "دستان سبز" همبستگی‌اش با مردم ایران را نشان داد و به این وسیله توجه رسانه‌های بین‌المللی و مخاطبان خود را که اغلب اروپایی هستند، به وضعیت ایران جلب کرد.

محمد رضا مرتضوی به گفته خودش سیاسی نیست، بلکه انسان و هنرمندی است آزاداندیش و به همین دلیل با مرزها، ساختارها و چارچوب‌هایی که انسان را به هر گونه در بند می کشند مخالف است. به گفته او همین آزاداندیشی و مخالفت با اصل دیکتاتوری بود که حدود ۱۲ سال پیش دلیل مهاجرت او به آلمان شد. او معتقد است که تفکر دیکتاتوری تنها خاص دنیای سیاست نیست و در هر جایی می‌تواند رسوب کند. به همین دلیل، سبک پیشروی او که از ساختارهای موسیقی سنتی ایران پیروی نمی‌کند، با مخالفت اساتید این سبک در ایران مواجه شده و عرصه فعالیت هنری را بر او تنگ کرده بود.

از محمد رضا مرتضوی می‌پرسم:

آقای مرتضوی، شما حدود ۱۲ سال است که از ایران خارج شده‌اید و کار هنری خود را در آلمان ادامه می‌دهید. امروز از چه زاویه‌ای به کار هنری‌تان در ایران نگاه می‌کنید؟

آلبوم «دستان سبز» اثر محمد رضا مرتضوی، هنرمندی که یک تنه کار یک کنسرت را انجام می‌دهد

من وقتی وارد اروپا شدم، به این نتیجه رسیدم که دردها و مرزهایی که در ایران داشتم، باعث پیشرفت من شد. یعنی مخالفت‌ها، نه صرفاً از سمت رژیم، بلکه از سوی همکاران هنرمند و مافیای موسیقی سنتی، همان‌هایی که کلیشه‌ای فکر می‌کنند و فکر می‌کنند خدایی در هر سازی وجود دارد و همه باید جلوی آن شخص خواننده یا نوازنده تعظیم کنند. چون من دوست داشتم به عنوان یک انسان آزاداندیش بتوانم تفکر خودم را از طریق ساز بیان کنم و چون این مرزها بود، اتفاقاً خیلی صادقانه‌تر نوآوری شد و موسیقی خیلی صادقانه‌تر راه خود را پیش گرفت. چون کسی که بداند چه می‌خواهد، چرا نوازنده می‌شود، کسی که به مرزی می‌رسد، دیگر نمی‌تواند به خودش دروغ بگوید؛ یا خالصانه تا ته خط می‌رود یا این‌که تفکر خودش را می‌فروشد، حال یا به پول درآوردن و یا زیر بار خیلی مسائل رفتن.

خُب، این یعنی اینکه این چارچوب‌ها و مرزها مثبت‌اند و باعث پیشرفت می‌شوند. اگر چنین است، پس چه اصراری به شکستن این چارچوب‌ها داشتید و این مرزی که از آن صحبت می‌کنید، کلاً چه تأثیری روی جامعه‌ موسیقی سنتی ایران دارد؟

باعث می‌شود که تناقض بسیار بزرگی در جامعه‌ موسیقی سنتی مطرح بشود. این تناقض که چرا از یک طرف حرف از رهایی می‌زنید و از طرف دیگر می‌گویید که تحریر حتماً باید این‌طوری زده شود، حتماً باید ردیف این‌گونه نواخته شود و... اما نه! من از راه دور به نسل خودم این پیام را می‌دهم که نه، هیچ بایدی وجود ندارد. اتفاقاٌ این نوع تفکر باید باعث می‌شود که استعدادها کشته شوند و در بطن خود یک ذهنیت دیکتاتوری دارد. یعنی کسی که بخواهد آزاد ساز بزند، نمی‌تواند. کسی که بخواهد آزاد فکر کند، بیندیشد و ساز بزند، در ایران نمی‌تواند این‌کار را بکند.

شما پس از انتخابات ۸۸، آلبومی را در آلمان منتشر کردید، به اسم "دستان سبز" و در مصاحبه‌ای هم اشاره کرده بودید که این آلبوم در حمایت از جنبش سبز منتشر شده است. هنگام ضبط این آلبوم، از لحاظ روانی و احساسی‌ در چه موقعیتی قرار داشتید؟

من احساس امیدواری زیادی داشتم. ولی دلتنگی هم در آن بود. درد از آنچه از اخبار ایران می‌شنیدیم هم در آن بود. ولی وقتی آلبوم را گوش می‌کنید، می‌بینید که حس امیدواری هم در آن هست، انرژی‌ای که هرچه که هست، آخرش باید مثبت جلو برود هم در آن هست. می‌توانم احساسم را این‌گونه تشریح کنم: من اینجا بودم و نمی‌توانستم در ایران باشم. این تنها راهی بود که از آن طریق می‌توانستم همدردی خودم را نشان بدهم و در عین حال می‌دانستم انرژی‌ای که از طریق این آهنگسازی و نوازندگی بیرون می‌آید، چون صادقانه است، تأثیر خیلی خوبی خواهد گذاشت و تأثیر خیلی خوبی در رسانه‌های بین‌المللی و اروپایی داشت و همان‌طوری شد که فکر می‌کردم.

به نظر شما، تلاش‌ها و اعتراض‌های مردم در طی سه سال اخیر، تا چه حدی به نتیجه رسیده و مثبت بوده است؟

من فکر می‌کنم که تلاش صادقانه‌ اکثریت مردم ایران به نتیجه‌ خودش رسید. ممکن است باز کمی طول بکشد، اما تأثیری که گذاشت، همان موقع به جواب خودش رسید و خیلی مثبت بود.

وضعیت کنونی ایران را چگونه می‌بینید و تا چه حد به آینده‌ ایران امیدوارید؟

چیزی که برایم کاملاً مشخص و واضح است، این است که نسل جوان در ایران، نسلی است که آگاهی دارد، باسواد است و گول نمی‌خورد. حتی از غرب، یا از رژیم خودش. از نظر من این خیلی مثبت است و مهم این است که مردم می‌بینند و این چیزی است که نه ایران می‌خواست و نه کل دنیا می‌خواست. این هشیاری برای من خیلی مهم و امیدوار کننده است.

در همین زمینه:
:: دوسیه ۲۲ خرداد در زمانه::

درگذشت حسن کسایی، نی‌نواز برجسته موسیقی ملی ایران

Thu, 14 Jun 2012 14:23:19 +0000

حسن کسایی، نوازنده نی درگذشت

رادیو زمانه، گروه فرهنگ

رادیو زمانه - (همراه با اجرای سارا روشن) - استاد حسن کسایی، نوازنده نی،امروز، پنجشنبه ۲۵ خرداد، در هشتاد و چهار سالگی در اصفهان درگذشت. او در سوم مهر ماه ۱۳۰۷ در اصفهان در خانواده‌ای آزاده و مرفه‌ زاده شد. پدرش به موسیقی عشق می‌ورزید و هنرمندان به‌نام در آن روزگار به خانه‌اش آمد و شد داشتند.

حسن کسایی در نوجوانی از طریق پدرش با ابوالحسن صبا آشنا شد، اما به جای ویلون به سه‌تار دل بست.

کسایی پانزده سالش بود که به رادیو ایران راه پیدا کرد و به تک‌نوازی و هم‌نوازی با هنرمندان معاصر زمان خودش، بزرگانی همچون ابوالحسن صبا، حسین یاحقی، حبیب‌الله بدیعی، محمد میرنقیبی و همایون خرم پرداخت. آهنگ معروف «در کُنج دلم» بر روی شعر پژمان بختیاری و اجرای آن توسط علی زاهدی، داریوش رفیعی و منوچهر همایون‌پور یادگار این دوره از فعالیت هنری حسن کسایی‌ست.

او در نوجوانی و جوانی این بخت را داشت که در تهران کنسرت‌هایی را برگزار کند و با موسیقی‌دانان برجسته جهان نیز آشنا شود. یکی از کنسرت‌های به‌یادماندنی او کنسرتی بود که در تهران برگزار شد و حسن کسایی با یهودی منوهین، ویلون‌زن برجسته و نام‌آور اسرائیلی به هم‌نوایی پرداخت. جشن هنر شیراز هم در آن زمان برای هنرمندان بااستعداد ایرانی امکان خوبی بود که هنر خودشان را در یک صحنه جهانی عرضه کنند.

استاد حسن کسایی، در سال‌هایی دور

کسایی در جشن هنر شیراز در سال ۱۳۵۶ با نوازندگان برجسته شرق، با کسانی مانند رابی شانکار و بسم‌الله خان آشنا شد. این آشنایی‌ها و هم‌نوازی‌ها بی‌تردید در شکوفایی استعداد او در موسیقی بی‌تأثیر نبوده است.

در سال ۱۳۳۵ حسن کسایی به دعوت داوود پیرنیا به برنامه‌ «گل‌ها» راه یافت و تا سال ۱۳۵۷ هم که انقلاب ایران به وقوع پیوست و موسیقی ملی ایران به واسطه سخت‌گیری متشرعان در محاق افتاد، با این برنامه همکاری کرد.

حسن کسایی در کشورهای غربی هم کنسرت‌هایی را برگزار کرد: در آمریکا، کانادا، آلمان، بریتانیا، فرانسه و هلند صدای نی او طنین انداخته بود. اما هیچکدام از این هم‌نشینی‌ها و هم‌نوایی‌ها به اندازه معاشرت با مهدی نوایی در زندگی هنری او تأثیرگذار نبوده است. در سال ۱۳۱۹ بود که حسن کسایی با نی آشنا شد و دو سال بعد در نزد مهدی نوایی نواختن نی را فراگرفت.

محمود خوشنام، کارشناس موسیقی ملی ایران در برنامه‌ای که به حسن کسایی و ساز نی اختصاص داده بود، می‌گوید: در تاریخ ایران از نی بیش از هر ساز دیگری یاد شده است. سادگی و رنگ دگرگون‌ساز صدای نی در فرهنگ ما به تمثیلی برای سوز درون و اندیشه‌های عارفانه تبدیل شده است. مثنوی مولوی نمونه برجسته این بهره‌گیری‌ست.

