غلامحسین ساعدی

بهرام صادقی: روح سرگردان خیابان‌های تاریک

hosseinn — Sun, 06 Jan 2013 22:16:57 +0000

هفتاد و ششمین زادروز بهرام صادقی

گروه فرهنگ

گروه فرهنگ - مهم‌ترین مضمون داستان‌های بهرام صادقی ذهنیت بازماندگان نسل بعد از کودتای ۲۸ مرداد است. آرمان‌ها از دست رفته، روشنفکران هزیمت کرده‌اند و عده‌ای از آن‌ها برای گذران زندگی کارمند شده‌اند. در همان حال لایه‌ اجتماعی تازه‌ای هم پدید آمده که از یک رفاه نسبی برخوردار است.

حسن عابدینی در «صد سال داستان‌نویسی در ایران» می‌نویسد: « بهرام صادقی [در این میان] «واخوردگی، شکست، فقر و یأس آدم‌های کوچک، روشنفکران آرمان‌باخته و معتاد شده، کارمندان فقیر و دانشجویان واخورده را با توانایی ترسیم می‌کند. صادقی با ارائه طنزآمیز جنبه‌های دردناک زندگی، ضمن آنکه نشان می‌دهد جهان ما چقدر کهنه و رنجبار است، آرزوی خود را به برقراری عدالت اجتماعی ابراز می‌کند.»

غلامحسین ساعدی در مقاله به‌یاد ماندنی «هنر داستان‌نویسی بهرام صادقی» می‌نویسد: «دستمایه کارهای بهرام صادقی نیز طبقه متوسط بود؛ کارمندان، آموزگاران، دلالان، پیر و پاتال‌های حاشیه‌نشین، فک و فامیلشان، آدم‌های ورشکسته، ورشکسته جسمی و ورشکسته روحی، توهین و تحقیر شده، مدام در حال نوسان، نوسان بین بیم و امید، بین امید و نا‌امیدی. دل‌زده و آشفته‌حال که با شادی‌های کوچک خوشبخت‌اند و با غم‌های بسیار بزرگ آن‌چنان آشنا و اخت که خم به ابرو نمی‌آورند. فضای قصه‌های او انبانی است انباشته از یک چنین عناصر کبود و یخ‌زده.»

●در همین زمینه: مجله ادبی زمانه، ویژه بهرام صادقی از حسین نوش‌آذر را می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر بشنوید:

ارزش‌های ثابت انسانی

با این حال بهرام صادقی نمی‌خواهد یک داستان‌نویس اجتماعی باشد. او خودش گفته است: «در وهله اول باید داستان نوشت، داستان خالص، باید ساخت، به هر شکل و هر جور ... فقط مهم این است که راست بگویی.»

در زمانه‌ای که بعد از یک کودتا، دروغگویی و عوام‌فریبی و پاورقی‌نویسی‌های عشقی و داستان‌های بر سر دوراهی رواج پیدا کرده، صادقی بر آن است که یکسر خودش باشد و جز حقیقت بر زبان نیاورد. اما حقیقت چیست و آیا در نظر نویسنده‌ای که جهان داستان‌هایش بی‌اندازه بی‌ثبات است، حقیقت محض می‌تواند وجود داشته باشد؟

صادقی اعتقاد دارد که اتفاقاً در جهانی که بی‌ثبات است، می‌توان به برخی ارزش‌ها تکیه داد. می‌گوید: «ارزش‌های بشری و انسانی که داستان‌نویسی از آن‌ها مایه می‌‎گیرد، جاودانی است و هرگز عوض نمی‌‎شود، اگر بخواهیم ارزش‌های کاذبی به‌وجود بیاوریم و مورد استفاده قرار بدهیم، ابتذال و حتی مرگ در داستان‌‎نویسی به‌وجود می‌‎آید. مسائل‎ انسانی مثل فقر، گرسنگی، امید، انتقاد از بدی‌ها، از قدیم بوده و همیشه نیز خواهد بود. مسائلی‎ مثل حسد، اندوه، و عشق همینطور، که می‌‎بینید چند قرن بعد از شکسپیر و حافظ و مولانا همان‎ ارزش‌ها را دارند که داشته‎اند، این‌ها ارزش‌های ثابت انسانی‎اند، که روزمره و گذرا نیستند.»

