مرتضی اصلاحچی

ایران، اسرائیل و شایعات جنگ

Tue, 24 Jul 2012 20:14:33 +0000

دانا آلین (Dana H. Allin)

برگردان:

مرتضی اصلاحچی

دانا آلین − اختلاف در نوع نگاه آمریکا و اسرائیل به مسائل خاورمیانه به زودی حل نخواهد شد. اما مسئله ضروری تر این است که آیا آمریکا می‌تواند اجازه دهد که تشویش ساخته شده توسط اسرائیل، توازن میان سود و زیان آمریکا در منطقه را از طریق حمله نظامی به ایران برهم بریزد یا خیر. اسرائیل تجربه وحشتناکی از ملتی تار و مار شده توسط هولوکاست دارد و این تجربه به طرز قابل فهمی منجر به اغراق درخصوص قدرت ایران به عنوان کشوری ضد اسرائیلی می‌شود. این زوایه دید تصویری از یک جهان تا ابد خطرناک را شکل می‌دهد و مسئله این است که این امر هیچ چیزی را درست نمی‌کند.

یک

«حمله پیش‌گیرانه همواره فرجام بدی نخواهد داشت». این گزاره اسرائیلی مبتنی بر قرائتی "منصفانه" از تاریخ خود اسرائیل است. در سال ۱۹۸۱ هواپیماهای اسرائیلی رآکتور اوسیراک عراق را بمباران کردند. در سال ۲۰۰۷ اسرائیل یک مرکز هسته‌ای سوریه را منهدم کرد و در این مورد حتی سوریه ترجیح داد سکوت کند. در سال ۱۹۶۷، اسرائیل در یک عملیات که با منطق جنگ پیش‌گیرانه انجام شد به نیروهای مصر وسوریه حمله برد. اگرچه به نظر می‌رسید که این اقدام در آن زمان نتایج سودمندی در پی داشت اما پس از ۴۳ سال، آن پیروزی مطلق به یک صلح شکننده با فلسطین منجر شد و اگر نگوییم دستاوردهایش کاملا محو شد اما حداقل تا مقدار زیادی از میان رفت.

اسرائیل اما از هر جهت یک مورد ویژه است. در "تراما" (Trauma، صدمه روانی) متولد شد و از آغاز خود را در محاصره و زیر حمله یافت. اسرائیل به ندرت به گونه‌ای عمل کرده که نشان دهد به دنبال حفظ موقعیت، کسب سهم، و تثبیت مشروعیت خود در "نظم بین المللی" است، چرا که هیچ‌گاه از این مسئله که در این نظم به طور کامل پذیرفته شده مطمئن نبوده است. اگرچه قسمتی از تقصیر این وضعیت متوجه خود اسرائیل است اما این "حالت روانیِ ملیِ انزوایِ اجباری" کاملا منفک از واقعیت نیست.

این دقیقا یکی از منابع شکاف میان رویکرد اورشلیم و رویکرد واشنگتن نسبت به تبعات عملیات نظامی علیه تاسیسات هسته‌ای ایران است. رهبران اسرائیل به یک طرح جامع از حمله هوایی بدون تلفات سنگین ناشی از مقابله به مثل ایران اشاره می‌کنند. هرچند این طرح محتمل و پذیرفتنی به نظر می‌رسد اما یک دلیل که آمریکا نمی‌تواند با آن همراه شود این است که واشنگتن سهم بسیار بیشتری در قواعد نظم بین المللی دارد. از یک سو این ادعا ممکن است برای کسانی که آمریکا را به عنوان شمایلی از یک ابرقدرت محصور در جهان به مثابه یک بازار چینی (World’s china shop) در نظر می‌گیرند عجیب به نظر رسد. از دیگر سو همچنین این مسئله نیز صحیح است که به هنگام قضاوت در خصوص استفاده از زور، آمریکا متمایل به قرائتی قابل انعطاف از حقوق بین الملل است. با اینحال اما ایالات متحده خودش را به عنوان یک رکن اصلی نظم بین الملل با مسئولیت‌هایی که ضمیمه آن است می‌بیند و قطعا بازداشتن ایران از دست‌یابی به سلاح هسته‌ای یکی از آن مسئولیت‌ها است.

اما تجربه آمریکا از جنگ پیش‌گیرانه امری جدید و البته تلخ است. دولت فعلی ایالات متحده از جهات مختلفی می‌تواند در نظر بگیرد که به خاطر اقدام پیش‌گیرانه علیه تهدید عراق قدرتش تا حدود بسیاری تحلیل رفته است و اکنون مشخص است، آنچه تهدید از سوی عراق خوانده می‌شد در واقع بسیار خیالی تر و دوردست‌تر از ادعا‌ها بود.

اسرائیل کمتر از آمریکا نگران عواقب یک حمله هوایی است که می‌تواند منجر به خروج ایران از معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای و اخراج بازرسان آژانس بین المللی انرژی هسته‌ای از ایران شود. از نظر اسرائیل NPT تنها پوششی است که ایران از طریق آن تلاش‌های خود برای دستیابی به قابلیت‌های هسته‌ای را ادامه می‌دهد. اما از نظر آمریکا عدم دست‌رسی بازرسان آژانس به تاسیسات ایران، کشیدن سیم ضامنی است که توانایی بالقوه هسته‌ای را به سلاحی بالفعل تبدیل می‌کند.

با این وصف اصلا غافل‌گیر کننده نیست که آمریکا برای درگیر شدن در یک جنگ پیش‌گیرانه جدید حتی به صورت غیرمستقیم بی‌میل باشد. کمی بیش از یک سال پیش انتشارات دانشگاه آکسفورد کتابی را منتشر کرد با عنوان "بحران ششم: ایران، اسرائیل، آمریکا و شایعات جنگ" که من یکی از دو نویسنده کتاب بودم. ما در این کتاب تلاش کردیم تا تعادلی میان سود و زیان یک حرکت نظامی علیه ایران برقرار کنیم و اکثر پیش‌بینی‌های ما به نتایج منفی ختم شدند و آن "دفتر معین"[1] (Ledger) از نظر من هنوز به همان اندازه صحیح است که در زمان نگارش بود.