با این‌همه در تاریخ موسیقی ایران ردِ پای نی‌نوازان را تنها از صد و اندی سال پیش به این‌سو می‌توان پی گرفت، و در این میان از تنی چند از آنان جز نامی باقی نمانده است. روح الله خالقی از چند نی‌زنی یاد کرده که در دوره ناصری می‌زیستند. از جمله از نایب اسداله نی‌زن که همه آوازه‌ها از او بوده است. او خود گفته است که توانسته نی را از آغل گوسپندان به دربار پادشاهان ببرد.

حسن کسایی در چنین شرایطی با فراگیری آموزه‌های حسن نوایی موفق شد به ساز نی در ایران تشخص بخشد و آن را به یک ساز رسمی بدل کند.

استاد حسن کسایی، در سال‌هایی نزدیک‌تر

محمود خوشنام در برنامه رادیویی دیگری در زمانه می‌گوید: کوشش‌های حسن کسایی برای اعتباربخشی به نی‌نوازی، آن را از رکود درآورد و دیگران نیز به این عرصه روی آوردند. نوای نی دارای حال و هوایی است که با بخش بزرگی از محتوای برنامه‌ی «گل‌ها» سازگاری دارد. نرم و لطیف و عارفانه است و از همین روی عارفان و شاعران از آن بی‌شمار یاد کرده‌اند.

و در ادامه می‌افزاید: شاید همین نیاز جامعه‌ موسیقی است که سبب پرورش نوازندگان دیگری برای نی شده است. برجسته‌ترین اینان به‌زودی وارد برنامه‌ی «گل‌ها» شدند: حسن ناهید در سال ۱۳۴۱ به توصیه‌ی حسین قوامی و محمد موسوی در سال ۱۳۴۶ به سفارش احمد عبادی.

کسایی در بیست‌سالگی، یعنی در سال ۱۳۲۷ نخستین اجرای تک‌نوازی نی خود را در دستگاه همایون در تئا‌تر اصفهان به صحنه برد و یک سال بعد قطعه معروف «سلام» را در دستگاه چهارگاه ساخت. این قطعه از شناخته‌شده‌ترین قطعات موسیقی ملی ایران به شمار می‌آید. حسین علیزاده بعدها قطعه «سلام» را با سازبندی و ارکستراسیونی حجیم بازسازی کرد.

کسایی پیش از انقلاب به اصفهان رفت و فعالیت خود را در این شهر پی گرفت. ضبط و ارائه یک دوره ردیف موسیقی ایرانی، با عنوان: «آشنایی با موسیقی اصیل ایرانی» با سه تار و آواز (رادیو اصفهان). (۱۳۵۲)، برگزاری مراسم تجلیل (از طرف وزارت فرهنگ و هنر) در سالن شیر و خورشید اصفهان و اجرای قطعاتی به همراه آواز تاج اصفهانی (۱۳۵۵) و فعالیت و تدریس در مرکز فرهنگی رادیو اصفهان و دانشگاه فارابی در این شهر که از سال ۱۳۵۰ شروع شد و تا سال ۱۳۵۷ادامه یافت، از نقاط اوج فعالیت هنری کسایی در اصفهان به‌شمار می‌آید. در همین سال‌ها او به همراه حسین تهرانی، مرتضی نی‌داود (نوازنده تار و ردیف‌دان و سازنده تصنیف معروف مرغ سحر) نشان لیاقت هنری از وزارت فرهنگ و هنر وقت را دریافت کرد.

بعد از انقلاب حسن کسایی آخرین برنامه رسمی خود در رادیو ایران را با همکاری جلیل شهناز و محمد رضا شجریان و جهانگیر ملک اجرا کرد. در سال‌های نخست انقلاب آرشیو موسیقی رادیو اصفهان را از بین بردند، کسایی را از رادیو اخراج کردند و حقوق او را نیز قطع کردند.

کسایی حافظه‌ای قوی داشت و از توانایی تحلیل زوایای موسیقی ایران برخوردار بود. مجموعه «ردیف نی» که او در هشتاد سالگی پدید آورد، نخستین اثر آموزش نی‌نوازی در ایران به شمار می‌آید.

از کارهای اخیر کسایی می‌توان به آلبوم «دختر گلفروش» با تنظیم مهرداد یزدانی و آواز علی جهاندار و گفت‌وگوی نی و تار که حاصل همنوازی او با شهرام میرجلالی است، اشاره کرد.

لینک: یکی از اجراهای دیدنی و شنیدنی استاد حسن کسایی

در تلویزیون ملی ایران در سال‌های پیش از انقلاب

در همین زمینه:
نی‌نوازان برجسته، مهدی نوایی و حسن کسایی، رادیو زمانه، محمود خوشنام

ویدئو: قطعه «سلام»، شاهکار استاد حسن کسایی

صدای زن ایرانی هرگز خاموش نمی‌شود!

Sun, 04 Mar 2012 14:36:08 +0000

گروه "سرمست" در گفت‌و گو با نوید سعیدی و فرزانه خسروی

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده - موسیقی سنتی ایران شامل دستگاه‌ها، نغمه‌ها و آواز‌ها از هزاران سال است که سینه به سینه در میان مردم ایران جریان داشته و جزو میراث فرهنگی و معنوی یونسکو هم ثبت شده است.

طی سال‌های پس از انقلاب در ایران موسیقی سال‌ها ممنوع بود. نمایش ساز در تلویزیون و آوازخوانی زنان همچنان ممنوع است. با این همه به لطف استادان بزرگ موسیقی سنتی و شاگردان آنان این موسیقی زنده نگه داشته شده است.

نسل تازه‌ای از نوازندگان سازهای گوناگون ایرانی در پاریس با همکاری انجمن فرهنگی «بهار» با نوآوری‌های جالبی با شش نوازنده و یک خواننده زن، با شعرهای تازه و تصنیف‌های قدیمی، کنسرتی برپا کردند که نشان می‌داد موسیقی سنتی ایران همچنان زنده است. همه‌ی آن‌ها در سال‌های اخیر به خارج آمده‌اند و بیشتر آن‌ها هم در فرانسه و آلمان دانشجو هستند.

نوید سعیدی سرپرست و آهنگساز و نوازنده‌ تار در گروه «سرمست» از چگونگی شکل گرفتن این گروه می‌گوید:

نوید سعیدی - گروه «سرمست» را من چندسالی‌ هست که در پاریس تشکیل داده‌ام چند ماهی هست، تقریباً از تابستان امسال، که ترکیب گروه را عوض کردیم و آن را به این شکلی که شما دیدید درآوردیم. سازهایی عوض شد‌ه‌اند و سازهایی اضافه شده‌ است. تعدادی از کارهایی که امشب شنیدید، قبلاً آهنگسازی و تنظیم شده بود. بعداً سازهایی، برای مثال تارباس و کمانچه اضافه کردیم و با این سازها جداگانه تمرین کردیم.

برای سنتور و عود که در کشور آلمان بودند، نت فرستادیم و تمرینات از راه دور ادامه پیدا کرد و چند بار هم همدیگر را دیدیم. قبل از کنسرت هر شش نوازنده و خواننده اینجا در شهر پاریس بودند. دو نفر که از آلمان آمده بودند کار‌ها را زده بودند و هماهنگی انجام شده بود و تقریباً یک هفته قبل از کنسرت آمدند اینجا که هماهنگی آخر صورت گرفت و برنامه‌ای شد که امشب شما دیدید.

نوآوری‌هایی که در این برنامه داشتید به نظر خودتان بیشتر چه بود؟

البته اگر اسمش را بشود نوآوری گذاشت. شعر‌ها جدید بود. شعرهای نو بود و از میان شعرهای نو آنهایی بیشتر مورد استفاده قرار گرفت که به شکلی حرف زمانه‌ ما را می‌گویند. کاری که گروه «سرمست» امشب کرد، فکر می‌کنم بازتاب اوضاع زمانه‌ خودش است؛ و آیینه گذشتگان نیست. افزون بر این فضای کار از فضای موسیقی سنتی ایران کمی فاصله گرفته و با تکیه بر اصول درونی که در درون موسیقی ایرانی بوده، سعی کردیم که از آن فضای یکنواخت خارج شود و فضایی داشته باشیم که شنونده و مخاطب امروزی را بتوانیم جذب کنیم. هم از نظر شعر و هم از نظر موسیقی.
برای اینکه به اهداف‌مان برسیم، از نظر آهنگسازی روی تنظیم قطعات که به صورت چند صدایی اجرا شد، خیلی وقت گذاشتیم. پارت‌های مثلاً سنتور، تار و کمانچه. همه این‌ها باهم فرق می‌کرد. برای اینکه از یکنواختی کار کم کنیم روی ریتم خیلی کار کردیم، و اگرچه ریتم پیچیده بود، ولی خوشبختانه فکر می‌کنم خوب از کار درآمده.

نوید سعیدی درباره‌ی حضور زن در ارکسترهای سنتی عقیده دارد:

نوید سعیدی – متأسفانه در اثر محدودیت‌هایی که برای ما در ایران به‌وجود آورده‌‌اند، به قول استاد شجریان نیمی از صدای خواننده را در ایران حذف کرده‌اند و این هم لطمه زد به خواننده‌های زن که آن‌طور که باید و شاید نمی‌توانند اجرا داشته باشند. اجرا برای خانم‌ها در ایران بسیار محدود است. خب، این محدودیت‌ها در اینجا نیست. با تمام مشکلاتی که برای آموزش و یادگرفتن آواز خانم‌ها وجود دارد، می‌بینیم که به‌هرحال نسلی که آواز را آموخته‌اند، چه از اساتید خانم و چه از اساتید آقا در ایران هستند. تلاش ما بر این بوده که بتوانیم از این صداها استفاده کنیم و نشان دهیم که صدای زن هم مثل صدای مرد است و در جاهایی بنا به کوک‌هایی که انتخاب می‌شود، حتی مفید‌تر و لازم‌تر هم هست.