او در داستان‌هایش زندگی مردان و زنانی را نشان می‌دهد که به هر دلیل این تکیه‌گاه اخلاقی را از دست داده‌اند و در یک وضعیت کاریکاتورمانند دست و پا می‌زنند. در «سنگر و قمقمه‌های خالی»، «نویسنده در ذهن کارمند مفلوکی به نام کمبوجیه قرار می‌گیرد و گفت وگوی درونی او با خودش را بازآفرینی می‌کند. آرمان‌های کمبوجیه از حد منقل و عرق درنمی‌گذرد؛ ابتذالی که در سطح نیست بلکه از نداشتن آرمان و هدف ناشی می‌شود. کمبوجیه از نسل مردانی است که سنگر زندگی را ترک کرده‌اند و با قمقمه‌‌های خالی از امید و اعتقاد در جست‌و‌جوی پناهی برآمده‌اند.»

بهرام صادقی می‌نویسد: «آقای کمبوجیه در سنگر تسلیم شد. خوشبختانه قمقمه او کاملاً خالی بود و دشمن نتوانست به غنیمت – مقصود آب است – دست یابد.»

وحشتاک با دهشتانک چه اندازه فرق دارد؟

بهرام صادقی ابتدا مجموعه آثارش را در کتاب «سنگر و قمقمه‌های خالی» منتشر کرد. پس از درگذشت او، داستان بلند «ملکوت» به‌طور جداگانه منتشر شد.

بهرام صادقی اما به‌شدت گرفتار تردید است و هر چه که می‌گذرد از یقین او به درستی آن ارزش‌های جاودانه کاسته می‌گردد و تردیدش افزون‌تر. تردید بهرام صادقی بیش از همه در نامه‌هایش به چشم می‌آید. او در مجموع ۲۴ نامه نوشته است. مخاطبش در این نامه‌ها شخصی‌ست به‌نام ایرج پورباقر که به سارتر و فلسفه اگزیستانسیالیسم علاقه داشت.

صادقی در یکی از این نامه‌ها می‌نویسد: «آنچه را که باید گفت من نمی‌گویم و آن‌ها را برای خودم نگه می‌دارم. تازه این هم خیلی اشکال دارد، یعنی اگر قبول کنم که چیزی وجود دارد – خنده‌دار است – ما سال‌هاست که با کلماتی نظیر "واقعیات" و "ضروریات" آشنا هستیم و شاید در هر مورد آن را به نحوی برای خودمان تعبیر و تعریف کرده‌ایم حتی ایرج که ... یا قبل از آن در تهران حالت خواب‌آلودگی و بی‌خیالی وحشتناک - و اگر شما موافقت کنید بگویم به‌جای وحشتناک، دهشتناک – دربیاییم. راستی دهشتناک با وحشتناک چه اندازه فرق دارد؟»

در داستان «آقای نویسنده تازه‌کار است» می‌نویسد: «یک ماه است که هر روز یک ساعت زودتر از خواب بیدار می‌شوم و پنجره اتاقم را باز می‌کنم و نگاهم را در کوچه به جست‌و‌جوی قهرمان‌ها می‌دوانم، اما افسوس که همیشه مأیوس و سرافکنده می‌شوم!»

در جامعه‌ای که قهرمانانش در حد پیرمرد بواسیر گرفته‌ای‌اند که در همسایگی آقای نویسنده، راوی این داستان زندگی می‌کند، هر کس ساز خودش را می‌زند. انسان‌ها در کنار هم زندگی می‌کنند، بدون آنکه بتوانند با هم رابطه بگیرند. آن‌ها از چیزی که به زبان نمی‌آید رنج می‌برند، پس در هم می‌لولند و در همان حال به آرزوهای کوچکشان دل خوش کرده‌اند.جهانِ بی‌حادثه داستان «سراسر حادثه» (که بسیاری از آن به عنوان بهترین داستان کوتاه بهرام صادقی یاد می‌کنند) آفریده می‌شود. یکی از شخصیت‌های «سراسر حادثه» مثل مسخ‌شده‌ها و جن‌زده‌ها با خودش می‌گوید: «شما همه روشنفکر، شما همه مشکل‌پسند. من مبتذل. احمق، مرتجع. ولی اینجا هر کس حقی دارد. اگر دلت نمی‌خواهد گورت را گم کن. انبار هست. انبار همیشه مال توست.»