اسرائیلی‌ها اما تماما این موضوع را انکار نمی‌کنند که حمله به ایران می‌تواند تبعات ناخوشایندی داشته باشد. یک مقام پیشین اسرائیل سناریویی را برای نیویورک تایمز طرح ریزی کرد که شامل حملات موشکی توسط حزب الله و بمب گذاری در مراکز اسرائیلی (مانند انفجار دو دهه پیش سفارت‌خانه و مرکز یهودیان در بوینس آیرس) با تخمین کشته شدن چند صد نفر است.[2] از زاویه دید اسرائیل این می‌تواند هزینه‌ای سنگین اما قابل قبول برای زندگی نکردن در سایه یک ایران اتمی باشد.

اما به طور کلی دلیل قانع کننده‌ای وجود ندارد که طرح حمله به ایران موفقیت آمیز خواهد بود. چنان که ما در کتاب بحران ششم بحث کرده ایم طنز تلخ این است که اسرائیلی‌ها به احتمال زیاد نخواهند توانست جلوی دست‌یابی ایران به تسلیحات هسته‌ای را بگیرند. برنامه ایران ممکن است برای چند سال به تعویق بیفتد اما ایران تلاش هایش را دو چندان خواهد کرد و احتمالا در شرایطی بسیار حساس تر از آنچه که قبلا با آن مواجه بودیم موفق خواهند شد.[3] اسرائیلی‌ها ممکن است برای این مشکل نیز راه حلی داشته باشند: تکرار مجدد عملیات نظامی.

آنها بحثی را طرح می‌کنند که مدت‌ها پیش توسط مقامات مبارزه با تروریسم اسرائیل طرح شد: هرگونه تلاش برای مقابله با برنامه هسته‌ای ایران مانند کوتاه کردن چمن است. به محض اینکه چمن‌ها (بخوانید برنامه هسته ای) دوباره شروع به رشد کردند، اسرائیل دوباره آنها را کوتاه خواهد کرد. و اگر ایران برنامه بازسازی اش را "زیرزمینی" و سیستم دفاعی خود را تقویت کرد، سیستم اطلاعاتی و قابلیت‌های نظامی اسرائیل متناسب با آن پیش خواهند رفت.[4] و لازم به ذکر نیست که این دستور العملی برای جنگی بی پایان است.

دو

جان هارپر در همین شماره از مجله، نقدی خوب نوشته به کتاب زندگی‌نامه جورج کِنان[5] که توسط جان گاددیس نوشته شده است. چنان که هارپر در ابتدای مطلب خود می‌نویسد افسون کِنان بر تاریخ‌نگاران بر می‌گردد به آخرین حرفه او به عنوان منقد گزنده سیاست خارجی ایالات متحده، دستاوردهایش به عنوان پژوهش‌گر و سخنوری‌اش با شیوه‌ای منحصر به فرد در استفاده از کلمات. ما اما در اینجا به دلیل دیگری به جورج کنان بازمی گردیم. به خاطر عزم شدیدش برای اجتناب از تفکرات ابلهانه درخصوص طبیعتِ دشمن و نیز تشویش خودساخته درباره اغراض و توانایی‌های دشمن.

تلگراف بلند (The Long Telegram) او که یک منشور در آستانه جنگ سرد است بر آن بود تا موهومات رسوب شده "روزولتیسم" را که معتقد بود روابط عادی با روسیه‌ی استالین امکان پذیر است از میان ببرد. در عین حال این تلگرام همچنین توجه خاصی به محدویت‌های تهدید از سوی شوروی داشت.

تلگراف بلند با ایجاد یک تمایز میان شوروی و آلمان نازی، معتقد بود که شوروی برخلاف آلمان هیتلر ماجراجو نیست و ریسک‌های غیرضروری را انجام نمی‌دهد. بر این مبنا غیرمحتمل بود که اتحادجماهیر شوروی آغاز گر جنگ باشد و روش‌های سیاسی را به راه حل نظامی ترجیح می‌داد. شوروی به خاطر گسترشش زیر فشار بود و ابتدا باید خود را به عنوان یک قدرت داخلی اثبات می‌کرد و در مقایسه با غرب به مثابه یک کل هنوز قدرتی ضعیف تر به حساب می‌آمد.[6]

کنان بعدا متهم شد که در عقاید خود تجدید نظر کرده است اما در حقیقت او به نوعی در عقاید خود ثابت قدم ماند. او معتقد بود که چالش همواره می‌توانست روندی نزولی داشته باشد و جلوگیری از گسترش شوروی بدون نظامی گری و گرفتار کردن استالین و اخلافش در شرایطی که گمان کنند که به جز جنگ راه دیگری ندارند، ممکن بود.

اکنون می‌توان اینها را با وضعیت ایران مقایسه کرد. سنجش این استدلال که نمی‌توان ایران را متوقف کرد دشوار است. سبعیت، ضدیت با اسرائیل و ضدیهود بودن حاکمان ایران را نمی‌توان نادیده گرفت اما باید توانایی ها، ناتوانی‌ها و شیوه‌های رفتاری ایران برای محافظت از خود را نیز لحاظ کرد.

این مسخره است که ایران را با هیتلر مقایسه کنیم اما از آنجا که نخست وزیر اسرائیل بنجامین نتانیاهو و جناح راست آمریکا دائما این مسئله را تکرار می‌کنند اشارتی به این امر خواهیم داشت. هیتلر قوی‌ترین کشور اروپا را هدایت می‌کرد و تقریبا اکثر کشورهای اروپایی را شکست داده بود. با ماشین جنگی خود در شرف مقهور ساختن شوروی و بریتانیا بود و پس از آن می‌توانست تبدیل به حریف آمریکا گردد. با این وصف تلاش برای ترسیم ایران به عنوان چنین قدرتی اینقدر مضحک است که این تلاش زیر بار سنگین این قیاس فرومی پاشد.