خانم فرزانه خسروی در مرکز حفظ و اشاعه موسیقی در تهران شاگرد هنگامه اخوان بوده. اما به دلیل مشکلاتی که برای آوازخوانی زنان در ایران وجود دارد، به فرانسه آمده و در اینجا آواز می‌خواند. او درباره محدویت‌های آوازخوانی زنان هنرمند در ایران می‌گوید:

فرزانه خسروی - در ایران با توجه به مسائل و مشکلاتی که برای صدای بانوان بود، همیشه ما در گروه‌هایی بودیم که به شکل همخوان اجرا می‌شد و مسلماً همیشه مشکلات زیادی داشتیم برای اجرای برنامه. طی این چند سالی که من در پاریس هستم، اجراهای مختلفی داشتیم و این اجرا تا حدودی به شکل منسجم‌تر و با هدف مشخص در جهت ارائه ظرفیت‌های اصلی موسیقی سنتی ایران انجام شد. برای اینکه بشناسانیم که موسیقی سنتی ایران دارای ظرفیت‌های گوناگونی‌ست که شاید نیاز هست که به آن‌ها برای جذب مخاطب بیشتر پرداخته شود و اینکه بتوانیم این ویژگی موسیقی سنتی را به گوش شنوندگان برسانیم.

فرازنه خسروی آهنگ «ایران» از ساخته‌های عارف قزوینی و با شعر ملک‌الشعرا بهار را چنان خواند که شنوندگان بسیار تحت تأثیر قرار گرفتند. او خود را نماینده صدای خاموش زنان ایران می‌داند و می‌گوید:

فرزانه خسروی - ما که به‌هرحال این امکان را اینجا داریم، می‌توانیم بلندگویی باشیم برای صداهای خاموشی که در ایران هست؛ برای زنانی که به موسیقی ایرانی عشق می‌ورزند و در خفا می‌خوانند. من امشب احساس کردم که صدای آن زن‌ها در گلوی من به شکلی متجلی‌ شده است.

و صدای زن ایرانی هرگز خاموش نمی‌شود!

مسلماً. آن قدر افراد علاقمند وجود دارند. کمااینکه در طی این سال‌ها هم همه دارند کار می‌کنند. خب زمینه‌ی بروزش وجود ندارد، ولی همه دارند کار می‌کنند.

گروه «سرمست» از آرمان سیگارچی عود، صابر همتی کمانچه، البرز بخردی تارباس، آرش شمالی تنبک، هانی ظهیری دف و نوید سعیدی تار و سرپرست گروه تشکیل شده است. در پایان کنسرت گروه «سرمست» نظر دو نفر از حاضران را پرسیدم. عباس بختیاری آهنگساز، نوازنده‌ دف و مدیر مرکز فرهنگی «پویا» بسیار تحت تأثیر کار گروه «سرمست» قرار گرفته بود. او گفت:

عباس بختیاری – آنچه که برای من خیلی جای شعف و خوشحالی‌ست این است که علی‌رغم تمام محدودیت‌هایی که پیش پای هنر ایران گذاشته‌اند، نسل جوان امروز بیرق ریشه‌ها و فرهنگش را در دست گرفته. حتی در غربت و دور از وطن. موسیقی‌ای که امشب اجرا شد،‌‌ همان موسیقی‌ای‌ست که همیشه هویتش مشخص بوده و موسیقی سنتی ایرانی‌ است. منتها این نوآوری‌هایی که جوان‌ها می‌کنند، علی‌رغم همه‌ی سرکوب و فشاری که در جامعه هست، واقعاً انسان را امیدوار می‌کند به آینده‌ موسیقی.

عباس بختیاری می‌گوید طی ۳۳ سال اخیر مردم داخل ایران بیشتر محروم بودن از آواز زنان را حس کرده‌اند:

عباس بختیاری - این تشنگی را فکر می‌کنم مردم داخل خیلی بیشتر از ما دارند. اصلاً قابل تصور نیست. پیش از این خانم پریسا آمدند، خانم سیما بینا بودند، خانم شورانگیز و خانم مصطفوی بودند. بسیاری از خوانندگان سنتی‌خوان و سنتی‌کار ما راهی خارج از کشور شده‌ و در صحنه‌های بین‌المللی بوده‌اند و تا میزان زیادی به این نیاز روحی ما پاسخ داده‌اند. من بیشتر غصه‌ام برای آن ملت چندین میلیونی‌ست که امروز در جامعه ایران محروم است از شنیدن صدای زن. به‌هرحال این نوید مثبت و خوشی‌ست برای همه‌ ما که زنان ایستاده‌اند و از هویت و تاریخ و از حرمتشان با چنگ و دندان حراست می‌کنند. در برنامه گروه «سرمست» موزیسین‌های گروه همه جوان بودند و حتی کمانچه‌نواز فکر کنم زیر ۲۰ سال داشت. این جوانان با هنرشان به شدت من را تحت تأثیر قرار دادند. اگر ما برویم، هستند جوان‌هایی که این هویت و ارزش‌ها را برای تاریخ و ریشه‌های ایرانی حفظ می‌کنند.

و سرانجام مینا راد روزنامه‌نگار و کار‌شناس هنری با ستایش از نوآوری‌های گروه «سرمست» می‌گوید:

مینا راد - این گروه موسیقی که امشب به همت آقای نوید سعیدی دور هم جمع شدند ، گروه موسیقی جوانی‌ست که متشکل از جوانانی‌ست که اخیراً از ایران آمده‌اند. آنچه نظر را خیلی جلب می‌کند این است که این گروه جوان توانسته‌ است نوازندگانی را که در فرانسه و آلمان هستند دور هم جمع کند. اکثر افراد گروه در دانشگاه‌های بزرگ فرانسه دانشجو هستند و توانسته‌اند در تشکیل ارکستر موسیقی سنتی ایرانی در خارج از کشور کار تازه‌ای کنند و این واقعاً قابل تحسین است. نوآوری دیگری که این گروه آورده، اجرای موسیقی سنتی ایرانی به شکلی نوین است. اشعار نویی آورده‌اند، دستگاه‌ها را با همدیگر ادغام کرده‌اند و یک‌نوع موسیقی سنتی مدرن را به شکلی که برای جوانان ایرانی خارج از کشور و حتی جوانان ایرانی در ایران قابل شنیدن و قابل تحسین باشد ارائه می‌دهند.

مینا راد کار خواننده‌ زن این گروه را بسیار با اهمیت می‌داند:

مینا راد - نوآوریی که قابل تحسین است برای همه‌ ایرانیان و حتی بیشتر برای زنان، نقش زن ایرانی را در موسیقی به شکل زیبایی نشان می‌دهند. خواننده‌ زن به‌‌ همان شکلی که سال‌ها در موسیقی ایرانی بوده و صدای یک زن با دستگاه موسیقی ایرانی و اسباب موسیقی ایرانی ادغام می‌شده، نقشی را که صدای زن و شعر ایرانی دارد، به شکل خیلی زیبایی این ارکستر ارائه داد.

ایمیل گزارشگر:

adibzadeh@radiozamaneh.com

عکس‌ها: رهی رسولی‌فر

در همین زمینه:
::گزارش‌های ایرج ادیب‌زاده در رادیو زمانه::

صوفی مقدس و ولگرد آمریکایی در ایران

Wed, 01 Feb 2012 09:00:19 +0000

شهزاده سمرقندی

شهزاده سمرقندی - در برنامه یوتیو‌ب‌گردی امروز نگاهی داریم به گفت‌وگوی ویدیویی لاید میلر، نوازنده موسیقی جاز که روان فارسی حرف می‌زند و از تجربه‌ها و دیده‌ها و شنیده‌هایش در سفری دور و دراز به خاورمیانه حکایت‌ها تعریف می‌کند.

در ویدیویی که در یوتیوب منتشر شده با مردی آشنا می‌شویم که با لهجه شیرینی به روانی فارسی حرف می‌زند و گاهی هم از جملات ترکی استفاده می‌کند. او در ابتدا ماجرای تصادفش با یک گاو را تعریف می‌کند و اینکه چطور دو ساعت منتظر شد تا صاحب گاو که لباس ژنده‌ای هم به تن دارد سر برسد و با صد تومن غرامت که تمام دار و ندار لاید میلر بوده، این ماجرا به خیر و خوشی تمام شود.

لینک: [گفت‌و گو با لاید میلر، جهانگرد آمریکایی]

ویدیو این گفت‌وگو حالا بعد از سال‌ها دوباه دست به دست فارسی‌زبانان می‌گردد.

اما دکتر لاید میلر کی هست؟ این سؤالی‌ست که به ذهن بسیاری از ما رسیده و شاید فرصتی نداشتیم تحقیق کنیم و پاسخی برایش پیدا کنیم.

میلر در سال ۱۹۵۷ با خانواده‌اش به ایران سفر می‌کند. شاه ایران به مادر لاید میلر به خاطر پرفروش شدن کتابش مدال افتخاری اهدا می‌کند و همین‌طور به پدر او اجازه تأسیس مدرسه تجارتی می‌دهد.

لاید میلر حدود هفت سال از زندگی‌اش را در کشور‌های افغانستان، لبنان، ترکیه و ایران گذرانده است. از این مدت، بیشتر در ایران بوده و در سال‌های دهه ۷۰ میلادی به یکی از محبوب‌ترین چهره‌های تلویزیونی تبدیل می‌شود. او همچنین برای مخاطبان انگلیسی‌زبان معرف موسیقی و فرهنگ ایرانی است.

میلر با اینکه شهرت زیادی بین سیاستمداران و مقامات دولتی کشورهای خاورمیانه داشت، اما ترجیح می‌داد به روستاهای دوردست سفر کند و با مردم عادی دیدار داشته باشد.

در این گفت‌وگوی ویدیویی که موضوع برنامه رادیویی امروز ماست، میلر خاطراتش را از سیر و سیاحت در بین مردم ترک‌زبان ایران تعریف می‌کند. او علاوه بر فارسی، ترکی را نیز به خوبی حرف می‌زند و هم می‌تواند جملات ترکی را به فارسی ترجمه کند.

اما یکی از مهم‌ترین کارهایی که میلر هم در ایران و هم در افغانستان انجام می‌داد، معرفی سازهای موسیقی ملی ایرانی و تطبیق آن‌ها با موسیقی‌های جدیدی مثل جاز بود.

در این برنامه میلر نه تنها خاطراتش را تعریف می‌کند، بلکه از ساز "عود" صحبت می‌کند و "عود" می‌نوازد." میلر از این ساز کهن شرقی به عنوان "عود بلوز" یاد می‌کند.

در شبکه یوتیوب علاوه بر این چندین فایل ویدیو کنسرت و برنامه فرهنگی و موسیقی از لاید میلر موجود است و در دسترس همگان هم قرار دارد. در ویدیو‌یی که برای گزارش امروز انتخاب کردم، میلر نوازنده نامی افغان احمد والی را معرفی می‌کند و در واقع با او هم‌نوازی می‌کند.