در داستان‌های بهرام صادقی اصولاً علاجی برای رهایی پیدا کردن از ابتذال وجود ندارد. در «زنجیر» می‌نویسد: «معالجه کرد؟ و مگر معاجه‌ای هم وجود دارد؟» و در این میان هیچکس به‌راستی کسی نیست و مثل این است که همه مثل راوی داستان «کلاف سر درگم» چهره‌هاشان را از یاد برده‌اند. پس چگونه می‌توان در این بی‌چهرگی شیوع پیدا کرده در اجتماع به فردا امیدوار بود؟ در «مهمان ناخوانده در شهر بزرگ» ناباوری به فردا به این شکل نمایان می‌شود:

«فردا و فردا و فردا...
بیهوده نیست که انسان همیشه باید به فردا امیدوار باشد؟»

برنمایی ابتذال در روابط روزانه

در داستان‌های بهرام صادقی شخصیت‌ها فاقد هویت و تشخص‌اند و با این‌حال شخصیت کاملی دارند. ساعدی درباره چگونگی شخصیت‌پردازی در داستان‌های بهرام صادقی می‌نویسد: «به احتمال به‌نظر عده‌ای، آدم‌های قصه‌های بهرام صادقی یک‌بعدی به‌نظر بیایند؛ درست مثل تصاویر فیلم‌های کارتونی. در حالی‌که مطلقاً چنین نیست. او با چرخاندن مدام این آدم‌ها، و جا دادنشان در جاهای مختلف، به‌خصوص حضور مداومشان در برابر هم، تصویر بسیار دقیقی از یک جامعه راکد و بی‌معنی ارائه می‌دهد. »

آنچه که به آدم‌های بی‌تشخص داستان‌های صادقی شخصیت می‌دهد، موقعیت‌های غریبی‌ست که آن‌ها در آن حضور پیدا می‌کنند. صادقی خودش درباره چگونگی شکل‌گیری موقعیت‌های طنزآمیز و گاه فلسفی در داستان‌هایش می‌گوید: «ما می‌آئیم آدم‌هایی را و روابطی و حالاتی را که در واقع طبیعی است ولی مبتذل است و ابتذالش از بس زیاد و شایع است به صورت قانونی درآمده و کسی درکش نمی‌کند در موقعیت‌هایی قرار می‌دهیم که ابتذال و مسخره بودن کارشان برجسته شود.»

اما هنر او در این جا‌به‌جایی‌ها به قصد برنمایی ابتذال نیست. هنر صادقی در این است که زندگی معمولی و حرف‌های تکراری را آنچنان تصویر ‌کند که به هیچ‌وجه خسته‌کننده نباشد. بیش از «حادثه»، این فضاسازی‌ست که برای او اهمیت دارد. ساعدی می‌نویسد: «در آثار بهرام صادقی، حادثه اصلاً مهم نیست. کشمکش‌ها پوچ و بی‌معنی است. درگیری‌ها تقریباً به جایی نمی‌رسد. آنچه مهم است، فضاست.»

برای فضاسازی اما صادقی ترفندهایی به کار می‌بست که در ادبیات داستانی ما تازگی داشت. در «غیر منتظر» نامه‌های یک شخص دیوانه را با اخبار روزنامه‌ها و عقاید عرفانی و حتی سخنرانی‌ها درمی‌آمیزد. در «هفت گیسوی خونین» به زبان افسانه‌های کهن نزدیک می‌شود، «نمایش در دو پرده» همانگونه که از نامش پیداست از یک بافت نمایشی برخوردار است، در «قریب‌الوقوع» زمان آینده با زمان حال می‌آمیزد، و در «آوازی غمناک برای یک شب مهتابی» شیوه تقطیع سینمایی را به کار می‌گیرد و در «سراسر حادثه» یکسر مبنا را بر شخصیت‌ها و کشش و کوشش آن‌ها با یکدیگر قرار می‌دهد. هیچیک از داستان‌هایی که او در دوره نخست نویسندگی‌اش پدید آورده به هم شباهت ندارد.

ساعدی به علاقه بهرام صادقی به ادبیات عامیانه در ایران اشاره می‌کند و می‌نویسد: «بهرام صادقی در گذر از هزارتوی تخیلات غریب خویش، به فضاهای دیگری هم می‌رسید، علاقه عجیبی به قصه‌های عامیانه داشت از اسکندرنامه و داراب‌نامه و حمزه‌نامه و امیرارسلان گرفته تا شرویه نامدار. از این‌ها هم بهره می‌جست و دقیقاً به شیوه خودش. قهرمان یکی از داستان‌های برجسته او، عیاری است درآمده از خمیازه قرون و اعصار که به کارهای محیرالعقول دست می‌زند ولی آخر سر با دوچرخه‌ای در گوشه‌ای ناپدید می‌شود. جابه‌جا کردن مهره‌ها، برای ساختن یک فضای تازه، و پیوند بین آن‌چه بوده و هست.»