همچنین مقایسه ایران با تلاش در زمان جنگ سرد برای متوقف کردن شوروی نیز گمراه کننده است، چراکه متوقف کردن ایران بسیار ساده تر از آن است که بخواهد با شوروی مقایسه شود. در حقیقت ایران کشوری ضعیف است و روز به روز ضعیف تر می‌شود. اگرچه بهار عربی در ابتدای امر به خاطر به خطر انداختن رژیم‌های سنی ضد ایران و سرنگونی متحد آمریکا در مصر امیدهایی اولیه به ایران داد اما رژیم‌های عرب خلیج فارس اوضاع را تحت کنترل دارند و ایران نیز هیچ‌گونه ارتباطی با انقلاب مصر ندارد. تنها متحد ایران در جهان عرب رژیم در حال سقوط سوریه است که سبعیت آن تا حدود زیادی ایران را بی اعتبار کرده است.

زمانی که یکی از فرماندهان ارشد ایران تهدید به بستن تنگه هرمز کرد ایالات متحده به شدت واکنش نشان داد و ایران وادار به عقب نشینی گردید. هرچند ایران از توان تروریستی برخوردار است اما در مقابله با ناوگان پنجم آمریکا که مستقر در خلیج فارس است و نیز سایر تجهیزات فوق قدرت‌مند ایالات متحده، توان محدودی دارد. ایران همچنین به جز یک استثنا هیچ پیامی که بتواند در جهان عرب طنین انداز شود ندارد و آن استثنا نیز مسئله فلسطین است که روزبه روز بیشتر به مسئله‌ای عربی تبدیل می‌شود.

سه

دولت‌های اوباما و نتانیاهو بحث‌های زیادی درخصوص خطوط قرمز و محدودیت‌های زمانی در مواجهه با ایران داشته‌اند. در خصوص محدودیت‌های زمانی، رهبران اسرائیل به نقطه بی بازگشت اشاره می‌کنند و آن زمانی است که ایران بتواند به اندازه کافی سانتریفیوژهای غنی سازی را در سایت فوردو که در اعماق کوه‌ها است مستقر کند.

این امکان وجود دارد که آمریکا زمانی در دور دوم دولت اوباما یا دور اول رئیس جمهور جایگزین او دست به اقدام نظامی بزند. در اواخر ماه فوریه اوباما در مصاحبه‌ای با جفری گلدبرگ تاکید کرد: «به عنوان رئیس جمهور ایالات متحده بلوف نمی‌زنم. همچنین درخصوص اینکه واقعا چه خیالی داریم نیز تبلیغات نمی‌کنم. اما گمان می‌کنم که هم اسرائیل و هم ایران دریافته‌اند وقتی که ایالات متحده می‌گوید این غیر قابل قبول است که ایران به تسلیحات هسته‌ای دست پیدا کند، دقیقا همان منظوری را دارد که به زبان می‌آورد.» او همچنین در جای دیگری از مصاحبه می‌افزاید " وقتی من می‌گویم این مسئله به منافع آمریکا مربوط می‌شود منظورم این نیست که این موضوعی است که ما تمایل به حل آن داریم بلکه این مسئله‌ای است که ما باید آنرا حل کنیم."

اختلاف آمریکا و اسرائیل در این خصوص بیش از آنکه به نوع نگاه آنها درباره جدیت این خطر باشد مربوط به توانایی‌های آنها است. جنگ افزارهای آمریکایی از این امکان برخوردارند که برای انهدام این تاسیسات به عمق کوه‌ها نفوذ کنند و دقیقا نگرانی اسرائیل هم از این است که اگر ایران به این نقطه برسد آنگاه اسرائیل دیگر قادر نخواهد بود مستقلا اقدامی کند و کاملا وابسته به عملیات آمریکا خواهد شد. و این وابستگی برای کشوری که همواره تاکید داشته است درخصوص مسائلی که به امنیت اش مربوط است خودمختار عمل کند پذیرفتنی نیست.

از دیگر سو اسرائیل کمتر از آمریکا نگران عواقب یک حمله هوایی است که می‌تواند منجر به خروج ایران از معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای و اخراج بازرسان آژانس بین المللی انرژی هسته‌ای از ایران شود. از نظر اسرائیل NPT تنها پوششی است که ایران از طریق آن تلاش‌های خود برای دستیابی به قابلیت‌های هسته‌ای را ادامه می‌دهد. اما از نظر آمریکا عدم دست‌رسی بازرسان آژانس به تاسیسات ایران، کشیدن سیم ضامنی است که توانایی بالقوه هسته‌ای را به سلاحی بالفعل تبدیل می‌کند.

از اینجا می‌توانیم به خطوط قرمز رهنمون شویم. اسرائیل بر آن نیست که میان سلاح اتمی بالفعل و توان بالقوه هسته‌ای برای مقاصد صنعتی و غیرنظامی تمایز قائل شود، اما دولت اوباما گمان می‌کند که این تمایز بسیار مهم است. دیوید پترائوس (CIA Director, David Petraeus) و جیمز کلاپر مدیر اداره اطلاعات ملی (Director of National Intelligence) هر دو در ژانویه ۲۰۱۲ تصدیق کردند که هنوز دلیل قانع کننده‌ای مبنی بر اینکه تهران عزم خود را برای گذر از توان بالقوه هسته‌ای به بمب اتم جزم کرده است، در اختیار ندارند. [۵][7] براین مبنا برنامه آمریکا برای بازداشتن ایران از گذرکردن از مرز میان توان هسته‌ای و دستیابی به تسلیحات اتمی، تداوم فشار و نیز تهدید تلویحی به حمله نظامی است.