لاید میلر در کتاب "صوفی مقدس و ولگرد" از تجربه‌هایش در خاورمیانه و همچنین سفرهایش به اروپا و کنسرت‌های متعددی که برگزار کرده شرح مفصلی به دست داده است.

آن‌ها که مایل‌اند با این چهره فرهنگی و فراملی بیشتر آشنا شوند می‌توانند به سایت " StinkInc " مراجعه کنند.

لینک: StinkInc

ایمیل گزارشگر
shahzoda@radiozamaneh.com

در همین زمینه:
::برنامه‌های رادیویی شهزاده سمرقندی در رادیو زمانه::

حضور تنبور در ارکستر فیلارمونیک لندن

Sun, 22 Jan 2012 08:04:41 +0000

چشم‌انداز جهانی شدن "تنبور"، ساز عرفانی و ناب ایران در سایه نوآوری‌های آرش مرادی، نوازنده تنبور و در گفت‌و گو با او

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده – "تنبور" یکی از سازهای زهی و بسیار قدیمی ایرانی است و تاریخ آن به ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح می‌‏رسد. بر پایه‏ سه مجسمه‏ کوچک یافت‏شده در خرابه‏های شوش، تصاویر تنبور دیده می‌‏شود.

تنبور ساز مقدس عرفانی ایران‏ زمین، به‏ویژه در نواحی باختری ایران، نزد دراویش اهل حق کردستان و کرمانشاهان مرسوم است. امروزه سه‏ گونه موسیقی بر روی تنبور نواخته می‌‏شود؛ موسیقی مقامی تنبور، موسیقی سنتی ایرانی و موسیقی سنتی کردی. با این‌همه، ضبط مقام‏های موسیقی تنبور بیش از ۳۰ یا ۴۰ سال قدمت ندارد. بسیاری از مقام‏های مقدس تا ابتدای هزاره سوم میلادی، حق خروج از خانقاه، اجرا در میان گروه و یا ضبط در نوار یا سی ‏دی را نداشتند.

روایت استاد نورعلی‌الهی از این مقامات، نزدیک به ۳۰سال پیش در پاریس منتشر شده است.
استاد علی‏اکبر مرادی از نوازندگان بزرگ موسیقی مقامی تنبور در سال‏های ۱۹۹۷، ۹۸ و ۲۰۰۱ میلادی در پاریس، مجموعه‏ای گسترده از تنبورنوازی را با شیوه‏ای تازه‏‌تر، همراه با موسیقی کردی ضبط کرده که در فروشگاه‏های بزرگ موسیقی در پایتخت فرانسه به‏فروش می‌‏رسند.

آرش مرادی یکی از پدیده‏های جوان در عرصه تنبورنوازی پسر بزرگ استاد علی‏اکبر مرادی است که نواختن این ساز را نزد پدرش یاد گرفته و موسیقی کلاسیک را نزد استاد سپهری آموخته است.
آرش مرادی ‌دانش‏آموخته‏ رشته‏ الکترونیک در ایران است. ۱۲ سال است مقیم لندن شده و در آنجا نیز به تحصیل در رشته‏ صدابرداری موسیقی پرداخته است. او کنسرت‏های بسیاری در نقاط مختلف جهان، از جمله با نوازندگانی از دیگر کشورهای دنیا اجرا کرده است.

آرش مرادی، نوازنده تنبور

آرش مرادی که چندی پیش برای اجرای کنسرت با گروه "پویا" به پاریس آمده بود، در گفت‏وگویی با رادیو زمانه از جایگاه تنبور در زادگاهش و در اطراف اورامان کرمانشاه گفت:

آرش مرادی - تنبور ساز مقدسی است و در خیلی از خانواده‏های منطقه‏‌ گوران و چند جای دیگر کرمانشاه همه تنبور می‌‏زنند. اکثر خانواده‏‌ها حتی اگر ساز هم نزنند، یک ساز تنبور دارند. من این شانس را داشتم که پدرم موزیسین و نوازنده بود و ما از بچگی این ساز را مثل یک اسباب‏بازی در دست داشتیم و از پدر نواختن آن را یاد گرفتیم.

از چند سالگی شروع کردید به نوازندگی؟

این سئوالی‌ست که پاسخش برای خود من هم سخت است، چون نمی‌‌دانم. از زمانی که یادم می‌آید، این ساز در دستم بود. شاید بتوانم بگویم یک یا دو سالم بود که پدرم برای ما سازهای کوچک درست کرده بود. او به سازنده‌ تنبور گفته بود چندتا ساز برای بچه‌ها درست کن و ما این ساز‌ها را داشتیم. البته به‌عنوان اسباب‌بازی داشتیم، هنوز هم داریم.

یعنی سایر برادر‌ها و خواهر‌ها هم مثل شما تنبور می‌‏زنند؟

بله. برادرم و خواهرم همه ساز می‌زنند و پدرم هم به خاطر اینکه موزیسین بود، تأثیر مثبتی داشت روی تمام خانواده. یعنی الان پسرعمو‌ها، دخترخاله‌ها، دخترعموهایم ساز می‌زنند. اصولاً در هر خانواده حداقل دو سه نفر نوازنده تنبور هست.

چند نوع تنبور وجود دارد؟

فارابی که محقق موسیقی بوده، از دو نوع تنبور اسم می‌‏برد: تنبور تیسفونی و تنبور خراسانی. ولی تنبوری که ما در منطقه‏ کرمانشاه و کردستان در دست داریم، تنبور به‏خصوصی است. به‏ این‏ خاطر به‏خصوص است که گروه "یارسان" یا "الحق" این ساز را در بین خودشان، به عنوان یک ساز مقدس نگه داشته‏اند و تا ۳۰-۴۰ سال پیش تنبور را برای کسی که جزو طریقت و آیین‌شان نبود، نمی‌‏نواختند. سازی بود برای خودشان. به همین دلیل هم تنبور و همین‏طور موسیقی آن خیلی ناب مانده است. ما الان در موسیقی کلاسیک و ردیفی ایرانی ربع‏پرده داریم. در حالی‏که در موسیقی تنبور ربع‏پرده وجود ندارد و محققان موسیقی عقیده دارند که موسیقی اصیل ایرانی مانند تنبور ربع‏پرده نداشته و ربع‏پرده بعد از آمدن اعراب به ایران، وارد موسیقی ما شده است. این نشان می‌‏دهد که این ساز خیلی قدمت دارد و شاید بشود گفت که ایرانی‏‌تر از بقیه‏ سازهای ایرانی هم هست.

فکر می‌‏کنید تنبور بتواند در همنوازی با سازهای اروپایی شرکت کند و صدای خود را نشان بدهد؟

سئوال جالبی است. چون من در حال حاضر در انگلیس روی دو پروژه کار می‌‏کنم که یکی از آن‏‌ها اجرای کنسرتی در سال ۲۰۱۲ در رویال فستیوال هال لندن، همراه با ارکستر فیلامونیک لندن است. پروژه‏ دومی که خودم دارم روی آن کار می‌‏کنم، کار با یک گروه سازهای ترکیبی مثل قره‏نی، عود اسپانیایی، کاخون (ساز کوبه‏ای اسپانیایی) و چند ساز غربی دیگر است. چون من سازهای دیگر، از جمله سه‏تار هم می‌‏نوازم، این‏طور حس می‌‏کنم که تنبور برای کار کردن با نوازنده‏های غربی آسان‏‌تر است. به‏خاطر اینکه مثل موسیقی ردیفی ایرانی ربع‏پرده ندارد و موسیقی غربی هم ربع‏پرده ندارد. به همین‏خاطر تنبور شاید خیلی نزدیک‏‌تر به موسیقی غربی باشد.

در تمرین‏‌ها، این ساز توانسته خود را نشان بدهد؟

نوع کار این‏طور است که وقتی این پروژه را به من پیشنهاد دادند، با آهنگسازی که قرار است آهنگ‏‌ها را برای سال آینده بسازد، چند نشست داشتیم و ایشان به ساز من گوش کردند. من برای ایشان توضیح دادم که این ساز چه قابلیت‏هایی دارد و مقام‏هایی که با آن نواخته می‌‏شود و ریتم‏هایی را که می‌‏شود با این ساز زد، برای‏شان نواختم و ایشان ایده‏هایی را که می‌‏خواست، از من گرفت.
برای بهتر کردن پروژه، تقریباً پنج یا شش کارگاه آموزشی هم خواهیم داشت که من و چند نوازنده‏ انگلیسی که ویولون می‌‏زنند، همراه با آهنگساز پروژه به مدارس می‌‏رویم و با بچه‏های ۱۱ تا ۱۶ ساله که موسیقی یاد می‌‏گیرند، کار می‌‏کنیم.

در انگلیس؟

بله در انگلیس. از این طریق داریم این پروژه را روی بچه‏های کوچک امتحان می‌‏کنیم که ببینیم واکنش آن‏‌ها به این موسیقی اصلاً چیست. همزمان خود آهنگساز هم دارد با من این‏کار را تجربه می‌‏کند که چگونه می‌‏توان از تنبور ایده گرفت و برای ارکستر سمفونی آهنگ ساخت. به این شکل، داریم روی این پروژه کار می‌‏کنیم و فکر می‌‏کنم که پروژه‏ی موفقی بشود.

یعنی این‏‌ها را می‌‏شود به حساب نوآوری‏های موسیقی سنتی ایران گذاشت؟

امیدوارم! متأسفانه این‏ روز‌ها، آن‏قدر واژه‏ "نوآوری" از موزیسین‏هایی که صلاحیت این کار را ندارند، شنیده می‌‏شود که باید در به‏کاربردن آن کمی مواظب بود. به نظر من، نوآوری باید ریشه داشته باشد. ما باید موسیقی خودمان را خیلی خوب فهمیده باشیم. یک استاد و کسانی که موسیقی خودشان را خیلی خوب درک کرده‏اند، می‌‏توانند بیایند روی یک کار نوآوری کنند. نمی‌‏توانم بگویم که این پروژه‏ ما یک نوآوری است، ولی به هر حال تلاشی است برای انجام کاری تازه.

پرسش پایانی‏ام درباره‏ کاری است که در انجمن فرهنگی پویا انجام دادید؛ اگر ممکن است در این‏باره کمی توضیح بدهید.