این است مهم‌ترین ترفند بهرام صادقی و رمز تازگی داستان‌های او: جابه‌جا کردن مهره‌ها، برای ساختن یک فضای تازه، و پیوند بین آن‌چه بوده و هست.

آنچه نداشتم چتر و پول و تاکسی بود

بهرام صادقی: روح سرگردان خانه‌های خلوت، روح سرگردان خیابان‌های تاریک!

بهرام صادقی در داستان کوتاه «یک روز صبح زود اتفاق افتاد» می‌نویسد: «آه، اگر باور نمی‌کنید پس چرا نمی‌روید واقعیت را از کسی بپرسید؟ برای چه زنده هستید؟»

این پرسش یک پرسش فلسفی در یک موقعیت خطیر وجودی ا‌ست.

او در داستان کوتاه «تأثیرات متقابل» می‌نویسد: «آن وقت خبر شدیم که باران به شدت شروع به باریدن کرده است. باران سمج! من عازم رفتن شدم. زیرا از خیابان تیمور لنگ تا خیابان داستایوفسکی به هر حال راهی در پیش داشتم و آنچه نداشتم چتر و پول و تاکسی بود.»

این موقعیت، ‌طنزآمیز و از برخی لحاظ حتی مضحک است.

اصولاً دو رشته در هم پیچیده طنز و تخیل فلسفی جهان داستانی بهرام صادقی را شکل می‌دهد. عابدینی بر آن است که هرگاه طنز اجتماعی در آثار صادقی بر تخیل فلسفی غلبه پیدا می‌کند، کار او اوج می‌گیرد.

غلامحسین ساعدی به سویه دیگری از رویکرد دوگانه صادقی اشاره می‌کند. می‌نویسد: «اولین داستان بهرام صادقی در مجله "سخن" چاپ شد. داستانی به‌ظاهر تلخ و خشک، با زبان نرم و عبوس ولی با توصیف‌های ریز و دقیق. (...) نویسنده تازه‌ای پا به میدان گذاشته بود. شاید هم کسی حدس نمی‌زد که پشت این نقاب ناآشنا، از راه‌ رسیده‌ای پنهان شده با کوله‌باری از طنز و هزل، نه به معنای طنز متداول یا هزل مرسوم و پذیرفته شده، یعنی ساده و گذرا. نویسنده‌ای پیدا شده که گریه و خنده را چنان ظریف به‌هم گره خواهد زد که به‌صورت پوزخندی شکوفه کند؛ نه به سبک گوگول یا مایه گرفته از کار چخوف و دیگران. انگشت روی نکته‌ای خواهد گذاشت و دنیای تازه‌ای را نشان خواهد داد که کم کسی آن‌ را می‌شناخته.»

روح سرگردان خانه‌های خلوت، روح سرگردان خیابان‌های تاریک!

ممکن است از طریق داستان‌های بهرام صادقی در مجموعه «سنگر و قمقمه‌های خالی» به مشخصات یک دوران پی ببریم و با اندیشه‌های زندگانی انسان‌های کوچک در آن دوره آشنا شویم، اما مشکل بتوان نویسنده را در پس این داستان‌ها به جای آورد. صادقی در داستان‌هایش همان مرد بلندقد ناشناس است که سرزده پیدایش می‌شود، چیز به ظاهر بی‌ربطی می‌گوید و در یک روز بارانی شخصیت‌های سردرگمش را بدون چتر و کلاه در خیابان‌های سوت و کور تنها می‌گذارد.

غلامحسین ساعدی که بیش و کم داستان‌نویسی را با صادقی آغاز کرد و او هم مانند صادقی پزشک بود، درباره شخصیت رازآمیز همکارش می‌نویسد: «در زندگی خصوصی‌اش مدام در اوج و حضیض بود، ولی همیشه مطبوع. آدمی قدبلند، با سیمای خشک و صورتی استخوانی، مدام در حرکت،‌ گاه پیدا، و بیشتر اوقات ناپیدا. خجول و کم‌حرف در برابر غریبه‌ها، ولی سر و زبان‌دار و حراف موقعی که صحبتی از داستان‌نویسی و خیال‌بافی پیش می‌آمد، آن‌هم در مقابل یا هم‌نشینی دوستانی که بسیار اندک بودند. کم‌حوصله بود، با اینکه مدام درس و مشق را‌‌ رها می‌کرد ولی دانشکده طب را به پایان رساند. از آدمی مثل او که دشمن جدی هر نوع نظم مسلط بود، برنمی‌آمد که به خدمت سربازی برود، و رفت و دوران نظام وظیفه را به پایان برد.»