اسرائیل می‌تواند اعتراض کند که آیا تمام مخالفت‌ها با یک حمله پیشگیرانه بر سر این است که باید صبر کرد تا ایران از این مرز بگذرد؟ و از برخی جهات پاسخ مثبت است چرا که دلیل مهمی وجود دارد که نشان می‌دهد حمله به ایران در آن زمان موثرتر است تا اکنون. چونان که مارک فیتزپاتریک، کارشناس منع گسترش سلاح‌های اتمی موسسه بین اللمی مطالعات استراتژیک (IISS) مطرح می‌کند: یک حمله پیش‌گیرانه به ایران در زمانی که هنوز قصد ندارد از موقعیت توان بالقوه به سمت تولید تسلیحات اتمی حرکت کند و نیز آنگاه گه ممکن است اگر چنین قصدی دارد از آن صرف نظر کند، قطعا آنرا مصمم می‌کند که در این راه قدم بگذارد، اما اینبار کاملا مخفیانه.[8]

پس خطوط قرمز در یک سطح مربوط به واهمه اسرائیل است از اینکه در موقعیت خطر تنها بماند و در یک سطح مربوط به آمریکا است که پس از جنگ عراق و افغانستان به دنبال یافتن نقشی معتدل و قابل تحمل برای خود در خاورمیانه است. این تلاش آمریکا برای بازتعریف جایگاه خود اکنون همراه با پرسش‌های بی شماری درخصوص این است که استفاده از نیروی نظامی چه زمانی لازم و ضروری است.

ایران کماکان جسورانه مصوبات شورای امنیت سازمان ملل درخصوص برنامه هسته‌ای خود را نقض می‌کند و از آمریکا به عنوان استوانه نظم بین المللی انتظار می‌رود که در این زمینه اقدامی کند. همین انتظارات یکی از دلایلی است که بسیاری از لیبرال‌های آمریکایی از جمله خود من در ماه‌های منتهی به حمله به عراق اعتراض جدی نسبت به حمله از خود نشان ندادند. اما ماجرای عراق نشان داد که یک ابرقدرت اگر از محدودیت‌های خود پا فراتر بگذارد- حتی برای از میان برداشتن اسب چموشی که مطالبات بین المللی را نقض می‌کند- این مسئله هم برای ثبات بین المللی و هم برای منابع داخلی قدرت آن ابرقدرت مضر است. مسئله این است که اگر آمریکا بخواهد در مقابل هرگونه تهدید بالقوه جدی از نقش خود به عنوان "پلیس جهان" استفاده کند، به راحتی وارد توالی بی پایانی از جهنگ‌های پیش‌گیرانه خواهد شد.

این امکان اما وجود دارد که آمریکا زمانی در دور دوم دولت اوباما یا دور اول رئیس جمهور جایگزین او دست به اقدام نظامی بزند. در اواخر ماه فوریه اوباما در مصاحبه‌ای با جفری گلدبرگ تاکید کرد: «به عنوان رئیس جمهور ایالات متحده بلوف نمی‌زنم. همچنین درخصوص اینکه واقعا چه خیالی داریم نیز تبلیغات نمی‌کنم. اما گمان می‌کنم که هم اسرائیل و هم ایران دریافته‌اند وقتی که ایالات متحده می‌گوید این غیر قابل قبول است که ایران به تسلیحات هسته‌ای دست پیدا کند، دقیقا همان منظوری را دارد که به زبان می‌آورد.»

او همچنین در جای دیگری از مصاحبه می‌افزاید " وقتی من می‌گویم این مسئله به منافع آمریکا مربوط می‌شود منظورم این نیست که این موضوعی است که ما تمایل به حل آن داریم بلکه این مسئله‌ای است که ما باید آنرا حل کنیم."[9]

نکته مهم اما در اینجا این است که ایران نتوانسته از چیزی فرار کند. دولت اوباما با موفقیت توانسته است که ایران را در عرصه بین المللی به طرز موثری ایزوله کند. اتحادیه اروپا دیگر از ایران نفت نخواهد خرید و آینده برای حکومت ایران تیره و تار است: صادرات نفت به شدت کاهش یافته، واحد پولی سقوط کرده و بانک‌ها قادر به فعالیت در خارج از کشور نیستند.

تئوری عملیاتی دولت اوباما این است که شرایط را چونان دشوار کند که حکومت ایران نگران بقای خود شود و این قطعا یک تئوری است که تهران برای فرار از مخمصه وارد مذاکراتی راهگشا خواهد شد. از منظری روانشناسانه اما ممکن است رهبران ایران موقعیتی که بقای شان در خطر است را عملا نوعی جنگ قلمداد کنند و در این شرایط به احتمال زیاد هیچ نقطه ضعفی نشان نخواهند داد و تمایل برای مذاکره می‌تواند نقطه ضعف قلمداد گردد. بنابراین هرچند تحریم‌های فلج کننده امری باب میل اسرائیل است و دولت اوباما هم موفقیت آمیز آنرا پیش برده اما نمی‌توان گفت که تحریم‌ها دریچه‌ای به سوی صلح خواهد گشود- اگر نگوییم که جنگ را نزدیک تر می‌کند.- و این دقیقا همان دلیلی است که دولت اوباما از هر موقعیتی استفاده می‌کند تا به ایران یادآوری کند که خواست اولیه اش اجتناب از جنگ است و آماده و مشتاق برای هرگونه مذاکره‌ای است، اما اینکه رهبران ایران این پیام را به درستی دریافته‌اند خود مسئله دیگری است.

توان تقبل صورت حساب استراتژیک استفاده از نیروی نظامی اولین شرط برای یک ابرقدرت با دوام است اما این مهم برای آمریکا به خاطر رابطه ویژه اش با اسرائیل پیچیده است. این برآمده از زندگی سیاسی و روابط ملی است که آمریکا توجهی ویژه به تعریف اسرائیل از مشکلات امنیتی اش دارد در مقابل اما متاسفانه اسرائیل در زمان دولت فعلی توجه کمی به مشکلات آمریکا می‌کند.

رهبران فعلی اسرائیل روش سیاسی آمریکا در مواجهه با جهان اسلام را که در سخنرانی اوباما در قاهره در سال ۲۰۰۹ مطرح شد نمی‌پسندند. دولت نتانیاهو معتقد است که چنین رویکردی به خاطر "دشمنی کینه توزانه" اعراب جواب نخواهد داد. مخالفت اوباما با ادامه شهرک سازی‌ها نیز بدین دلیل بود که از نظر او این امر چشم انداز صلح را تیره خواهد کرد و به طور گسترده منافع آمریکا در خاورمیانه را به خطر خواهد انداخت.