آهنگ‏‏‌ها و موسیقی‏ای که در این کنسرت اجرا شد، فکر و ایده‏ آن برگرفته از مقام‏های تنبور بود. یعنی از خود موسیقی تنبور گرفته شده بود و ما سعی کردیم آهنگ‌سازی‏هایی و کارهایی را روی موسیقی تنبور ارائه بدهیم. همان‌طور که از موسیقی ردیفی ایده می‌‏گیریم و یک آهنگ می‌‏سازیم، در این‏جا سعی کردیم از مقام‏های تنبور ایده بگیریم.
چندین سال است که پدرم این‌کار را می‌‏کند و خیلی هم در کارش موفق بوده‏. من هم سعی کردم این کار را ادامه بدهم و این موسیقی را اگر بتوانم، یک پله بالا‌تر ببرم.
برای خود من هم خیلی جالب است که وقتی این موسیقی را در اروپا یا امریکا اجرا می‌‏کنیم، احساس می‌‏کنم شنونده‏های غربی خیلی راحت با این نوع موسیقی ارتباط برقرار می‌‏کنند و از لحاظ ریتمی و ملودی، کل موسیقی برای‏شان یک موسیقی نامأنوس نیست. خیلی سریع می‌‏توانند با آن رابطه بگیرند.

وقتی آدم از موسیقی‏ لذت می‌‏برد، گذر زمان را خیلی حس نمی‌‏کند. فکر می‌‏کنم باید سعی کنیم این طرز فکر را برای خودمان جا بیندازیم که موسیقی‏ای که می‌‏خواهیم ارائه کنیم، یک موسیقی خسته‏کننده نباشد؛ جذاب باشد و در عین حال ریشه داشته باشد و فکری پشت آن باشد. در مرحله‏ اول فکر کنیم که چرا می‌‏خواهیم این‏کار را انجام دهیم و فکری پشت کار باشد، نه این‏که صرفاً بنشینیم ساز بزنیم و یک کنسرت اجرا کنیم.

امروز موسیقی سنتی ایران بین جوان‏های ایرانی چه جایگاهی دارد؟ جوان‏های امروز همچنان به این موسیقی علاقه‏مند هستند یا خیر؟

بله؛ شاید حتی بیشتر از گذشته. اگر ما ۲۰-۳۰ سال پیش پنج نوازنده‏ کمانچه، از جمله اردشیر کامکار، کیهان کلهر، استاد بهاری و… داشتیم، امروزه اما اصلاً مشکل نوازنده نداریم. شاید در هر سازی، هزار‌ها نوازنده‏ خوب داشته باشیم.

حرف از استاد بهاری در میان آمد.خدا رحمت کند ایشان را. چند وقت پیش که با استاد کلهر در لندن صحبت می‌‏کردیم، ایشان گفتند: بعضی از نسل جوان نامهربانی می‌‏کنند و می‌‏گویند استاد بهاری تکنیک نداشته، اما من که همه می‌‏گویند نوازنده‌ای ‏هستم تکنیکی‏، هنوز در اشاره‏های ساز استاد بهاری مانده‏ام)، در حال حاضر این بحث وجود دارد و خیلی‏‌ها فکر می‌‏کنند که موسیقی ایرانی نوآوری می‌‏خواهد. برخی هم می‌‏گویند که موسیقی ایرانی به بن‏بست برخورده است. اما من به این مسئله اعتقاد ندارم و فکر می‌‏کنم مشکل موسیقی ما این است که هیچ‏وقت سیستمی پشت آن نبوده است.

کشور ما مثل کشورهای غربی نبوده که مثل بی بی سی یا رویال فستیوال، نظامی مشخص با بودجه‏ ثابت برای موسیقی داشته باشد، ارکستر سمفونی داشته باشیم یا صد‌ها ارکستر خصوصی در کشورمان وجود داشته باشد. متأسفانه این شرایط را نداشته‏ایم. این واقعیتی است که همه می‌‏دانیم. اما آدم‏هایی بوده‏اند و همین‏طور مردم، خودشان با عشق‏ موسیقی ملی را حفظ کرده‏اند. به همین دلیل موسیقی جزوی از زندگی و جزیی از فرهنگ ماست. مانند غذا می‌‏ماند و به همین دلیل هم از بین نمی‌‏رود.

منتها نسل جوان ما باید درک کند که موسیقی فقط تکنیک نیست. مهم‏‌تر از تکنیک و قدرت نوازندگی، مطلب یاد گرفتن است. این کاری است که آدم باید برای آن وقت بگذارد.

چرا امروز نوازنده‏های تار و سه‏تار ما، همه شبیه یک نوازنده ساز می‌‏زنند؟ این ایراد بزرگی است.

شاید ما الان فقط یک نوازنده‏ تار و یا کمانچه‏ی معروف داشته باشیم. اما فقط او نیست. همه می‌‏خواهند یک نفر باشند. در حالی‏که ما صد‌ها یا ده‏‌ها استیل تارنوازی در ایران داشته‏ایم. استاد مجد، استاد بیگجه‏خانی، آقای لطفی، آقای علیزاده، آقای علی‏اکبر خان شهنازی، یا آقای جلیل شهناز، هرکدام استیل خاص خود را داشته‏اند. این چیزی است که امروز در موسیقی‏مان نداریم. چون همه می‌‏خواهند مثل استاد علیزاده ساز بزنند. البته این تقصیر استاد علیزاده نیست. چون ایشان خیلی خوب‏اند، همه می‌‏خواهند مثل ایشان ساز بزنند. ولی این را باید درک کرد که استیل‏های مختلف دیگری هم هست، باید رفت کار کرد و آن‏‌ها را یاد گرفت. موسیقی ما نباید فقط یک‏جور باشد. باید برگردیم و از غنایی که موسیقی ما داشته، یاد بگیریم.

ایمیل گزارشگر:
adibzadeh@radiozamaneh.com

عکس‌ها: ایرج ادیب‌زاده

در همین زمینه:
::گزارش‌های ایرج ادیب‌زاده در قلمرو سیاست و فرهنگ و اجتماع در رادیو زمانه::

آوای عود و آواز نگار بوبان

Sun, 06 Nov 2011 08:26:25 +0000

گفت‌و‌گو با نگار بوبان به مناسبت انتشار آلبوم "به هنگام" در نیویورک

پانته‌آ بهرامی

پانته‌آ بهرامی - از پدر و مادری عاشق موسیقی و اهل کردستان متولد شد، اما در تهران پرورش یافت. مادرش آهنگساز و نوازنده‏ موسیقی است. خودش در هشت سالگی در کنار استاد مشکاتیان به نواختن سنتور روی آورد. اما کار جدی او در پیوند با موسیقی، زمانی آغاز شد که ساز عود را شناخت.

انتشار دو آلبوم

نگار بوبان، فارغ‏التحصیل معماری از دانشکده‏ هنرهای زیبای دانشگاه تهران است. پس از فارغ‏التحصیلی، در دانشکده‏ صدا و سیما، دانشکده‏ موسیقی دانشگاه هنر کرج و در دانشگاه آزاد شیراز به تدریس صدا‌شناسی پرداخت. او هم‏چنین رساله‏ دکترای خود را در رشته‏ پژوهش هنر، در پیوند با ریتم در موسیقی کلاسیک ایران نوشته است.

اولین آلبوم او "پیاپی" نام دارد که در سال ۲۰۰۸ در تهران منتشر شد. همه‏ قطعات این آلبوم ساخت وی و تکنوازی عود است. وی در این باره می‌گوید: "قطعاتی بوده که بخش‌هایی از آن را ساخته‏ام، اما حین ضبط با آزادی بداهه‏نوازی آن‏‌ها را زده‏ام. با اینکه آلبوم در تهران منتشر شده ولی می‌توان از طریق سایت‏های خارج از ایران نیز آن را تهیه کرد."

آلبوم دوم‏ او به نام "به هنگام" در سال ۲۰۱۰ ضبط و امسال در نیویورک منتشر شده است. اساس این آلبوم بر پایه‏ تک‏نوازی عود است، اما در بخش‌هایی نیز نگاربوبان با آوای خویش و شعر آن را همراهی کرده است. قطعات هر دوی این آلبوم‌ها‏ اثر این نوازنده مقیم ایران است.

موسیقی روایتی

سبکی که نگار بوبان برای موسیقی خود دنبال می‌کند مقداری جنبه‏ روایت‏گری دارد. عناصر ‏مختلفی در این روایت می‌‏آید که‏ تخیل یا تصویر در آن اهمیت دارد.

نگار بوبان و دو آلبوم "پیاپی" و "به هنگام" در زمینه تک‌نوازی عود. آلبوم "به هنگام" در نیویورک منتشر شده است.

وی بر این باور است که در موسیقی هم مانند خیلی چیزهای دیگر، هر وجهی از وجود آدمی را می‌توانیم ببینیم. مثلاً می‌‏توانید موسیقی بزنید برای این‏که شوخی کنید، برای این‏که سرگرم کنید، برای این‏که آدم‏‌ها را به فکر فروببرید، یا برای این‏که برقصانید و… خیلی استفاده‏های مختلفی از موسیقی می‌توان کرد و با با دیدگاه‏های مختلف می‌توان موسیقی تولید کرد. نگار بوبان می‌گوید: "آن‏چه همیشه مدنظر من بوده و دوست داشته‏ام تولید موسیقی من در آن جهت باشد، این بوده که با یک فضای ذهنی، بتوانم مخاطبم را به قصه‏ای ببرم؛ قصه‏ای از درون خودم.

دوست دارم با عناصر مختلف - بعضی وقت‏‌ها با کلام، گاهی اوقات فقط با آوایی که کلامی در آن نیست، اما صدای خواننده در آن وجود دارد و بعضی‏ وقت‏‌ها هم با ساز تنها- آن فضا را بسازم و مخاطبم را در قصه‏ای که مد نظرم بوده ببرم. هردو آلبوم‏‏ام را هم با همین ایده تولید کردم. دوست داشتم به جای این‏که کل آلبوم، فقط تکه ‏تکه و آهنگ به آهنگ دیده بشود، در پیوستگی با هم بتوان آن را دید. یعنی هر کدام از این آلبوم‏‌ها یک برنامه و ذهنیت اصلی برای من داشته است.