و در ادامه به بی‌خانگی و در‌به‌دری جاودانه او که از جنس در‌به‌دری شخصیت‌های داستان‌هایش است اشاره می‌کند. می‌نویسد: «ظهورش در قهوه‌خانه‌های غریبه تعجب کسی را برنمی‌انگیخت. رفت و آمدهای بی‌دلیل و با دلیل او به زادگاهش، دربه‌دری از این خانه به آن خانه، تن در ندادن به زندگی شکل‌گرفته و مثلاً مرتب، نیشخند مدام او به آنچه در اطراف می‌گذشت، بهرام صادقی را شبیه آدم‌های قصه‌هایش کرده بود. روح سرگردان خانه‌های خلوت، روح سرگردان خیابان‌های تاریک! خوابیدن در کوچه پس‌کوچه‌ها، لمس کردن و مدام لمس کردن دنیای اطراف، در دمدمه‌های غروب و هوای گرگ و میش روی سکو‌ها نشستن و کتاب خواندن...»

صادقی در نامه‌ای از آرزوهای ساده‌ آن روح سرگردان سخن می‌گوید. می‌نویسد: «از ایرج شرمنده‌ام – و گذشته از آن چقدر دلم می‌خواست شب‌هایی با او باشم، از این پس، درا تن روزگاری که گاه ابر... باران می‌آید، همه ما باز زندگی خواهیم کرد – همه ما باز خواهیم خندید و خواهیم گریست و شاید هم گاهی آرزو کنیم که کاش و یا: شاید برسد روزی که در مقابل ما کوه‌ها و سدهای هراسناکی قرار می‌گیرد که آنوقت مجبور به مقابله شویم – مقابله‌ای که نمی‌گویم سرانجامش نومیدانه است، بر عکس، من در این روزها بیش از هر وقت دیگر زندگی را دوست می‌دارم.»

منابع:

هنر داستان‌نویسی بهرام صادقی، غلام‌حسین ساعدی در «شناخت‌نامه ساعدی» به کوشش جواد مجابی
صد سال داستان‌نویسی، حسن عابدینی، جلد اول، ص ۲۱۸ تا ۲۲۹
سنگر و قمقمه‌های خالی، مجموعه داستان، بهرام صادقی، کتاب زمان
دیداری با بهرام صادقی، جلال سرفراز
نامه‌ای از بهرام صادقی، فصل‌نامه «کاکتوس»، دفتر دوم، آمریکا، بهار ۱۳۷۹

آوازی غمناک برای یک شب بی‌مهتاب، فصل‌نامه سنگ، دفتر اول،تابستان ۱۳۷۵

در آستانه‌ی بیداری از یک خواب طولانی

Babak M — Mon, 17 Jan 2011 12:56:15 +0000

مقایسه‌ی بازنمائی تهیدستان شهری در داستان‌های بیست و چهار ساعت در خواب و بیداری از صمد بهرنگی و آشغالدونی اثر غلامحسین ساعدی

وحید والی‌زاده

وحید والی‌زاده ـ داستان‌های «بیست و چهار ساعت در خواب و بیداری»، نوشته‌ی صمد بهرنگی و «آشغالدونی»، نوشته‌ی غلام‌حسین ساعدی صرفاً داستان‌هایی نیستند که در آنها تهی‌دستان شهری جایگاه شخصیت‌های اصلی داستان را می‌گیرند. این دو داستان همزمان دو درک و بینش متفاوت درباره‌ی این زیرطبقه را صورت‌بندی و پیشنهاد می‌کنند؛ درک‌هایی که در ادامه‌ی مقاله آنها را توضیح خواهم داد.
مقایسه‌ی دو داستان بهرنگی و ساعدی نشان خواهد داد که ساعدی درکی پیچیده‌تر و عمیق‌تر از این قشر اجتماعی به‌دست داد که در تضاد با نتیجه‌گیری‌های بهرنگی بود. اگر بهرنگی تضاد عریان میان تهیدستی این قشر و شکوه مسموم جامعه‌ی شاهنشاهی را رصد کرد و کودک پابرهنه را مستعد پیوستن به مبارزه مسلحانه علیه دیکتاتوری تصویر می‌کرد، اما ساعدی توانست به سطحی ژرف‌تر نقب زند و با روانشناسی اجتماعی این قشر، تصویری چندبعدی‌تر و واقعی‌تر از آنان ترسیم کند. تصویری که اگر مغفول نمی‌ماند، در اصلاح و تدقیق سیاست رهایی‌بخش بسیار اثربخش می‌بود. این دو داستان را از نظر جامعه‌شناسی اجتماع دو قطبی ایران پیش از انقلاب ضد سلطنتی ۵۷ و نقشی که بعدها لمپن‌ها در ساختار سیاسی نوین ایفا کردند بررسی می‌کنیم:

بیست و چهار ساعت در خواب و بیداری

داستان صمد بهرنگی داستان یک شبانه روز زندگی یکی از کودکان تهیدست شهری به نام لطیف است. پدر لطیف نیز همچون دیگر همشهری‌هایش به جست‌وجوی کار به تهران آمده و با دستفروشی لقمه نانی خودش و پسرش می‌خورد و لقمه نانی هم برای مادر می‌فرستند. پسر در خیابان‌ها ول می‌گردد و گاهی هم آدامس یا فال حافظ می‌فروشد. داستان از زبان لطیف نقل می‌شود و صمد چشمان خواننده را در فضاهایی باز می‌کند و به زاویه‌هایی از شهر می‌برد که تبلیغات همایونی آن‌ها را مخفی نگاه می‌داشت. لطیف که شبانه روزش به ولگردی و پرسه زدن با شکم گرسنه در کوچه‌های شلوغ تهران می‌گذرد، عاشق شتر اسباب بازی‌ای شده است که در یک مغازه‌ی اسباب‌بازی‌فروشی است. او در رویاهای کودکانه خود با شتر دوستی عمیقی به هم زده و می‌خواهد شتر مال او باشد. او که می‌داند خرید شتر در توان او و پدرش نیست تنها به تماشای شتر از پشت ویترین دلخوش دارد اما دختری با پدر پولدارش شتر را می‌خرند و با خود می‌برند. او که به دنبال ماشین آن‌ها می‌دود تا شترش را از دست ندهد به زمین می‌خورد و خون از بینی‌اش بر آسفالت می‌ریزد. آن لحظه دلش می‌خواهد مسلسل پشت شیشه از آنِ او باشد.

تجربه‌ی تهیدستان از شهر

شهر توسط تمام گروه‌های اجتماعی به یکسان تجربه نمی‌شود. هر گروه اجتماعی معینی به شیوه‌ای معین شهر را تجربه می‌کند که با دیگر گروه‌های اجتماعی متفاوت است. این شیوه را عوامل متعدد اقتصادی و فرهنگی شکل می‌دهند و بر آن تأثیر می‌گذارند. در وهله‌ی نخست شهر کالبدی فیزیکی است که عینیت واحدی را تشکیل می‌دهد. اما چنین تعریفی از شهر طبقاتی یک کذب است. اگر مسیری که اعضای یک طبقه می‌پیمایند و مکان‌هایی که اوقات مختلف شبانه روز را در آن به سر می‌برند را بتوان به شکلی ترسیم کرد، اگر بتوان نقاطی را که مورد توجه ذهنی گروه‌های مختلف مردم است به صورت یک طیف رنگی ترسیم کرد، خواهیم دید که ما با یک شهر مواجه نیستیم. ما با یک تهران مواجه نیستیم. تهران‌های هر طبقه و قشر اجتماعی با یکدیگر متفاوت و متمایز است.