این اختلاف در نوع نگاه به زودی حل نخواهد شد. اما مسئله ضروری تر این است که آیا آمریکا می‌تواند اجازه دهد که تشویش ساخته شده توسط اسرائیل، توازن میان سود و زیان آمریکا در منطقه را از طریق حمله نظامی به ایران برهم بریزد یا خیر. اسرائیل تجربه وحشتناکی از ملتی تار و مار شده توسط هولوکاست دارد و این تجربه به طرز قابل فهمی منجر به اغراق درخصوص قدرت ایران به عنوان کشوری ضد اسرائیلی می‌شود. این زوایه دید تصویری از یک جهان تا ابد خطرناک را شکل می‌دهد و مسئله این است که این امر هیچ چیزی را درست نمی‌کند.

منبع:

Survival: Global Politics and Strategy, 54:2, 211-220

پانویس‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها:

[1]اشاره نویسنده به دفاتر حسابداری است که در آن شرح بدهی‌ها و بستانکاری‌ها نوشته می‌شود تا در نهایت میزان درآمد و سود استخراج شود. (توضیح مترجم)

[2] Tom Shankar, Helene Cooper and Ethan Bronner, ‘U.S. Sees Iran Attacks as Likely if Israel Strikes’, New York Times, 29 February 2012

[3] Dana H. Allin and Steven Simon, The Sixth Crisis: Iran, Israel, America, and the Rumors of War (New York: OxfordUniversity Press, 2010), p. 5

[4] Ibid., p. 53

[5]جورج کنان (۱۹۰۴-۲۰۰۵ ) دیپلمات، دانشمند علوم سیاسی و تاریخ‌دان آمریکایی است. قسمت اعظم شهرت او به خاطر تلگراف بلندی است که در سال ۱۹۴۶ به عنوان دیپلمات مستقر در مسکو برای وزارت خارجه آمریکا فرستاد. او در این تلگراف هشت هزار کلمه‌ای مطرح کرد که شوروی رژیمی توسعه طلب است و باید جلوی نفوذش را گرفت. تلگراف او در زمان ریاست جمهوری ترومن سیاست خارجی آمریکا در مقابله با شوروی را شکل داد که تا سال‌ها ادامه یافت. کنان اما به زودی نظر خود را تغییر داد و به منتقد سیاست خارجه آمریکا در مواجهه با شوروی تبدیل شد. کنان در سال ۱۹۴۸ اکیدا مطرح کرد که باید دیالوگ با شوروی را حفظ کرد اما در آن زمان او به نیرویی حاشیه‌ای در وزارت خارج تبدیل شده بود و نفوذی نداشت. (توضیح مترجم)

[6] John L. Harper, ‘The Kennan Century’, Survival: Global Politics and Strategy, vol. 54, no. 2, March–April 2012, p. 157

[7] James Risen and Mark Mazzetti, ‘U.S.Agencies See No Move by Iran to Build a Bomb’, New York Times, 24 February 2012

[8] Mark Fitzpatrick, personal communication with author, 2 March 2012

[9] Jeffrey Goldberg, ‘Obama to Iran and Israel: “As President of the United States, I Don’t Bluff”‘, Atlantic, 2 March 2012

ماکت امام و مصلحت نظام

Thu, 02 Feb 2012 01:28:33 +0000

مرتضی اصلاحچی

دوازدهم بهمن ۱۳۵۷ آیت‌الله خمینی در حالی از نوفل‌لوشاتو راهی شد و قدم به فرودگاه مهرآباد تهران گذاشت که به گفته خودش "هیچ" احساسی نداشت. او آمد تا کار انقلابی را که پیش از آن از راه دور هدایت می‌کرد تمام کند. دیو بیرون رفته و فرشته آمده بود. آمده تا "جمهوری اسلامی؛ نه یک کلمه کم و نه یک کلمه بیش" را محقق کند.

دوازدهم بهمن ۱۳۹۰ آیت‌الله خمینی بار دیگر وارد تهران شد؛ این‌بار اما در قالب یک "ماکت" .هیچ‌کدام از ملازمان ۵۷ هم همراهش نبودند. این اقدام نمادین را می‌توان تعمیم داد، می‌توان از تبدیل آیت‌الله خمینی به ماکت در طی سه دهه به قلب جمهوری اسلامی به ماکت رسید.

اکنون پس از سه دهه از تحقق جمهوری اسلامی، چه چیزی از آن مانده است؟ "آرمان‌های امام راحل" کجای کار هسستند؟ پاسخ این پرسش‌ها را همگی می‌دانیم، نه از جمهوری اسلامی خبری هست و نه از آرمان‌های امامش. همگی تبدیل به "ماکت" شده‌اند. ماکت و عروسکی که تنها به کمک پول نفت و نیروی سرکوب سرپا است.

از نظر زمام‌داران نظام اسلامی مشکل نه از ماهیت نظام، که از مجریان آن است. بر همین مبنا، همیشه مجریان مشکل داشته‌اند. اگر تاریخ جمهوری اسلامی را مرور کنیم نمی‌توان دولتی را یافت که در قرائت رسمی، عاقبت به‌خیر شده باشد

چرایی این مسئله را کجا باید جست؟ مشکل کار کجا است؟ چرا جمهوری اسلامی به چنین سرنوشتی دچار شد؟ آیا مشکل از "دشمن" است که طی سی سال هیچ‌گاه از دشمنی دست برنداشت یا ملازمانی که رفته رفته تبدیل به "ضد انقلاب" شدند یا اشکال و ایراد، در بطن ماهیت جمهوری اسلامی است؟

یکم - جمهوری اسلامی همواره دچار گریز از مرکز بوده است؛ در طول این سال‌ها، افراد زیادی از قطار نظام پیاده شده‌اند.

سرنوشت کسانی که در"پرواز انقلاب" حضور داشته و در آن عکس معروف همراه آیت‌آلله خمینی بوده‌اند به خوبی موید این مطلب است. رئیس جمهوری که فراری شد، رئیس رادیو تلویزیونی که اعدام گردید، وزیر امور خارجه‌ای که "لیبرال آمریکایی" قلمداد شد و...