ذهنیت اصلی آلبوم "به‏هنگام" از یک شعر رودکی در قرن چهارم هجری شروع می‌‏شود. برای من، فردی خیالی در این قصه، به عنوان یک نماد وجود دارد که از نقطه‏ای که ظاهراً مرگ است، یعنی دیگرانی مرده‏اند و او زنده مانده است، شروع می‌‏کند و دنبال زندگی می‌‏گردد. این فرد سال به سال و قرن به قرن که جلو می‌‏آید، در هر مقطعی با اتفاقی یا حسی از درون خودش روبرو می‌‏شود که تک‏تک هشت قطعه‏ آلبوم، این هشت مرحله هستند و در زمان جلو می‌‏آید. آخرین مرحله‏ آن هم زمان حاضر ما است که شعر آن را از احمد شاملو انتخاب کرد‏ه‏ام و آن در واقع نوبت آخر است. یعنی نوبت یا هنگام آخر جایی است که به قول خود شاملو «نوبت خود را انتظار می‌‏کشیم». انگار بقیه برگشته‏اند به جایی که بوده‏اند که می‌‏تواند مرگ یا دنیای دیگری باشد و ما هنوز منتظر آن نوبت آخر هستیم که بیاید. به همین دلیل، اسم آلبوم را «به‏هنگام» انتخاب کرده‏ام که انگار این هشت مرحله، هرکدام به نوبت خودشان، سر وقت خودشان اتفاق می‌‏افتند و می‌‏آیند."

نگار بوبان معتقد است که این مراحل ارتباطی به مراحل سلوک و صوفی‌گری ربط ندارد اما هر کدام به ویژه در آلبوم "به هنگام" تصویری از یک حرکت است. برای مثلاً قطعه‏ اول که شروع داستان است و "روزگاری" نام دارد با شعر رودکی خطاب به فردی که کسی را از دست داده است، آغاز می‌‏شود:

"ای آن‏که غمگینی و سزاواری
و اندر نهان سرشک همی باری
رفت آن‏که رفت و آمد آن‏که آمد
بود آن‏چه بود خیره چه غم‏ داری"

وی در ادامه می‌افزاید: "در این شعر می‌گوید تو باید زندگی خودت را بکنی، هرچه بوده گذشته است. کل قطعه‏ اول برای من یک داستان درونی ندارد، کل آن یک لحظه‏ است. لحظه‏ای است که طرف متوجه می‌‏شود که باید خودش شروع کند. اما در مرحله‏ بعد و در قطعه‏ دوم که اسم آن را «جای پا» گذاشته‏ام، فرد راه افتاده و توی مسیر جای پاهایی را می‌‏بیند و باید آن‏ جای پا‌ها را دنبال کند. یعنی سعی می‌‏کند به دنبال چیزی که خودش هم نمی‌‏داند به کجا رفته، بگردد و از جای پای دیگران یا الهام بگیرد و یا خودش هم امتحان کند و جلو برود. کل ایده‏ قطعه‏ دوم این است که در جای پای دیگران قدم بگذارد و جلو برود. قطعه‏ سوم، «درنگ» نام دارد، این قطعه در ذهن من جایی است مانند یک برکه با ایستگاهی است که در آن‏جا کمی درنگ می‌‏کند و آرام می‌‏گیرد. منظورم این است که هر کدام از این قطعات یک عکس هستند. یا حداکثر مانند سه ثانیه تصویر متحرک‏اند. قطعات «به‏هنگام» توی خودشان تک به تک قصه ندارند، اما کلیت آن‏‌ها با هم، برای من یک روایت دارد. آلبوم «پیاپی» درست عکس این بود. قطعات این آلبوم هر کدام در دل خودشان یک قصه بودند."

از سازنده آلبوم "پیاپی" خواستم دو قطعه از این مجموعه را که بیشترین ارتباط با آن را دارد برای خوانندگان تشریح کند. او به قطعه "غرقاب" اشاره کرد و گفت: "برای من قصه‏ آدمی است که شاید حس‏اش بیش از همه، از شعر فروغ آمده باشد که علی کوچیکه لب حوض، خواب ماهی دیده بود، ولی با کمی تغییرات. این قطعه برای من آب خیلی زلالی را تداعی می‌‏کند که آدمی نشسته و با یک آب زلال دارد کش و قوسی را می‌‏گذراند. آب به او این حس را می‌‏دهد که بپر! این ‏تو زندگی دیگری هست. اما او از یک طرف می‌‏ترسد و مقاومت می‌‏کند و از طرف دیگر، با تمام وجودش می‌‏خواهد که بپرد توی آب و می‌‏پرد. اما آن عمق در عین ترسناک بودن هم او را پایین می‌‏کشد که فکر می‌‏کند زنده نخواهد ماند و هم این‏‏‏که او را به دنیای دیگری می‌‏برد که از آن لذت می‌‏برد. یعنی یک حالت سوداگونه‏ای در آن وجود دارد. آخر قطعه هم از توی آن آب بیرون نمی‌‏‏آید. خودم خیلی حس خوبی نسبت به این قطعه دارم، یعنی ارتباطش با درون خودم خیلی قوی است. قطعه‏ دیگری هم در آلبوم «پیاپی» هست که معکوس زندگی برای پیرمردی است که به جای این‏که زندگی را از جوانی زندگی کند تا پیر بشود، انگار اول پیر است و بعد جوان می‌‏شود. برای من قصه‏ یک پیر عارف است که شاید مانند شیخ صنعان عاشق که می‌‏شود، جوان می‌‏شود. اسم این قطعه «واژگون» است."

زندگی با هنر

نگار بوبان ازدواج نکرده و تنها زندگی می‌کند در پاسخ به سؤال من که آیا با هنرش زندگی کرده می‌خندد و می‌گوید: "چنین قصدی نداشتم. من از جنبه‏هایی آدم ایده‏آل‏گرایی هستم و دوست دارم کاری را موقعی انجام بدهم که با تمام وجودم احساس کنم که می‌‏خواهم آن کار را انجام بدهد. در تمام مقاطع هم هر چیزی را که به این شکل انتخاب کرده‏ام، انتخاب درستی بوده است. حتی خود همین ساز عود را که انتخاب کردم، به نظر کمی خنده‏دار می‌‏آید، اما واقعاً آن را عاشقانه انتخاب کردم. صدایش را که بار اول شنیدم، انگار عاشق شدم و بدون آن صدا، حس زندگیم جور دیگری بود. برای همین فکر می‌‏کنم، انتخابی که به من می‌‏آید، باید خودش اتفاق بیفتد."

موسیقی سنتی ملال‌آور یا؟

بسیاری موسیقی کلاسیک ایران را متهم به خسته‏‌کنندگی، ملال‏آور بودن و عدم تطبیق بر زمانه می‌‏دانند. نظر آهنگ‏ساز و خواننده، نگار بوبان را در پیوند با موسیقی سنتی جویا شدم. او به موضوع ارائه کار اشاره کرد و بر این باور است که یک‏سری چیز‌ها هم هستند که خوب ارائه می‌‏شوند، ولی احتیاج به کمی صبر، تحمل و دقت هم دارد، برای این‏که فرد دریافت‌کننده‏ و مخاطب خوبی برای آن باشد. حتی خیلی از فیلم‏های هنری اگر برای مخاطب‏ معمولی پخش بشود، حوصله‏شان سرمی‏رود. برای این‏که سینمای معمولی عادت‏های دیگری را هم با خودش می‌‏طلبد. اما حال و هوای چنین فیلم‏هایی برای کسی که عادت دارد فیلم‏های اکشن هالیوودی تماشا کند، فرق می‌‏کند.

وی می‌افزاید: "به همین دلیل فکر می‌‏کنم آن‏چه به‏طور کلی در مورد موسیقی ایرانی صحبت می‌‏شود، قابل تفکیک به هرکدام از این لایه‏هاست. یعنی بعضی هستند که شنونده‏های تربیت شده‏ای نیستند و مثلاً آن‏چه از موسیقی می‌‏خواهند، موسیقی وقت‏گذرانی است. موسیقی ایرانی در نوع خوبش هم وقتی عرضه بشود، کارکردش با موسیقی مثلاً پاپ فرق می‌‏کند. بخشی از ملال‏آور بودن آن برمی‏گردد به این‏که شنونده‏‌ها به دنبال چه چیزی در موسیقی هستند. بخشی از آن هم به این مربوط می‌‏شود که آموزش موسیقی ایرانی، متأسفانه خیلی به تقلید وابسته شده و خلاقیت آدم‏‌ها خیلی محدود شده است. به جز آدم‏هایی که خودشان دلشان بخواهند این مرز را بشکنند و حرفی از خودشان بزنند، خیلی‏‌ها به تقلید معلم خودشان و یا نسل قبل از خودشان بسنده می‌‏کنند و این باعث می‌‏شود که یک چیز تکرار شنیده بشود که قطعاً لطفی ندارد. چون شنونده‏ موسیقی یا مخاطب خیلی از هنر‌ها دنبال این نیست که دست دوم چیزی را که قبلاً شنیده بشنود. ترجیح می‌‏دهد چیزی اصیل و بن مایه‌دار به گوش‏اش برسد."

موسیقی در کشوری مانند ایران

موسیقی در کشوری مانند ایران مورد بی‏مهری قرار گرفته و مظلوم واقع شده است. تک صدای زن در مکان‏های عمومی مجوز کنسرت نمی‌‏یابد و بسیاری از جوانان به موسیقی زیرزمین روی آورده‏اند. ولی مظلومیت نسبی است. از نگار بوبان خواستم تنها یک نکته‏ مثبت و منقی زندگی یک آهنگساز در ایران را بازگو کند، البته او تأکید کرد که مشکلات تولید موسیقی در ایران بسیار زیاد است و عنوان کردن یکی تنها مشت نمونه خروار است و افزود: "کار موسیقی در ایران، الان خیلی سخت است. یعنی طوری شده که حتی موسیقی به‏اصطلاح «رسمی»، یعنی موسیقی‏ای که دولت رسماً با آن مخالفتی ندارد هم عملاً دارد به شکل زیرزمینی اجرا می‌‏شود.