در بیست و چهار ساعت در خواب و بیداری تجربه‌ی تهی دستان شهری از شهر را می‌توان رصد کرد. در وهله‌ی نخست این تجربه صرفاً مردانه است. زنان و دختران این لایه‌ی اجتماعی در دهه‌ی چهل هیچ‌گونه تجربه‌ای از شهر بزرگ ندارند. مادر لطیف در شهرستان خودشان است. دختری در جمع همپالکی‌های لطیف نیست و هیچ زنی از این طبقه در شهر توصیف نمی‌شود. تجربه‌ی مردانه و پسرانه‌ی این لایه‌ی اجتماعی نیز از شهر با دیگر طبقات اجتماعی به شدت متفاوت است. هیچیک از آن‌ها تجربه‌ای از فضاهای آموزشی، مدرسه و یا کتابخانه ندارند. آن‌ها پرسه‌زن خیابان‌های شلوغ و دودآلود تهران هستند و در پارک‌ها، زیرپل‌ها، و توی جوی‌ها می‌خوابند و استراحت می‌کنند. آن‌ها هیچ‌گونه تجربه‌ای از فضاهای تولیدی شهر ندارند. کارخانه‌ها، کارگاه‌ها و آزمایشگاه‌ها در شهر آنان وجود ندارد. تنها نقاط تماس آن‌ها با شهر بعد از کسب و کارهای موقت‌شان، همچون چرخ دستی‌هایی که در آن‌ها سیب زمینی، پرتقال، و چیزهای دیگر قابل فروش حمل می‌شود، ویترین‌های مغازه‌های شهر است که انباشته از کالاهای مصرفی است که پولی برای خریدشان ندارند. معامله و خرید و فروش تنها کاری است که در شهر قابل رؤیت آنان صرف می‌شود. درنتیجه مردمان شهر در تصور آنان دو بخش‌اند، کسانی که قادر به خرید هستند و تهی‌دستان. این نگاه قطبی را می‌توان در رویارویی‌های لطیف با شهرنشینان دید. همه‌ی آن‌ها از نظر او اعیان و اعیان زاده‌اند. پدر و دختری که ‌شتر اسباب‌بازی محبوب لطیف را می‌خرند، پسرکی که به همراه پدر و مادر خود به هتل می‌رود، زن مسنی که با اتومبیلش به لطیف می‌زند و بزک و برق قلاده‌ی سگش تنها چیزی است که لطیف می‌بیند، و حتی بچه مدرسه‌ای‌ها: «جلو مغازه یی سه تا بچهٔ کیف به دست ایستاده بودند چیزهای پشت شیشه را تماشا می‌کردند. من هم ایستادم پشت سرشان. عطر خوشایندی از موهای شانه زده‌شان می‌آمد. بی‌اختیار پشت گردن یکیشان را بو کردم. بچه‌ها به عقب نگاه کردند و من را برانداز کردند و با اخم و نفرت ازم فاصله گرفتند و رفتند. از دور شنیدم که یکیشان می‌گفت: چه بوی بدی ازش می‌آمد!»

«فقط فرصت کردم که عکس خودم را توی شیشه‌ی مغازه ببینم. موهای سرم چنان بلند و پریشان بودند که گوش‌هایم را زیرگرفته بودند. انگار کلاه پرمویی به سرم گذاشته‌ام. پیراهن کرباسی‌ام رنگ چرک و تیره‌یی گرفته بود و از یقه‌ی دریده‌اش بدن سوخته‌ام دیده می‌شد. پاهام برهنه و چرک و پاشنه‌هام ترک خورده بودند. دلم می‌خواست مغز هر سه اعیان‌زاده را داغون کنم.»

شهرِ دو تکه

صمد بهرنگی در داستان خود به خوبی طبقهٔ نوینی را در که در حال انباشت در حاشیه‌های شهر است تصویر می‌کند و گرسنگی مدام و فقر فراگیر آن‌ها را به‌روشنی تصویر می‌کند، آن‌هم در زمانه‌ای که تصویر غالب و مسلطی که حکومت شاهنشاهی نمایشگر آن است، گام‌های بلند به سوی ترقی و پیشرفت بود. اما اگر چه نویسنده در توصیف فاصله‌ی عظیم طبقاتی، تفاوت عظیم شمال و جنوب تهران، و‌‌ رهاشدگی تهیدستان شهری موفق است، اما توقف او در چنین درکی، داستان او را از واقعیت آن‌گونه که خود را بعد‌ها نشان داد دور نگاه می‌دارد. تهران بیست و چهار ساعت خواب و بیداری، تهرانی دو تکه است و هر تکه آن یکپارچه. تضاد میان دو قطب تصویر می‌شود. تهیدستان شهری در یک طرف و بقیه‌ی شهرنشینان در سمت دیگر قرار دارند. سویه‌ی نخست با معصومیت، درد، رنج و خشم پیوند دارد و سویه‌ی دوم با ثروت، قدرت و نابینایی نسبت به فرودستان. آژان در داستان پاسدار این نظام دوقطبی است که هر گونه دست‌درازی فرودستان به سوی ثروت را پاسخی کوبنده می‌دهد، و در هر فرصتی خرده‌پول آنان را نیز غارت می‌کند. در داستان بهرنگی کل جمعیت شهرنشین را به‌صورت یک تکه و همگون در مقابل تهی‌دستان شهری قرار دارند و همه چون بورژوا‌ها و بوروکرات‌های حاکم تصویر می‌شوند.