زمام‌داران نظام اسلامی از‌‌ همان ابتدا برای فرار از مشکلات یک راه حل ساده را فرموله کردند. از نظر آنان مشکل نه از ماهیت نظام که از مجریان آن است. بر همین مبنا، همیشه مجریان مشکل داشته‌اند. اگر تاریخ جمهوری اسلامی را مرور کنیم نمی‌توان دولتی را یافت که در قرائت رسمی، عاقبت به‌خیر شده باشد.

آیت الله خمینی نقل قول معروفی دارد مبنی بر اینکه برای حفظ نظام، دروغ گفتن و شراب خوردن واجب است. وی معتقد بود که برای مصلحت نظام حتی می‌توان از احکام دینی چشم‌پوشی کرد

دولت موقت مستعفی شد. چون بیش از حد لیبرال بود و با تندباد انقلاب جور در نمی‌آمد. ابوالحسن بنی‌صدر متواری شد. چون سودای قدرت داشت و با ضدانقلاب همراه شد. نخست وزیر هشت سال جنگ، فتنه‌گری شد که در جست‌وجوی انقلاب مخملی بود. سردار سازندگی، متولی اشرافی‌گری نوین و بازتولید فاصله طبقاتی شد.

دولت اصلاحات به دنبال قلب ماهیت نظام اسلامی بود و بسیاری خاتمی را چونان گورباچف جمهوری اسلامی می‌دیدند و آخرین دولت هم که حتی نظر رهبر جمهوری اسلامی بدان نزدیک بود، به ناگاه تبدیل به جریان انحرافی شد. (به نظر می‌رسد اگر رجایی هم ترور نمی‌شد و تا آخر راه می‌رفت، احتمالاً سرنوشت مشابهی پیدا می‌کرد.)

اگر "نابابی" زمام‌داران به یکی دو استثنا محدود می‌شد، شاید این ادعا پذیرفتنی بود که مشکلات به خاطر مجریان امر است.

اما اکنون که از میان تمام کسانی که روزی در جمهوری اسلامی بر سریر قدرت بوده‌اند، حتی نمی‌توان یک نفر را پیدا کرد که با "مصلحت نظام" سازگار بوده باشد باید نگاه را معطوف به سمت دیگری کرد و مشکل را باید در خود مفهوم جمهوری اسلامی یافت و نه در مصادیقی که هر کدام با قرائت‌های مختلف به دنبال اجرای آن بوده‌اند.

وقتی از میان تمام کسانی که روزی در جمهوری اسلامی بر سریر قدرت بوده‌اند، نمی‌توان یک نفر را پیدا کرد که با "مصلحت نظام" سازگار بوده باشد ، مشکل را باید در خود مفهوم جمهوری اسلامی یافت

دوم - نظریه ولایت فقیه آیت‌الله خمینی بر این استدلال استوار است که از آنجا که پیامبر اسلام حکومت تشکیل داد، پس برای حفظ و بقای دین، تشکیل حکومت ضروری است.

او همچنین معتقد است از آنجا که حق تشکیل حکومت پس از پیامبر بر عهده امامان شیعه است و در حال حاضر دوازدهمین امام شیعیان نیز در غیبت است، تا زمان ظهور وی فقها ‌ از این حق ویژه برخوردارند.

در کتاب ولایت فقیه که در حقیقت مجموعه‌ای از سخنرانی‌های آیت‌الله خمینی در این باب است، می‌خوانیم: "بدیهی است ضرورت اجرای احکام، که تشکیل حکومت رسول اکرم (ص) را لازم آورده، منحصر و محدود به زمان آن حضرت نیست؛ و پس از رحلت رسول اکرم (ص) نیز ادامه دارد.

طبق آیه شریفه، احکام اسلام محدود به زمان و مکان نیست و تا ابد باقی و لازم الاجرا است. این احکام تنها برای زمان رسول اکرم نیامده تا پس از آن متروک شود و دیگر حدود و قصاص یعنی قانون جزای اسلام اجرا نشود یا انواع مالیات‌های مقرر گرفته نشود یا دفاع از سرزمین و امت اسلام تعطیل گردد.

این حرف که قوانین اسلام تعطیل‌پذیر یا منحصر و محدود به زمان یا مکانی است بر خلاف ضروریات اعتقادی اسلام است." (ولایت فقیه/ صفحه ۱۹ از نسخه اینترنتی)

وی ادامه می‌دهد: "بنابراین چون اجرای احکام پس از رسول اکرم و تا ابد ضرورت دارد، تشکیل حکومت و برقرای دستگاه اجرا و اداره ضرورت می‌یابد. بدون تشکیل حکومت و بدون دستگاه اجرا که همه جریانات و فعالیت‌های افراد را از طریق اجرای احکام تحت نظام عادلان در آورد، هرج و مرج به وجود می‌آید و فساد اجتماعی و اعتقادی و اخلاقی پدید می‌آید.

پس برای اینکه هرج و مرج و عنان گسیختگی پیش نیاید و جامعه دچار فساد نشود چاره‌ای نیست جز تشکیل حکومت و انتظام بخشیدن به همه اموری که در کشور جریان می‌یابد.» (همان صفحه ۲۰)

مصلحت نظام به هر قیمتی

چنان‌که اشاره شد آیت‌الله خمینی دلیل اصلی تشکیل حکومت اسلامی را تنها یک چیز می‌داند و آن "اجرای احکام اسلامی" است، اما مشکل این است که ایشان نظریات دیگری نیز دارد که جمهوری اسلامی را تبدیل به امری "پارادوکسیکال" می‌کند.

ماکت آیت الله خمینی را می‌توان به ماکت جمهوری اسلامی تعمیم داد. اکنون از جمهوری اسلامی یک ماکت برجای مانده است و برای اثبات آن نیازی نیست که انواع و اقسام مثال‌ها را ردیف کرد

همه این نقل قول معروف از آیت الله خمینی را شنیده‌اند که "برای حفظ نظام، دروغ گفتن و شراب خوردن واجب است." و یا اینکه "حفظ نظام، اوجب واجبات است."