ممکن است در ‌‌نهایت با هزار گرفتاری مجوز، سالن، امکان و… کنسرتی برگزار بشود. اما فعالیت خود موسیقی‏ عملاً کاملاً وابسته به اشخاص است و در مکان‏های شخصی اجرا می‌‏شود. این فعالیت‏‌ها در خانه‏ هر کسی دارد اتفاق می‌‏افتد. تنها قسمتی که بیرون از خانه اتفاق می‌‏‏افتد، با کلی گرفتاری مجوز، هم برای تولید آلبوم و هم برای اجرای زنده‏ موسیقی روبروست که خیلی سخت است و همه دارند به شکلی از خودشان مایه‏های چندین برابر می‌‏گذارند که این کار انجام بشود. خُب این کار سخت‏‌تر و سخت‏‌تر می‌‏کند و به همین دلیل هم هست که من اصلاً فکر انتشار آلبوم «به‏هنگام» در ایران را نمی‌‏کنم. طبیعتاً مجوز نمی‌‏گیرد، چون صدای تک‏خوانی من در آن شنیده می‌‏شود. اما اگر این‏طوری هم نبود، ترجیح می‌‏دادم فعلاً به این مسئله فکر نکنم.

اما جنبه‏ مثبت آن این است که کاری که خیلی وابسته به فرهنگ جایی است، مخصوصاً موسیقی و همین‏طور ادبیات، ریشه‏اش در میان آن مردم است. در نتیجه ماندن بین آن مردم، مانند این می‌‏ماند که ریشه‏ کار آدم دارد از خاک همان‏جا تغذیه می‌‏شود. مثل این است که شما گیاهی را توی خاک منطقه‏ خودش نگه دارید یا این‏که آن را ببرید در خاک جای دیگری بکارید. گیاه را در خاک جای دیگری هم بکارید، لزوماً خراب یا خشک نمی‌‏شود، اما آن‏که در خاک خودش کاشته شده، احتمالاً خیلی بهتر منطبق است، تغذیه می‌‏شود و به زندگی عادی‏تری از جهت شکوفایی می‌‏تواند ادامه بدهد. اما این دو نکته‏ خوب و بدی که برشمردم، متأسفانه درست در مقابل هم قرار می‌‏گیرند و تناقضی ایجاد می‌‏کنند برای اکثر موسیقی‏دان‏‌ها که همیشه درگیر این مسئله باشند که آیا باید ماند و این‏جا کار کرد یا باید رفت و در بیرون از ایران کار کرد."

ایمیل تهیه‌کننده:

pantea. bahrami@yahoo. com

در همین زمینه:
::گزارش‌ها و گفت‌و گوهای پانته‌آ بهرامی در رادیو زمانه::

ملوک ضرابی، پیشگام آوازخوانی در موسیقی ملی ایران

Thu, 20 Oct 2011 08:08:13 +0000

برنامه رادیویی برجستگان سنتی

محمود خوشنام

محمود خوشنام - نگاهی به فهرست آوازخوانان سنتی در ۱۴۰سالی که از تدوین ردیف موسیقی ملی ایران می‌گذرد، نشان می‌دهد که زنان نمی‌توانستند به‌راحتی به آوازخوانی بپردازند. اگر زنی چنین می‌کرد، از خانواده او را طرد می‌کردند و حیثیت اجتماعی او نیز آسیب می‌دید.

به همین جهت نقش نخستین زنان آوازه‌خوان ایرانی که پا به عرصه موسیقی ملی ایران نهادند، اهمیت ویژه‌ای می‌یابد. ملوک ضرابی، روح‌انگیز و قمرالملوک وزیری در صدر فهرست این زنان قرار دارند.
نخستین آواز‌خوانان ایران به‌راستی که زنان دلاوری بودند که در جامعه مردسالار همه خطرها را به جان خریدند و موسیقی ملی ما را از خشونت مردانه رهایی بخشیدند. فرایند حضور زنان در جامعه موسیقی ایران با گام‌های متهورانه نخستین زنان آواز‌خوان آغاز شد و با شتاب پیش رفت. به جرأت می‌توان گفت در سال‌های پیش از انقلاب شمار زنانی که در عرصه آوازه‌خوانی فعالیت می‌کردند، بر مردان فزونی می‌گرفت.

با سربرآوردن انقلاب اسلامی گرچه مدتی حضور و مشارکت زنان در موسیقی ملی ایران متوقف شد، اما این توقف ظاهری بود و زنان در درون و برون‌مرز به شیوه‌هایی که امکان‌پذیر و عملی بود، موسیقی و آوازخوانی را پی گرفتند. اکنون کلاس‌های آواز مملو از دختران هنرجوست.
از میان پیشگامان آواز‌خوانی در موسیقی ملی ایران، ملوک ضرابی کاشانی شهرتی به‌سزا یافت. برای آشنایی با این هنرمند برجسته موسیقی ملی ایران و دستاوردهای او می‌توانید فایل صوتی را بشنوید. (+بشنوید)

در همین زمینه:
::مجموعه برنامه‌های برجستگان سنتی از محمود خوشنام در رادیو زمانه::

ویولونیست و جلاد

Sun, 09 Oct 2011 03:13:06 +0000

گفت‌و‌گو با عبدالحمید اشراق درباره رکن‌الدین مختاری، رییس شهربانی دوران رضا شاه و ویولون‌نواز

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده - آن‏ها چهره‏ای خشن دارند. لباس نظامی‏گری بر تن، اما در خلوت انس خود، با نقاشی، موسیقی و هنرهای دیگر دم‏خورند. برخی آثاری با ارزش هم در این زمینه‏ها فراهم آورده‏اند.

راینهارد هاینریش، از برجسته‏ترین چهره‏های رژیم نازی در آلمان و نفر دوم اس ‏اس، ویولونیست باقدرتی هم بود. پدر و مادر او هر دو، موسیقی‏دان بودند. هیتلر، رهبر حزب نازی هم نقاشی می‏کرد. موسیقی را نیز دوست داشت.نرون، پنجمین امپراتور رم که شهر رم را به هوس ابلهانه‏ای در آتش سوزاند، فلوت‏نواز ماهری بود. او پیش از مرگش گفته بود: "افسوس که با تلف شدن من، هنرمند بزرگی از دنیا می‏رود!"
در تاریخ معاصر موسیقی و نظامی‏گری ایران هم چنین شخصیتی را باید - بدون آن‏که قصد مقایسه‏ای وجود داشته باشد- در وجود رکن‏الدین مختاری، معروف به سرپاس مختاری، رییس شهربانی دوره‏ رضا شاه دید که با فرار سرلشکر محمد حسین آیرم به اروپا، مختاری که درجه‏ سرهنگی داشت، به ریاست شهربانی رسید.

نوشته‏اند که مختاری جان بسیاری را گرفت و خشونت زیادی از خود نشان داد. اما در خلوت، ویولون‏نواز هنرمندی بود. آنچه نام او را زنده نگه داشته، ریاست شهربانی او نبوده، بلکه علاقه‏اش به نوازندگی ویولون، آهنگسازی و موسیقی ایران است. وی از شاگردان حسین اسماعیل‏زاده بود.

به نوشته‏ ساسان سپنتا، استاد دانشگاه در ایران و انگلستان و پژوهشگر زبان‏شناسی، ادبیات و موسیقی ایرانی "رکن‏الدین مختاری به لحاظ هنری، یکی از برجسته‏ترین هنرمندان عرصه‏ موسیقی ایرانی بوده است."

آهنگ‏های بسیاری از رکن‏الدین مختاری روی صفحه و نوار موجود است. وی عضو شورای موسیقی بود و به پرورش گل و گیاه هم علاقه داشت که البته با روحیه‏ نظامی او که می‏گفتند خشن بوده، مغایرت داشته است. در سال‏هایی که رییس شهربانی بود، گاه در محافل هنری، در کنار استادان آن زمان موسیقی، چون نورعلی خان برومند، ابوالحسن صبا و علی‏اکبر شهنازی، ویلون می‏نواخت. ضبط‏های آثار بازمانده از او، یادگار همین مجالس انس است.

سپنتا می‏نویسد که رکن‏الدین مختاری دوست نزدیک درویش خان بوده و در ساختن پیش‏درآمد ذوق و ابتکار داشته است. یکی از ترانه‏های ساخته‏ او را ملوک ضرابی به‏صورت تصنیف خوانده است. هم‏چنین تصنیفی در بیات ترک دارد، با نام "گر رهی باید"، با شعر ملک‏الشعرای بهار که قمر آن را اجرا کرده است.

به‏تازگی، مؤسسه‏ی فرهنگی- هنری ماهور در تهران، سی‏دی‏های ویولون رکن‏الدین مختاری را منتشر کرده است. باقر عاملی، تاریخ‏نگار و پژوهشگر نیز کتابی درباره‏ رییس شهربانی رضاشاه و ویولون‏نواز هنرمند نوشته است.

عبدالحمید اشراق، ناشر مجله موزیک ایران و معمار

در پاریس، شامگاه پنجشنبه، ۲۹ سپتامبر، برابر با هفتم مهرماه ۱۳۹۰، "انجمن فرهنگ آزاد پاریس" نشستی را ویژه‏ رکن‏الدین مختاری، ویولونیست و رییس شهربانی رضا شاه ترتیب داد که در آن آقای عبدالحمید اشراق، معمار، موسیقی‏شناس و مؤسس نخستین نشریه‏ موسیقی ایرانی، با نام "موزیک ایران"، درباره‏ی رکن‏الدین مختاری سخن گفت و هم‏چنین آثاری از او پخش شد. در پایان این ویژه‌برنامه که در حضور گروهی از ایرانیان پاریس برگزار شد، با آقای عبدالحمید اشراق گفت‏وگویی داشتم.
آقای اشراق در معرفی خود، به زمانه می‏گوید:

عبدالحمید اشراق - ما در سال ۱۳۳۰، با یکی از دوستانم، مجله‏ای به نام "مجله‏ موزیک ایران" ترتیب دادیم. سعی ما در این بود که فرهنگ موسیقی را به میان جوان‏ها بکشانیم و اطلاعات بیشتری راجع به فرهنگ موسیقی به آن‏ها بدهیم. برای اینکه تا آن زمان، قبل از ما، در سال ۱۳۱۸ مجله‏ای دولتی برای موسیقی درست شده بود. اسم این مجله موسیقی بود، اما در آن کمتر به موسیقی ایران می‏پرداختند. بیشتر به موسیقی خارجی پرداخته می‏شد و معمولاً ادیبانی مانند خانلری و هدایت مطالبی می‏نوشتند که تقریباً ادبی بود. بنابراین ما سعی کردیم این مجله را به جمع صد در صد ایرانی بکشانیم و فرهنگ موسیقی را در جامعه‏ رواج دهیم. برای اینکه موسیقی‏دانان ما اکثراً ساز می‏زدند، اما از آن‏ چه می‌نواختند، اطلاع درستی نداشتند. یعنی اگر سازی می‏نواختند، آن ساز را نمی‏شناختند؛ اگر دستگاهی را می‏زدند، نمی‏دانستند چرا مثلاً اسم آن شور است. به یک معنا با موسیقی از نظر علمی آشنایی نداشتند. در "مجله موزیک ایران" سعی کردیم از دانش بزرگانی که دستی در قلم داشتند بهره‌مند شویم، و در دوستی و همبستگی با آنان دانششان را به دیگران انتقال دهیم.