آنچه در داستان بهرنگی به کلی غایب است، طبقه‌ی کارگر است. چنین فقدانی در داستان یک نویسنده‌ی چپگرا شگفتی‌آور است. تهران دهه‌ی چهل، تنها محیط تعارض میان تهی‌دستان شهری از یک طرف، و اعیان‌زاده‌ها از سوی دیگر نبود. بخش قابل توجهی از جمعیت تهران را سوای بورژوا‌ها و بوروکرات‌ها و مغازه‌داران، کارگرانی تشکیل می‌دادند که در کارخانه‌ها و کارگاه‌های متعدد به کار مشغول بودند و بچه‌های آنان به مدرسه می‌رفتند و قدرت خرید کفش و کلاه و اسباب بازی داشتند و نه در خیابان‌ها و زیرپل‌ها، بلکه در خانه‌هایی ساده اما گرم و با امکانات معمولی زندگی می‌کردند. میان این طبقه و طبقه‌ی حاکم، تضاد منافعی نیرومند وجود داشت. تصویر یک‌تکه‌ی شهرنشینان این تمایز مهم و عمده را مغفول باقی می‌گذارد. در بخشی از داستان در رویای لطیف اسباب بازی‌ها او را به جشنی در یک ویلا مهمان می‌کنند و به او نشان می‌دهند که برخلاف او و پدرش و اطرافیان آن‌ها که گرسنه‌اند و بی‌خانمان، گروه دیگری در وفور و اسراف غلت می‌زنند. اما لطیف در رویا و بیداری خود از دلایل و بنیادهای چنین نظام سرکوبگری آگاه نمی‌شود. درنتیجه زمانی که در پایان داستان دلش می‌خواهد مسلسل پشت شیشه مال او باشد، بایستی نگران بود که این مسلسل را به سوی چه کسی خواهد گرفت.

انقلاب و ضدانقلاب

صمد بهرنگی از اعضای محفلی بود که با مطالعه و بررسی ستم طبقاتی در ایران به ضرورت مبارزه مسلحانه معتقد شدند. صمد اگرچه خود به طور مشکوک در رودخانه ارس غرق شد، اما دیگر دوستان و همفکرانش در تبریز یکی از سه گروهی بودند که با پیوستن به یکدیگر سازمان چریک‌های فدایی خلق را تشکیل دادند و بیشتر آن‌ها توسط رژیم شاه یا در درگیری‌های خیابانی کشته شدند یا در زندان اعدام شدند. صمد در داستان خود این امید را داشت که نسل جوان تهی‌دستان شهری از مشاهده‌ی ستم و تبعیضی که بر آن‌ها روا می‌شود به مبارزه مسلحانه انقلابی علیه نظم موجود روی آورند. آن‌گونه که آصف بیات در کتاب سیاست‌های خیابانی خود نشان می‌دهد مبارزات حاشیه‌نشینان با شهرداری، فصل مهمی از انقلاب ضدسلطنتی ۵۷ را شکل داد. اما این طبقه هیچ‌گاه به مبارزات انقلابی علیه نظام طبقاتی نپیوست. بخش عمده‌ای از آنان در خدمت نهادهای رژیم خمینی درآمدند و به قلع و فمع سازمان‌های انقلابی، کارگران، زنان و روشنفکران پرداختند. اگر چه در توصیف آمپریستی این قشر، بیست و چهار ساعت در خواب و بیداری موفق عمل کرده بود، اما این ساعدی بود که روان‌شناسی اجتماعی آنان را به خوبی در داستان آشغالدونی خود کنکاش کرده بود. ساعدی در داستان خود از نقطه‌ی عزیمت صمد آغاز کرد، اما به پایانی دیگرگونه رسید. شخصیت اصلی داستان او که به همراه پدرش به تهران آمده و خیابان‌خواب بود، در پایان داستان به خدمت ساواک درآمده و پزشک جوان مبارز را لو می‌دهد.

در همین زمینه:

یخش نخست مقایسه‌ی بازنمائی تهیدستان شهری در داستان‌های بیست و چهار ساعت در خواب و بیداری از صمد بهرنگی و آشغالدونی اثر غلامحسین ساعدی