شکل تئوریزه این جملات "ضرورت مصلحت نظام" است. آیت‌الله خمینی معتقد بود که برای مصلحت نظام حتی می‌توان از احکام دینی چشم‌پوشی کرد.

تناقض مسئله در اینجاست که اگر هدف تشکیل نظام اسلامی اجرای احکام اسلامی است چگونه می‌شود برای حفظ نظام از اسلام صرف‌نظر کرد! در حقیقت در اینجا این سوال مطرح می‌شود که اصل با نظام است یا اسلام و صد البته از نظر آیت‌الله خمینی و پیروانش اصل با نظام است و در راه نظام حتی می‌توان اسلام را سر برید و جمهوری اسلامی نیز در حقیقت چنین کرده است.

ماکت آیت الله خمینی را می‌توان به ماکت جمهوری اسلامی تعمیم داد. اکنون از جمهوری اسلامی یک ماکت برجای مانده است و برای اثبات آن نیازی نیست که انواع و اقسام مثال‌ها را ردیف کرد.

نگاهی اجمالی به تاریخ این نظام سیاسی به اندازه کافی نمونه برای عمل‌کرد ضد احکام اسلام اما به نام اسلام را به دست می‌دهد و این دقیقا‌‌ همان مسیری است که آیت‌الله خمینی گشود.

وقتی یک نظام سیاسی، اصول ثابت نداشته باشد و مبانی را همواره مبتنی بر مصلحت و خواست ولایت مطلقه فقیه تعریف کند و حتی عمل برخلاف فلسفه وجودی خود (احکام اسلام) را مجاز بشمارد بر هیچ‌کس نمی‌توان خرده گرفت، فقط باید گوشه‌ای نشست و ماکت را تماشا کرد. ماکت و تکه مقوایی که از دوطرف، محکم گرفته شده تا یک باد ناگهانی آن را با خود نبرد.

تیر خلاص ایدئولوژی به اندیشه

Babak M — Sun, 07 Aug 2011 14:50:23 +0000

حذف رشته‌های علوم انسانی

مرتضی اصلاحچی

یکم- چندی پیش در مصاحبه‌ای در خصوص اسلامی کردن علوم انسانی گفتم که این پروژه امکان‌ناپذیر است. چون این کار با بخشنامه و دستور عملی نمی‌شود و نیاز به تولید «علم بومی» دارد. حال این‌که تولید علم در کشور ما ناچیز و در حوزه علوم انسانی تقریباً هیچ است.

روز گذشته در خبر‌ها آمد که دانشگاه علامه طباطبایی برای سال جدید در اکثر رشته‌ها دانشجو نمی‌پذیرد. در حالی که رشته‌هایی چون فلسفه، علوم سیاسی، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، مدیریت، حسابداری، روزنامه‌نگاری و ارتباطات از فهرست رشته‌های این دانشگاه حذف شده‌اند، «الهیات» که پیش‌تر در این دانشگاه تدریس نمی‌شد اضافه شده است تا شاید از این طریق گامی در مسیر «اسلامی کردن دانشگاه‌ها» برداشته شود!

عدم جذب دانشجو در ۱۳ رشته علوم انسانی بیانگر این است که پروژه «اسلامی کردن این رشته‌ها» با شکست مواجه شده است و عدم پیداکردن راهکار مناسب در این خصوص، مسئولان را به این نتیجه رسانده است که برای مدتی صورت مسئله را پاک کنند.

دانشگاه علامه طباطبایی به عنوان تنها دانشگاه تخصصی علوم انسانی ایران که حتی از آن با عنوان بزرگ‌ترین دانشگاه علوم انسانی خاورمیانه یاد می‌شد همواره برای حاکمیت مشکل‌ساز بوده است.
اگرچه اکنون بسیاری از رشته‌های کلیدی این دانشگاه حذف شده‌اند، اما پیش‌تر هم کنترل شدیدی روی این دانشگاه وجود داشت و بعد از روی‌کار آمدن محمود احمدی‌نژاد، دولت در عمل به دانشگاه علامه طباطبایی اعلام جنگ کرد.

گذشته از حذف انجمن اسلامی، مسئولان جدید دانشگاه بسیاری از استادان منتقد را یا بازنشسته و اخراج و یا ساعت‌های تدریس آن‌ها را محدود کردند. انجمن‌های علمی که به صورت تخصصی در حوزه‌های خود فعالیت می‌کردند نیز تحت فشار قرار گرفتند. نشریات دانشجویی به خاطر سانسور شدید و شرایط دشوار در عمل قادر به انتشار نبودند و کانون‌های فرهنگی به بهانه‌های واهی تعطیل شدند.

دانشگاه تبدیل به مدرسه‌ای شد که خاک مرده بر آن پاشیده شده است و دانشجویان فقط سر کلاس حاضر می‌شدند تا حرف‌های کانالیزه شده استادان تایید شده را بشنوند و دیگر هیچ. دانشگاه پویایی و سرزندگی خود را از دست داد و فضای پر شور و نشاطی که در زمان دولت اصلاحات تاحدودی وجود داشت از میان رفت.

دوم- نظام‌های سیاسی ایدئولوژیک-اقتدارگرا مدعی‌اند که در همه زمینه‌ها خودکفا هستند و در همه حوزه‌ها نسخه می‌پیچند. چه در شوروی که همه علوم به اصطلاح کمونیستی بودند و حزب در همه‌چیز اعمال نظر می‌کرد و چه در جمهوری اسلامی که معتقد است «نظام ولایتی تشیع» بهترین پاسخ برای هر سئوالی را در آستین دارد و نهادهای آکادمیک باید تحت سلطه نظام حاکم فعالیت کنند.

دغدغه «اسلامی کردن دانشگاه‌ها» در ایران امر نوپایی نیست. از ابتدای روی‌کار آمدن حاکمیت جمهوری اسلامی، مقامات دولتی تلاش کردند تا از طریق «انقلاب فرهنگی»، نهادهای آکادمیک کشور را از «تفکرات گمراه‌کننده» پاک‌ کنند؛ امری که البته تاکنون نتیجه‌ای هم در پی نداشته است.