عمر این مجله چقدر بود؟

انتشار این مجله ۱۵ سال طول کشید، بعد تعطیل شد. به‏خاطر دو مسئله: مسئله‏ اول این بود ‏که صاحب امتیاز ما در اثر تصادف فوت کرد و دوم اینکه من هم به فرانسه آمدم و رشته‏ام را عوض کردم و در رشته‏ معماری به تحصیل پرداختم.

آشنایی شما با رکن‏الدین مختاری اما ظاهراً به سال‏هایی می‏رسد که بحث‌ها و گفت‏و‏گوهایی بر سر استفاده از نت در موسیقی ایران درگرفته بود...

آشنایی من با رکن‏الدین مختاری در جلسه‏ای بود که با نظارت استاد صبا ترتیب داده بودیم. تعدادی از نامداران موسیقی را جمع کردیم برای این‏که درباره نت در موسیقی ایرانی بحث کنیم. این اولین بار بود که من آقای مختاری را می‏دیدم و با ایشان صحبت کردم. او بسیار آرام بود و در اغلب مواقع سکوت می‏کرد و به ندرت در بحثی شرکت می‌کرد. آشنایی ما از همین‏جا ادامه پیدا کرد.

از عجایب دوگانه‏ زندگی مختاری، شور و احساس موسیقی و نظامی‏گری بود. او چه جایگاهی در موسیقی ایران داشته و مهم‏ترین کارهای او چه بوده‏اند؟

البته شکی نیست که مختاری از عجایب روزگار بود، منتها به شکل دیگری. او دو چیز متضاد را در وجودش گرد آورده بود:. از سویی، یک نظامی و رییس شهربانی‏ دوران رضا شاه بود و می‌گفتند آدم‏کش و مخوف است. از طرف دیگر در خفا ویولون می‏زد. این تضاد بود که او را جالب می‌کرد.

آنچه از آثار ویولونی مختاری و ضبط بازمانده‏های او به جای مانده، آثاری که در کنار چهره‏های نامداری

چون نور علی‏ خان برومند، درویش‏ خان، کلنل وزیری و دیگران داشته، از او یک چهره‏ با احساس و هنری می‏سازد. اما چگونه چنین آدمی می‏توانسته خشونت نشان دهد و به عنوان رییس شهربانی، به گفته‏ برخی جان آدم‏ها را بگیرد؟

کسی که رییس شهربانی مملکت رضاشاه با آن قدرت و توانایی باشد، خواه‌ناخواه با محافل بزرگ ارتباط دارد و چون محافل بزرگ می‏دانستند که او عاشق موسیقی است و ساز خوب می‏زند، همین ارتباط آن‌ها را تنگاتنگ می‌کرد. او و ملک‏الشعرای بهار اکثر شب‏ها با هم بودند. ملک‏الشعرا شعر می‏گفت و رکن‏الدین مختاری ویولون می‏زد. اکثر کارهایش بر روی اشعار ملک‏الشعرای بهار ساخته شده است. از بهترین کارهای‏ش می‏توان به "عاشقم من" اشاره کرد که قمر آن را خواند. این کار را او در زمانی ساخت که اصلاً قمر به آن معنای قمری که ماها در حال حاضر فکر می‏کنیم شناخته‌شده نبود. کارهای پیش‏درآمدش هم فوق‏العاده است. این آثارش اقتباسی از درویش‏ خان بود، ولی فوق‏العاده کارهای جالب و زیبایی انجام داد.

در حال حاضر، ضبط ‏شده‏های آثار ویولون مختاری به صورت سی‏ دی منتشر شده است. آیا می‏توان او را با چهره‏های نامداری چون علی تجویدی، روح‏الله خالقی، بدیعی و دیگران مقایسه کرد؟

شما نمی‏توانید ساز تجویدی را کنار ساز آقای مختاری بگذارید. ساز آقای تجویدی یک ساز حرفه‏ای بود و او سال‏های سال این ساز را نواخته بود. اما آقای مختاری در خفا ساز می‏زد و سازش هم البته قابل شنیدن بود. نمی‏توانیم صبا را کنار آقای مختاری بگذاریم. احترام آقای مختاری را داریم، برای اینکه او شخصی بود که دو کار کاملاً ضد هم را انجام می‏داد! مثل این است ‏که یک جانی موسیقی‏دان بزرگی هم باشد. مختاری جانی نبود. به او نسبت‌هایی می‏دادند. من نمی‏گویم بی‌گناه بود. بالاخره رییس شهربانی بود و به عنوان رییس شهربانی کل کشور کارهایی می‏کرد. خود او می‏گفت که او فقط دستورات را اجرا می‌کند.

شما خودتان خاطره‏ای از مختاری دارید؟

خاطره از مختاری زیاد است. کسی از زندگی روزمره‏ مختاری آگاه نیست. وقتی داور خودکشی کرد، یکی از بزرگ‏ترین کارهایی که آقای مختاری کرد، این بود که نیمه‏شب رفت پهلوی رضا شاه، در اتاق رضاشاه را باز کرد و رفت داخل اتاق. دید رضاشاه با تعلیمی‏ای که دستش بود، محکم می‏زد روی صندلی و میز که چرا رفت، حیف، حیف، حیف! و بعد چشم در چشم آقای مختاری دوخت که حیف! فردا صبح موظفی بهترین بزر‏گداشت را برایش برگذار کنی. او هم همین کار را کرد.

آهنگ‏هایی که از مختاری باقی مانده، با چه دستگاه‏هایی ضبط شده و چطور به امروز رسیده است؟

این آهنگ‏ها را خودش با آقای برومند در سال ۱۳۴۵ در تهران پر کرده است. اما امروز آثار او را با تار نواخته‏اند و تمام سی‏دی‏هایش موجود است.

در پایان گفت‏وگو با آقای عبدالحمید اشراق، از خانم ناهید انزلی‏چی که رییس انجمن فرهنگ آزاد هستند، نظرشان را در مورد رکن‏الدین مختاری می‏پرسم:

ناهید انزل‌چی - به‏ هر حال ایشان یک شخصیت تاریخی بودند. رییس شهربانی رضاشاه بود. یعنی طبعاً شغلش ایجاب می‌کرد که بسیار خشن باشد و احتمال دارد که حتی جنایت‌هایی هم مرتکب شده باشد. با این‌حال آقای مهندس اشراق، به جنبه‏ موسیقایی ایشان پرداخته‌اند که آن هم باز یک مدرک تاریخی است. آقای مختاری ویولون‌نواز بسیار خوبی بودند و همان‏طوری که در جلسه هم مطرح شد، حتی شخصیتی مانند هیتلر که می‏توانست بسیار خشن و جنایتکار باشد و جنایتکار هم بوده، جنبه‏ هنری، موسیقی و نقاشی‏ بسیار لطیفی داشته است.

شما از آهنگ‏هایی که در این مجلس پخش شدند، خوشتان آمد؟

بسیار زیبا و دلنشین بودند! چون ایشان از دلشان برمی‌آمده، آثارشان هم واقعاً به دل می‏نشیند. به نظرم خیلی لطیف بود.

رکن‏الدین مختاری پس از وقایع شهریور ۲۰ و خروج رضا شاه از ایران، بازداشت و به هشت سال زندان محکوم شد که پس از چهار سال مورد عفو قرار گرفت. اما دیگر فعالیت اجتماعی و هنری نداشت.
وی در ۸۴ سالگی، در سال ۱۳۵۰، در اثر ابتلا به سرطان روده، در تهران درگذشت.

عکس‌ها: ایرج ادیب‌زاده

تارِ موسی خان معروفی

Thu, 25 Aug 2011 07:52:17 +0000

محمود خوشنام

در ششمین بخش از مجموعه برنامه‌های برجستگان سنتی که روزهای چهارشنبه از رادیو زمانه پخش می‌شود، محمود خوشنام این هفته به موسی خان معروفی، نوازنده‌ نامدار موسیقی ملی ایران می‌پردازد.

اصولاً در موسیقی ملی ایران تار اهمیت ویژه‌ای دارد، چنانکه می‌توان گفت تار مهم‌ترین ساز موسیقی ملی ایران است. محمود خوشنام در آغاز ششمین بخش برنامه «برجستگان سنتی» ابتدا اهمیت تار را در گستره تاریخ یادآور می‌شود. تار چنان با موسیقی ملی ایران درآمیخته که به‌راستی می‌توان آن را «شاه‌ساز» موسیقی سنتی ایران خواند.

در تذکره‌ها و تاریخ‌های به‌جای مانده و سنگ‌نوشته‌ها و کتیبه‌ها همواره نشانی از «تار» بازمی‌یابیم. تاریخ پیدایش تار گاهی با افسانه هم درآمیخته، چنان‌که روایت کرده‌اند پیشینه‌ی آن به ابونصر فارابی در قرن سوم هجری می‌رسد که البته حقیقت ندارد. در هر حال این یک حقیقت مسلم است که تار همواره در صدر سازهای سنتی در موسیقی ملی ایران قرار داشته است.

محمود خوشنام پس از این مقدمات به موسی خان معروفی و دستاوردهای او در نوازندگی تار می‌پردازد. این برنامه را می‌توانید همراه با قطعاتی دلنشین و ماندگار به سرپنجه‌ کارآشنای موسی خان معروفی از طریق فایل صوتی بشنوید. (+بشنوید)

طرح: رادیو زمانه

در همین زمینه:

::مجموعه برنامه های برجستگان سنتی از محمود خوشنام در رادیو زمانه::