رشته‌های علوم انسانی از یک منظر با رشته‌های تجربی و فنی-مهندسی تمایز دارند. اگر در رشته‌های فنی، تمرکز بر آموزش آخرین دستاوردهای فنی و نیز تربیت «تکنیسین» است، رشته‌های انسانی علاوه بر آموزش «اندیشه‌ها» باید «اندیشیدن» را نیز یه دانشجویان بیاموزند.

دانش‌آموختگان علوم انسانی باید ذهنی «پرسشگر» پیدا کنند تا همه چیز را به دیده «شک» بنگرند و آن را به چالش بکشند. این امر خود «سمی مهلک» برای نظام‌های ایدئولوژیک است. در این نظام‌ها، «شک و پرسش» محلی از اعراب ندارند، حرف اول و آخر‌‌ همان است که «دستگاه تبلیغ» اعلام می‌کند و در این میان هرگونه چون و چرا، «کارشکنی» تلقی می‌شود.

نظام‌های سیاسیِ ایدئولوژیک- اقتدارگرا مدعی‌اند که در همه زمینه‌ها خودکفا هستند و در همه حوزه‌ها نسخه می‌پیچند. چه در شوروی که همه علوم به اصطلاح کمونیستی بودند و حزب در همه‌چیز اعمال نظر می‌کرد و چه در جمهوری اسلامی که معتقد است نظام ولایتی تشیع بهترین پاسخ برای هر سئوالی را در آستین دارد، نهادهای آکادمیک باید تحت سلطه نظام حاکم فعالیت کنند.

«خرد خودبنیاد» می‌تواند پایه‌های نظام را به لرزه درآورد؛ چراکه ایدئولوژی حاکم، در وهله اول متکی بر جهل و ناآگاهی حکومت شوندگان است. برای چنین نظام‌هایی، فلسفه، علوم سیاسی، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و.... در ذات خود، «دشمن» تلقی می‌شوند چرا که این دانش‌ها، دست ایدئولوژی حاکم را رو می‌کنند و دروغ حاکمان را بر ملا می‌سازند.

دانشجویان این رشته‌ها، در‌‌ همان ترم‌های اول در می‌یابند که «ایدئولوژی رسمی» در مقایسه با سایر تفکرات، نه تنها بهترین گزینه موجود نیست، که حتی در بسیاری مواقع با بدیهیات منطقی نیز همخوانی ندارد. بدین سان است که در چهارچوب ایدئولوژی حاکم، «علوم انسانی» در محاق می‌رود و دانشجویان این رشته‌ها نیز «عناصری خطرناک» قلمداد می‌شوند.

دانشگاه در ذات خود نهادی مدرن است و مدرنیسم نیز سراسر ضد سلطه است. از‌‌ همان نخستین روزهایی که دانشگاه در ایران تکوین پیدا کرد، چالشی جدی با نظام سلطه نیز پدیدار شد. در برابر اما اقتدارگرایان به جای هم‌سو کردن خود با ارکان مدرنیسم، تلاش کردند از طریق پررنگ کردن «محصول مدرنیسم» آن را کنترل کنند.

چه در زمان پهلوی‌ها و چه در جمهوری اسلامی، تاکید ویژه‌ای بر «عقلانیت ابزاری» و «تکنوکراسی» که زاییده مدرنیسم هستند به چشم می‌خورد. «تکنولوژی» به عنوان «محصول مدرنیته» مورد استقبال قرار گرفت، اما بنیان‌های فکری آن با ممنوعیت و محدودیت مواجه شد.

محمدرضا نیکفر در مقاله «ایمان و تکنیک» می‌نویسد: «ائتلاف تاریخی‌ای که جنبش اسلامی را در دوره‌های اخیر پیش برده، از آغاز شیفته‌ی عقلانیت ابزاری مدرن بوده و رمز موفقیت خود را در آن می‌دانسته که به علوم و فنون قدرت‌زای مدرن مجهز شود»

او در قسمت دیگری از این مقاله می‌افزاید: «راهی که در جامعه‌های اسلامی به طور طبیعی در برخورد با بسیاری از مسئله‌های ناشی از مدرنیزاسیون گزیده می‌شود، بازی در شکاف صورت و محتوا و ظاهر و باطن است. اقتدارگرایان صورت را برگزیده‌اند و مردم نیز به اجبار حفظ ظاهر می‌کنند. در ظاهر دین و مدرنیت در آمیخته می‌شوند باطن اما تهی است: نه سنتی است نه مدرن است و انحطاط غلبه دارد»

وضعیتی که اکنون گرفتار آن هستیم، همان چیزی است که نیکفر به درستی بیان می‌کند: «انحطاط». نظام آموزشی علوم انسانی در ایران به معنای علمی مدرن نیست و حکومت هم هرچه تلاش کرد تا آن را با زاویه دید خود هماهنگ و در اصطلاح «اسلامی» کند، موفق نشد و در ‌‌نهایت هم بد‌ترین و «منحط»‌ ترین گزینه ممکن یعنی «حذف» رشته‌های کلیدی علوم انسانی را در پیش گرفت.

به زعم کار‌شناسان، جامعه ایران به شدت دچار «آنومی» است. به تعبیری هیچ چیزی سرجای خود نیست و انواع و اقسام ناهنجاری‌ها و معضلات در حاد‌ترین شکل خود در جامعه خودنمایی می‌کنند.

چه کسانی باید این مسائل را بررسی کنند و راه‌کار مناسب، برای برون‌رفت از این بحران را بیایند؟ پاسخ روشن است؛ کسانی که در حوزه‌های مختلف علوم انسانی ورزیده‌اند و کارکرده اند و قادرند با اتکا به جدید‌ترین تئوری‌های علوم انسانی، به تحلیل مسائل جامعه بنشینند.

حال این سوال پیش می‌آید: در شرایطی که حکومت، سیاست حذف «علوم انسانی» را در پیش گرفته است چه بر سر «جامعه» خواهد آمد؟